© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: dr hab. n. o zdr. Anna Andruszkiewicz, prof. UMK

dr hab. n. med. i n. o zdr. Mariola Głowacka,

prof. Mazowieckiej Uczelni Publicznej w Płocku,

prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

prof. dr hab. n. o zdr. Wioletta Mędrzycka-Dąbrowska

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Marta Kubica

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Przemysław Spiechowski

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24275-6

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.002

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

nursing.com.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

Mgr piel. Justyna Adamczuk

Pracownia Hemodynamiki i Elektrofizjologii, Podhalański Szpital Specjalistyczny w Nowym Targu; Uniwersytecki Szpital Ortopedyczno-Rehabilitacyjny w Zakopanem

Dr n. o zdr. Katarzyna Betke

Katedra Podstaw Umiejętności Klinicznych i Kształcenia Podyplomowego

Pielęgniarek i Położnych,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika Collegium

Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Dr n. med. i n. o zdr., mgr piel. Iwona Bonikowska

Zakład Pielęgniarstwa, Collegium Medicum Uniwersytetu Zielonogórskiego

Dr hab. n. o zdr. Aleksandra Bryndal

Zakład Fizjoterapii, Katedra Rehabilitacji i Odnowy Biologicznej, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Mgr piel. Monika Buzanowska

Instytut Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Mgr piel. Katarzyna Czyż-Szypenbejl

Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Gdański Uniwersytet Medyczny

Mgr piel. Natalia Drab

Instytut Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Dr hab. n. med. Piotr Gabryel

Klinika Torakochirurgii, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Dr n. o zdr., mgr piel. Izabela Gąska

Instytut Medyczny, Uczelnia Państwowa im. Jana Grodka w Sanoku

Dr n. med. Joanna Girzelska

Klinika Reumatologii, Układowych Chorób Tkanki Łącznej i Chorób Wewnętrznych, Akademia WSEI w Lublinie

Dr n. o zdr. Sylwia Głowala

Katedra Pielęgniarstwa i Położnictwa, Collegium Medicum, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Mgr piel. Iwona Gołębiewska

Katedra Pielęgniarstwa i Ratownictwa Medycznego, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Mgr piel. Aleksandra Góral-Kubasik

Zakład Pielęgniarstwa i Położnictwa, Katedra Pielęgniarstwa i Ratownictwa Medycznego, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Dr n. med. Agnieszka Grochulska

Katedra Rehabilitacji i Odnowy Biologicznej, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Mgr piel. Angelika Gurbisz

Katedra Pielęgniarstwa, Uniwersytet Bielsko-Bialski

Dr n. o zdr. Ewa Guz

Wydział Nauk o Człowieku, Akademia WSEI w Lublinie

Dr n. med. Kazimiera Hebel

Zakład Pielęgniarstwa i Położnictwa, Katedra Pielęgniarstwa i Ratownictwa Medycznego, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Dr n. med. Marzena Humańska

Katedra Podstaw Umiejętności Klinicznych i Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. farm., lic. piel. Wioleta Jankowiak

Z-ca Dyrektora Instytutu Nauk o Zdrowiu, Akademia Nauk Stosowanych im. Hipolita Cegielskiego w Gnieźnie Uczelnia Państwowa

Dr n. biol. Justyna Jasik-Pyzdrowska

Zakład Pielęgniarstwa, Collegium Medicum Uniwersytetu Zielonogorskiego; Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Mgr piel. Agnieszka Kaleta

Katedra Pielęgniarstwa i Położnictwa, Collegium Medicum, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr n. med., mgr piel. Katarzyna Kwiecień-Jaguś

Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Gdański Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Lasek

Instytut Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Dr n. o zdr., mgr piel. Aneta Lesiak

Kolegium Nauk Medycznych, Uniwersytet Rzeszowski

Dr n. o zdr., mgr piel. Katarzyna Lewandowska

Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Gdański Uniwersytet Medyczny

Dr n. med i n. o zdr. Katarzyna Malewicz

Zakład Geriatrii i Opieki Długoterminowej, Katedra Pielęgniarstwa, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Mgr Aleksandra Moluszys

Wyższa Szkoła Zdrowia w Gdańsku

Dr n. o zdr. Magdalena Nieckula

Instytut Medyczny, Akademia Nauk Stosowanych w Nowym Targu

Dr n. o zdr. Ewelina Nowak

Katedra Pielęgniarstwa i Położnictwa, Collegium Medicum Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Mgr piel. Monika Olczyk

Katedra Pielęgniarstwa i Położnictwa, Collegium Medicum Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr n. med. Danuta Ponczek

Katedra Podstaw Umiejętności Klinicznych i Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Mgr piel., mgr biol. Aleksandra Steliga

Instytut Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Mgr piel. Lidia Szlanga

Wielkopolskie Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii im. Eugenii i Janusza Zeylandów w Poznaniu

Mgr piel. Magdalena Weisbrot

Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii – Zespół Wczesnego Reagowania, Gdański Uniwersytet Medyczny

Dr n. o zdr. Anna Wójcik

Katedra Pielęgniarstwa, Uniwersytet Rzeszowski

Mgr piel. Marzena Wójcik

Instytut Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Pomorski w Słupsku

Dr n. med. i n. o zdr., mgr piel. Beata Wudarczyk

Zakład Pielęgniarstwa, Collegium Medicum Uniwersytetu Zielonogorskiego

Mgr piel. Paulina Zalejska

Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Opolu

Dr n. o zdr. Katarzyna Zalewska

Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie

Wstęp

Oddajemy w Państwa ręce tom 2, w którym przedstawiamy tematykę związaną z czynnościami higienicznymi, przemieszczaniem, pozycjonowaniem i aktywizacją pacjenta, zabiegami przeciwzapalnymi, odżywianiem i karmieniem, wydalaniem, zabiegami dorektalnymi,  wspomaganiem oddychania i procedurami chirurgicznymi.

Dedykujemy ją Studentom, którzy inspirują, są powodem i motorem zmian. Dzięki Wam nasze projekty nabierają życia!

Jak powiedział Bruce Lee: „Sama wiedza nie wystarczy, trzeba też umieć ją zastosować. Nie wystarczy chcieć, trzeba działać...”.

Specjalne podziękowanie dla: Izabeli Kasprzyk, Darii Kawińskiej, Mariusza Kawińskiego, Jakuba Kluski, Adama Kmity, Mai Konfederak, Marcina Kosiora, Zuzanny Kruk, Weroniki Krukowskiej.

Prezentowana książka stanowi kompendium wiedzy na tematy, do których chcielibyśmy mieć dostęp, stawiając pierwsze kroki w świecie medycznym. To zbiór zasad dotyczących pracy z pacjentami oraz sprzętem medycznym omówionych w kontekście cennych badań. Naszym celem było opisanie w sposób zrozumiały podstawowe procedury medyczne, opierając się na dowodach naukowych (evidence-based practice, EBP) oraz na doświadczeniu praktyków pielęgniarstwa, ratowników medycznych, lekarzy i fizjoterapeutów z różnych ośrodków.

Podczas przygotowywania materiałów najtrudniejsza okazała się konfrontacja treści akademickich z praktykami wykonywanymi zgodnie „z tradycją” i niejednoznacznymi procedurami wewnątrzszpitalnymi. Rozbudowane treści przedstawionych procedur są konsolidacją istotnych, z punktu widzenia autorów, klinicznie danych, gdyż chcieliśmy zaoszczędzić czytelniczkom i czytelnikom czasu na poszukiwania rozwiązań w wielu podręcznikach. Ponadto – zgodnie z naszym doświadczeniem – to myślenie krytyczne i kliniczne jest nadrzędnym celem w pracy medyka. Aktywizacja tych obszarów może odbywać się poprzez zrozumienie i nauczanie metodami symulacji, które pomagają proste opanowanie faktów zmienić w umiejętność elastycznego stosowania wiedzy w różnych sytuacjach klinicznych. Stąd decyzja o podziale każdej procedury na 3 części: 1. Informacje podstawowe, 2. Procedura, 3. Checklista.

Informacje podstawowe – szczegółowe wyjaśnienie zagadnień oraz budowanie rozumienia są podwaliną myślenia krytycznego i klinicznego. Ponadto ta część spełnia funkcję miejsca gromadzenia wiedzy opartej na badaniach naukowych, pomocy w identyfikacji problemu i opisu wskazań, przeciwwskazań oraz powikłań podejmowanej czynności.

Procedura to opis sposobu przeprowadzenia postępowania medycznego, który często wymaga poszerzenia wiedzy, dlatego część tych rozdziałów zawiera odnośniki do dodatkowych materiałów, w tym filmowych.

Checklista to opracowane praktyki oceniania, które pomagają zweryfikować opanowanie umiejętności na poziomie egzaminacyjnym, będąc pomocnym narzędziem w edukacji partnerskiej (peer-to-peer). Punktacja w checklistach wynosi 0 i 1, jednak w metodologii ewaluacji istnieją również inne sposoby oceny. Przyjęliśmy schemat, który opiera się na określeniu, czy dane wykonanie spełnia warunki umożliwiające samodzielną pracę kliniczną. Dlatego prawidłowe, w pełni wykonane zadanie otrzymuje 1 punkt, z kolei 0 oznacza niewykonanie, ale także błędny lub niepełny wymiar czynności. Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich elementów, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0. Ponadto dydaktyka medyczna jest na tyle charakterystyczna, że często w ewaluacji bierze się pod uwagę tzw. punkt krytyczny, błąd krytyczny, czerwoną flagę, punkt obowiązkowy (critical point/error, red flag, compulsory point, egregious error, critical checkpoint), który skutkuje niezdaniem egzaminu, negatywną oceną lub wyzerowaniem punktacji w całej checkliście. Oznacza on zachowania zaprezentowane podczas oceny, które można uznać za niebezpieczne lub niedopuszczalne. Dodatkowo określenie tego typu punktów jest istotne dla efektywności procedury – element nie może być pominięty, ponieważ jest kluczowy. Prawidłowe wykonanie czynności w miejscu oznaczonym jako „błąd krytyczny” oznacza zdobycie 1 punktu, natomiast niewykonanie, błędny lub niepełny wymiar postępowania będzie powodował niezaliczenie całej procedury z wynikiem: 0. W związku z najczęstszym wykorzystaniem checklist w celach ewaluacji podajemy w nich uśredniony czas potrzebny do wykonania procedury z perspektywy osoby uczącej się. Osoby z doświadczeniem najprawdopodobniej uzyskają czas krótszy.

Ilekroć w publikacji jest mowa o pacjencie opisanym w rodzaju męskim, dotyczy także kobiet. Wybrane rzeczowniki, takie jak: pacjent, pielęgniarka, lekarz, zostały użyte w jednej formie, aby nie stracić przejrzystości tekstu. Męski rodzaj czasownika w checklistach, np. sprawdził, zbadał, również odnosi się do osób płci żeńskiej wykonujących procedurę. Wyrażamy głęboką nadzieję, że kontekst opisanych działań nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości.

Każda z procedur jest zbiorem treści wybranych przez autorów, obejmującym zagadnienia szerzej niż tylko prezentacja określonych czynności. Celem piszących jest wsparcie rozwoju myślenia krytycznego czy klinicznego medyków. Podrozdziały zawierające procedury czy checklisty mogą opisywać tylko jeden z możliwych wariantów wykonania danego badania, który ze względu na specyfikę i indywidualizm pacjenta nie może być uznany za przypadek uniwersalny, ale jest wskazówką, jak stosować dobre praktyki oparte na EBP. Mamy świadomość, że publikacja otwiera dyskusję na temat rekomendacji, wdrażania dobrych praktyk czy potrzeb udoskonalania rutynowych działań. Zgodnie z koncepcją Lifelong learning zapraszamy do współpracy, wymiany myśli, zgłaszania uwag dotyczących tekstu czy doświadczeń na adres Polskiego Towarzystwa Symulacji Medycznej: kontakt.ptsm@gmail.com.

Aleksandra Steliga

Agnieszka Grochulska

Kazimiera Hebel

Wykaz części tomów 1–3

Tom 1

Opieka nad dzieckiem

Pomiary antropometryczne w pediatrii

Pomiary antropometryczne, czynnościowe i parametrów życiowych osoby dorosłej

Badanie fizykalne osoby dorosłej

Elementy ratownictwa medycznego

Tom 2

Czynności higieniczne

Przemieszczanie, pozycjonowanie i aktywizacja pacjenta

Zabiegi przeciwzapalne

Zabiegi dorektalne

Odżywianie i karmienie pacjenta

Wydalanie moczu

Wspomaganie oddychania

Procedury chirurgiczne

Tom 3

Podawanie leków i dostępy naczyniowe

Procedury stosowane w zabiegach płukania

Pobieranie materiału do badań diagnostycznych i procedury diagnostyczne

Fragment

Autorzy

Wstęp

Wykaz części tomów 1–3

VI. Czynności higieniczne

41. Higieniczne mycie i dezynfekcja rąk - Joanna Girzelska, Ewa Guz, Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Aleksandra Steliga

41.1. Higieniczne mycie rąk

41.2. Dezynfekcja rąk

42. Prześcielenie łóżka pacjentowi leżącemu - Katarzyna Zalewska, Aleksandra Steliga

43. Zmiana bielizny osobistej i pościelowej pacjentowi leżącemu - Katarzyna Zalewska, Aleksandra Steliga

43.1. Zmiana bielizny osobistej pacjentowi leżącemu

43.2. Zmiana bielizny pościelowej pacjentowi leżącemu

44. Toaleta pacjenta w łóżku - Aleksandra Steliga, Sylwia Głowala, Wioleta Jankowiak

45. Toaleta krocza i zewnętrznych narządów płciowych u kobiety i mężczyzny - Justyna Jasik-Pyzdrowska, Beata Wudarczyk, Iwona Bonikowska, Aleksandra Steliga

45.1. Toaleta krocza u mężczyzny

45.2. Toaleta krocza u kobiety

46. Mycie włosów pacjentowi w łóżku - Agnieszka Kaleta, Aleksandra Steliga

47. Stosowanie preparatów przeciwwszawiczych - Agnieszka Kaleta, Aleksandra Steliga

48. Toaleta jamy ustnej u pacjenta z deficytem samoopieki - Katarzyna Czyż-Szypenbejl, Agnieszka Kaleta, Aleksandra Steliga

48.1. Toaleta jamy ustnej u pacjenta z ograniczoną samodzielnością

48.2. Toaleta jamy ustnej oraz jamy nosowej u pacjenta z rurką dotchawiczą

VII. PRZEMIESZCZANIE, POZYCJONOWANIE I AKTYWIZACJA PACJENTA

49. Przemieszczanie/przenoszenie pacjenta - Agnieszka Grochulska, Iwona Gołębiewska

49.1. Przemieszczanie/przenoszenie pacjenta z łóżka na wózek inwalidzki

49.2. Przemieszczanie/przenoszenie pacjenta za pomocą podnośnika

50. Ćwiczenia bierne i czynne - Aleksandra Bryndal, Agnieszka Grochulska

51. Pozycja płaska na plecach - Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

52. Pozycja na boku - Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

53. Pozycja Simsa - Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

54. Pozycja Trendelenburga - Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

55. Pozycja anty-Trendelenburga - Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

56. Pozycja Fowlera - Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Aleksandra Steliga, Agnieszka Grochulska

57. Pozycja na brzuchu - Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Beata Wudarczyk, Justyna Jasik-Pyzdrowska, Iwona Bonikowska

57.1. Pozycja na brzuchu

57.2. Ułożenie na brzuchu pacjenta nieprzytomnego ze sztuczną drogą oddechową

VIII. ZABIEGI PRZECIWZAPALNE

58. Zabiegi przeciwzapalne zimne - Ewa Guz, Joanna Girzelska, Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Aleksandra Steliga

59. Zabiegi przeciwzapalne ciepłe - Ewa Guz, Joanna Girzelska, Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Aleksandra Steliga

