Pamięci

Maćka Podolskiego,

mojego Pasierba,

poświęcam

1

Majowe popołudnie w biurze. Niech będzie majowe. Ale dlaczego o tej porze trzeba siedzieć przed maszyną do pisania?

Materiały dla polskiej Izby Rzemieślniczej. Długie strony pełne cyfr i zestawień obrachunkowych.

Życie stanowczo jest niesprawiedliwe. Na przykład nie dalej jak wczoraj pani Zofia Noskowska przyszła w odwiedziny do męża. Wpadła ot tak sobie około południa. Na kilka metrów pachniała jakimiś drogimi francuskimi perfumami, na które nigdy nie byłoby stać skromnej maszynistki w Komisariacie Generalnym Rządu RP. Sukienka z ozdobną muszką i wzorem kwiatowym, niedbale zarzucony jedwabny szaliczek, ażurowe rękawiczki, kapelusz z szerokim, zawiniętym z jednej strony rondem... A Stasia? Sweterek z czterema guzikami pośrodku, taki pod szyję, czarna spódniczka za kolana.

„Skąd ona bierze na te wszystkie kosztowne detale, w końcu jej mąż nie zarabia kroci, choć bez porównania więcej niż ja?” — panna Stasia zadała kiedyś pytanie koleżance, Wandzie Szulc, która siedzi teraz naprzeciwko niej. Wandzia, zdziwiona jej niewiedzą, wyjaśniła szczegółowo, że ojciec pani Zofii, Adam Żelaski, jest emerytowanym konsulem monarchii habsburskiej w Londynie i posiada szerokie stosunki, zasiada w kilku radach nadzorczych poważnych firm, w dodatku jest udziałowcem dwóch największych przedsiębiorstw należących do monopolu zapałczanego. Panna Stasia, gdy to usłyszała, poczuła się znacznie gorzej niż wtedy, gdy pozostawała w błogiej niewiedzy. „Mój ojciec jest krawcem...” — pomyślała z żalem.

Tak więc, gdy wczoraj pani Noskowska zatruła powietrze tymi obrzydliwymi perfumami, na które nikt przyzwoity nie mógłby sobie pozwolić, i spojrzała mimochodem na swój złoty zegarek, a potem morderczym wzrokiem obrzuciła je obie, maszynistkę i sekretarkę, i weszła bez pukania do gabinetu pana Zygmunta, panna Stasia ostatecznie utwierdziła się w przekonaniu, że życie jest niesprawiedliwe.

Cóż stąd, że tamta jest za chuda i ma nieforemne nogi — za to posiada męża na stanowisku. Może sobie przychodzić do biura, i w ogóle dokąd chce, kiedy jej się żywnie podoba. Ponieważ tu nie pracuje i jest „przy mężu”. Wstaje pewnie po dziesiątej, godzinę siedzi przed toaletką, bawi się lokówkami w nieskończoność i nie musi się martwić, że nowe pończochy mają oczko. Przecież może je od razu wyrzucić i wyjąć z pełnej szafy następne.

Majowe wczesne popołudnia spędza zapewne na kawce u Grenzberga na ulicy Długiej w towarzystwie jakiejś podobnej sobie żony urzędnika państwowego, o zbliżonym statusie towarzyskim; może w Centralnym Komitecie Katolików Polaków Diecezji Gdańskiej u księdza Rogaczewskiego; albo nie — siedzi u fryzjera i czyta, w trakcie robienia ondulacji, jakieś zwierzenia wziętej aktorki zamieszczone w modnym magazynie. Nie ma obawy, nie spotkają jej żadne docinki ze strony Niemców

— mówi lepszą niemczyzną niż ci wszyscy gdańszczanie, szwargocący swoim plattdeutschem.

I jeszcze meble! Ostatnio dyrektor Noskowski powiedział, że żona zamówiła nowy komplet kuchenny u Olschewskiego w Danzig Möbelfabrik. Stasi nigdy nie byłoby stać na taki zbytek. Zwłaszcza że nie miała własnej kuchni...

— Panno Stanisławo — rzucił pryncypał, wychylając się lękliwie przez na wpół uchylone drzwi — kawę proszę, ze śmietanką, i kruche ciasteczka dla małżonki.

Nie było akurat Wandy. Zazwyczaj ona zajmowała się parzeniem kawy.

Jakby była jakąś pokojówką u państwa, pokornie skinęła głową i za moment postawiła przed panią Noskowską, kobietą o twarzy podobnej do facjaty krogulca, cieniusieńką filiżankę z aromatycznym naparem.

I ten wzrok pryncypałowej, pełen utajonej nienawiści. Nienawiści? Nie, raczej zazdrości. Że tamta jest młoda, że ma krągłe biodra i zgrabny biust, i zwężające się nad pantofelkami łydki. I że porusza się tak, jakby płynęła.

„Włosy też mam ładne. Nie za ciemne, nie za jasne, naturalnie układają się w delikatne fale”. I niech sobie babsztyl myśli, co chce, ale to ją, Stasię, pan Noskowski pożera wzrokiem każdego ranka.

Mimo to było jej smutno. Gdy już się wyzłościła na panią Zofię za jej wczorajszą demonstrację władzy i luksusu, znów wyjrzała przez okno.

