Copyright © 2009, Mary Ellen Tyrmand

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-093-9

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Skład i łamanie: Dariusz Pudo

Korekta: Michał Borun

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Postacie, zdarzenia, sytuacje i dialogi poniższej opowieści nie mają odpowiedników w życiu. Są fikcją, tworem imaginacji.

Stąd pochodzi, iż każdy szczebel, na który wznosimy się w świecie, oddala nas jeszcze od prawdy, gdyż ludzie bardziej boją się zranić tych, których życzliwość jest korzystniejsza, a niechęć groźniejsza. Monarcha może być pośmiewiskiem całej Europy, a tylko on sam nie będzie o tym nic wiedział. Nie dziwię się: mówienie prawdy jest korzystniejsze dla tego, komu się ją mówi, ale niekorzystne dla tych, którzy ją mówią, bo ściągają na się nienawiść. Owo ci, którzy żyją w pobliżu możnych, bardziej miłują własne korzyści niż dobro książęcia, któremu służą; nie pilno im tedy świadczyć mu przysługę, szkodząc sobie samym.

Blaise Pascal, Myśli, Dział Drugi, 100 (Miłość własna)

CZĘŚĆ PIERWSZA
ŻYCIE TOWARZYSKIE

ROZDZIAŁ PIERWSZY

1.

Większość domów w dorzeczu ulicy Tamka to domy obszarpane. Tu i ówdzie łata się sparszywienia murów, obok powstają domy nowe. Na Powiślu pożary szalały oszczędniej, toteż zaraz po wojnie zamieszkało tu bardzo dużo ludzi. Pokoje, kuchnie i łazienki zaludniły się do granic wstydu i odporności psychicznej, biologia masakrowała poczucie jednostkowej godności, a także futryny i armaturę sanitarną. Natomiast mury nie drgnęły, stały się tylko kaprawe, całe w liszajach i łysinach. Nareszcie w ojczyźnie – pomyślał Andrzej, wchodząc w bramę. Sklepienie bramy ziało pustką po wyłupanej piętnaście lat temu glazurze, stalowa obudowa windy wypruta była ze szkła. Polska, co? – pęczniał w sercu za każdym razem, gdy przekraczał granicę, kiedy stwierdzał, że mu coś smakuje, kiedy szofer taksówki z warszawską intonacją zreferował mu swe poglądy na sytuację międzynarodową.

Nacisnął dzwonek cztery razy, zgodnie z instrukcją na jednej z karteczek pokrywających drzwi. Drzwi otworzyły się, uwalniając zapachy ciemnego korytarza: kotów, smażonej słoniny, starych mebli. W szparze pojawiła się siwa głowa w papierowych papilotach. – Dzień dobry – uśmiechnął się Andrzej – pani Stefanio. – Oczy kobiety złagodniały. – A, pan Felak – powiedziała, wycierając ręce w fartuch. – Proszę bardzo. Jak miło! Kiedy pan wrócił? – Wczoraj – rzekł Andrzej. – Nareszcie… – Wymawiał słowa przyjaźnie, ciepło: tym, dla których były przeznaczone, wydawały się wesołe i krzepiące.

– Niech pan siada – powiedziała kobieta po chwili, w pokoju czystym i ciasnym: dwa wysoko zasłane łóżka i jeszcze radio, na radiu lampka i książki, na książkach budzik, na budziku mały murzynek z celuloidu, na ścianie obraz z podmokłą łąką i poranną mgłą wśród egzaltowanych brzóz i brodzących czapli, obok kalendarz linii lotniczych Sabena, prezentujący w tym miesiącu pagodę w Bangkoku.