60. Bańki lecznicze - Aleksandra Steliga, Katarzyna Zalewska, Katarzyna Betke

IX. ZABIEGI DOREKTALNE

61. Lewatywa - Danuta Ponczek, Aleksandra Steliga

62. Irygacja stomii jelitowej - Marzena Wójcik, Kazimiera Hebel

63. Wlewka doodbytnicza lecznicza - Kazimiera Hebel, Paulina Zalejska

64. System do kontrolowanej zbiórki stolca - Ewelina Nowak, Kazimiera Hebel

65. Oczyszczanie przewodu pokarmowego preparatem osmotycznym - Aleksandra Góral-Kubasik

X. ODŻYWIANIE I KARMIENIE PACJENTA

66. Założenie zgłębnika do żołądka - Natalia Drab, Sylwia Głowala, Angelika Gurbisz, Aleksandra Steliga

67. Karmienie przez zgłębnik nosowo-żołądkowy - Natalia Drab, Aneta Lesiak, Kazimiera Hebel, Aleksandra Steliga

68. Usunięcie zgłębnika nosowo-żołądkowego - Sylwia Głowala, Natalia Drab

69. Karmienie przez gastrostomię - Kazimiera Hebel, Paulina Zalejska

70. Karmienie przez mikrojejunostomię - Katarzyna Kwiecień-Jaguś, Aleksandra Góral-Kubasik

XI. WYDALANIE MOCZU

71. Cewnikowanie pęcherza moczowego u kobiety - Monika Buzanowska

72. Cewnikowanie pęcherza moczowego u mężczyzny - Danuta Ponczek, Monika Buzanowska

73. Usunięcie cewnika Foleya z pęcherza moczowego - Marzena Humańska, Monika Buzanowska, Aleksandra Steliga

XII. WSPOMAGANIE ODDYCHANIA

74. Ćwiczenia oddechowe - Agnieszka Grochulska, Aleksandra Bryndal

75. Ćwiczenia oddechowe z użyciem aparatu Triflo - Katarzyna Malewicz

76. Nauka efektywnego kaszlu - Monika Olczyk, Aleksandra Steliga

77. Oklepywanie klatki piersiowej - Katarzyna Kwiecień-Jaguś, Aleksandra Moluszys, Aleksandra Steliga

78. Drenaż ułożeniowy - Aleksandra Bryndal, Agnieszka Grochulska

79. Toaleta drzewa oskrzelowego – metoda otwarta i zamknięta - Aleksandra Steliga, Katarzyna Lewandowska

79.1. Toaleta drzewa oskrzelowego – metoda otwarta

79.2. Toaleta drzewa oskrzelowego – metoda zamknięta

XIII. PROCEDURY CHIRURGICZNE

80. Chirurgiczne mycie rąk - Aleksandra Góral-Kubasik, Aleksandra Steliga

81. Zakładanie rękawic chirurgicznych - Aleksandra Góral-Kubasik, Jerzy Lasek

82. Zakładanie fartucha chirurgicznego - Aleksandra Góral-Kubasik

83. Zmiana opatrunku na ranie czystej - Aleksandra Góral-Kubasik

84. Zmiana opatrunku na ranie skażonej - Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Joanna Girzelska, Ewa Guz, Kazimiera Hebel

85. Zmiana opatrunku na ranie skażonej z założonym drenem - Izabela Gąska, Justyna Adamczuk, Magdalena Nieckula, Joanna Girzelska, Ewa Guz

86. Wymiana gastrostomii niskoprofilowej - Aleksandra Steliga, Katarzyna Lewandowska

87. Zaopatrzenie stomii jelitowej - Marzena Wójcik, Kazimiera Hebel

88. Postępowanie z pacjentem w profilaktyce przeciwodleżynowej - Katarzyna Czyż-Szypenbejl, Magdalena Weisbrot, Anna Wójcik

89. Postępowanie z pacjentem z raną odleżynową - Katarzyna Czyż-Szypenbejl, Magdalena Weisbrot, Anna Wójcik

90. Przygotowanie pacjenta do planowego zabiegu operacyjnego - Lidia Szlanga, Katarzyna Lewandowska, Katarzyna Czyż-Szypenbejl

91. Wymiana pojemnika do drenażu jamy opłucnej - Lidia Szlanga, Piotr Gabryel, Aleksandra Steliga

91.1. Wymiana pojemnika do drenażu jamy opłucnej – na przykładzie drenażu czterokomorowego typu Sentinel Seal Chest Drainage Unit Covidien

91.2. Wymiana pojemnika do drenażu jamy opłucnej – na przykładzie drenażu typu Thopaz/Thopaz+

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

41

Higieniczne mycie i dezynfekcja rąk

Joanna Girzelska, Ewa Guz, Magdalena Nieckula, Justyna Adamczuk, Aleksandra Steliga

INFORMACJE PODSTAWOWE

Wyjaśnienie podstawowych pojęć

Ręce personelu jako źródło transmisji drobnoustrojów chorobotwórczych

Ręce personelu stanowią najczęstszy sposób transmisji drobnoustrojów w większości placówek ochrony zdrowia. Flora, zazwyczaj bytująca na skórze pracowników, to gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), gronkowce koagulazo-ujemne (coagulase-negative staphylococci, CoNS), bakterie z rodzaju Enterococcus, pałeczki Gram (–) z rodziny Enterobacteriaceae, jak również pałeczki niefermentujące (Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii) czy wytwarzające przetrwalniki Clostridium difficile. Ryzyko wystąpienia zakażeń szpitalnych jest także związane ze skażeniem powierzchni i sprzętu medycznego wieloopornymi patogenami: Acinetobacter spp., wankomycynooporne enterokoki (vancomycin-resistant enterococcus, VRE), pałeczki Enterobacteriaceae (extended-spectrum beta-lactamases, ESBL+), ale też pałeczki Enterobacterales wytwarzające karbapenemazy. Czas przeżycia drobnoustrojów chorobotwórczych zarówno na skórze rąk, jak i w środowisku jest różny. Przeżywalność przykładowych gatunków bakterii została przedstawiona w tabeli 41.1.

Przenoszenie drobnoustrojów chorobotwórczych związanych ze świadczeniem usług medycznych następuje przede wszystkim poprzez kontakt bezpośredni i pośredni.

Od lat wydawane są rekomendacje zawierające zasady postępowania dotyczące higieny rąk oraz techniki jej wykonania. Stosowanie wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) oraz Centrum ds. Kontroli i Zapobiegania Chorobom (Centers for Disease Control and Prevention, CDC) potwierdza, że prawidłowa higiena rąk do dziś jest uznawana za najskuteczniejszą metodę prewencji zakażeń szpitalnych. Rekomendacje WHO obejmują takie elementy, jak:

• przygotowanie rąk do pracy;

• metody dekontaminacji rąk i wskazania do ich stosowania;

• dobór i dostępność preparatów;

• stosowanie rękawiczek;

• nadzór nad higieną rąk;

• edukacja.

Higiena rąk – ogólny termin oznaczający czynności mycia i odkażania rąk.

Tabela 41.1. Obecność i przeżywalność bakterii chorobotwórczych na rękach i w środowisku

Bakteria

Skażenie rąk personelu [%]

Czas przeżycia na skórze rąk

Czas przetrwania w środowisku

Acinetobacter spp.

3–15

> 150 min

3 dni–11 miesięcy

Clostridium difficile

14–59

nieznany/unknown

< 24 godz. > 5 miesięcy

Pseudomonas spp.

1–25

30–180 min

6 godz.–16 miesięcy

VRE

> 40

> 60 min

5 dni–4 miesięcy

[źródło: Rekomendacje WHO: Kwiecień-Jaguś K., Kopeć M., Świrska A. i wsp.: (2021). Bariery utrudniające zachowanie higieny rąk personelu pielęgniarskiego – doniesienia wstępne. Surgical & Vascular Nursing/Pielegniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne. 2021; 15(4)].

Ogólne zasady higieny rąk

Graham A.J. Ayliffe był brytyjskim mikrobiologiem, który w 1978 roku wraz z zespołem opracował technikę 6 kroków mycia i/lub dezynfekcji rąk, zwaną techniką Ayliffe’a (ryc. 41.1). Jest zalecana przez WHO i została wprowadzona w postaci norm europejskich w 1997 roku, a w Polsce zaimplementowana przez Polski Komitet Normalizacyjny w 2002 roku w postaci procedury higienicznego mycia rąk zgodnie z normą PN EN 1499 oraz procedury higienicznej dezynfekcji rąk metodą wcierania środka dezynfekcyjnego zgodnie z normą PN EN 1500. Kolejne ruchy powinny być powtarzane po 5 razy, ze szczególnym uwzględnieniem trudnych do dezynfekcji obszarów. Wewnętrzna część dłoni zwykle jest najlepiej dezynfekowana z uwagi na bezpośrednie nałożenie na nią środka do odkażania czy mycia. Wraz z wykonywaniem kolejnych ruchów ubywa preparatu, dlatego grzbietowa okolica kciuka oraz opuszki palców najczęściej są nienależycie odkażone czy umyte. Podczas wykonywania higieny rąk zawsze istnieje możliwość dobrania dodatkowej porcji preparatu i dokończenia procedury według schematu, tak aby zapewnić całkowite pokrycie nim dłoni. Mydło i środki odkażające do rąk na bazie alkoholu nie powinny być stosowane łącznie.

Rycina 41.1.

Sześć kroków higieny rąk techniką Ayliffe i WHO

[źródło: Rekomendacje WHO: Kwiecień-Jaguś K., Kopeć M., Świrska A. i wsp.: (2021). Bariery utrudniające zachowanie higieny rąk personelu pielęgniarskiego-doniesienia wstępne. Surgical & Vascular Nursing/Pielegniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne. 2021; 15(4)].

Pięć kroków higieny rąk według zaleceń WHO (ryc. 41.2)

Rycina 41.2.

Pięć kroków higieny rąk według WHO

[źródło: https://www.cmj.org.pl/clean-care/higiena-rak-wytyczne-who-draft.pdf (dostęp: 26.11.2026 r.)].

Zaleca się, aby personel ochrony zdrowia mył i/lub odkażał ręce:

• zanim wejdzie w kontakt z pacjentem;

• zanim przystąpi do czystych/aseptycznych procedur;

• po ekspozycji/narażeniu na kontakt z płynami ustrojowymi;

• po kontakcie z pacjentem;

• po kontakcie z otoczeniem pacjenta, z zastosowaniem zalecanych technik i przestrzeganiem wskazań czasowych.

Czas higieny rąk

Zaleca się odpowiednio długie zachowanie czasu mycia i dezynfekcji rąk:

• higieniczne mycie rąk powinno trwać przez 30–60 s, zgodnie z normą PN EN 1499;

• płukanie rąk powinno trwać przez 15 s;

• higieniczna dezynfekcja rąk powinna trwać przez 20–30 s, zgodnie z normą PN EN 1500.

Polityka BBE i 5 punktów prawidłowo przygotowanych rąk do mycia i dezynfekcji

Polityka bare below the elbows (BBE) oznacza „nic poniżej łokcia”. Jest to podejście oparte na teorii, że należy ograniczyć kontakt pacjenta ze skażoną odzieżą personelu medycznego, jednocześnie promując higienę rąk i nadgarstków. Na podstawie międzynarodowych wytycznych oraz przeprowadzonych badań opracowano złoty standard (5 punktów) prawidłowego przygotowania rąk do procedury mycia i dezynfekcji. Szczególnie istotne jest, by personel sprawujący bezpośrednią opiekę nad pacjentem przestrzegał zasad dotyczących ubioru i wyglądu. Warto zwrócić uwagę, by skóra personelu medycznego pozbawiona była skaleczeń, podrażnień i innych zmian. W Polsce w 2017 roku eksperci Stowarzyszenia Higieny Lecznictwa przygotowali propozycję na temat strategii „nic poniżej łokcia” podczas pracy z pacjentem. Jej główne założenia to:

• bluza z krótkim rękawem (powyżej łokcia) jednodyżurowa;

• identyfikator przymocowany do bluzy (nie są wskazane zawieszki na „smyczy”);

• eliminacja naszyjników, krawatów, długich kolczyków, słuchawek noszonych na szyi;

• długie włosy spięte tak, aby nie opadały na ramiona;

• eliminacja zegarka naręcznego, biżuterii, obrączek, bransoletek;

• paznokcie krótkie, niewidoczne od strony opuszków;

• paznokcie bez lakieru, tipsów;

• skóra i paznokcie konserwowane profesjonalnymi odżywkami w postaci kremów w celu eliminacji pęknięć i ubytków;

• odżywki niepowodujące powstania trwałej, sztucznej powłoki na skórze i paznokciach;

• do czyszczenia paznokci tylko miękkie szczotki jednorazowego użycia;

• rękawiczki zakładane wyłącznie w przypadku intencjonalnego kontaktu z materiałem biologicznym.

Procedura higienicznego mycia rąk – zabieg polegający głównie na zmyciu z powierzchni skóry rąk zanieczyszczeń organicznych i brudu oraz częściowej eliminacji flory przejściowej i stałej. Drobnoustroje występujące na rękach muszą być z nich eliminowane na drodze właściwie przeprowadzonego mycia i dezynfekcji. Algorytm postępowania musi być zgodny ze schematem Ayliffe’a (zgodny z normą PN EN 1499). Składa się on z trzech etapów: mycia rąk, płukania i suszenia.

Aktualne wytyczne rekomendują mycie rąk wodą i mydłem:

• gdy ręce są brudne lub zanieczyszczone krwią bądź innymi płynami ustrojowymi;

• w przypadku zdecydowanego podejrzenia lub potwierdzenia ekspozycji na organizmy przetrwalnikujące, bakterie wytwarzające przetrwalniki, np. Clostridium difficile;

• po skorzystaniu z toalety.

Uwagi

W badaniach wykazano, że mydło w płynie i woda skutecznie odkażają ręce, ale przynajmniej 70% alkohol lub antyseptyczny środek do odkażania rąk na bazie alkoholu zapewnia najskuteczniejszą dekontaminację w przypadku szerokiej gamy organizmów (S. aureus, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella, rotawirusy). Mydło w płynie i woda sprawdzają się w przypadku fizycznego zabrudzenia rąk, ale ich zastosowanie w sposób bardzo dokładny zajmuje około 60 s. Stosowanie środków do odkażania rąk na bazie alkoholu trwa przez 20–30 s, w związku z czym pracownicy ochrony zdrowia częściej się do nich stosują. Rzeczywiście, wcierając roztwór w dłonie, można jednocześnie robić coś innego, na przykład komunikować się z pacjentem. Ponadto środki te nie wymagają szczególnej infrastruktury (zaopatrzenia w czystą wodę, umywalek, mydła, ręczników do rąk). Wykazano, że jedną z głównych przeszkód w regularnym myciu rąk są ograniczenia czasowe, a drugą jest alergia na preparaty antyseptyczne. Ponadto z wyników wielu badań wynika, że „używane” mydło w kostce jest w rzeczywistości siedliskiem mikroorganizmów i nie należy go stosować.

Środki higieny rąk

Ilość środków

Zaleca się pobranie odpowiedniej ilości (tyle, ile zmieści się w dłoni ułożonej na kształt kubka) preparatu myjącego lub dezynfekcyjnego, tj. 3–5 ml:

• mydło – 2 dozy – tyle preparatu jest konieczne do wytworzenia odpowiedniej ilości piany i wykonania wszystkich etapów mycia dłoni (mydło);

• preparat do dezynfekcji – 2 dozy preparatu zapewniają zwilżenie całych dłoni i wykonanie wszystkich etapów dezynfekcji.

Większa ilość preparatu (kilka doz) zwiększa zużycie i koszty, a nie wpływa na efektywność procedury.

Mydło antybakteryjne – mydło zawierające środek antyseptyczny o właściwościach zakłócających funkcjonowanie komórek bakteryjnych, niszczący je (działanie bakteriobójcze) lub hamujący rozmnażanie (działanie bakteriostatyczne). Związki te są antyseptyczne i nieuznawane za antybiotyki. W przypadku tego typu mydeł działanie detergentu pozwala również usunąć drobnoustroje lub inne substancje z powierzchni skóry i ułatwia ich zmycie za pomocą wody. Przykładowe składniki antybakteryjne to: alkohole, chlorheksydyna, pochodne chloru, jodyna, chloroksylenol (PCMX), czwartorzędowe związki amonowe, triklosan, triklokarban czy chlorek benzalkoniowy.

Zwykłe mydło – naturalne mydła zawierają w swoim składzie ekstrahowane z roślin składniki, działają jak detergenty usuwające brud, zanieczyszczenia i różne substancje organiczne z rąk. Mają aktywność przeciwdrobnoustrojową na zasadzie usuwania luźno przylegającej do dłoni flory.

Środki do odkażania rąk na bazie alkoholu – preparaty zawierające alkohol (w formie płynnej, żelowej lub piankowej). Mogą zawierać jeden lub kilka rodzajów alkoholu, humektanty i aktywne składniki, jak glikol kaprylowy, które poprzez wydłużenie czasu odparowywania alkoholu wzmacniają jego działanie. Kluczowe jest sumaryczne stężenie alkoholu – musi być co najmniej 70%. Cechuje je szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego (przeciw bakteriom, wirusom otoczkowym i grzybom), ale nie są sporobójcze, co oznacza, że nie zabijają form przetrwalnikowych. Alkohole w środkach do dezynfekcji rąk zastosowane w odpowiednim stężeniu zmieniają (denaturują) strukturę białek. Niszczą ścianę i błony komórek bakteryjnych oraz otoczkę lipidową wirusów (również koronawirusa), co skutkuje zahamowaniem ich metabolizmu i podziałów.