Nic ciekawego. Przechodniów wielu, jak zawsze o tej porze. Kobiety z dziećmi, starsi panowie w eleganckich garniturach, jakiś posłaniec niosący kwiaty; co chwilę odznaczał się brunatną, gryzącą barwą mundur działacza NSDAP, idącego zazwyczaj szybciej niż pozostali.

— O czym myślisz? — spytała Wanda znad stosu dokumentów wyjętych właśnie z grubego, czarnego segregatora, a przeznaczonych dla Towarzystwa Polek w Gdańsku.

— O niesprawiedliwości, jakiej doświadczają panny takie jak my.

— Słucham?

— Wiesz, chodzi mi o tę zasuszoną wiedźmę... wczoraj. Zresztą wyszłabym na godzinkę, dwie, porozglądała się po sklepach. I nie musiałabym się nigdzie spieszyć.

Panna Wanda poprawiła okulary spadające z nosa.

— Ależ Stasiu, jesteśmy w pracy...

— Właśnie — zbuntowana maszynistka nie spojrzała już na przyjaciółkę, tylko z impetem uderzyła kształtnymi paluszkami w klawiaturę solidnego, biurowego continentala.

Gdyby tak wydarzyło się coś niespodziewanego! Nie, nie pomyślała o wybuchu bomby ani o skandalu dyplomatycznym, po prostu, tak zwyczajnie, zapragnęła, żeby pojawił się królewicz z bajki i zabrał ją stąd. Nie musiałby nawet przyjeżdżać na białym koniu, wystarczyło, żeby był przystojny i bogaty. I musiałby jeszcze pochodzić z dobrej rodziny — dla córki krawca to ważne.

Czy Wanda nie ma żadnych marzeń? Niemożliwe! A jednak siedzi wyprostowana, akuratna, nad grubym segregatorem, co chwilę poprawia okulary. Dyskretny makijaż, tylko nieco podkreślone ołówkiem oczy, zawsze punktualna, zdyscyplinowana, zdająca się mieć ambicje odgadywania wszelkich życzeń przełożonych, zanim zostaną wypowiedziane.

Znają się ponad rok, niejeden wieczór przegadały o sprawach bardzo odległych od urzędowania komisariatu generalnego, tymczasem Stasia właśnie uprzytomniła sobie, że jej przyjaciółka nigdy nie powiedziała, jaki typ mężczyzny ją interesuje. Nie zdradziła nawet, czy podoba jej się ktoś, kogo znają obie, czy nawet jakiś nieznajomy. Że też wcześniej tego nie zauważyła! Tak, Stasia była na tyle zajęta paplaniną na swój temat, że nie zastanawiała się, czy sekretarka ma w ogóle jakiekolwiek uczucia poza patriotycznymi i tymi najoczywistszymi, do matki i dwóch sióstr.

Zaraz jednak, ponieważ nie lubiła uczucia zakłopotania własną niewiedzą lub brakiem spostrzegawczości, usprawiedliwiła się sama przed sobą. Przecież żaden mężczyzna nigdy nie spojrzał na Wandzię jak na kobietę. Do biura przychodzą rozmaici interesanci, w różnym wieku, niektórzy straszliwie przystojni. Ich wzrok zatrzymywał się zawsze na Stasi, natomiast nigdy na Wandzi. Mimo że to tamta była sekretarką i jej biurko stało po drodze do gabinetu dyrektora Noskowskiego. Pamięta, jak kiedyś trafiły na bal połączony z loterią fantową, organizowany przez Dom Polski przy ulicy Wałowej. Żaden z obecnych nie poprosił Wandy do tańca, z wyjątkiem tego tłumacza przysięgłego, Józefskiego, działacza „Strzelca” i „Sokoła”, ale czy jego można w ogóle traktować jako adoratora?

Przyjaciółka nie ma więc żadnych pragnień i żyje pracą dla Ojczyzny.

Dobrze, ale ten królewicz z bajki... Znów wyjrzała przez okno.

— Pan Osowski idzie! — krzyknęła z entuzjazmem, aż Wanda podskoczyła na krześle.

— Przestraszyłaś mnie — powiedziała sekretarka z delikatnym wyrzutem.

— Nie szkodzi, Władysław zaraz tu będzie. — Stasia szybkim, precyzyjnym ruchem wyjęła z torebki okrągłą puderniczkę z lusterkiem i przejrzawszy się w nim, zaczęła upiększać kształtny nosek.

— Stasiu, jesteś niepoprawna — ironiczny, ale niepozbawiony wyrozumiałej życzliwości uśmiech przemknął przez twarz Wandy.

Po przyspieszonej toalecie nie pozostało nic innego, jak czekać. Wysoki brunet, z dobrego domu, o pięknym głosie, wykorzystywanym w Towarzystwie Śpiewaczym

„Lutnia”... Czego chcieć więcej? Jego rodzina posiada majątek w okolicach Kołomyi. Strasznie daleko, ale w ostateczności... Przecież wyjeżdżaliby do Ciechocinka. Albo nawet do Krynicy, trzy razy do roku. Byle już nie pracować w biurze! Tylko że on nigdy nie zdecydowałby się na taki mezalians...