– Nie ma jak w domu – westchnął Andrzej. – Zależy komu – uśmiechnęła się kobieta. – Jak ktoś ma takie mieszkanie jak pan. – Za to są inne kłopoty. Zna pani Polaka bez kłopotów? – Męczymy się – zgodziła się kobieta. – Wie pan jak jest? – Wiem – przytaknął Andrzej skwapliwie. – No więc? – skrzywiła się. – Pan przecież też tak kiedyś mieszkał. – Ach – rozmarzył się Andrzej – cudowne czasy… Byłem młody i chciało mi się wszystkiego. Sąsiedzi pani też latami się nie ruszają? – Dokąd? – powiedziała napastliwie. – Kto im coś da? Krostkowa ma stragan na bazarze, Gajek jest akwizytorem w ubezpieczeniach, pan Torfman szyje koszule dla spółdzielni. Ja sprzątam. Tyle że Irka ma szansę. W niej cała nadzieja. Jest już nawet blisko na liście. – Właśnie! – ucieszył się Andrzej. – Jak Irka? – Lepiej – powiedziała kobieta. – Bardzo jej pomógł ten ortopedyczny but. Jezus Maria!… Jeszcze panu nawet nie podziękowałam… – Pani Stefanio – uczynił gest proszący – nie ma o czym mówić. – Jak to… – poruszyła się niecierpliwie. – Doktora pan załatwił i przysłał pan tę wkładkę. Na pewno za dolary, prawda? – Ale za państwowe – uspokoił ją. – Dziękuję panu – powiedziała kobieta cicho. – Irka teraz chodzi lepiej, mniej się męczy. W pracy same awanse, jest już kierowniczką działu. W ogóle, dobra córka, mam z niej pociechę. Po nocach nie lata, do kina, do teatru, wszędzie ze mną. – Pani Stefanio, wpadnie pani do nas posprzątać? – E, tam – odparła niechętnie – już znowu znieśli trochę świąt kościelnych. Tyle co niedziela człowiekowi została. – Parę złotych się pani przyda – rzekł układnie – i… – zawahał się – mam jeszcze do pani mały interes…

Rozległo się pukanie do drzwi, po czym weszła chuda, zwiędła kobieta. – O, przepraszam – powiedziała, ale nie wyszła, tylko tarła tłusty nos. – Co się stało, pani Krostkowa? – spytała Stefania pogodnie. – Niech pani zgadnie, ile ode mnie chcą za te parę sztuk nylonowych majtek i kremy do twarzy? – Krostkowa postawiła problem jasno i bez wstępów. – Te, co mi wczoraj siostrzeniec przysłał z Francji, wie pani? – Z pięćset złotych? – zgadła Stefania fachowo. – Dziewięćset pięćdziesiąt z czymś – obwieściła Krostkowa. – Podnieśli cło o dziesięć procent. – Coś podobnego… – zafrasowała się Stefania. – Podnieśli cło? – zainteresował się Andrzej. – Na wszystko? – Nie wiem – rzekła Krostkowa zgryźliwie. – Na majtki i kosmetyki, to wiem. – Nie dają ludziom żyć – westchnęła Stefania. – Co to komu szkodzi, że ja dostanę z zagranicy i sprzedam! – denerwowała się Krostkowa. – Ten, co potrzebuje, ma, ja zarobię, a rzeczy w Polsce przybywa, no nie? – No tak – zgodził się chętnie Andrzej. – Co to komu szkodzi? – Ech, skonać można! – pani Krostkowa wydała z siebie rodzaj zawodzenia i opuściła naraz pokój.