Dobór właściwego preparatu powinien zależeć od zgodności z obowiązującymi normami, spektrum i czasu działania, ale także od zawartości substancji czynnych, pomocniczych oraz ich bezpiecznego wpływu na skórę personelu oraz pacjentów, a także bezpiecznego sposobu konfekcjonowania. Charakterystykę i bezpieczeństwo stosowania substancji dezynfekcyjnych opisano poniżej:

Alkohole (etanol, propanol, izopropanol) są najlepiej tolerowanymi przez skórę substancjami aktywnymi. Z samych związków alkoholowych stosowanych w dezynfekcji rąk najniższą toksycznością cechuje się etanol. Alergiczne kontaktowe zapalenia skóry w przypadku preparatów alkoholowych występuje bardzo rzadko.

Chlorheksydyna jest pochodną biguanidu, należy do związków kationowych i najczęściej występuje w postaci soli (octan, glukonian). W preparatach do dezynfekcji rąk, z uwagi na wąskie spektrum mikrobójcze (w stężeniu 0,5–2%), najczęściej występuje w roztworach alkoholowych. Wykazują one skuteczną aktywność przeciwko bakteriom Gram-dodatnim, nieco mniejszą przeciwko bakteriom Gram-ujemnym i grzybom, wirusom otoczkowym oraz minimalną przeciwko prątkom. Ponadto nie są sporobójcze. Mechanizm działania tej grupy związków polega na powinowactwie z błoną cytoplazmatyczną i na jej uszkodzeniu. Taki sam sposób działania dotyczy lipidowych otoczek wirusów. Z reguły jednak chlorheksydyna działa wolniej niż alkohole. Glukonian chlorheksydyny należy do substancji o wysokim potencjale do wywoływania alergicznego, kontaktowego zapalenia skóry. Literatura przedmiotu opisuje liczne przypadki uczuleń i podrażnień związanych ze stosowaniem chlorheksydyny. Znane są również sytuacje wystąpienia pokrzywek kontaktowych czy ciężkich reakcji alergicznych z objawami duszności.

Chlorek benzalkoniowy (benzalkonium chloride, BAC) jest związkiem organicznym, należącym do czwartorzędowych związków amoniowych. Z uwagi na wysoką skuteczność mikrobójczą i zdolność obniżania napięcia powierzchniowego jest często wykorzystywaną substancją w preparatach do dezynfekcji narzędzi i powierzchni. Podczas dezynfekcji rąk jej zastosowanie powinno być ograniczone, gdyż może powodować podrażnienia prowadzące do kontaktowego zapalenia skóry oraz reakcje alergiczne. Szczególnie niebezpieczny dla zdrowia może być kontakt benzalkonium ze zranioną skórą. Do najczęściej opisywanych objawów po kontakcie z czwartorzędowymi związkami amoniowymi (w tym benzalkonium BAC) należą: nieżyt nosa, kaszel, duszności, wysypka oraz świąd i pieczenie w miejscu kontaktu.

Triklosan często stosowany w płynnych mydłach antybakteryjnych do rąk. Wykazuje aktywność przeciwko bakteriom Gram-dodatnim, natomiast jego działanie przeciwko bakteriom Gram-ujemnym oraz drożdżom jest zależne od formulacji produktu. Przykładowo triklosan w połączeniu z EDTA powoduje zwiększoną przepuszczalność zewnętrznej membrany komórki bakteryjnej. Triklosan ma zdolność przenikania do komórek bakteryjnych i wpływa na błonę cytoplazmatyczną oraz syntezę RNA, kwasów tłuszczowych i białek. W niskich stężeniach jest bakteriostatyczny ze względu na hamowanie pobierania niezbędnych składników odżywczych, natomiast w wysokich stężeniach wykazuje właściwości bakteriobójcze spowodowane uwalnianiem składników komórki przez uszkodzoną błonę cytoplazmatyczną, doprowadzając do śmierci komórki poprzez koagulację i denaturację białek. Triklosan jest dozwolony do stosowania w kosmetykach w maksymalnym stężeniu 0,2% lub 0,3%. Jednak jak wszystkie związki chemiczne nie jest zupełnie obojętny dla człowieka. Istnieją doniesienia o przypadkach alergii kontaktowej czy działaniu drażniącym na skórę (wysypka na twarzy, szyi, zewnętrznej powierzchni dłoni) po użyciu produktów kosmetycznych zawierających triklosan. Ze względu na charakter lipofilowy związek może gromadzić się w tkance tłuszczowej. Szerokie zastosowanie substancji o aktywności przeciwdrobnoustrojowej przyczyniło się do wzrostu liczby szczepów bakterii opornych na tego typu związki.

Triklokarban jest aktywny wobec bakterii Gram-dodatnich, ale wykazuje znacznie mniejsze działanie na bakterie Gram-ujemne i grzyby. Uważa się, że działa poprzez adsorbowanie i niszczenie półprzepuszczalnego charakteru błony cytoplazmatycznej, co prowadzi do śmierci komórki. Częściej stosowany jest w mydłach w kostce, w maksymalnym stężeniu 1,5%. W 2017 roku w Ameryce Agencja ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration, FDA) zakazała stosowania triklokarbanu, triklosanu i 17 innych popularnych środków przeciwbakteryjnych, ponieważ nie udowodniono, że są one bezpieczne lub skuteczniejsze niż zwykłe mydło i woda.

Ważne!

Mycie rąk (socjalne i higieniczne) zostało uznane za znacznie mniej skuteczne niż ich dezynfekcja. Zgodnie z zaleceniem WHO, jeżeli w placówce dostępny jest preparat do odkażania rąk na bazie alkoholu, to powinien być stosowany jako preferowany środek rutynowej higieny rąk w opiece zdrowotnej.

Higieniczna dezynfekcja rąk

We wszystkich poniższych sytuacjach klinicznych opisanych do rutynowego odkażania rąk, jeśli nie są w sposób widoczny zabrudzone, preferuje się przecieranie rąk środkami na bazie alkoholu. Dzieje się tak:

• przed kontaktem i po kontakcie z pacjentem;

• przed obsługą inwazyjnych urządzeń w opiece nad chorym bez względu na to, czy rękawiczki ochronne są używane, czy nie;

• po kontakcie z płynami ustrojowymi, wydzielinami, błoną śluzową, naruszoną powłoką skórną lub opatrunkami;

• przechodząc od zakażonej do innej części ciała chorego;

• po kontakcie z powierzchniami i obiektami nieożywionymi (sprzęt medyczny) znajdującymi się w bezpośrednim otoczeniu pacjenta;

• po zdjęciu sterylnych lub niesterylnych rękawic;

• przed czystą, aseptyczną procedurą;

• po narażeniu na płyny ustrojowe;

• po kontakcie z otoczeniem pacjenta;

• przed przygotowaniem i podaniem leków lub żywności należy przeprowadzić odkażanie rąk, używając preparatu na bazie alkoholu lub umyć ręce zwykłym albo antybakteryjnym mydłem i wodą.

Dezynfekując ręce, należy nabrać pełną dłoń alkoholowego preparatu odkażającego i rozprowadzić po całej powierzchni rąk, a następnie pocierać ręce tak długo, aż preparat wyschnie.

Szkodliwość detergentów

Personel pielęgniarski ze wszystkich grup pracowników medycznych zatrudnionych w systemie ochrony zdrowia jest najbardziej narażony na negatywne skutki stosowania środków do dezynfekcji, wykorzystywanych nie tylko w czasie opieki bezpośredniej nad pacjentem, ale również w sytuacjach związanych z procedurami medycznymi lub po ich zakończeniu. Z badań wynika, że w przypadku personelu pielęgniarskiego zatrudnionego w polskich placówkach ochrony zdrowia odsetek osób z alergiami skórnymi, będącymi wynikiem stosowania preparatów do dezynfekcji dłoni, wynosił ponad 25%. Ograniczenie skali problemu jest możliwe poprzez wdrażanie produktów dobrej jakości. WHO w 2015 roku opublikowała listę artykułów rekomendowanych do stosowania w placówkach ochrony zdrowia, na której znalazł się między innymi się alkohol etylowy (80%) i alkohol izopropylowy (75%). Preparaty z grupy środków dezynfekcyjnych zawierające alkohol w stężeniu nie mniejszym niż 75% są jednymi z najskuteczniejszych w zwalczaniu patogenów wirusowych, w tym EBOV, SARS-CoV oraz MERS-CoV. Aby zmniejszyć częstotliwość występowania alergii skórnych, zaleca się stosowanie produktów na bazie jodoforów, chlorcheksydyny, triklosanu. Prawdopodobieństwo wystąpienia alergii jest znacznie mniejsze w przypadku preparatów alkoholowo-glicerynowych, które są obecnie zalecane podczas kontaktu z pacjentami. Należy unikać preparatów zawierających isopropnaol oraz n-propanol, ponieważ w porównaniu ze środkami na bazie alkoholu etylowego w większym stopniu wywołują zmiany skórne.

W celu zminimalizowania niekorzystnych skutków stosowania zasad higieny rąk należy:

• zrezygnować z nadmiernie częstego mycia rąk;

• unikać wody o temperaturze powyżej 50oC (większe prawdopodobieństwo uszkodzenia skóry);

• nie myć rąk bezpośrednio po dezynfekcji dłoni, by nie doprowadzić do stanu zapalnego;

• osuszać dłonie bez zbędnego pocierania, aby zapobiec pęknięciom skóry.

Obserwacje badaczy potwierdziły, że zbyt częste mycie dłoni (ponad 21 razy w ciągu dnia) zwiększa ryzyko występowania zmian skórnych oraz alergii. Drugim, nie mniej ważnym elementem w zapobieganiu alergiom oraz wysuszeniu skóry jest stosowanie dobrej jakości rękawiczek jednorazowych, wzbogaconych lanoliną, witaminami, aloesem lub parafiną. Wskazane jest też używanie emolientów i balsamów do dłoni na bazie olejów.

Stosowanie rękawic ochronnych

Używanie rękawic ochronnych jest kluczowe w profilaktyce zakażeń w różnych sytuacjach klinicznych, lecz nie może zastąpić dezynfekcji rąk. Dłonie powinny być odkażane zarówno przed włożeniem rękawiczek, jak i po ich zdjęciu. Rękawice nie zapobiegają kontaminacji skóry rąk, a ponadto same mogą stanowić potencjalne źródło transmisji drobnoustrojów między pacjentami z powodu ich niezmieniania. Rękawice są bowiem przepuszczalne dla drobnoustrojów (nawet przed ich założeniem), a ręce mogą wejść w kontakt ze skażoną zewnętrzną powierzchnią rękawic podczas ich zdejmowania. Badania wykazują niższy poziom higieny rąk w przypadku używania rękawic ochronnych, dlatego personel musi być świadomy istniejącego ryzyka i powinien zachowywać standard mycia i dezynfekcji.

Ręczniki papierowe

Ręczniki papierowe używane do wycierania rąk po ich umyciu stanowią odpady komunalne i są klasyfikowane według kodu 20 03 01, zgodnie z katalogiem odpadów. Niemniej klasyfikacja ręczników papierowych w szpitalu czy gabinecie zależy od sposobu ich użytkowania i ewentualnego zanieczyszczenia materiałem zakaźnym lub substancją niebezpieczną. Jednak w szeroko pojętej praktyce klinicznej ręczniki, które miały kontakt z tego typu zanieczyszczeniami, stanowią odpady medyczne.

Film instruktażowy

Wskazania

Wskazania do higieny rąk według zaleceń WHO

1. W przypadku widocznego zabrudzenia czy poplamienia krwią lub innymi płynami ustrojowymi bądź po skorzystaniu z toalety ręce należy umyć mydłem i wodą.

2. W przypadku zdecydowanego podejrzenia lub potwierdzenia ekspozycji na organizmy przetrwalnikujące, w tym ogniska Clostridium difficile, preferowane jest mycie rąk mydłem i wodą.

3. W przypadku braku preparatu do odkażania rąk na bazie alkoholu ręce należy umyć wodą i mydłem.

Przecieranie rąk środkami na bazie alkoholu preferuje się we wszystkich pozostałych sytuacjach klinicznych:

• przed kontaktem i po kontakcie z pacjentem;

• przed obsługą inwazyjnych urządzeń w opiece nad chorym bez względu na to, czy rękawiczki ochronne są używane, czy nie;

• po kontakcie z płynami ustrojowymi, wydzielinami, błoną śluzową, naruszoną powłoką skórną lub opatrunkami;

• przechodząc od zakażonej do innej części ciała chorego;

• po kontakcie z powierzchniami i obiektami nieożywionymi (w tym urządzeniami medycznymi) znajdującymi się w bezpośrednim otoczeniu pacjenta;

• po zdjęciu sterylnych lub niesterylnych rękawic, jeśli nie są w sposób widoczny zabrudzone;

• w celu rutynowego odkażania rąk;

• przed przygotowaniem i podaniem leków lub żywności.

Przeciwwskazania

Brak.

Powikłania

Powikłania związane z podrażnieniem i suchością skóry, reakcją alergiczną na mydło, poparzeniem.

Nazwa procedury i cele

Nazwa procedury

Higieniczne mycie rąk

Cel główny

Zapobieganie zakażeniom przenoszonym drogą kontaktową i przez płyny ustrojowe

Cele szczegółowe

1. Dobór środków do wykonania higienicznego mycia rąk

2. Nauka zasad obowiązujących podczas higienicznego mycia rąk

Umiejętności wymagane przed przystąpieniem do procedury

–

Informacje dla technika

• Przygotowanie zasobów sprzętowych zgodnie z listą sprzętu.

Piśmiennictwo

1. Higiena rąk w placówkach medycznych na podstawie rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia. Szkolenie dla pracowników medycznych. http://www.ses.edu.pl/files/higiena_rak_szkolenie_dla_pracownikow_medycznych.pdf (dostęp: 30.07.2023 r.).2. Kampf G., Kramer A.: Epidemiologic background of hand hygiene and evaluation of the most important agents for scrubs and rubs. Clin Microbiol Rev. 2004; 17(4): 863–893.3. Kwiecień-Jaguś K., Kopeć M., Świrska A. i wsp.: Bariery utrudniające zachowanie higieny rąk personelu pielęgniarskiego-doniesienia wstępne. Surgical & Vascular Nursing/Pielegniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne. 2021; 15(4): 183–192.4. Miętkiewicz S., Nowaczyk B., Dyk D.: Rola higieny rąk w zapobieganiu zakażeniom miejsca operowanego. Hygeia Public Health. 2018; 53(3): 247–252.5. Stefańska J.: Zagrożenia związane ze stosowaniem triklosanu jako dodatku do kosmetyków i środków czystości. Farm Pol. 2009; 65(4): 255–258.6. Wałaszek M.Z.: Higiena rąk – wymagania stawiane pracownikom medycznym. Problemy Pielęgniarstwa. 2018; 26(2): 90–98.7. WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care. whqlibdoc who int/publications/009 pdf. (dostęp: 18.09.2024 r.).8. Wytyczne WHO dotyczące higieny rąk w opiece zdrowotnej – podsumowanie. Pierwsza Światowa Inicjatywa na rzecz Bezpieczeństwa Pacjenta „Higiena rąk to bezpieczna opieka”. https://www.cmj.org.pl/clean-care/higiena-rak-wytyczne-who-draft.pdf (dostęp: 27.10.2023 r.).

41.1

Higieniczne mycie rąk

Procedura

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Dozownik na mydło

• Kran łokciowy lub z czujnikiem podczerwieni nad umywalką

• Umywalka

• Podajniki ścienne na ręczniki papierowe

• Pojemnik na odpady z pedałem nożnym

• Ręczniki papierowe jednorazowe

• Mydło

B

Procedura

1. Zachowaj zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, identyfikator przymocowany do bluzy). Przygotuj dłonie do mycia: bluza z krótkim rękawem (powyżej łokcia), brak ozdób, zegarka i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie.

2. Otwórz kran, ustawiając temperaturę wody na letnią (przy użyciu czujnika, łokcia, przedramienia, dłoni).

3. Zmocz ręce pod bieżącą wodą, nie rozpryskując jej na otoczenie czy ubranie.

4. Ułóż dłonie na kształt kubka, uruchom dozownik na mydło płynne i nalej na jedną z dłoni 3–5 ml mydła z dozownika (przy użyciu czujnika, łokcia, przedramienia, dłoni). Wymagane jest tyle mililitrów płynu, ile pokryje wszystkie powierzchnie dłoni.