Nie minęły dwie minuty, jak drzwi, po delikatnym, trzykrotnym pukaniu otworzyły się i stanął w nich Władysław Osowski. Wysportowany, elegancki (ta niewielka perła wpięta w krawat...). Błysnął nieskazitelną bielą zębów i przygładził ułożone brylantyną czarne włosy, wpadające w granatowy odcień.

— Panno Stanisławo, wygląda pani jak świeży poranek — delikatny uśmiech nie schodził z ogorzałej twarzy.

— Dziękuję! — Stasia odpowiedziała ciut za głośno i z nieco zbyt wielkim, niż wypadało, entuzjazmem.

— Dzień dobry, panno Wando. Miło panią widzieć

— Osowski z kolei skłonił się sekretarce, bez tego błysku w oku i miękkości w głosie, za to z wyraźnym szacunkiem. — Pan dyrektor u siebie? — cień przemknął przez jego twarz.

— Oczywiście.

Osowski zniknął za drzwiami gabinetu. Wanda wstała, żeby przygotować filiżanki. Wyjęła je z szafki, sięgnęła po puszkę z kawą, ale zaraz zamarła.

Uchyliły się drzwi. Twarz pana Noskowskiego, podobna do oblicza morsa albo raczej bobra, wyglądała na zatroskaną.

— Panno Wando, kawa innym razem.

Spojrzały na siebie, zdezorientowane. Kiedy do szefa Wydziału Kultury przychodził Osowski, kawa zawsze była obowiązkowym dodatkiem do rozmowy. Dlaczego nie tym razem?

Minął kwadrans. Obie biuralistki nie mogły w nieskończoność epatować siebie nawzajem umiarkowaną konsternacją i pracowały przykładnie, choć Stasi nie w głowie były zimne literki wystukiwane z dużą szybkością na maszynie, gdy oto drzwi gabinetu otworzyły się ponownie. Stanął w nich gość, nieco mniej wyprostowany niż zwykle, za nim zaś falowała olbrzymia biała chustka, którą pan Noskowski ocierał zroszone potem czoło.

— No tak w istocie, w istocie — powtarzał, ściskając na pożegnanie dłoń Osowskiego.

— W istocie — odparł gość i ukłoniwszy się pannom, wyszedł.

Dyrektor obrzucił pracownice roztargnionym spojrzeniem, zapytał o coś jedną i drugą, wreszcie ukrył się w czeluściach gabinetu. Po chwili wyszedł na moment, żeby poprosić o herbatę rumiankową. Kiedy Wanda przyniosła mu napar, znalazła pryncypała wciąż ocierającego z czoła pot. Kątem oka dojrzała na biurku teczkę, przysłoniętą w trzech czwartych kartką.

SPR

GEO

RO

(PREC)

Tyle przeczytała. Tyle, czyli nic. Jako biegła biuralistka zapamiętała jednak fragmenty wyrazów i zaraz po powrocie na swoje krzesło najchętniej podzieliłaby się z przyjaciółką informacją o teczce, ale wrodzona dyskrecja, bezcenna zaleta sekretarek, nie pozwoliła jej na naturalny odruch.

— Nie wiesz może, o co tu chodzi? — zapytała Stasia, która była z natury ciekawa życia, zwłaszcza gdy sprawa dotyczyła Władysława Osowskiego.

— Nie, ale dawno przestałam dziwić się czemukolwiek. Żyjemy w bardzo dziwnym miejscu i czasie. — Wanda wzruszyła ramionami i wróciła do porządkowania ubiegłotygodniowej korespondencji.

Tymczasem Stasia ziewnęła i spojrzała na swoje paznokcie. Nowy lakier był całkiem do rzeczy.

Koniuszkami palców sięgnęła po nugatową pralinkę „Lindy”.

2

Dzień zdawał się ze wszystkich sił opierać nadchodzącej nieuchronnie nocy. Na niebie wyraźnie odciskał swoje zdobywcze piętno jaśniejący i nabierający ostrych konturów księżyc, ale słońce roztaczało jeszcze krwawe, poprzecinane masywnymi chmurami łuny nad miastem, które nie chciało zasnąć. Na ulicach pełno było przechodniów, choć różnili się wyraźnie od tłumów podążających w rozmaite strony w ciągu dnia. Wtedy Gdańsk przypominał mrowisko, teraz na ulice wylegli ci, którzy nabrali ochoty na spacer, lub tacy, którzy, na skutek zmęczenia i upału, wolnym krokiem podążali do swoich domów, załatwiwszy uprzednio konieczne sprawy.

Wśród tych wszystkich ludzi cieszących się atmosferą leniwego wieczoru podążał pewnym, choć niespiesznym krokiem niski, pękaty mężczyzna, mimo ewidentnej nadwagi poruszający się z pewnym wdziękiem właściwym ludziom przekonanym o własnej wartości i czerpiącym radość z osiąganych zamierzeń.

Raz i drugi, niestosownie do swojego wieku, obejrzał się za ładną dziewczyną wracającą do domu lub idącą na spóźnione spotkanie z mężczyzną. Pomachał pulchną dłonią chłopcu jadącemu na rowerze, który mu się ukłonił. Gdyby ktoś miał scharakteryzować nieznajomego w kilku słowach, powiedziałby: „Oto człowiek zadowolony”.