– Biedna kobieta – użalił się Andrzej. – Nie taka biedna – poinformowała go Stefania. – Majtki i kremy nie od siostrzeńca, tylko od jednej emerytki z kamienicy obok, która ma kogoś w Paryżu. Jak podnoszą cło, to łupią w staruszkę, gdyż Krostkowa nie może tracić na handlu. Zna pan życie? – Znam – przyznał Andrzej. – Mój szwagier – powiedziała Stefania z przekąsem – dostał spadek, gdzieś pod Wilnem. Pojechał do Rosji, sprzedał ziemię i przywiózł za to nowego moskwicza. I wie pan co? Taki podatek władowali, że musiał sprzedać moskwicza i jeszcze z pensji żony dołożyć. A oboje pracujący, on nawet jakiś radny w Radzie Dzielnicowej. I co z tego ma? – Smutne – rzekł Andrzej. – Co będzie z praniem, Stefanio? – Dlaczego prosty człowiek nie może sobie przywieźć moskwicza? – Stefania żeglowała po zagadkach życia, pchana wichrami nieukojonych goryczy. – Za własne pieniądze, po ojcach robotnikach i chłopach? Pranie? – przyszła do siebie. – Kto dziś bierze pranie? Mydło drogie, zdrowie drogie i w ogóle co za honor? Niech przemysł pierze… – Ode mnie pani weźmie… – rzekł Andrzej słodko – i niech pani słucha: ma do mnie coś przyjść z zagranicy. – Co? – spytała z nagłą gorliwością. – Podłoga z tworzyw sztucznych. Wygląda jak puszysty dywan w różnych kolorach. Może widziała pani kiedyś w kinie albo na ilustracjach? – Nie – powiedziała Stefania podniecona – ale musi być fajne. – Jest – przyznał Andrzej. – Firma w Szwajcarii czeka na adres, aby wysłać przesyłkę. To będzie pani adres, dobrze? – Chętnie – zgodziła się – Dla pana wszystko, panie redaktorze. Tylko po co ten numer? – Dostanie pani forsę i zapłaci pani cło – rzekł Andrzej. Stefania milczała, zastanawiając się, co kryje się w tym, ale wszystko wydawało się czyste i w porządku, jak na jej rozeznanie. – Może wystąpić o zniżkę? – spytała. – Jako pracująca. Pracuję teraz oficjalnie, sprzątam w Najwyższej Izbie Kontroli. – Nie – powiedział Andrzej – zapłaci pani, ile będą chcieli. Żadnych kombinacji. To będzie duża przesyłka i ciężka, opłaci się pani ją odebrać… – Rozumiem… – pomyślała, spłynęła na nią błogość poznania. Wszystko kapuję. On nie chce, żeby do niego przychodziły takie luksusy. Człowiek na stanowisku nie może sobie na to pozwolić… – Załatwimy jak należy – powiedziała usłużnie. – Och! – dodała ze współczuciem – nie dają ludziom żyć. Co im to szkodzi, że ktoś ma puszystą podłogę z plastiku? Że sobie sprowadzi ze Szwajcarii? Przecież w ten sposób kraj się wzbogaca, nie?…

2.

Urok dobrych dzielnic – myślał Andrzej, wysiadając z taksówki. Jak koło mostu d’Alma, albo na Park Lane. Zapłacił szoferowi, dodając niezły napiwek. Szofer nawet nie podziękował.

Aleje Ujazdowskie lśniły mokrym asfaltem pośród świeżej zieleni rozległych, wiosennych parków. Wszedł w boczne wejście gmachu o cechach zeszłowiecznej architektury rządowej: po obu stronach tablice z godłem narodowym odrysowanym skrupulatnie, co do jednego pióra. Cichy, czysty korytarz, wyłożony malinowym chodnikiem, prowadził wśród białego lakieru dwuskrzydłowych drzwi o klamkach umieszczonych wysoko i wzbudzających respekt przed naciśnięciem; w powietrzu unosił się zapach władzy administracyjnej Europy Środkowej, jednaki w takich gmachach pomiędzy Wołgą a Renem. Nie jest to zresztą najgorszy zapach – zakurzonych akt, kobiecych perfum, dobrego tytoniu, starych dywanów i nowej farby nieustających odnów – mądre księgi naszej kultury przesycone są nim doszczętnie.

Zapukał do drzwi i wszedł: w głębi wąskiego pokoju o ogromnym oknie sekretarka uniosła głowę. – Moje nazwisko Felak – rzekł, podchodząc do biurka. – Telefonowałem rano.

– Tak – powiedziała sekretarka – pan redaktor Felak. – Uśmiechnęła się ujmująco: miała ładne oczy w zmęczonej twarzy, makijaż nie był w stanie zatrzeć długiego dnia pracy. – Powiadomiłam ministra o pańskim telefonie. Bardzo przeładowany dzień… Proszę, niech pan spocznie – sekretarka wstała i obciągnęła w talii pulower z cienkiej wełny. Była bardzo zgrabna, – Zobaczę, co się da zrobić – uśmiechnęła się i nacisnęła ostrożnie klamkę obitych drzwi. Andrzej zapalił pall malla i usiadł przy pseudoempirowym stole, pokrytym starymi numerami „Przyjaźni”, „Kraju Rad” i „Polonii”. Sięgnął po popielniczkę, drzwi od korytarza otworzyły się i stanęła w nich elegancko ubrana pani.