5. Energicznie namydl ręce w czasie sugerowanym przez producenta (co najmniej 15 sekund). Czas poświęcony na przygotowanie dłoni, zmoczenie, nałożenie mydła i namydlenie powinien trwać minimum 30–60 sekund. Dłonie pocieraj o siebie, utrzymując taki stopień namydlenia, który pokryje całą powierzchnię dłoni (ewentualnie dodając dozę mydła) według schematu 6 kroków Ayliffe’a:

1) pocieraj wewnętrzne części – dłonią o dłoń (palce rozprostowane), 5-krotnie powtarzając czynność;

2) pocieraj częścią dłoniową prawej ręki o powierzchnię grzbietową lewej ręki z przeplecionymi palcami, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność;

3) pocieraj wewnętrzne części – dłonią o dłoń z przeplecionymi palcami, aż do zagłębień między palcami, 5-krotnie powtarzając czynność;

4) tylne, górne części palców skierowane do przeciwległych dłoni – pocieraj górne części dłoni pod zgiętymi, złączonymi palcami, 5-krotnie powtarzając czynność;

5) kciuk prawej dłoni ujęty w lewą dłoń – wykonaj ruchy obrotowe wokół kciuka, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność;

6) obrotowo pocieraj wewnętrzną część lewej dłoni złączonymi palcami dłoni prawej, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność.

6. Spłucz ręce pod bieżącą, letnią wodą w kierunku od palców do dłoni (15 sekund), aż do wypłukania środka myjącego.

7. Dokładnie osusz ręce jednorazowym papierowym ręcznikiem.

8. Zamknij kran (przy użyciu dłoni z papierem do zakręcenia kurka, łokcia czy przedramienia lub odsuń dłonie, jeśli jest czujnik).

9. Wyrzuć bezdotykowo ręcznik papierowy do pojemnika na odpady komunalne.

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Przed przystąpieniem do mycia rąk należy zdjąć obrączki, pierścionki, zegarki i bransoletki w celu zastosowania preparatów antyseptycznych na całą powierzchnię skóry – aż do zgięcia łokciowego.

2. Mydło należy nanosić na zwilżone wodą dłonie, natomiast preparat antyseptyczny na dłonie suche.

41.1

Higieniczne mycie rąk

Checklista

Czas: 30–60 sekund

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Zachowuje zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, identyfikator przymocowany do bluzy). Przygotowane dłonie do mycia: bluza z krótkim rękawem (powyżej łokcia), brak ozdób, zegarka i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie

2

Otwiera kran, ustawiając temperaturę wody na letnią (przy użyciu czujnika, łokcia, przedramienia, dłoni). Moczy ręce bieżącą wodą

3

Układa dłonie na kształt kubka, używa mydła płynnego i nalewa na jedną z dłoni 3–5 ml mydła z dozownika (przy użyciu czujnika, łokcia, przedramienia, dłoni)

Higieniczne mycie

4

Energicznie namydla ręce w czasie sugerowanym przez producenta (co najmniej 15 sekund), natomiast czas poświęcony na przygotowanie dłoni, zmoczenie, nałożenie mydła i namydlenie powinien trwać minimum 30–60 sekund. Dłonie pociera o siebie, utrzymując taki stopień namydlenia, który pokryje całą powierzchnię dłoni (ewentualnie dodając dozę mydła) według schematu 6 kroków Ayliffe’a

5

Pociera wewnętrzne części – dłonią o dłoń (palce rozprostowane), 5-krotnie powtarzając czynność

6

Pociera częścią dłoniową prawej ręki o powierzchnię grzbietową lewej ręki z przeplecionymi palcami, następnie zamienia ręce i postępuje analogiczne, 5-krotnie powtarzając czynność

7

Pociera wewnętrzne części – dłonią o dłoń z przeplecionymi palcami, aż do zagłębień między nimi, 5-krotnie powtarzając czynność

8

Tylne, górne części palców skierowane do przeciwległych dłoni – pociera górne części dłoni pod zgiętymi, złączonymi palcami, 5-krotnie powtarzając czynność

9

Kciuk prawej dłoni ujęty w lewą dłoń – wykonuje ruchy obrotowe wokół kciuka, następnie zamienia ręce i postępuje analogicznie, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność

10

Obrotowo pociera wewnętrzną część lewej dłoni złączonymi palcami dłoni prawej, następnie zamienia ręce i postępuje analogicznie, 5-krotnie powtarzając czynność

Faza końcowa

11

Opłukuje ręce pod bieżącą, letnią wodą w kierunku od palców do dłoni (około 15 sekund), aż do wypłukania środka myjącego. Zamyka kran jednorazowym ręcznikiem lub przy użyciu łokcia/przedramienia, gdy kran uruchamiany jest w ten sposób

12

Dokładnie osusza ręce jednorazowym papierowym ręcznikiem, po czym wyrzuca go bezdotykowo do pojemnika na odpady komunalne

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

11–12 – bardzo dobra

10 – dobra plus

9 – dobra

8 – dostateczna plus

7 – dostateczna

poniżej 7 – niedostateczna

41.2

Dezynfekcja rąk

PROCEDURA

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Dozownik ze środkiem dezynfekcyjnym

–

B

Procedura

1. Zachowaj zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, identyfikator przymocowany do bluzy). Przygotuj dłonie do mycia: bluza z krótkim rękawem (powyżej łokcia), brak ozdób, zegarka i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie.

2. Określ wskazanie/uzasadnienie dezynfekcji rąk.

Uzasadnienie: Aby zmniejszyć ryzyko zakażenia krzyżowego i zakażeń krzyżowych oraz przestrzegać zasad kontroli zakażeń. Przeprowadzaj dezynfekcję rąk przed kontaktem i po każdym kontakcie z pacjentem oraz po każdej czynności lub kontakcie, który potencjalnie może spowodować zanieczyszczenie rąk, zgodnie z „5 momentami higieny rąk”. Higiena rąk jest najskuteczniejszym działaniem mającym na celu zmniejszenie liczby zakażeń związanych z opieką zdrowotną.

3. Sprawdź powierzchnię dłoni pod kątem pęknięć lub skaleczeń i upewnij się, że ramiona są odsłonięte aż do łokci.

Uzasadnienie: Aby zmniejszyć bariery dla optymalnej higieny rąk i zminimalizować ryzyko rozwoju bakterii. Noszenie sztucznych paznokci, biżuterii na dłoniach lub zegarka na rękę może sprzyjać wysokiemu stężeniu wzrostu bakterii. Długie rękawy i zegarki na rękę lub biżuteria noszona podczas dezynfekcji rąk uniemożliwiają dokładne oczyszczenie wszystkich powierzchni dłoni. Wszystkie skaleczenia lub otarcia należy przykryć wodoodpornym opatrunkiem.

4. Nabierz z dozownika odpowiednią ilość płynu dezynfekcyjnego (3–5 ml) na dłoń i dokładnie rozprowadź na całej powierzchni dłoni i nadgarstków.

Uzasadnienie: Odpowiednia ilość środka dezynfekcyjnego (około 2 dozy) oraz dokładne pokrycie wszystkich powierzchni gwarantuje wykonanie wszystkich etapów dezynfekcji.

5. Energicznie pocieraj dłonie przez 20–30 sekund w następującej kolejności:

1) pocieraj ich wewnętrzne części – dłonią o dłoń (palce rozprostowane), 5-krotnie powtarzając czynność;

2) pocieraj częścią dłoniową prawej ręki o powierzchnię grzbietową lewej ręki z przeplecionymi palcami, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność;

3) pocieraj wewnętrzne części – dłonią o dłoń z przeplecionymi palcami, aż do zagłębień między palcami, 5-krotnie powtarzając czynność;

4) tylne, górne części palców skierowane do przeciwległych dłoni – pocieraj górne części dłoni pod zgiętymi, złączonymi palcami, 5-krotnie powtarzając czynność;

5) kciuk prawej dłoni ujęty w lewą dłoń, wykonaj ruchy obrotowe wokół kciuka, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność;

6) obrotowo pocieraj wewnętrzną część lewej dłoni złączonymi palcami dłoni prawej, następnie zamień ręce i postępuj analogiczne, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność.

6. Zamknij kran (przy użyciu dłoni z papierem do zakręcenia kurka, łokcia czy przedramienia lub odsuń dłonie, jeśli jest czujnik).

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Przed przystąpieniem do dezynfekcji rąk należy zdjąć obrączki, pierścionki, zegarki i bransoletki, w celu zastosowania preparatów antyseptycznych na całą powierzchnię skóry – aż do zgięcia łokciowego.

2. Mydło należy nanosić na zwilżone wodą dłonie, natomiast preparat antyseptyczny tylko na dłonie suche.

3. Pięciokrotne pocieranie gwarantuje dokładne wtłoczenie środka dezynfekcyjnego w załamania skóry. Najczęściej pomijanymi miejscami podczas odkażania są: kłąb kciuka, paznokcie oraz nadgarstki.

Piśmiennictwo

1. Australian Commission on Safety and Quality in Health Care (ACSQHC): National Safety and Quality Health Service Standards (2nd ed.). 2017. https://www.safetyandquality.gov.au/publications-and-resources/resource-library/national-safety-and-quality-health-service-standards-second-edition (dostęp: 20.09.2024 r.).2. Hand Hygiene Australia (HHA): The 5 moments of hand hygiene. 2018.3. National Health and Medical Research Council (NHMRC): Australian Guidelines for the Prevention and Control of Infection in Healthcare. Commonwealth of Australia. 2010.4. Osborne S.: Understanding infection control. W: Potter and Perry's Fundamentals of Nursing – ANZ Version (red. J. Crisp, C. Douglas, G. Rebeiro, D. Waters) (5th ed.). 2017: 622–680.5. World Health Organization (WHO): WHO Guidelines on Hand Hygiene in Healthcare. Geneva 2009.

41.2

Dezynfekcja rąk

Checklista

Czas: 20–30 sekund

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Zachowuje zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, identyfikator przymocowany do bluzy). Przygotowane dłonie do dezynfekcji: bluza z krótkim rękawem (powyżej łokcia), brak ozdób, zegarka i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie

2

Układa dłonie na kształt kubka, używa środka dezynfekcyjnego i nalewa na jedną z dłoni 3–5 ml z dozownika (przy użyciu czujnika, łokcia, przedramienia)

Dezynfekcja rąk

3

Rozprowadza środek dezynfekcyjny, dokładnie pokrywając całą powierzchnię dłoni i nadgarstków

4

Pociera wewnętrzne części dłoni 2 dłonią o dłoń (palce rozprostowane), 5-krotnie powtarzając czynność

5

Pociera częścią dłoniową prawej ręki o powierzchnię grzbietową lewej ręki z przeplecionymi palcami, następnie zamienia ręce i postępuje analogicznie, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność

6

Pociera wewnętrzne części – dłonią o dłoń z przeplecionymi palcami, aż do zagłębień między palcami, 5-krotnie powtarzając czynność

7

Tylne, górne części palców skierowane do przeciwległych dłoni – pociera górne części dłoni pod zgiętymi, złączonymi palcami, 5-krotnie powtarzając czynność

8

Kciuk prawej dłoni ujęty w lewą dłoń, wykonuje ruchy obrotowe wokół kciuka, następnie zamienia ręce i postępuje analogicznie, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność

9

Obrotowo pociera wewnętrzną część lewej dłoni złączonymi palcami dłoni prawej, następnie zamienia ręce i postępuje analogicznie, każdorazowo 5-krotnie powtarzając czynność

10

Obrotowo pociera nadgarstki – najpierw jeden, potem drugi

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Punkt krytyczny – niewykonanie lub błąd oznacza ocenę końcową niedostateczną.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

10 – bardzo dobra

9 – dobra plus

8 – dobra

7 – dostateczna plus

6 – dostateczna

poniżej 6 – niedostateczna

42

Prześcielenie łóżka pacjentowi leżącemu

Katarzyna Zalewska, Aleksandra Steliga

INFORMACJE PODSTAWOWE

Wyjaśnienie podstawowych pojęć

Pacjent przebywający na oddziale szpitalnym znaczną część czasu spędza w łóżku, oczekując na diagnostykę, leczenie czy też rehabilitację. Prześcielenie łóżka jest prostą czynnością, która ma przeciwdziałać powstawaniu zagnieceń, służy dbaniu o higienę i komfort osób hospitalizowanych. Podczas wykonywania tej czynności należy zwrócić szczególną uwagę na bezpieczeństwo pacjenta, gdyż może dojść do upadku z łóżka, niezamierzonego wysunięcia drenów czy odłączenia od aparatury. Istotnym elementem prowadzonej pielęgnacji jest także stopień samodzielności hospitalizowanego. Prowadząc czynności, w miarę możliwości aktywizujemy osoby leżące.

Jeżeli to możliwe, ustal z pacjentem, jaka pozycja będzie dla niego najwygodniejsza i zarazem najbezpieczniejsza. Jeśli stan zdrowia chorego na to pozwala – niech przyjmie pozycję leżącą, na płasko. Jeśli jest niesamodzielny lub nieprzytomny – zapewnij pomoc drugiej osoby. W przypadku, gdy dwie osoby z personelu szpitala uczestniczą w prześcieleniu, powinny stanąć naprzeciwko siebie po dwóch stronach łóżka (pacjent leży na wznak na środku łóżka) i wykonywać ruchy synchronicznie: najpierw poluzowując bieliznę pościelową, następnie maksymalnie naciągając, podkładają pod materac prześcieradło. Jednak w przypadku osób nieprzytomnych, czy całkowicie niesamodzielnych, lepszym rozwiązaniem jest położenie pacjenta na boku, gdy jedna z osób zabezpiecza barierką, aby pacjent nie spadł, oraz pilnuje drenów i aparatury, aby nie uległy wysunięciu czy rozłączeniu. Jeśli nie ma przeciwwskazań do zastosowania pozycji Trendelenburga (np. po karmieniu lub z podwyższonym ciśnieniem śródczaszkowym), ułożenie pacjenta na chwilę „głową w dół” ułatwi podczas przekładania go na boki ułożenie ciała wyżej na wezgłowiu łóżka. Podczas leżenia zgodnie z siłami ciężkości ciało pacjenta zsuwa się z podwyższonego wezgłowia, przyjmując nienaturalne pozycje.

Narożnik prześcieradła można podłożyć pod materac w następujący sposób:

• Klasyczne prześcieradło:

– zawinąć pod materac u wezgłowia, naciągając bok prześcieradła, podłożyć pod boczną część materaca (ryc. 42.1);

A

B

Rycina 42.1A, B.

Podłożenie górnej części prześcieradła oraz naciągnięcie i podłożenie wzdłuż długiej krawędzi materaca.

Rycina 42.2.

Zawinięty supeł na górnych krawędziach materaca.

Rycina 42.3.

Założone prześcieradło z gumką.

– zawinąć supeł na końcu narożnika prześcieradła i podłożyć pod róg materaca (ryc. 42.2);

– narożnik kopertowy – ze względu na rzadkość stosowania tego rozwiązania w praktyce odsyłamy do książki Klimaszewskiej i wsp. 2017.

• Prześcieradło z gumką:

– podłożenie pod brzegi materaca (ryc. 42.3).

W procedurze umieściliśmy zapis: „Załóż rękawiczki jednorazowe, jeśli są wymagane” z uwagi na zalecenia WHO, według których użycie jednorazowych rękawic niejałowych jest wymagane w sytuacji kontaktu z krwią, płynami ustrojowymi, wydalinami, wydzielinami pacjenta oraz jego izolacji kontaktowej. Zatem w tym przypadku można zdobyć jeden punkt za niezałożenie rękawic, gdy nie jest to konieczne.

Podczas przekładania pacjenta na bok należy zwrócić uwagę na to, aby:

• kończyna górna nie była uciśnięta ciężarem ciała lub umieszczona z przodu, dalej od korpusu bądź uniesiona nad głowę;

• kończyny na boku, na którym nie leży pacjent, były ugięte;

• przekładając pacjenta, ciągnąć i pchać głównie za bark i biodro. Niebezpieczne jest ciągnięcie za rękę czy nogę pacjenta, ponieważ może to doprowadzić do urazu w stawach.

Choć w procedurze opisaliśmy: „Za pomocą myjki usuń okruchy i zanieczyszczenia z podkładu i prześcieradła, wykonując ruchy od środka materaca na zewnątrz”, to należy rozważyć, czy nie warto zmienić bielizny pościelowej zamiast wymiatania. Liczymy na rozsądek czytelnika, który krytycznie podejdzie do indywidualnego przypadku i samodzielnie podejmie decyzję, nie rozrzucając nieczystości wokół łóżka.