Kiedy znalazł się na Targu Drzewnym, niedaleko siedziby Westpreussische Geschichtsverein, zwolnił nieco. Przeszedł jeszcze kilkanaście metrów i zatrzymał się przed neomanierystyczną kamienicą o naturalnej ceglanej elewacji, ozdobionej oknami o śnieżnobiałych framugach. Spojrzał na zegarek. Znów jego wzrok przykuła kobieta, znów młoda, właściwie podlotek, idąca w towarzystwie matrony, zwracającej uwagę kapeluszem z nadmierną liczbą sztucznych kwiatów, co prawda wyrastających stonowanymi barwami.

Minęło kilka minut. Jegomość zaczął przestępować z nogi na nogę, ponownie obdarzył zainteresowaniem zegarek, zaczął oglądać sąsiednie kamienice okiem eksperta budowlanego, wreszcie wyjął z kieszeni marynarki elegancką papierośnicę i już po chwili zaciągnął się z lubością dymem, rozpuszczając naokoło gęste chmurki.

— Pan kolekcjoner?

Mężczyzna przestraszył się, bowiem pytanie rozległo się tuż za jego plecami.

— Jak można tak straszyć porządnego człowieka? — pokręcił głową, kiedy już obejrzał się za siebie, a właściwie obrócił o sto osiemdziesiąt stopni.

— Moim zamiarem nie było straszenie pana, przecież nie w tym celu się spotykamy.

— Oczywiście — pękaty mężczyzna stawał się z powrotem uosobieniem życiowego zadowolenia. — Mam zaszczyt przedstawić się...

— To niekonieczne — ton głosu rozmówcy nieco go zaskoczył. — Wiem, jak pan się nazywa, natomiast nie czuję się w obowiązku rewanżować panu tym samym, panie kolekcjonerze.

Papierośnica znów powędrowała do dłoni. Zdziwienie walczyło w oczach jej właściciela z odrobiną niepewności.

— Rozumiem, że nazywany będę Kolekcjonerem? Tak jak Willy Drost z Muzeum Miejskiego?

— Przecież jest pan kolekcjonerem, nieprawdaż?

— Lubię piękne przedmioty, nie zaprzeczę. I lubię zarobić, żeby móc je zbierać dla własnej przyjemności.

— Spod obłoku dymu spojrzały bystre, choć nieco przykryte fałdkami tłuszczu oczy.

— Cieszę się, że się rozumiemy. Widzi pan, w pańskim fachu nie chodzi się z łopatą po lesie. Jest pan profesjonalistą. Zawsze znajdzie się ktoś, kto szuka solidnego, doświadczonego pośrednika.

— Jestem nim, rzeczywiście — padła pewna odpowiedź, niepozbawiona odrobiny tupetu.

— Dobrze. A mi właśnie potrzebny jest pośrednik. Chociaż nie, raczej kupiec. Chcę pozbyć się tych rzeczy natychmiast. Nie interesują mnie one, wyjeżdżam niedługo za granicę. Nie będzie pan oczywiście pytał, skąd to wszystko, ponieważ i tak nie odpowiem. Nie muszę chyba zresztą pouczać pana, że dyskrecja jest czymś szlachetnym w każdych okolicznościach.

— Ależ — z aktorskim zacięciem obruszył się pękaty mężczyzna i uciekł urażonym spojrzeniem w stronę tramwaju dzwoniącego przeraźliwie podczas odjazdu z przystanku.

Odpowiedzią na jego teatralne zachowanie był stłumiony śmiech, niezbyt życzliwy. Jeszcze parę słów, raczej zdawkowych, ale ważna była jedynie kartka, którą Kolekcjoner otrzymał. Obrzucił ją uważnym spojrzeniem. Jego małe oczka zmieniły się nie do poznania, stały się żywe, bystre, pociemniały i dokładnie analizowały każdą literkę.

— Rozumiem — odparł, podnosząc wzrok znad kartki.

— Bardzo dobrze. Za kilka dni sprawa powinna się skonkretyzować. Wtedy może pan zaczynać negocjacje, zostawiam panu pełną swobodę. Zna się pan przecież na rzeczy.

— Oczywiście.

— W takim razie żegnam.

Jeszcze chwila i Kolekcjoner został sam. W mgnieniu oka otoczyły go gołębie, jakby miał w dłoni kromkę chleba albo torebkę z ziarnami grochu. Nie odganiał ptaków, tylko z gracją ominął skrzydlate zbiegowisko i przeciął plac, kierując kroki w ulicę Szeroką.

Przed sklepem Andreasa Mehringa zwolnił. Miał nadzieję, że stary zegarmistrz jakimś trafem będzie jeszcze w swoim królestwie, ostatecznie zegary i zegarki nieustannie się psują, a ludzi w mieście jest mrowie, większość ma chronometry... Zwłaszcza że Andreas należał do wymierającego gatunku tych, dla których praca jest wszystkim.