Natychmiast na jej twarzy pojawił się wyraz entuzjastycznej radości, bardzo koleżeński, a jednocześnie pełen dystyngowanego trzepotania powiek i rzęs – czyli taki wyraz twarzy, za pomocą jakiego wytworne damy udają serdecznych sierżantów, witających niewidzianego od lat kumpla; uczyniła półprzysiad, wychyliła głowę do przodu i krzyknęła: – Andrzej! – zachowując kontrolę nad donośnością okrzyku i jego dziarskością, ażeby nie zepsuć charakteru widowiska, a jednocześnie nikomu nie przeszkadzać. – Andrzej! – powtórzyła z umiarkowaną frenezją. – Ty w Warszawie? Już? – Rozejrzała się uważnie na strony, jakby nie wiedziała, że w pokoju nikogo poza nimi nie ma. – Nie możemy tu robić tyle hałasu… – ściszyła głos jak mały chłopiec w konspiracji przed rodzicami. – Jeszcze nas stąd wyrzucą… – Mówiąc to, zdawała się wierzyć, że ktoś kiedyś zechciałby ją skądś wyrzucić, chociaż jest morowa, słodka, bezradna, ustosunkowana, czarująca, wykwintna, dowcipna oraz piękna. – Teodozja! – ucieszył się Andrzej i pocałował ją w oba policzki. – Nie wiedziałem, że już jesteście w kraju. Jak Antoni? – Antoni… – zaczęła Teodozja tajemniczo, jakby szykowała się do opowieści z życia Tomka Sawyera. – Ach, Antoni ma milion kłopotów – zmieniła nagle ton na wielkoświatowy. – Przede wszystkim… złote rybki. Wyobraź sobie, że te najrzadsze okazy japońskie… nazywają się „Bleek” czy coś takiego, tego nikt na pewno nie wie… co to je Antoni zbierał latami i kosztowały majątek… wyobraź sobie, nie mogą się w Polsce zaaklimatyzować. Dwie już zdechły. Coś im się tutaj nie podoba. Jak myślisz, co?… – Uśmiechnęła się całym garniturem olśniewających zębów, pielęgnowanych w najdroższych amerykańskich instytutach; te zęby, ciężkie blond włosy koloru starego złota i czarne, ciepło patrzące oczy były jedynymi atrybutami skutecznych walk w twarzy dość pospolitej, utrzymywanej w stanie gotowości bojowej przez osiągnięcia współczesnej chemii. Andrzej śmiał się dyskretnie: – Ach, Teodozjo, zawsze taka sama… – Pragnął zripostować jej aluzję, lecz nie potrafił: czuł się zawsze gorszy w obecności tej kobiety, męczył go przy niej niedowład bystrości i dowcipu, za co jej nie cierpiał. Zdawał sobie jednak w pełni sprawę, jakim grzechem jest nie znosić kogoś tak uczynnego, użytecznego i ustosunkowanego, przeto ją uwielbiał.

– A ty? – szepnęła Teodozja. – Na co tu czekasz?

– Mam kłopoty z samochodem – rzekł Andrzej z przejęciem. – To znaczy z cłem. Wóz stoi jeszcze w urzędzie celnym.

– Jeśli byłeś ponad rok za granicą nie potrzebujesz w ogóle płacić cła! – powiedziała Teodozja triumfalnie. – Zupełnie nic. Nie wiem, czy o tym wiesz? Tak jak my.

– Nie dociągnąłem do roku. Gdzie mnie do was? – dodał z zjadliwą życzliwością. – Muszę płacić. A na co ty tu czekasz? – Nie zdołał się pohamować, aczkolwiek wiedział, że nie należy pytać.

– Kochanie – Teodozja była samą wylewnością – czy myślisz, że można coś załatwić w tym kraju? Wszyscy pomagają ci jak mogą i ciągle ci czegoś brak. Ach, żeby wreszcie poczuć się naprawdę zainstalowanym i móc zaprosić was na sandwicza i butelkę campari!