Istotnym elementem bezpieczeństwa pracy jest zachowanie ergonomii. Wykonywanie przy pacjencie ruchów wymagających użycia siły oraz brak przestrzegania zasad higieny pracy mogą prowadzić do mikrouszkodzeń i uszkodzeń narządu ruchu. Aby temu zapobiec:

• pacjent powinien się znajdować w zasięgu ugiętych ramion pielęgnującej go osoby;

• jeśli to możliwe, łóżko należy ustawić na wysokości bioder, zachowując środek ciężkości w linii środkowej ciała, pracując na ugiętych nogach w stawach biodrowych i kolanowych;

• w przypadku różnicy we wzroście osób wykonujących czynność prześcielenia łóżka, jego wysokość powinna być dostosowana do osoby niższej.

Po zmianie bielizny pościelowej pacjentowi oczekiwanym rezultatem będzie:

• czyste i bezpieczne środowisko;

• zapewnienie wygody pacjentowi.

Wskazania

• Poprawa komfortu pacjenta poprzez zapewnienie mu czystego i wygodnego łóżka.

• Kluczowym zadaniem jest zminimalizowanie ryzyka powstania odleżyn poprzez pozbycie się wszelkich zagnieceń z łóżka i pościeli pacjenta.

Przeciwwskazania

• Brak zgody pacjenta.

• Stan wymagający bezwzględnego unieruchomienia bądź stan zagrożenia życia.

Powikłania

• Upadek pacjenta z łóżka.

• Zmiany w pozycjonowaniu w łóżku pacjenta mogą powodować powikłania, np. bólowe.

• Dezorientacja pacjenta.

Nazwa procedury i cele

Nazwa procedury

Prześcielenie łóżka pacjentowi leżącemu

Cel główny

Zapewnienie higieny w obrębie łóżka pacjentowi leżącemu

Cele szczegółowe

1. Skompletowanie zestawu do prześcielenia łóżka pacjentowi

2. Zapewnienie zasad bezpieczeństwa przy prześcieleniu łóżka

Umiejętności wymagane przed przystąpieniem do procedury

Higieniczne mycie i dezynfekcja rąk

Informacje dla technika

• Ułożenie fantomu pełnopostaciowego w pozycji leżącej na plecach. Może być podłączony do aparatury monitorującej.

• Przygotowanie zestawu do prześcielenia łóżka pacjentowi.

Piśmiennictwo

1. Bloomfield J., Pegram A., Jones A.: Recommended procedure for bedmaking in hospital. Nurs Stand. 2008; 22(23): 41–44.2. Iblasi A.S., Aungsuroch Y., Gunawan J. i wsp.: Repositioning Practice of Bedridden Patients: An Evolutionary Concept Analysis. SAGE Open Nurs. 2022; 8: 23779608221106443.3. Klimaszewska K., Baranowska A., Krajewska-Kułak E.: Podstawowe czynności medyczne i pielęgnacyjne. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017: 22–24. 4. Kuberka I., Głowacz J., Bakowska M.: Odleżyny – ocena ryzyka, rozpoznanie i leczenie. Leczenie Ran. 2019; 16: 74–78.5. Norton D., McLaren R., Exton-Smith A.N.: An investigation of geriatric nursing problems in hospital. National Corporation for the Care of Old People, London 1962. 6. Pellatt G.C.: Clinical skills: bed making and patient positioning. Br J Nurs. 2007; 16(5): 302–305. 7. Ślusarska B., Zarzycka D., Majda A. (red.): Podstawy pielęgniarstwa. Tom 2. Wybrane umiejętności i procedury opieki pielęgniarskiej. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017. 8. Szewczyk M.T., Kózka M., Cierzniakowska K. i wsp.: Prophylaxis of the pressure ulcers – recommendations of the Polish Wound Management Association. Part I. Leczenie Ran. 2020; 17(3): 113–146.

42

Prześcielenie łóżka pacjentowi leżącemu

PROCEDURA

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Parawan

• Wózek wielofunkcyjny z workami na odpady: medyczne i niemedyczne

• Rękawiczki niejałowe

• Maska ochronna

• Fartuch jednorazowy

• Myjka jednorazowa do usunięcia okruchów z materaca/łóżka pacjenta

• Środki do mycia i dezynfekcji rąk

B

Procedura

1. Przedstaw się i poinformuj o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od stanu przytomności chorego), zapytaj pacjenta o zgodę na wykonanie procedury, w przypadku gdy jest przytomny.

2. Wykonaj higieniczne mycie oraz dezynfekcję rąk.

3. Przygotuj kompletny zestaw.

4. Zadbaj o intymność pacjenta (parawan, zasłona, ścianka działowa, ekran).

5. Dostosuj wysokość łóżka do ergonomii pracy. Zablokuj hamulce łóżka. Odstaw szafkę przyłóżkową, jeśli blokuje dostęp do łóżka oraz wszelkie zbędne przedmioty.

6. Załóż rękawiczki jednorazowe, jeśli są wymagane.

7. Odłóż poduszkę, kołdrę, koc i wszelkie przedmioty znajdujące się w łóżku na bok (wysuwaną półkę spod łóżka, krzesło lub stolik).

8. Zapewnij bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych po jednej stronie łóżka.

9. Przejdź na drugą stronę łóżka, gdzie barierki są opuszczone. Zegnij rękę w stawie łokciowym, nogę w stawie kolanowym i biodrowym (jak w pozycji bezpiecznej) i popychając za staw biodrowy i barkowy, odsuń od siebie pacjenta, układając go na boku ciała, tak aby twarzą był skierowany do postawionych barierek. Jeśli pracujesz w parze: stajecie po obu stronach łóżka, wykonując równolegle te czynności.

10. Poluzuj bieliznę pościelową, wyjmując ją spod materaca. Za pomocą myjki usuń okruchy i zanieczyszczenia z podkładu i prześcieradła, wykonując ruchy od środka materaca na zewnątrz. Staraj się unikać gwałtownych ruchów, by zgarnąć ewentualne okruchy i nie wzniecać kurzu. Połóż podkład i prześcieradło na pacjenta, po czym wyczyść materac, jeśli to konieczne.

11. Naciągnij narożnik prześcieradła i podłóż pod materac. Można to wykonać w następujący sposób:

• prześcieradło zawinąć pod materac u wezgłowia, naciągając bok prześcieradła, podłożyć pod boczną część materaca (klasyczne prześcieradło);

• zawijając supeł na końcu narożnika prześcieradła, podłożyć pod narożnik materaca (klasyczne prześcieradło), następnie podwinąć prześcieradło u wezgłowia pod materac;

• narożnik kopertowy (klasyczne prześcieradło) ze względu na rzadkość stosowania odsyłamy do bibliografii zawartej w informacjach podstawowych;

• zwykłe podłożenie pod brzeg materaca (prześcieradło z gumką).

12. Naciągnij mocno prześcieradło i podkładaj wzdłuż pod materac. Wyrównaj podkład. Wszelkie zagniecenia mogą być przyczyną powstania powikłań, np. odleżyn.

13. Podnieś barierki ochronne po swojej stronie łóżka.

14. Przejdź na drugą stronę łóżka i opuść barierki ochronne. Zegnij rękę w stawie łokciowym i nogę w stawie kolanowym i biodrowym (jak w pozycji bezpiecznej) i popychając za staw biodrowy i barkowy odsuń od siebie pacjenta, układając go na boku ciała, tak aby twarzą był skierowany do postawionych barierek.

15. Poluzuj bieliznę pościelową, wyjmując ją spod materaca. Za pomocą myjki usuń okruchy i zanieczyszczenia z podkładu oraz prześcieradła, wykonując ruchy od środka materaca na zewnątrz. Staraj się unikać gwałtownych ruchów ze względu na możliwość wystąpienia reakcji alergicznej u pacjenta, np. na kurz. Po wykonaniu tych czynności, połóż podkład i prześcieradło na pacjenta i wyczyść materac.

16. Podobnie jak w punkcie 11. – naciągnij narożnik prześcieradła i podłóż pod materac.

17. Naciągnij mocno prześcieradło i podkładaj wzdłuż pod materac. Wyrównaj podkład. Wszelkie zagniecenia mogą być przyczyną powstania powikłań, np. odleżyn. Popraw również bieliznę osobistą pacjenta, wyrównaj wszelkie nierówności.

18. Połóż pacjenta na plecach.

19. Umieść poduszkę pod głową i barkami pacjenta. Upewnij się, że pacjent ma drożne drogi oddechowe i nie ma przygiętej głowy.

20. Wyrzuć zużyte materiały. Przestrzegaj zasad związanych z segregacją śmieci. Uporządkuj otoczenie. Szafkę przyłóżkową i inne sprzęty odstaw na miejsce. Zdezynfekuj sprzęt.

21. Zdejmij środki ochrony indywidualnej i przestrzegaj zasad higieny rąk według WHO

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Sprawdź, czy w łóżku nie ma pozostawionych osobistych rzeczy pacjenta (np. okularów, książki, telefonu komórkowego).

2. Zachowuj ergonomiczną postawę ciała – pracuj na zgiętych kolanach i miej wyprostowany kręgosłup – unikniesz przesilenia.

3. Nigdy nie rzucaj bielizny na podłogę.

4. Upewnij się, czy nie występują przeciwwskazania, by pacjent przyjął płaską pozycję na plecach.

5. W razie potrzeby poproś drugą osobę o pomoc w wykonaniu czynności.

42

Prześcielenie łóżka pacjentowi leżącemu

Checklista

Czas: 5–7 minut

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Przedstawia się i informuje o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności), pyta pacjenta o zgodę na wykonanie procedury, jeśli jest przytomny

2

Przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO

3

Przygotowuje kompletny sprzęt

4

Dba o intymność pacjenta

5

Dostosowuje wysokość łóżka do ergonomii pracy. Hamulce łóżka zablokowane. Odstawia wszelkie zbędne przedmioty

Ścielenie łóżka

6

Zakłada rękawiczki, jeśli są wymagane

7

Odkłada poduszkę, kołdrę, koc i wszelkie przedmioty znajdujące się w łóżku na bok

8

Zapewnia bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych po jednej stronie łóżka

9

Przechodzi na drugą stronę łóżka, gdzie barierki są opuszczone

10

Popychając za staw biodrowy i barkowy, odsuwa od siebie pacjenta, układając go na boku ciała tak, aby twarzą był skierowany do postawionych barierek

11

Luzuje bieliznę pościelową, wyjmując ją spod materaca. Za pomocą myjki usuwa okruchy i zanieczyszczenia z podkładu i prześcieradła, wykonując ruchy od środka materaca na zewnątrz

12

Naciąga narożnik prześcieradła i podkłada pod materac

13

Naciąga mocno prześcieradło i podkłada wzdłuż pod materac. Wyrównuje podkład

14

Podnosi barierki ochronne po swojej stronie łóżka

15

Przechodzi na drugą stronę łóżka i opuszcza barierki ochronne

16

Popychając za staw biodrowy i barkowy, odsuwa od siebie pacjenta, układając go na boku ciała, tak aby twarzą był skierowany do postawionych barierek

17

Luzuje bieliznę pościelową, wyjmując ją spod materaca. Za pomocą myjki usuwa okruchy i zanieczyszczenia z podkładu i prześcieradła, wykonując ruchy od środka materaca na zewnątrz

18

Naciąga narożnik prześcieradła i podkłada pod materac

19

Naciąga mocno prześcieradło i podkłada wzdłuż pod materac. Wyrównuje podkład

20

Podnosi barierki ochronne po swojej stronie łóżka

21

Układa pacjenta na plecach

22

Umieszcza poduszkę pod głową i barkami pacjenta. Upewnia się, że pacjent ma drożne drogi oddechowe i nie ma przygiętej głowy

Faza końcowa

23

Wyrzuca zużyte materiały. Przestrzega zasad związanych z segregacją śmieci

24

Porządkuje otoczenie. Odstawia na miejsce szafkę przyłóżkową i inne sprzęty. Dezynfekuje sprzęt

25

Zdejmuje środki ochrony indywidualnej i przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Punkt krytyczny – niewykonanie lub błąd oznacza ocenę końcową niedostateczną.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

23–24 – bardzo dobra

21–22 – dobra plus

19–20 – dobra

17–18 – dostateczna plus

14–16 – dostateczna

poniżej 14 – niedostateczna

43

Zmiana bielizny osobistej i pościelowej pacjentowi leżącemu

Katarzyna Zalewska, Aleksandra Steliga

INFORMACJE PODSTAWOWE

Wyjaśnienie podstawowych pojęć

Zmiana bielizny osobistej to czynność nie tylko higieniczna, ale wymagająca dużej uwagi, ponieważ pielęgniarka ma możliwość obserwacji stanu skóry pacjenta pod względem np. rozwoju odleżyn czy występowania innych zmian skórnych. Oczywiście należy pamiętać o przestrzeganiu zasad poszanowania godności i intymności pacjenta.

Rozważając kwestie kulturowe, pacjenci różnie traktują temat związany z zabiegami higienicznymi. Czynniki ekonomiczne, religijne, uwarunkowania środowiskowe, indywidualne czy inne przekonania wpływają na zachowanie pacjenta związane z higieną. Praktyki bywają bardzo różne, często zależne od kultury, z których pochodzą pacjenci, dlatego należy pamiętać o tak delikatnej materii, jak choćby znaczenie ich obrzędów. Niezmiernie istotne jest, by dostosować swoją praktykę do potrzeb i uzasadnionych oczekiwań pacjenta.

Zmiana bielizny pościelowej jest wykonywana u wszystkich pacjentów przebywających na każdym oddziale szpitalnym. Bielizna ulega zanieczyszczeniu przez pot, płyny ustrojowe (np. krew, śluz, mocz, wydzielina ropna itp.), pokarmy, leki itp. W związku tym, by zapewnić pacjentowi komfort czy zminimalizować ryzyko powstania odleżyn bądź infekcji należy zmieniać bieliznę osobistą i pościelową. W zależności od stanu pacjenta czynność ta jest wykonywana przez samego pacjenta, jedną lub dwie osoby.

Częstość zmiany

W zależności od specyfiki oddziału najczęściej zmiana bielizny pościelowej jest wykonywana codziennie podczas słania łóżka i w trakcie higieny ciała pacjentów zaklasyfikowanych do III kategorii. Nawet kilka razy dziennie u pacjentów gorączkujących, z nadmierną potliwością czy zanieczyszczających się. Natomiast rzadziej, np. raz w tygodniu, u pacjentów kategorii I, samodzielnych, nieprzebywających w łóżku zbyt długo. Całkowita zmiana polega na wymianie wszystkich elementów bielizny, natomiast częściowa dotyczy zabrudzonego elementu, np. tylko podkładu czy spodni. Warto pamiętać, że podczas:

• zdejmowania bielizny osobistej, jeśli pacjent ma jedną z kończyn niewładną, z obrzękami, z dostępem naczyniowym – należy rozpocząć czynności od kończyny w pełni sprawnej;

• zakładania bielizny osobistej, gdy pacjent ma jedną z kończyn z bezwładem, obrzękniętą bądź ma założone wkłucie dożylne – należy od niej rozpocząć wykonywanie wszelkich czynności.

Większa mobilność jednej z kończyn pozwoli na łatwiejsze manewrowanie w trakcie zakładania/zdejmowania bielizny i zapobiega wyrwaniu dostępu naczyniowego.

Mając na uwadze bezpieczeństwo i komfort pacjenta, po zmianie bielizny pacjentowi oczekiwanym rezultatem będzie:

• czyste i bezpieczne środowisko podczas całego pobytu chorego w szpitalu;

• zadowolenie pacjenta z wykonywanej czynności, zapewniającej mu wygodę i komfort;

• zapobieganie zmianom skórnym podczas zmiany bielizny osobistej (dokonaj obserwacji skóry pod kątem ewentualnie występujących zmian, np. odleżyn, jak i innych oznak chorobowych dających objawy skórne);

• eliminacja brzydkich zapachów oraz zanieczyszczonej bielizny osobistej pacjenta;

• edukacja pacjenta dotycząca przestrzegania zasad higieny osobistej.

Wskazania

• Zabrudzona i nieświeża bielizna osobista czy pościelowa pacjenta.

• Poprawa komfortu pacjenta poprzez zapewnienie mu czystego i wygodnego łóżka.

• Zminimalizowanie ryzyka infekcji.

• Sprawdzenie stanu skóry pacjenta i obserwacja pod kątem ryzyka rozwoju odleżyn, jak i innych oznak chorobowych dających objawy skórne.