Drzwi były zamknięte od wewnątrz, a z głębi nie sączyło się charakterystyczne przyćmione światło, które można było zauważyć, ilekroć Mehring przebywał w środku.

Kolekcjoner, nie namyślając się długo, podszedł do drzwi obok sklepu i otworzył je. Zniknął w czeluściach klatki schodowej. Po upływie pół godziny wyszedł.

Nieopodal sklepu zegarmistrza, naprzeciw magazynu meblowego Cuttnera, mieściła się gospoda Pod Krzywym Masztem. Wbrew nazwie, nie była to tawerna dla marynarzy spragnionych ordynarnych rozrywek, choć lokal nie miał też renomy wykwintnej restauracji. Przychodzili tam wszyscy, którzy chcieli zjeść smacznie i obficie, bez nadmiernego przesiadywania w pretensjonalnym towarzystwie. Stoliki były czyste, kelnerzy ubrani świeżo i dość elegancko, a wystrój cechował się prostotą i funkcjonalnością.

Kolekcjoner zapragnął w spokoju zjeść zwykłą kolację i żaden lokal w Gdańsku nie nadawał się do tego lepiej.

— Pan rozmawiał dzisiaj w sprawie kolekcji i jej sprzedaży, prawda?

Pękaty mężczyzna omal nie zakrztusił się solidnym kęsem golonki z apetycznym tłuszczykiem.

— My się znamy? — odpowiedział ni to z niepewnością, ni to z tupetem.

— Ja pana znam.

— Tak? A skąd? Czy pan jest znajomym...

Na twarzy przystojnego, eleganckiego mężczyzny pojawił się cień, a w oczach zabłysło nieme ostrzeżenie.

— Skoro coś mówię, oznacza to, że mam do tego prawo. Mogę się przysiąść?

Mimo że młody człowiek zdawał się od początku panem sytuacji, zaczekał grzecznie, aż coraz bardziej zdumiony Kolekcjoner wstał i ręką wskazał wolne miejsce.

— Dziękuję — uśmiechnął się tamten i siadając, zawołał kelnera.

Siedzieli naprzeciw siebie. Kolekcjonerowi już nie smakowała golonka. Jadł dalej, żeby nie wypaść z roli, natomiast młody człowiek wpatrywał się w niego uważnie, nawet wtedy, gdy zanurzył usta w piance delikatnego, jasnego piwa. Zaraz też zapalił papierosa i zaciągnął się od niechcenia, niedbale.

Nikt nie zwracał na nich uwagi. Na sali było kilka osób, wszyscy jednak mieli jakieś towarzystwo i zajęci byli rozmową. Młodszy z mężczyzn obejrzał kremowe ściany oraz solidnej roboty boazerię, a także poświęcił kilkanaście sekund kobiecie o obfitych kształtach, która siedziała całkiem niedaleko, w towarzystwie dwóch znacznie szczuplejszych dam.

— Zjadł już pan. Teraz niech pan odpowie na proste pytanie: po co poszedł pan do Andreasa Mehringa?

— Jakim prawem...? — zaczął Kolekcjoner, ale zamilkł, uderzony wzrokiem zza stołu.

— Czy mam powtórzyć pytanie? — mężczyzna udał zdziwienie.

— Nie... Pan Mehring jest moim starym znajomym. Zajmuję się dziełami sztuki, a zegarmistrzostwo to bardzo pokrewna dziedzina. Łączą nas sprawy zawodowe, ale też rozumiemy się dobrze, mamy wiele wspólnych tematów. Andreas jest samotny, nie ma z kim pogadać. Oprócz klientów, rzecz jasna.

Te kilka zdań wypowiedzianych przez pękatego mężczyznę zabrzmiało jak fragment zeznania na policji. Młody człowiek uśmiechnął się lekko.

— Bardzo dobrze, załóżmy, że panu wierzę. A teraz powie mi pan, czego dotyczyła rozmowa na Targu Drzewnym sprzed półtorej godziny.

Przesłuchiwany nie namyślał się wiele. Szybkim ruchem chlusnął na głowę i elegancki garnitur rozmówcy zawartość niemal pełnego kufla urbocka i jednocześnie zaczął krzyczeć do przechodzącego kelnera, że stało się nieszczęście.

Kelner rzucił na parkiet pustą tacę i przybiegł od razu, niepewny, czy chodzi tylko o piwo na twarzy i ubraniu gościa, czy też o coś jeszcze. Na wszelki wypadek zawołał dwóch kolegów, którzy okrążyli poszkodowanego. Wszystko to działo się w ułamku sekundy. Kolekcjoner, gdy tylko trzej kelnerzy otoczyli ofiarę, zwinnym ruchem wymknął się z zaklętego kręgu i pomknął do wyjścia. Niedawny przesłuchujący chciał jak najszybciej pobiec za nim, ale kelnerzy byli wobec niego niezwykle troskliwi.

Co gorsza, musiał jeszcze zapłacić za obiad pękatego uciekiniera.

3

Panna Stasia weszła na podwórko. Wokół nie było żywej duszy, ale też pora nie sprzyjała ożywionemu ruchowi ulicznemu.