– Cóż wam brakuje? – dobrotliwą ironią usiłował wyrównać jej niedomówienia.

– Kilkuset rzeczy – odparowała szybko. – Od pieniędzy do czasu. Poprzez miliony par pończoch dla moich córek i numer rejestracyjny dla psa. Nie pojmuję tylko, po co tu przyszedłeś.

Andrzej wskazał na wypolsterowane drzwi. – Sądzę, że on mi coś pomoże.

– Nie, z przemiłym uśmiechem nie załatwi ci niczego, uszczęśliwiony, że nie musi ci niczego odmówić. Poinformuje cię tylko, że te sprawy załatwia handel zagraniczny lub Centralny Zarząd Ceł. Po czym policzy informację za wyświadczoną ci przysługę. Uważaj, to twardy kawał łotra!

Andrzej uśmiechnął się pobłażliwie. – Nie zamierzam zadowolić się grzeczną informacją. Poproszę o telefonik. Jeden i skuteczny. Do handlu zagranicznego lub Zarządu Ceł.

– Po co? – oczy Teodozji były pełne oddania. – Pan redaktor Felak sam może udać się gdzie trzeba i załatwić co trzeba, bez straty punktu tam, gdzie nie trzeba. Zresztą…

– Co zresztą? – spytał czujnie.

– Coś mi przyszło do głowy…

– Teodozjo… – głos Andrzeja wypełnił się prośbą i podziwem.

– Jeszcze dziś do ciebie zadzwonię. Ach, przecież i tak spotkamy się wieczorem…

Andrzej skłonił się lekko. – Ty i ja? – spytał znacząco, na podkładzie ochronnej drwiny. Nigdy nie zamierzał dać jej do zrozumienia, że jest gotów, nigdy też nie powiedział jej tego otwarcie, bojąc się śmieszności.

– Obawiam się, że nasz czas jeszcze nie nadszedł… – Teodozja westchnęła zalotnie: była to zalotność uniwersalna, pasowała do każdego; przesunięcie w barwie głosu zmieniało ją dowolnie na szyderstwo, kordialność albo solidną propozycję erotyczną. – Po prostu zobaczymy się u pani Stoll. Mówiła, że będziecie.

Sekretarka wyszła cicho z gabinetu. – Dzień dobry, pani – uśmiechnęła się do Teodozji. – Kochanie – rozpromieniła się Teodozja – dlaczego taka mizerna? Zapracowane biedactwo… – Uśmiech sekretarki skrzywił się nieco: troskliwość Teodozji była dla niej zaszczytem, uwagi na temat wyglądu mobilizowały naturalną wrogość; w pokoju znajdował się mężczyzna, nie zależało jej na nim zupełnie, ale był.

– Pan minister – zaczęła sekretarka ostrożnie – przeprasza pana redaktora, ale obawia się…

Co się bardziej opłaca? – myślał Andrzej. – Obrazić się czy okazać dobroduszną wyrozumiałość? Minister nie był ani politykiem, ani artystą, ani człowiekiem z towarzystwa, lecz dygnitarzem, urzędnikiem, którego nie spotyka się prywatnie. – Rozumiem – przerwał sekretarce z przyjaznym grymasem. – Nie ma o czym mówić. Po prostu wpadłem nieumówiony.

– Pan minister przeprasza i proponuje… – sekretarka usiłowała powiedzieć dokładnie, co miała nakazane: była znakomitą sekretarką i wiedziała, że świat stosunków jest nieprzenikniony, wymyka się wszelkiemu poznaniu, ścierają się w nim chaotycznie siły najbardziej nieopanowanego przypadku. – Ależ nie ma o czym mówić – przerwał Andrzej i wyciągnął do niej rękę, podała mu swoją z ledwie zauważalną uniżonością. Andrzej trzymał jej dłoń o ułamek sekundy dłużej w swojej: nie uczyniło jednak to na niej wrażenia, a przynajmniej niczym nie dała poznać, że odebrała sygnał. – Zatelefonuję – rzekł Andrzej – i umówię się. Czy pani tu zawsze urzęduje? – Zmienia mnie koleżanka – powiedziała sekretarka – ale ją uprzedzę. Nie będzie pan miał żadnych trudności, panie redaktorze.