• Minimalizowanie ryzyka powstania odleżyn poprzez zmianę bielizny pościelowej i pozbycia się wszelkich zanieczyszczeń z łóżka i bielizny pacjenta.

Przeciwwskazania

• Brak zgody pacjenta na wykonanie czynności.

• Stan zdrowia pacjenta niepozwalający na wykonanie niniejszej czynności.

Powikłania w trakcie wykonywania czynności

• Wysunięcie drenów/dostępów naczyniowych.

• Pozostawienie zagnieceń na bieliźnie spowoduje wzrost ryzyka powstania odleżyn.

• Upadek z łóżka.

Nazwa procedury i cele

Nazwa procedury

Zmiana bielizny osobistej pacjentowi leżącemu

Cel główny

Utrzymanie w czystości bielizny osobistej i pościelowej pacjentowi leżącemu

Cele szczegółowe

1. Skompletowanie zestawu do zmiany bielizny osobistej pacjentowi leżącemu przez jedną pielęgniarkę

2. Zapewnienie zasad bezpieczeństwa podczas zmiany bielizny osobistej pacjentowi leżącemu

3. Obserwacja stanu skóry pacjenta pod kątem zmian

Umiejętności wymagane przed przystąpieniem do procedury

1. Higieniczne mycie i dezynfekcja rąk

2. Umiejętność dokonywania oceny ryzyka powstania odleżyn na podstawie skali, np. Norton

Informacje dla technika

• Ułożenie fantomu w pozycji leżącej na plecach, przykrycie kołdrą.

• Przygotowanie zestawu do zmiany bielizny osobistej.

Piśmiennictwo

1. Bloomfield J., Pegram A., Jones A.: Recommended procedure for bedmaking in hospital. Nurs Stand. 2008; 22(23): 41–44.2. Larsson G., Berg V.: Linen in the hospital bed: effects on patients' well-being. J Adv Nurs. 1991; 16(8): 1004–1008.3. Montague-McCown M., Bena J., Burchill C.N.: Effect of Hospital Linens on Unit-Acquired Pressure Injuries for Adults in Medical ICUs: A Cluster Randomized Controlled Trial. Crit Care Explor. 2021; 3(3): e0336.

43.1

Zmiana bielizny osobistej pacjentowi leżącemu

PROCEDURA

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Fantom całopostaciowy

• Wózek wielofunkcyjny z workiem na odpady: niebieskim i czerwonym

• Bielizna osobista pacjenta: koszula/góra od piżamy oraz spodnie

• Parawan

• Rękawiczki niejałowe

• Maska ochronna

• Fartuch jednorazowy

B

Procedura

1. Zachowaj zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator).

2. Przedstaw się, zapytaj pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i poinformuj o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności).

3. Przygotuj kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta.

4. Zadbaj o intymność pacjenta (parawan, zasłona, ścianka działowa, ekran).

5. Przestrzegaj zasad higieny rąk według zaleceń WHO i załóż rękawiczki. Załóż dodatkowe środki ochrony indywidualnej (ŚOI = PPE, personal protective equipment) w zależności od potrzeby izolacji pacjenta lub ryzyka narażenia na płyny ustrojowe.

6. Jeśli pacjent pomaga i będzie przyjmował pozycję siedzącą – wyciągnij spod pośladków koszulę. Zabezpiecz łóżko postawieniem barierek. Jeśli pacjent jest całkowicie niesamodzielny, opuść wezgłowie (jeśli stan pacjenta na to pozwala) i połóż go w pozycji płaskiej na plecach, po czym obracaj go na boki, naciągając bieliznę.

7. Zdejmij bieliznę osobistą z pacjenta. W przypadku, gdy chory ma założoną kaniulę obwodową lub niedowład, zdejmowanie koszuli zacznij od ręki zdrowej/bez kaniuli, następnie ostrożnie zdejmij ją z drugiej ręki. Jeśli tak nie jest i koszula jest nierozpinana, zmianę rozpocznij od:

• ściągnięcia rękawa kończyny górnej bliższej;

• następnie przez głowę pacjenta;

• kończąc ściągnij rękaw z kończyny górnej dalszej.

8. Brudną koszulę umieść:

• jeśli jest własnością pacjenta – w szafce przyłóżkowej pacjenta;

• jeśli jest to bielizna szpitalna – w koszu na brudną bieliznę.

9. Załóż czystą koszulę, zaczynając od ręki z niedowładem/kaniulą, kończyny dalszej lub koszulę pofałduj i zacznij zakładać przez głowę.

10. Jeśli pacjent jest w stanie, poproś o zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i z chwilą unoszenia pośladków przez pacjenta – zsuń spodnie. Podczas wykonywania procedury jedną ręką podtrzymuj pośladki, drugą wykonuj czynność. U pacjenta nieprzytomnego zsuń bieliznę maksymalnie z bioder i obróć go na bok, kontynuując czynność zsuń spodnie z pośladków. Obróć pacjenta na plecy.

11. Ściągnij brudne spodnie od piżamy i umieść je:

• jeśli jest własnością pacjenta – w szafce przyłóżkowej pacjenta;

• jeśli jest to bielizna szpitalna – w koszu na brudną bieliznę.

12. Czyste spodnie załóż przez stopy.

13. Powtórz uniesienie pośladków lub obrócenie pacjenta na bok, nałóż spodnie i wygładź wszelkie nierówności na koszuli. Jeśli ma z tym trudność – pomóż mu w wykonaniu tych czynności.

14. Popraw bieliznę pościelową.

15. Zdejmij środki ochrony indywidualnej i przestrzegaj zasad higieny rąk według WHO.

16. Uporządkuj otoczenie. Dezynfekuj sprzęt.

17. Udokumentuj obserwacje i wykonanie procedury w sposób precyzyjny i kompletny.

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Zachowuj ergonomiczną pozycję ciała – pracuj na zgiętych kolanach i miej wyprostowany kręgosłup – unikniesz wtedy przesilenia.

2. Wygładzaj wszelkie nierówności, ponieważ mogą spowodować uszkodzenie skóry, stwarzając ryzyko powstania odleżyn u pacjenta.

3. Jeśli zdejmujesz bieliznę osobistą i pacjent ma niewładną/z dostępem naczyniowym jedną z kończyn, rozpocznij wszelkie czynności od kończyny w pełni sprawnej.

4. Jeśli zakładasz bieliznę osobistą i pacjent ma jedną z kończyn niewładną, obrzękniętą bądź ma założone wkłucie dożylne – od niej rozpocznij wszelkie czynności.

5. Jeśli pacjent nie ma własnej bielizny osobistej, wybierz dla niego odpowiedni rozmiar z dostępnej bielizny szpitalnej.

6. Jeśli to możliwe, aktywizuj pacjenta do podjęcia współpracy podczas wykonywania wszystkich czynności.

7. Nigdy nie rzucaj brudnej bielizny na podłogę.

8. Upewnij się, czy nie występują przeciwwskazania, by pacjent przyjął płaską pozycję na plecach (np. przeciwwskazaniem jest duszność).

43.1

Zmiana bielizny osobistej pacjentowi leżącemu

Checklista

Czas: 15 minut

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Zachowuje zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator)

2

Przedstawia się, pyta pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i informuje o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności)

3

Przygotowuje kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta

4

Dba o intymność pacjenta (parawan, zasłona, ścianka działowa, ekran)

5

Przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO i zakłada rękawiczki. Zakłada dodatkowe środki ochrony indywidualnej (ŚOI = PPE, personal protective equipment) w zależności od potrzeby izolacji pacjenta lub ryzyka narażenia na płyny ustrojowe

Zmiana bielizny osobistej

6

Zdejmuje bieliznę osobistą z pacjenta. W przypadku, gdy chory ma założoną kaniulę obwodową lub niedowład, zdejmowanie koszuli zaczyna od ręki zdrowej/bez kaniuli, następnie zdejmuje ją z drugiej ręki z zachowaniem ostrożności

7

Brudną koszulę umieszcza w koszu na brudną bieliznę

8

Zakłada czystą koszulę, zaczynając od ręki z niedowładem/kaniulą, kończyny dalszej lub koszulę fałduje i zakłada przez głowę

9

Zsuwa bieliznę maksymalnie z bioder i z pośladków. Ściąga spodnie i umieszcza w koszu na brudną bieliznę

10

Czyste spodnie zakłada przez stopy

11

Wygładza i prostuje wszelkie nierówności na bieliźnie osobistej, szczególnie w miejscach, na których będzie pacjent leżał

Faza końcowa

12

Zdejmuje środki ochrony indywidualnej i przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO

13

Porządkuje otoczenie. Dezynfekuje sprzęt

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

13 – bardzo dobry

12 – dobry plus

11 – dobry

10 – dostateczny plus

8–9 – dostateczny

poniżej 8 – niedostateczna

43.2

Zmiana bielizny pościelowej pacjentowi leżącemu

PROCEDURA

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Fantom całopostaciowy

• Wózek wielofunkcyjny z workiem na odpady: niebieskim i czerwonym

• Poszwa

• Poszewka

• Podkład

• Parawan

• Taca

• Rękawiczki niejałowe

• Maska ochronna

• Fartuch jednorazowy

• Myjka do usunięcia okruchów z materaca, łóżka pacjenta (jednorazowa)

B

Procedura

1. Zachowaj zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator).

2. Przedstaw się, zapytaj pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i poinformuj o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności).

3. Przygotuj kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta.

4. Przestrzegaj zasad higieny rąk według zaleceń WHO i jeśli jest to wymagane, załóż rękawiczki.

5. Dostosuj wysokość łóżka dla higieny pracy, sprawdź zblokowanie hamulców łóżka. Odstaw szafkę przyłóżkową, jeśli blokuje dostęp do łóżka, oraz wszelkie zbędne przedmioty.

6. Połóż pacjenta w pozycji leżącej. Jeśli stan zdrowia pacjenta jest ciężki – zapewnij sobie pomoc drugiej osoby.

7. Wyjmij poduszkę, wszystkie rzeczy znajdujące się przy pacjencie i wkład kołdry, zostawiając poszwę (jeśli nie jest zabrudzona) na pacjencie lub przykryj go prześcieradłem/ręcznikiem/materiałem w celu zachowania intymności. Brudną bieliznę od razu umieść w wózku do tego przeznaczonym, wkłady pościeli odłóż, np. u podstawy łóżka na wysuwanej spod niego półce.

8. Zapewnij bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych po jednej stronie łóżka.

9. Poproś pacjenta o przyjęcie pozycji na boku od strony barierki i okryj go zdjętą poszwą od kołdry lub od razu umieść ją w worku na brudną bieliznę, jeśli jest ciepło i pacjent wyraża zgodę na leżenie bez okrycia. Jeśli pacjent jest bezwładny, zegnij rękę w stawie łokciowym, nogę w stawie kolanowym i biodrowym (jak w pozycji bezpiecznej) i popychając za staw biodrowy i barkowy odsuń od siebie pacjenta, układając go na boku ciała, tak aby twarzą był skierowany do postawionej barierki. Jeśli pracujesz w parze: stańcie po obu stronach łóżka, druga osoba ciągnie także za biodro i bark w swoją stronę, stabilizuje pozycję i ocenia ciągle stan pacjenta.

10. Wyjmij bieliznę pościelową (prześcieradło, podkład) spod materaca po stronie łóżka, po której stoisz, z opuszczoną barierką. Zwiń brudny podkład i prześcieradło jak najgłębiej pod plecy pacjenta (brudną stroną do środka). Okruchy i zabrudzenia staraj się zawinąć do środka brudnej bielizny.

11. Czyste prześcieradło rozwiń na całej długości łóżka. Rolując go od strony pacjenta, starając się położyć maksymalnie blisko brudnego prześcieradła, a jednocześnie nie zabrudzając go. Od strony boku łóżka zostaw tyle prześcieradła, ile wystarczy na założenie go pod spód materaca.

12. Narożnik prześcieradła podłóż pod materac w następujący sposób:

• prześcieradło zawinąć pod materac u wezgłowia, naciągając bok prześcieradła, podłożyć pod boczną część materaca (klasyczne prześcieradło);

• zawijając supeł na końcu narożnika prześcieradła, podłóż pod narożnik materaca (klasyczne prześcieradło), podwiń prześcieradło u wezgłowia pod materac;

• narożnik kopertowy (klasyczne prześcieradło) – ze względu na rzadkość stosowania odsyłamy do piśmiennictwa;

• zwykłe podłożenie pod brzeg materaca (prześcieradło z gumką).

13. Naciągaj prześcieradło wzdłuż boku materaca i od razu podkładaj, idąc w stronę dolnego narożnika. Dolny narożnik podłuż jak wcześniej. Pamiętaj: wszelkie zagniecenia mogą być przyczyną powstania odleżyn. Jeśli jest to wymagane, czysty materiałowy podkład umieść na środku prześcieradła, zawijając jego brzeg pod spód materaca. Pozostałą część zroluj pod plecy pacjenta.

14. Zapewnij bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych po tej stronie łóżka.

15. Poproś pacjenta o zmianę/zmień pozycję pacjenta na plecy, a następnie na drugi bok, kładąc w ten sposób na czystej bieliźnie pościelowej. Jeśli wcześniej był przykryty poszwą, połóż ją na nim.

16. Przejdź na drugą stronę łóżka i opuść tam barierki ochronne.

17. Zroluj do środka bieliznę pościelową i wrzuć ją do worka na brudną bieliznę – utrzymuj ją z dala od siebie.

18. Chwyć czystą pościel i delikatnie ją wyciągnij spod pacjenta.

19. Powtórz czynności po tej stronie łóżka analogicznie jak w punkcie 14.

20. Naciągaj prześcieradło wzdłuż boku materaca i od razu podkładaj, idąc w stronę dolnego narożnika, jak wcześniej. Wyciągnij podkład materiałowy (jeśli jest) i mocno naciągając, zawiń jego brzeg pod spód materaca. Popraw pacjentowi bieliznę osobistą, wyrównaj nierówności.

21. Załóż poszwy na bieliznę pościelową: odwróć czystą poszewkę na lewą stronę i złap rogi poduszki/kołdry. Przeciągnij czystą poszewkę na bieliznę, wyprostuj i odłóż.

22. Umieść poduszkę pod głową i barkami pacjenta.

23. Brudne przykrycie umieść w worku na brudną bieliznę. Przykryj pacjenta czystą kołdrą. Zawiń brzegi kołdry po prawej i lewej stronie łóżka, by nie wystawała. Zawiń kołdrę u stóp pacjenta tak, aby nie dotykał nimi poręczy łóżka.

24. Szafkę przyłóżkową i inne sprzęty odstaw na miejsce.

25. Zdejmij środki ochrony indywidualnej i przestrzegaj zasad higieny rąk według zaleceń WHO.

26. Uporządkuj otoczenie. Zdezynfekuj sprzęt.

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Przygotuj zestaw wcześniej.

2. Dbaj o komfort intymny pacjenta, utrzymanie kontaktu z chorym.

3. Sprawdź, czy w łóżku nie ma pozostawionych osobistych rzeczy pacjenta (np. okularów, książki, telefonu komórkowego).

4. Zachowuj ergonomiczną postawę ciała – pracuj na zgiętych kolanach i miej wyprostowany kręgosłup – unikniesz wtedy przesilenia.

5. Nigdy nie rzucaj brudnej bielizny na podłogę.

6. Upewnij się, czy nie występują przeciwwskazania, by pacjent przyjął płaską pozycję na plecach.

7. W razie potrzeby poproś drugą osobę o pomoc w wykonaniu czynności.

Mając na uwadze bezpieczeństwo i komfort pacjenta po zmianie bielizny pościelowej, oczekiwanym rezultatem będzie:

• czyste i bezpieczne środowisko podczas całego pobytu chorego w szpitalu;

• zadowolenie pacjenta z wykonywanej czynności, zapewniającej mu wygodę;

• edukacja pacjenta dotycząca przestrzegania zasad higieny osobistej.