Spojrzała na zegarek. Była 22.53. Seans skończył się późno. Wybrały z Wandą późniejszą godzinę, bo pokaz o 21.15 był tańszy, poza tym dość późno wyszły z pracy. Pan Noskowski zawalił je obie robotą, potem jeszcze raz przyszedł Władek Osowski („Władek” — może się kiedyś dowie, że Stasia zdrabnia jego imię) i znów pryncypał po jego wizycie zdawał się roztargniony i czymś przejęty.

Szpieg w masce z Ordonką był tak popularny, że nawet tutejsze kina, zdecydowane w sposób bardzo jednoznaczny promować kinematografię niemiecką, w swojej ofercie umieściły największy polski przebój filmowy ostatnich lat.

Stasię nie bardzo interesowała sama intryga —w ostateczności żyła w tak osobliwym miejscu, że słowa „szpieg”, „wywiad”, „tajne spotkanie” nie czyniły na niej zbytniego wrażenia. Bardziej pochłonęła ją intryga miłosna i dzięki niej film spodobał się i zaspokoił, w jakimś sensie, tęsknotę dziewczyny za lepszym światem. Na chwilę, lecz dobre i to.

Co innego Wanda, ona oglądała film pod zupełnie innym kątem... I kiedy Stasia odprowadzała ją pod dom, nie dała się wciągnąć nastrojonej romantycznie przyjaciółce w dywagacje natury miłosnej.

Już spać? Już do łóżka? Wieczór taki piękny, pachnie jeszcze bez, ptaki na drzewach rosnących na podwórzu kamienicy szaleją. Powietrze duszne, gwiazdy na niebie. Spać...?

Niespiesznie, z pewnym zniechęceniem otworzyła drzwi prowadzące na klatkę schodową. Ostrożnie, żeby nie zbudzić lokatorów mieszkających poniżej jej piętra, stąpała po skrzypiących na co dzień schodach. Wiedziała, gdzie stawiać nogi, aby jej kroki były niemal bezszelestne. Tyle razy wracała z późnych seansów... I ze spotkań sam na sam z mężczyznami, którym się podobała. Liczyli na coś więcej niż buziak w policzek na pożegnanie, ale ona lubiła zostawiać ich nieco rozczarowanych. I nadal czekała na królewicza z bajki.

Kiedy delikatnie przekręcała klucz w zamku, wydawało jej się, że zza drzwi obok, gdzie mieszkała Maria Walter, samotna i skryta kobieta w nieokreślonym wieku, dobiegł ją szmer. Może się zresztą myliła?

Światło w przedpokoju zapaliło się natychmiast. Jak grom z nieba przed Stasią stanęła Gertruda Labenz.

— O której to godzinie panna wraca do domu? Gdyby gospodyni miała zamiar brać się do rękoczynów, Stasia zapewne byłaby na straconej pozycji, przynajmniej sądząc po posturze frau Labenz. Kobieta wzięła się pod boki, co przydawało jej postaci złowrogiej aury. Ważyła co najmniej dwieście funtów. Olbrzymie piersi łapały gwałtownie powietrze. Chustka na głowie, zawiązana w kokardę, zdobiła kobietę niczym hełm średniowiecznego rycerza. Szerokie ramiona gotowe były do jakichś okrutnych czynów, gdyby tylko zechciały.

Twarz frau Labenz nie była przesadnie subtelna. Na niskim czole uparcie odmalowywała się jakaś myśl, choć może tylko tak się Stasi zdawało. Oczy łypały na lokatorkę z mieszaniną ciekawości i irytacji, a grube, mięsiste wargi przeżuwały powietrze.

— Byłam w kinie. Z panną Wandą. Przecież nie pierwszy raz, pani Gertrudo...

— Wyjęła mi to panna z ust, nie pierwszy raz!

— Jestem porządną dziewczyną — zapewniła Stasia z pewnym smutkiem — i nie robiłam niczego złego.

— Porządne dziewczęta nie wracają z kina o takiej porze.

— Bilety są wtedy tańsze, pani Gertrudo. Gdyby czynsz był niższy, nie musiałabym oszczędzać na późnych seansach.

— A po co w ogóle chodzić do kina? — zauważyła gospodyni.

Stasia podniesieniem brwi wyraziła nieme zdziwienie.

— Kiedy ja byłam w panny wieku, nie było kina.

— To musiało być dawno — zauważyła dziewczyna i ugryzła się w język.

— A tak, moja panno, i czasy były wtedy lepsze. Chodziło się do letnich teatrzyków, ale tylko po południu i w towarzystwie kogoś z rodziny. I wyszłam na ludzi. Polskie obyczaje... — gospodyni z dezaprobatą pokręciła głową.

— A czy Niemki nie biegają do kina?

— Bo nauczyły się od przyjezdnych, takich jak panna — gospodyni nie dawała za wygraną. — Mówiła panna o czynszu? A czy piętnaście guldenów tygodniowo za schludny i jasny pokój w porządnym domu to taka wysoka cena? Niech panna powie uczciwie?

— Pewnie bywa drożej — zauważyła Stasia. — Ale

Wanda płaci dwanaście, a mieszka na Chlebnickiej.

Ramiona gospodyni zatrzęsły się fałdami tłuszczu.