43.2

Zmiana bielizny pościelowej pacjentowi leżącemu

Checklista

Czas: 10 minut

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Zachowuje zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator)

2

Przedstawia się, pyta pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i informuje o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia

3

Przygotowuje kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta

4

Przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO i jeśli to wymagane, zakłada rękawiczki

Wymiana bielizny pościelowej

5

Dostosowuje wysokość łóżka dla higieny pracy. Sprawdza zblokowanie hamulców łóżka. Odstawia szafkę przyłóżkową, jeśli blokuje dostęp do łóżka, oraz wszelkie zbędne przedmioty

6

Kładzie pacjenta w pozycji leżącej

7

Wyjmuje poduszkę, wszystkie rzeczy znajdujące się przy pacjencie i wkład kołdry, zostawiając poszwę (jeśli nie jest zabrudzona) na pacjencie. Bieliznę brudną od razu umieszcza w wózku do tego przeznaczonym, wkłady pościeli odkłada, np. u podstawy łóżka na wysuwanej spod niego półce

8

Zapewnia bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych po jednej stronie łóżka

9

Kładzie pacjenta w pozycji na boku od strony barierki, popychając za staw biodrowy i barkowy, odsuwa od siebie tak, aby twarzą był skierowany do postawionej barierki

10

Wyjmuje bieliznę pościelową (prześcieradło, podkład) spod materaca po stronie łóżka, po której stoi, z opuszczoną barierką. Zwija brudny podkład i prześcieradło jak najgłębiej pod plecy pacjenta (brudną stroną do środka)

11

Czyste prześcieradło rozwija na całej długości łóżka. Rolując go od strony pacjenta, starając się położyć maksymalnie blisko brudnego prześcieradła, a jednocześnie nie zabrudzając go. Od strony boku łóżka zostawia tyle prześcieradła, ile wystarczy na założenie go pod spód materaca

12

Podkłada narożnik prześcieradła pod materac

13

Naciąga prześcieradło wzdłuż boku materaca, od razu podkłada, aż do dolnego narożnika

14

Zapewnia bezpieczeństwo pacjentowi poprzez podniesienie barierek ochronnych

15

Zmienia pozycję pacjenta na plecy, a następnie na drugi bok, kładąc w ten sposób na czystej bieliźnie pościelowej

16

Przechodzi na drugą stronę łóżka i opuszcza tam barierki ochronne

17

Roluje do środka bieliznę pościelową i wrzuca ją do worka na brudną bieliznę – utrzymuje ją z dala od siebie

18

Wyciąga czystą pościel spod pacjenta

19

Naciąga prześcieradło wzdłuż boku materaca i podkłada, aż po narożniki. Poprawia pacjentowi bieliznę, wyrównuje nierówności

20

Zakłada poszwy na bieliznę pościelową

21

Umieszcza poduszkę pod głową i barkami pacjenta

22

Brudne przykrycie umieszcza w worku na brudną bieliznę. Przykrywa pacjenta czystą kołdrą

23

Odstawia szafkę przyłóżkową i inne sprzęty na miejsce

Faza końcowa

24

Zdejmuje środki ochrony indywidualnej i przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO

25

Porządkuje otoczenie. Dezynfekuje sprzęt

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Punkt krytyczny – niewykonanie lub błąd oznacza ocenę końcową niedostateczną.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

24–25 – bardzo dobra

22–23 – dobra plus

20–21 – dobra

18–19 – dostateczna plus

15–17 – dostateczna

poniżej 15 – niedostateczna

44

Toaleta pacjenta w łóżku

Aleksandra Steliga, Sylwia Głowala, Wioleta Jankowiak

INFORMACJE PODSTAWOWE

Wyjaśnienie podstawowych pojęć

Toaleta ciała

Jest zabiegiem higieniczno-pielęgnacyjnym u pacjentów mających trudności w samoopiece. Polega na umyciu całego ciała lub jego poszczególnych części i ma na celu zmniejszenie ryzyka infekcji, stymuluje krążenie krwi, zapewnia aktywność mięśni, a jednocześnie umożliwia analizę powłok skórnych i stanu ogólnego pacjenta, oferując mu większy komfort fizyczny i psychiczny.

Rodzaje toalety ciała możemy podzielić ze względu na zakres prowadzonej higieny: całkowita (całego ciała) i częściowa (golenie, mycie głowy, jamy ustnej czy krocza); porę dnia (poranna i wieczorna); miejsca (pod natryskiem, w wózku kąpielowym, w wannie); środki myjące: tradycyjne (woda i mydło), bez wody (środki chemiczne i chusteczki) i aseptyczne.

Kąpiel aseptyczna

Najczęściej pacjenci przed zabiegami chirurgicznymi oraz z założonym dostępem centralnym mają wskazanie do mycia ciała preparatami zawierającymi środek antyseptyczny, aby zmniejszyć ryzyko zakażeń. Na rynku dostępne są różne preparaty w płynie lub formie gotowej, np. gąbki i ręczniki nasączone gotowym roztworem. Do nich należy roztwór chlorheksydyny lub z zawartością oktenidyny. Mogą wystąpić działania niepożądane, tj. suchość, pokrzywka, zapalenie, podrażnienie skóry poprzez połączenie z innymi preparatami, m.in. jodu. Roztworu chlorcheksydyny nie należy stosować na uszkodzoną skórę z uwagi na przypadki uczuleń i reakcji anafilaktycznych.

Ważne aspekty wykonania toalety ciała pacjenta

• W literaturze wciąż zbyt rzadko podejmuje się problematykę ingerencji w prywatność pacjenta. Chorzy podczas hospitalizacji mogą odczuwać depersonalizację, np. tracąc swoją tożsamość, intymność i prywatność. Czasami postrzegają to jako konieczność, by wrócić do swojego zdrowia, co nie wyklucza pojawienia się u nich zażenowania i wstydu. W celu zapewnienia intymności korzystamy z parawanów, zasłon, ścianek działowych, ekranów, wcześniej udzielając wskazówek dotyczących kąpieli. Po rozebraniu pacjenta i przed przystąpieniem do mycia przykrywamy go czystym prześcieradłem/ręcznikiem/suchym materiałem, zachowując odkrycie jedynie w części manipulacyjnej, aby chronić intymność i zapobiegać wychłodzeniu.

• Z badań wynika, że czas dłuższy niż 20 minut prowadzenia toalety ciała jest czynnikiem ryzyka powikłań oksy-hemodynamicznych. Należy wziąć też pod uwagę kontrolę temperatury wody i otoczenia oraz długotrwałe narażenie pacjenta na mokre środowisko, gdyż badania potwierdzają zmniejszenie częściowego nasycenia tlenem (SpO_2) proporcjonalnie do temperatury otoczenia. Aby zminimalizować i zapobiec powikłaniom, należy monitorować temperaturę i SpO_2 u pacjentów, których stan jest niestabilny. Podczas tego zabiegu temperatura wody powinna oscylować w zakresie 37–40°C, gdyż jest wtedy czynnikiem ochronnym w utrzymaniu stabilności hemodynamicznej pacjentów.

• Innym bardzo istotnym elementem jest ból, który może wystąpić podczas poruszania, zatem u pacjentów ze sztucznymi drogami oddechowymi należy zidentyfikować go poprzez gesty, takie jak: wyraz twarzy wyrażający ból, marszczenie brwi lub przyspieszony oddech lub tętno. Wyniki badań wykazały, że większość pacjentów odczuwała ból przed zabiegiem mycia ciała w łóżku i w trakcie jego trwania, nawet będąc w śpiączce farmakologicznej, co skłania do rozważenia zastosowania odpowiednich dawek leków przeciwbólowych przed rozpoczęciem procedury.

• Należy podkreślić, że podczas toalety ciała i przemieszczania na boki pacjenta może dojść do niezamierzonych powikłań, jak: oczopląs, zawroty głowy, przypadkowa ekstubacja czy usunięcia drenów, stąd zalecana jest szczególna ostrożność. Aby temu zapobiec, powinno się przestrzegać kilku zasad: sprawdzić mocowanie i stabilność sztucznych dróg oddechowych, stabilizację sztucznych dróg oddechowych przez członka zespołu niebędącego wykonawcą toalety ciała, przybliżyć pacjenta do barierki łóżka, uważając, aby nie odłączyć od niego żadnego urządzenia, cewnika lub sondy.

• Kluczowym czynnikiem jest także higiena rąk przed kąpielą i po kąpieli. Jest ona zwykle mniej realizowana przed kontaktem z pacjentem w stosunku do pozostałych momentów, w których jest to wskazane, ale zmniejsza ryzyko infekcji wewnątrzszpitalnych.

• Powierzchnie, materiały i sprzęt znajdujący się na oddziale jest kolonizowany przez wysoce patogenne mikroorganizmy. Prawidłowe czyszczenie oraz dezynfekcja stołów, ekranów, krzeseł sprzyjają kontroli mikroorganizmów w środowisku i jeśli są powiązane z innymi działaniami, takimi jak higiena rąk, mogą skutecznie ograniczać ryzyko zakażenia.

• Zastosowanie środków myjących i emolientów przynosi skuteczniejsze wyniki i obniża poziom suchości skóry w porównaniu ze standardową pielęgnacją lub brakiem interwencji. Produkty do mycia powinny mieć pH jak najbardziej zbliżone do pH skóry wynoszącego 4,5–5,5. Głównym wskazaniem jest także stosowanie mydła w płynie, gdyż działa jako środek odtłuszczający i antybakteryjny. Mydło w kostce może być źródłem skażenia ze względu na miejsce, w którym jest przechowywane, oraz pozostawienie go w stanie zanieczyszczonym po jego użyciu. Podczas wyboru odpowiednich środków do pielęgnacji należy ocenić historię medyczną pacjenta, jego stan skóry i preferencje.

• Kolejnym aspektem, na który należy zwrócić uwagę, jest nawilżenie skóry. Stosowanie środków nawilżających po kąpieli pozwala uniknąć wysuszenia skóry. Nawilżanie olejami, takimi jak nienasycone kwasy tłuszczowe czy substancje nawilżające, skutecznie zapobiega zmianom skórnym pod wpływem ucisku, co jest jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych.

• Użycie myjek jednorazowych do mycia ciała ma zapobiegać gromadzeniu się drobnoustrojów i stanowić prewencję zakażeń. Dostępne są one w dwóch wersjach:

– podfoliowane – do stosowania wraz z preparatami myjącymi także bez użycia wody;

– niepodfoliowane – do stosowania podczas mycia przy użyciu wody.

• Według badań trzykrotne przetarcie pod ciśnieniem 10,0–27,4 mm Hg wystarczy, aby usunąć brud bez pogarszania funkcji bariery skórnej dorosłych. Metoda wycierania w celu usuwania brudu, polegająca na wykonywaniu ruchów okrężnych od środka na zewnątrz, była skuteczniejsza niż metody polegające na wycieraniu do środka. Nie stwierdzono jednak znaczących różnic pomiędzy tymi kierunkami wycierania w usuwaniu środka czyszczącego. W subiektywnej ocenie osób dorosłych nacisk wycierania miał istotny związek z poczuciem usunięcia brudu.

• W badaniach wykazano, że użycie ręczników jednorazowych nieznacznie zmniejszyło liczbę zmian skórnych twarzy w porównaniu z ręcznikami bawełnianymi, nie stwierdzono jednak różnicy w liczbie bakterii po kąpieli w łóżku, korzystając z obu rodzajów ręczników czy w zmniejszeniu liczby mikroorganizmów w pachwinie i kroczu.

• Biorąc pod uwagę podatność krytycznie chorych pacjentów na zapalenie płuc związane z respiratorem (VAP), należy profilaktycznie: unieść wezgłowie łóżka powyżej 30°, ocenić ciśnienie w mankiecie uszczelniającym drogi oddechowe, odsysać wydzielinę, wykonywać higienę jamy ustnej – taka pielęgnacja zmniejsza ryzyko wystąpienia makro- i mikroaspiracji.

• Podczas higieny jamy ustnej konieczne jest użycie szczoteczki do zębów i specjalistycznych materiałów do tego celu. Zastosowane produkty muszą być ujednolicone w protokole instytucji na podstawie dowodów naukowych.

• Zaleca się stosowanie środków ochrony indywidualnej, zwłaszcza fartuchów chroniących przed przeniesieniem flory pacjenta na własne ubranie.

Działanie wybranych substancji aktywnych zawartych w środkach do pielęgnacji skóry:

1. WITAMINY

• A (retinoidy) – odżywia i regeneruje naskórek;

• C – chroni przed promieniowaniem UV, jest antyoksydantem;

• E – odżywia i regeneruje skórę, ma działanie łagodzące i przeciwobrzękowe;

• F – nawilża i regeneruje.

2. KWAS HIALURONOWY (HA) – nawilża i wygładza skórę.

3. ALANTOINA – łagodzi podrażnienia, wykazuje działanie przeciwzapalne, regeneruje.

4. BETAINA – ma właściwości nawilżające, odżywiające, jest antyoksydantem.

5. α-BISABOLOL – ma działanie przeciwzapalne i łagodzące.

6. CERAMIDY – utrzymują nawilżenie (zatrzymują wodę dzięki barierze tłuszczowej), zwiększają regenerację i odporność skóry.

7. FITOSFINGOZYNA – stanowi ochronę przed promieniowaniem UV, łagodzi podrażnienia, ma działanie przeciwzapalne i antybakteryjne.

8. GLICERYNA – ma właściwości nawilżające, utrzymuje optymalną barierę lipidową skóry.

9. HYDROKSYPROLINA – odbudowuje elastynę, regeneruje.

10. KWAS LAKTOBIONOWY – łagodzi podrażnienia, nawilża.

11. KWAS MIGDAŁOWY – regeneruje, łagodzi stany zapalne, jest antyoksydantem.

12. PANTENOL – nawilża, łagodzi podrażnienia i stany zapalne, regeneruje.

13. SREBRO – wykazuje działanie przeciwzapalne, antyseptyczne, antybakteryjne, regeneruje.

14. TILIROSIDE – ma działanie przeciwzapalne, zwalcza wolne rodniki.

15. TLENEK CYNKU – optymalizuje pH, łagodzi stany zapalne, regeneruje, przyspiesza gojenie.

16. EKSTRAKTY:

• z aloesu – regenerują, łagodzą podrażnienia i stany zapalne, nawilżają, oczyszczają;

• z kory dębu – łagodzą stany zapalne, przyspieszają gojenie;

• z lnu – utrzymują nawilżenie, regenerują;

• z rumianku – łagodzą podrażnienia, działają przeciwzapalnie i antybakteryjnie;

• z szałwii – mają działanie przeciwzapalne, utrzymują optymalną florę bakteryjną, łagodzą podrażnienia.

17. EUCERYNA – odpowiada za utrzymywanie optymalnego poziomu nawilżenia.

18. GLUKONOLAKTON – ma działanie nawilżające, wzmacnia warstwę rogową skóry.

W literaturze książkowej zaleca się wykonywanie czynności toaletowych od części dalszych pacjenta, a następnie przejście do bliższych, np. rozpocząć mycie oka dalszego (z perspektywy wykonującego toaletę ciała).

Procedura dotyczy toalety pacjenta całkowicie niesamodzielnego, ponadto uwzględnia zmianę bielizny zarówno osobistej, jak i pościelowej, gdyż podjęcie decyzji o wykonaniu toalety całego ciała najczęściej wynika z braku czystości powłok skórnych oraz wiąże się z nałożeniem środków myjących i ich wypłukaniem, co obliguje do zdjęcia mokrej pościeli. Wymieniaj wodę i myjki tak często, jak tylko uznasz, że jest to konieczne.

Wskazania

• Utrzymanie higieny ciała, zabrudzona skóra pacjenta, np. zanieczyszczenia, pot, wydaliny, wydzieliny.

• Redukcja mikroflory.

Przeciwwskazania

• Pacjent w stanie wstrząsu.

• Pacjent bezpośrednio po urazie, oparzeniu.

Powikłania

• Upadek pacjenta z łóżka.

• Zmiany w pozycjonowaniu w łóżku pacjenta mogą powodować powikłania.

• Poparzenie pacjenta.

• Wyziębienie pacjenta.

Nazwa procedury i cele

Nazwa procedury

Toaleta ciała w łóżku

Cel główny

Utrzymanie skóry pacjenta w czystości

Cele szczegółowe

1. Pobudzenie funkcji skóry i krążenia obwodowego

2. Poprawa samopoczucia pacjenta

3. Wyrabianie trwałych nawyków higienicznych

4. Likwidowanie przykrego zapachu

5. Ograniczenie liczby drobnoustrojów chorobotwórczych

Umiejętności wymagane przed przystąpieniem do procedury

1. Podstawy anatomii

2. Umiejętność obsługi łóżka chorego

Informacje dla technika

• Zasoby sprzętowe zgodnie z listą.

• Fantom z możliwością mycia, ubrany w koszulę nocną, ułożony na poduszce, miejsce na odłożenie pościeli, łóżko z regulacją wysokości, podnoszone drabinki po obu stronach łóżka, szafka przyłóżkowa.

• Wózek z zestawem do toalety ciała, z zawieszonymi workami czerwonym i niebieskim.