— To niech panna idzie sobie na Chlebnicką, jeśli ktoś odważy się przyjąć lokatorkę z Polski, która w nocy wraca z kina z tak pomalowaną buźką — zaśmiała się rubasznie frau Labenz.

Stasi zrobiło się przykro. Uwagi na temat prowadzenia się jeszcze by zniosła, ponieważ raczej nie miała nic na sumieniu, ale co ma do rzeczy narodowość? Poczuła się jak Wandzia, której życiowym celem było manifestowanie polskości w każdych okolicznościach.

— Przeszkadza pani wynajmowanie pokoju Polce? A dlaczego, jeśli można wiedzieć?

Frau Labenz, której nieufność do Polaków wynikała jedynie z ogólnej nieufności do obcych i faktu, że Gdańsk nie należał do Rzeszy, nie chciała zrobić Stasi przykrości.

— Niech panna nie będzie głupia. Uważam tylko, że Polki są bardziej lekkomyślne i mogą przyprowadzać jakichś oficerów z komisariatu polskiego rządu, a panna wie, jak sąsiedzi by na to patrzyli. Tak, uważam, że okazałam pannie serce, przyjmując ją do domu, a panna naraża mnie na złe języki.

— A gdyby tak o jednego guldenika tygodniowo mniej? Poszłabym sobie wtedy na seans o dziewiętnastej. Pani Labenz?

Gospodyni nie wiedziała, czy wybuchnąć śmiechem, czy złością, wreszcie, ku swemu zadowoleniu, zignorowała atak bezczelności ze strony młodej osóbki.

— Dobranoc pannie — obróciła się na pięcie z nadspodziewaną lekkością i poszła do swojego pokoju.

Na twarzy Stasi pojawił się uśmiech ulgi. Nie lubiła, gdy gospodyni okazywała jej swoje niezadowolenie, ale domyślała się, ile przykrości stara zrzęda mogła doznawać ze strony sąsiadów oburzonych faktem przyjęcia pod porządny niemiecki dach Polki, pracującej w dodatku w Komisariacie Rządu RP. W każdej chwili gospodyni mogła powiedzieć, że czas się wyprowadzić i, Bogiem a prawdą, Stasia nie mogłaby mieć o to pretensji.

Została sama. Sama ze sobą. Wolałaby, gdyby był przy niej Władek Osowski. W ostateczności mógłby być ktoś inny, pod warunkiem że choć trochę przypominałby królewicza z bajki.

Pokój nie był z gatunku tych, które można by nazwać panieńskimi buduarami. Naprzeciwko okna zakrywała ścianę wielka ciemnobrązowa szafa, pamiętająca czasy, gdy Niemcy dopiero szykowały się do zaszczytnego miana odrodzonego cesarstwa. Ślady działalności korników były na całej powierzchni politury aż nazbyt widoczne. Gdyby chociaż szafa pękała w szwach od Stasinej garderoby... Ale nie, ledwie jedna czwarta starego mebla zawierała to, w czym panna chodziła na co dzień i od święta.

Potrójne okno —z niego Stasia była zadowolona, latem dawało dużo światła i sprawiało, że pomieszczenie traciło ponurą szarość. Słońce i błękit nieba w pogodny dzień zmieniały pokój nie do poznania, a jasne promienie tańczyły wtedy wesoło na grubych, niezbyt świeżych firankach i nielicznych sprzętach.

W rogu miska, obok niej przycupnęło nieśmiało mydło. Nieopodal stała pod ścianą toaletka, tej akurat niczego nie brakowało, bo chociaż lustro przykryte było matową mgłą, pod nim, na stosunkowo szerokiej półeczce, roiło się od tuszów do rzęs, perfum (niezbyt wprawdzie wykwintnych), pudrów i szminek, osobliwie kontrastujących z ascetycznym otoczeniem.

Z kosmetykami jeszcze bardziej kontrastował, powieszony obok toaletki, całkiem pokaźnych rozmiarów oleodruk przedstawiający Matkę Boską Częstochowską. Stasia dostała go od mamy, gdy wyjeżdżała do Gdańska i mimo całej fascynacji światowym życiem, którego tak jej brakowało, była do rodzinnej pamiątki bardzo przywiązana. Patrząc na surowe oblicze Maryi, przypominała sobie, jak razem z rodzicami i dziadkami klękała przed tym właśnie obrazem do codziennej wieczornej modlitwy.

Łóżko... Ten najwspanialszy wynalazek ludzkości, jak często powtarzała, był znakomicie dopasowany do reszty sprzętów. Skrzypiał, gdy dziewczyna kładła się spać, i budził ją takim samym dźwiękiem, gdy miała wstawać.

Jeszcze dwa krzesła, solidny stolik przykryty serwetką i parę filiżanek w miniaturowej szafce. Panieński pokój maszynistki w Komisariacie Rządu RP.

Nie zastanawiała się nad brakiem luksusu. Otworzyła szeroko okno i chłonęła zapach późnego wieczoru.

Słowiki śpiewały jak w parku, zapach bzu dochodził aż na drugie piętro, a świerszcze cykały zupełnie tak, jakby nie przeszkadzało im, że mają do dyspozycji jedynie trawnik, kilka drzew i kilkanaście krzewów, które muszą wystarczyć za cały zielony świat, jaki jest udziałem ich wiejskich braci.

Naraz z dołu, znad chodnika, ktoś pomachał jej ręką. Niewiele się namyślając, odwzajemniła przyjazny gest i dopiero wtedy dostrzegła, kto był na dole. Maria Walter. A co ona robi o takiej porze poza domem? I dlaczego jest nagle taka przyjazna? I wreszcie, dlaczego jest tam, skoro Stasia była niemal pewna, że wchodząc do domu, słyszała w mieszkaniu sąsiadki szmer?

Może rzeczywiście zwidy? Zmęczenie upalnym wieczorem? Przecież wszystko trwało ułamek sekundy... Ale nie, skrzypienie schodów narasta i jest regularne. Jeszcze klucz przekręcany w drzwiach mieszkania Marii.

Zresztą, czy to ważne?

Stasia była już prawie rozebrana. Długi gorset ze stanikiem. I parę chlapnięć wodą. Koszula nocna w delikatne błękitne kwiatki.

Łóżko zaskrzypiało. Szybkim gestem, odruchowo przeżegnała się i zanurzyła w pościel. Myślała, że zaśnie od razu, ale przeszkodziła jej Maria Walter. Jej pokój znajdował się tuż za ścianą. Mimo solidnych murów, wieczorem zdarzało się, że mogła usłyszeć sąsiadkę, jeśli ta zachowywała się dość głośno. Walter kaszlnęła mocno, jakby się zakrztusiła, a potem musiała upuścić na parkiet filiżankę. Porcelana pewnie rozprysła się na drobne kawałeczki, bo nie pękła głucho, tylko jakoś tak

— Stasia szukała odpowiedniego wyrazu — perliście.

4

Jaan van Clijs stał za ladą. Lubił powracać, oczywiście niezbyt często, do czasów, kiedy stawiał pierwsze kroki w handlu dziełami sztuki i był ledwie skromnym sprzedawcą w salonie pana Glucka nieopodal Targu Siennego. Teraz, jako właściciel dużej firmy ulokowanej na ulicy, jakżeby inaczej, Złotniczej, powtarzał, że były to spokojne lata, pełne nauki i optymizmu. Lubił więc odmłodzić się i patrzeć na solidne, dębowe przeszklone drzwi, stojąc naprzeciw nich w pozycji wyczekującej. Ale wcale nie czekał na klienta, zresztą było jeszcze bardzo wcześnie. Ozdobny, wielki zegar Adlera wybił właśnie dziewiątą. Salon otwiera się o jedenastej, a pracownicy powinni przyjść za godzinę.

Wyszedł zza lady. Dość sztubackich dziwactw, za ladą stają jego pracownicy. On, Jaan van Clijs, omawia sprawy, finalizuje interesy, pomaga znamienitszym gościom w wyborze dzieł sztuki. Za chwilę ma pojawić się ten Polak, Osowski — nie powinien widzieć właściciela salonu inaczej, jak tylko godnie reprezentującego swoje królestwo.

„Inna rzecz — pomyślał — że ci Polacy zazwyczaj nie są punktualni i Osowski na pewno się spóźni”.

Umówili się kwadrans po dziewiątej. Zdziwienie Holendra było niekłamane — gość zapukał do drzwi na dwie minuty przed czasem.

Van Clijs wyprostował się odruchowo i przygładził włosy. Otworzył. Przed nim stał człowiek z takim samym jak u niego uśmiechem. Cokolwiek przyklejonym do twarzy, ale niesprawiającym właścicielowi żadnej przykrości, niemal szczerym.

— Dzień dobry panu — zaczął właściciel salonu. — Pozwoli pan do środka. Jest mi niezmiernie miło.

— Mnie niepomiernie milej — kapelusz Osowskiego, zdjęty wcześniej, przyciśnięty został do piersi na znak szacunku dla gościnnego Holendra.

Tylko przemknęli przez salę, w której na pokuszenie odwiedzających wystawione były najrozmaitsze cuda: obrazy, ozdobne lampy, mosiężne posążki, srebrne i pozłacane zastawy stołowe, porcelanowe serwisy.

Znaleźli się w niewielkim, choć jasno oświetlonym i przytulnym pomieszczeniu, gdzie gospodarz wskazał Osowskiemu biedermeierowski fotel przy takimż stoliku. Gość usiadł i kątem oka obejrzał gustowną akwarelkę Ottona Heerdemartensa przedstawiającą łódź rybacką gdzieś na nadbałtyckiej plaży. Potem spojrzał prosto w oczy gospodarza, a uśmiech znikł ze śniadej, szczupłej twarzy.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © Oficynka & Piotr Schmandt, Gdańsk 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Oficynki.

Wydanie pierwsze, Gdańsk 2011

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

http://www.damasiewicz.idesigner.pl

Opracowanie edytorskie książki: kaziki.pl

Grafika na okładce © Bronisaw Lis

ISBN: 978-83-62465-39-2

www.oficynka.pl

email: oficynka@oficynka.pl

Plik opracowany na podstawie Mordercy, wydanie I, Gdańsk 2011

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

Karta Redakcyjna