Piśmiennictwo

1. Amroziak-Krezyman A., Czałbowska A.: Substancje aktywne wykorzystywane w kosmetykach do pielęgnacji skóry naczyniowej. Kosmetologia Estetyczna. 2018; 7(6): 639–644.2. Avilar C.T.A., Andrade Í.M.A., Nascimento C.D.S.D. i wsp.: Nursing care for bed bath in patients with COVID-19: an integrative review. Rev Bras Enferm. 2021; 75Suppl 1(Suppl 1): e20200704.3. Car H., Sadowska A., Stefaniuk R.: Alkohole w produktach leczniczych stosowanych na skórę. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Białystok 2018.4. Cyrankiewicz P., Matysek-Nawrocka M.: Substancje biologicznie aktywne pozyskiwane z herbaty, kawy i kakao oraz ich zastosowanie w kosmetykach. Postępy Fitoterapii. 2016; 2: 139–144.5. Dougherty L., Lister S.: The Royal Marsden Hospital Manual of Clinical Nursing Procedures. Wiley-Blackwell. Heel, Oxford 2015: 1–4. 6. Jadczak M., Zdun A., Witt P.: Zalecenia w sprawie pielęgnowania pacjenta z założonym krótkoterminowym centralnym cewnikiem naczyniowym. PTPAiIO, Poznań 2018.7. Konya I., Nishiya K., Yano R.: Effectiveness of bed bath methods for skin integrity, skin cleanliness and comfort enhancement in adults: a systematic review. Nursing Open. 2021; 8(5):, 2284–2300.8. Lawton S., Shepherd E.: The underlying principles and procedure for bed bathing patients. Nursing Times [online]. 2019; 115: 5, 45–47.9. Rassool G.H.L.: Cultural competence in nursing Muslim patients. Nursing Times. 2015; 111: 14, 12–15.10. Ślusarska B., Zarzycka D., Majda A. (red.): Podstawy pielęgniarstwa. Tom 2. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017.11. Talarska D., Wieczorowska-Tobis K., Szwałkiewicz E. (red.): Opieka nad osobami przewlekle chorymi w wieku podeszłym i niesamodzielnymi. Podręcznik dla opiekunów medycznych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2009.

44

Toaleta pacjenta w łóżku

PROCEDURA

A

Lista sprzętu

Sprzęt wielorazowy

Sprzęt jednorazowy

• Miska z wodą o temperaturze 38–40°C

• Dzbanek z wodą o temperaturze 38–40°C lub specjalny prysznic

• Dwa ręczniki lub ręcznik papierowy

• Parawan/(nie jest konieczny, jeśli pacjent przebywa w sali jednoosobowej)

• Basen

• Piżama/koszula (jeśli planujemy zmienić)

• Termometr do pomiaru temperatury cieczy

• Grzebień/szczotka

• Zestaw pościeli

• Wózek do brudnej bielizny

• Wanienka do mycia włosów (jeśli jest) lub miska

• Rękawiczki

• Fartuch ochronny

• Podkład higieniczny

• Gaziki

• Patyczki higieniczne

• Mydło lub emolienty o pH 4,5–5,5

• Myjki jednorazowe

• Środek do dezynfekcji

Do wyboru z uwagi na potrzeby pacjenta:

• Preparat natłuszczający albo maść witaminowa

• Preparat nawilżający do skóry

• Preparat/żel aktywizujący

• Płyn do pielęgnacji skóry narażonej na ucisk i otarcia

• Preparat z argininą (np. pod piersi, fałdy skórne)

• Preparat z tlenkiem cynku (na odparzenia, zaczerwienienia)

• Preparat z mocznikiem (do stóp)

B

Procedura

1. Zachowaj zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator).

2. Przedstaw się, zapytaj pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i poinformuj o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności).

3. Przygotuj kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta.

4. Zamknij w sali okna i drzwi (optymalna temperatura pomieszczenia to 22–26oC).

5. Zadbaj o intymność pacjenta (parawan, zasłona, ścianka działowa, ekran).

6. Przestrzegaj zasad higieny rąk według zaleceń WHO i załóż rękawiczki. Załóż dodatkowe środki ochrony indywidualnej (ŚOI = PPE, personal protective equipment) w zależności od potrzeby izolacji pacjenta lub ryzyka narażenia na płyny ustrojowe.

7. Zweryfikuj tożsamość pacjenta za pomocą dwóch metod identyfikacyjnych. Oceń stopień zdolności samoobsługowej pacjenta, tolerancji aktywności.

8. Opuść wezgłowie, jeśli stan pacjenta na to pozwala.

9. Zdejmij bieliznę osobistą z pacjenta (jeśli jest). W przypadku gdy chory ma założoną kaniulę obwodową lub niedowład, zdejmowanie koszuli zacznij od ręki zdrowej/bez kaniuli, następnie ostrożnie zdejmij ją z drugiej ręki.

10. Wyjmij poduszkę, wszystkie rzeczy znajdujące się przy pacjencie i wkład kołdry, zostawiając poszwę (jeśli nie jest zabrudzona) na pacjencie lub przykryj go prześcieradłem/ręcznikiem/materiałem w celu zachowania intymności. Bieliznę brudną od razu umieść w wózku do tego przeznaczonym, wkłady pościeli odłóż np. u podstawy łóżka na wysuwanej spod niego półce. Jeśli pacjent jest monitorowany i stabilny hemodynamicznie, na czas toalety zdejmij z niego sprzęt monitorujący lub w razie wątpliwości zostaw pulsoksymetr.

11. Podłóż pod głowę pacjenta wanienkę do mycia włosów lub poduszkę/wałek pod plecy, przytrzymując górną partię ciała pacjenta nad miską. Zmocz włosy, polewając wodę z dzbanka lub specjalnego prysznica do płukania głowy w łóżku pacjenta. Umyj szamponem i spłucz włosy. Głowę owiń suchym ręcznikiem. Usuń zbędny sprzęt.

12. Umyj powieki, w kierunku od zewnętrznego do wewnętrznego kącika oka (przemyj oczy wodą bez dodatku preparatu do mycia). Myjąc oczy, zmieniaj okolice myjki. W przypadku sklejonych powiek i obecności zaschniętej wydzieliny pozostaw na około 30 sekund zwilżony wodą gazik, a następnie zmyj powiekę.

13. Oczyść nozdrza za pomocą gazików lub patyczków do nosa.

14. Myj twarz pacjenta, wykonując ruchy okrężno-posuwiste od czoła po żuchwę (wacikami/gazikami nasączonymi np. tonikiem, myjką albo przy użyciu dostępnych środków do mycia twarzy). Osusz umytą twarz.

Rycina 44.1.

Sugerowana kolejność mycia twarzy pacjenta.

15. Nałóż na czerwień wargową i okolice skrzydeł nosa maść pielęgnacyjną, np. witaminową.

16. Umyj małżowiny uszne oraz widoczną część przewodu słuchowego zewnętrznego, osusz je. Myjki po kontakcie z widocznymi zabrudzeniami od razu wyrzucaj do śmietnika, zwróć uwagę, aby ich nie zanurzyć ponownie w misce z wodą do mycia pacjenta.

17. Umyj i osusz szyję i klatkę piersiową pacjenta. Oceń stan skóry pod piersiami u kobiet.

18. Umyj i osusz kończyny górne od części dystalnej do dołu pachowego. Możesz przygotować miskę z wodą, w której zanurzysz dłoń pacjenta.

19. Umyj kończyny dolne i osusz je, szczególnie dokładnie między palcami.

20. Wykonaj mycie krocza zgodnie z procedurą.

21. Jeśli pacjent ma na sobie pampers, podłuż jedną z jego stron pod plecy chorego. Postaw od tej strony barierkę i ułóż pacjenta na (tym) boku (ułatwia to wyjęcie pampersa spod pacjenta). Pozostaw wierzchnie przykrycie na pacjencie, tak aby zostały uwidocznione plecy. Jeśli pacjent jest bezwładny, zegnij rękę w stawie łokciowym, nogę w stawie kolanowym i biodrowym (jak w pozycji bezpiecznej) i popychając za staw biodrowy i barkowy odsuń od siebie pacjenta, układając go na boku ciała tak, aby twarzą był skierowany do postawionej barierki. Jeśli pracujesz w parze: stańcie po obu stronach łóżka, druga osoba ciągnie także za biodro i bark w swoją stronę, stabilizuje pozycję i ocenia nieustannie stan pacjenta.

22. U pacjentów nieprzytomnych zaleca się wykonanie toalety jamy ustnej w pozycji na boku ze specjalistycznymi środkami do higieny jamy ustnej według procedury. Alternatywnie w trakcie mycia głowy, np. po umyciu oczu (punkt 12.), wezgłowie łóżka unieść powyżej 30°, oceń ciśnienie w mankiecie uszczelniającym drogi oddechowe, odessij wydzielinę, wykonaj higienę jamy ustnej według procedury.

23. Umyj i osusz plecy, pośladki, a na końcu szparę pośladkową (w kierunku od krocza do pleców). Nałóż środek nawilżający/żel aktywizujący na umyte miejsca. Zroluj mokre prześcieradło do osi środkowej łóżka, osusz materac, załóż na tę część łóżka czyste prześcieradło oraz dodatkowe elementy, jak podkład czy pampers. Staraj się, aby pościel brudna nie zabrudziła czystej – można dodatkowo położyć na granicy między nimi dodatkową pościel, która wchłonie wodę i nie zanieczyści czystej pościeli.

24. Odwróć pacjenta na wznak, podnieś barierkę łóżka po drugiej stronie i obróć chorego na drugi bok, na czystą pościel.

25. Wyjmij spod pacjenta brudną pościel i umieść ją w wózku na brudną bieliznę.

26. Osusz drugą część materaca, wyciągnij czyste prześcieradło/podkład/pampers spod pacjenta i dobrze naciągając, podłóż prześcieradło pod materac.

27. Połóż pacjenta na wznak i zapnij pampers. Umieść przykrycie pacjenta w wózku na brudną bieliznę.

28. Jeśli jest, załóż koszulę lub piżamę (proponuje się zacząć od kończyny bliższej lub z niedowładem). Oblecz bieliznę pościelową i przykryj kołdrą, podłóż poduszkę pod barki i głowę pacjentowi.

29. Unieś wezgłowie pacjenta ≥ 30°.

30. Zdejmij środki ochrony indywidualnej i przestrzegaj zasad higieny rąk według zaleceń WHO.

31. Wyrzuć zużyte materiały. Przestrzegaj zasad związanych z segregacją śmieci. Uporządkuj otoczenie. Dezynfekuj sprzęt.

32. Udokumentuj obserwacje i wykonanie procedury w sposób precyzyjny i kompletny.

C

Zasady, o których należy pamiętać

1. Nakładaj mydło w płynie bezpośrednio na myjkę lub przygotuj jedną miskę z mydłem i drugą z czystą wodą do opłukania pacjenta.

2. Myj od części ciała najbardziej czystych do najbardziej brudnych.

3. Oceń preferencje pacjenta w zakresie toalety/kąpieli ciała: częstość, czas w ciągu doby, rodzaj środków używanych do higieny, różnorodność czynników kulturowych: nawyki/praktyki/potrzeby kulturowe/religijne. Przykładowo pacjentami muzułmańskimi powinna opiekować się pielęgniarka tej samej płci, Hindusi mogą chcieć się myć przed modlitwą.

4. Dbaj o porządek wokół łóżka w czasie wykonywania czynności pielęgnacyjnych. Wcześniej przygotuj wszystkie potrzebne przybory i na bieżąco wyrzucaj wszystkie zużyte materiały.

5. Używaj myjki/gąbki jednokrotnego użytku. Gąbki wielokrotnego użytku są niehigieniczne. Wilgotne środowisko sprzyja namnażaniu bakterii i grzybów.

6. Odsłaniaj tylko te części, które są w danym momencie myte.

7. Rozmieść sprzęt tak, aby mieć wszystko pod ręką, żeby nie zostawiać chorego samego, a jeśli musisz odejść od łóżka (zmiana wody), to koniecznie pamiętaj o zamknięciu drabinek i przykryciu pacjenta.

8. Ustaw prawidłową wysokość łóżka dopasowaną do swojego wzrostu (poziom łóżka powinien być dopasowany do potrzeb niższej osoby).

44

Toaleta pacjenta w łóżku

Checklista

Czas: 20 minut

Lp.

Wykonanie czynności

Punkty 0–1

Faza wstępna

1

Zachowuje zasady przygotowania do pracy (długie włosy spięte, odzież i obuwie medyczne, brak ozdób i biżuterii na rękach, krótkie i niepomalowane paznokcie, identyfikator)

2

Przedstawia się, pyta pacjenta o zgodę na wykonanie procedury i informuje o celu, sposobie i momencie rozpoczęcia interwencji (niezależnie od jego stanu przytomności)

3

Przygotowuje kompletny sprzęt w pobliżu łóżka pacjenta

4

Zamyka w sali okna i drzwi (optymalna temperatura pomieszczenia 22–26°C)

5

Dba o intymność pacjenta (parawan, zasłona, ścianka działowa, ekran)

6

Przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO i zakłada rękawiczki. Zakłada dodatkowe środki ochrony indywidualnej (ŚOI = PPE, personal protective equipment) w zależności od potrzeby izolacji pacjenta lub ryzyka narażenia na płyny ustrojowe

7

Weryfikuje tożsamość pacjenta za pomocą dwóch metod identyfikacyjnych. Ocenia stopień zdolności samoobsługowej pacjenta, tolerancji aktywności

8

Opuszcza wezgłowie, jeśli stan pacjenta na to pozwala

Toaleta pacjenta w łóżku

9

Zdejmuje bieliznę osobistą z pacjenta (jeśli jest). W przypadku, gdy chory ma założoną kaniulę obwodową lub niedowład, zdejmowanie koszuli zaczyna od ręki zdrowej/bez kaniuli, następnie ostrożnie zdejmuje ją z drugiej ręki

10

Wyjmuje poduszkę, wszystkie rzeczy z łóżka i okrywa pacjenta, zachowując jego intymność. Zdejmuje brudną bieliznę

11

Myje szamponem i spłukuje włosy. Głowę owija suchym ręcznikiem

12

Myje powieki bez mydła, myje twarz, oczyszcza nozdrza i uszy. Osusza twarz pacjenta. Nakłada maść ochronną

13

Myje i osusza szyję oraz klatkę piersiową pacjenta

14

Myje i osusza kończyny górne

15

Myje kończyny dolne i osusza je

16

Wykonuje mycie krocza zgodnie z procedurą

17

Jedną ze stron pampersa podkłada pod plecy pacjenta. Układa pacjenta na (tym) boku, pamiętając o zabezpieczeniu z tej strony łóżka barierką. Zakłada wierzchnie przykrycie na pacjenta, tak aby zostały uwidocznione plecy

18

U pacjenta nieprzytomnego wykonuje toaletę jamy ustnej w pozycji na boku ze specjalistycznymi środkami do higieny jamy ustnej, według procedury

19

Myje i osusza plecy, pośladki, a na końcu szparę pośladkową (w kierunku od krocza do pleców). Nakłada środek nawilżający/żel aktywizujący. Roluje mokre prześcieradło do środka osi łóżka, osusza materac, zakłada na tę część łóżka czyste prześcieradło oraz dodatkowe elementy, jak podkład czy pampers. Podkłada prześcieradło pod materac

20

Odwraca pacjenta na wznak, podnosi barierkę łóżka po drugiej stronie i obraca chorego na drugi bok, na czystą pościel

21

Brudną pościel umieszcza w wózku, osusza materac. Wyciąga czyste prześcieradło/podkład/pampers spod pacjenta i dobrze naciąga, podkładając prześcieradło pod materac

22

Kładzie pacjenta na wznak i zapina pampers. Umieszcza przykrycie pacjenta w wózku na brudną bieliznę. Zakłada bieliznę osobistą (jeśli jest potrzeba)

23

Obleka bieliznę pościelową, przykrywa kołdrą i podkłada poduszkę pod barki i głowę pacjentowi

Faza końcowa

24

Unosi wezgłowie pacjenta ≥ 30°

25

Zdejmuje środki ochrony indywidualnej i przestrzega zasad higieny rąk według zaleceń WHO

26

Wyrzuca zużyte materiały. Przestrzega zasad związanych z segregacją śmieci. Porządkuje otoczenie. Dezynfekuje sprzęt

27

Dokumentuje obserwacje i wykonanie procedury w sposób precyzyjny i kompletny

Suma punktów:

Legenda: Jeśli w wierszu jest więcej niż jedna czynność, punkt przyznajemy tylko po wykonaniu wszystkich czynności, niewykonanie choć jednej czynności oznacza 0.

Kryteria oceny (zaliczenie od 60%):

26–27 – bardzo dobra

24–25 – dobra plus

22–23 – dobra

19–21 – dostateczna plus

16–18 – dostateczna

poniżej 16 – niedostateczna