– Może pani pozwoli – rzekła sekretarka do Teodozji.

Uchyliła wypolsterowane drzwi. – Pa – skinęła Teodozja Andrzejowi. – Tymczasem – odparł Andrzej. – Do widzenia. – I wyszedł. Teodozja szybkim ruchem zrzuciła na krzesło płaszcz z delikatnej skóry śmietankowego koloru, poprawiła włosy i rozłożyła ramiona ruchem tanecznym, a także nieco rubasznym, lecz bez nadmiernej poufałości. – Kochany! – zawołała w głąb gabinetu. – Nie widzieliśmy się od wieków! Ponad dwa dni, czyż nie?… – Weszła lekkim krokiem do środka.

Sekretarka zamknęła za nią cicho drzwi i podeszła do krzesła, na którym leżał płaszcz. Długo badała końcami palców wrażliwą miękkość skóry, gładząc jej chłodną powierzchnię, po czym włożyła płaszcz i przejrzała się dokładnie w szybie otwartego okna, opartej o ciemną sztorę.

3.

W mieszkaniu panował nieład: kurze nieścierane od miesięcy, ściany i meble pokryte warszawskim wszędzie przenikającym pyłem, rozrzucone walizki, bielizna i przybory toaletowe.

Andrzej kręcił się niezdecydowanie, wreszcie wybrał odległą półkę w szafie ściennej i położył tam książkę. Usiłował odwiesić płaszcz, lecz wszędzie było brudno, wobec tego rzucił go na krzesło. Fotel, na którym chciał usiąść, aby przejrzeć stos poczty, był tak zakurzony, że dotyk jego poręczy pokrywał ręce warstwą brudu. Stanął więc przy oknie, dość bezradnie. Lubił to miejsce: maszyna do pisania stała na biurku, w głębi pokoju, zazwyczaj schodził parę kroków przez dywan ku oknu, o stopień niżej, w okienną wnękę, i opierał łokcie o parapet. Wracał zawsze do tego mieszkania z uczuciem człowieka wzruszającego się jedzeniem ulubionej potrawy. Z okna widać było przeciwległy brzeg Wisły, asfaltową jezdnię bulwaru, nad nią drzewa Ogrodu Zoologicznego, nad nimi ogromną konstrukcję neonowych liter: ZOO; z lewej rosły punktowce Pragi II. Myślał niechętnie: Nowa podłoga ze Szwajcarii wymaga czegoś lepszego niż to mieszkanie. Pawła nie można w nieskończoność trzymać w Gdańsku, dwa pokoje z kuchnią to trochę za mało dla trzech osób i pomocy domowej.

Spuścił wieko rozłożystej sekretary i położył naręcze kopert, listów i druków; po tej czynności wizyta w łazience stała się nieunikniona. Żółte i czarne ściany łazienki, pokryte farbą emulsyjną, sprowadzoną w zeszłym roku z Holandii, wydały mu się oblazłe i wyleniałe, w wannie pełno było sadzy. Z odkręconego kurka potoczyło się parę kropel żeliwnej wody, po czym rury umilkły i trochę brunatnego szlamu zebrało się na dnie umywalni. W tym kraju – pomyślał – kanalizacja ma życie własne, niezależne od woli człowieka…

Przechodząc obok telefonu wykręcił numer, słychać było łączenie, lecz po drugiej stronie nikt się nie meldował. Co się dzieje z tą idiotką? – pomyślał z rozdrażnieniem. Wykręcił nowy numer.

– Halo? – rozległ się głos leniwy i znudzony. – Czy to administracja? – spytał Andrzej. – Zgadza się. Co jest? – U nas nie ma wody – rzekł Andrzej układnie. – A kto mówi? – głos okazał pogardę dla nowiny. – Felak – rzekł Andrzej i poczuł się pewniej, jak zawsze gdy zrywał z anonimowością. – Aaa, redaktor Felak – głos przejawił cechy uradowania. – Dobrze, że pan dzwoni. Właśnie skierowaliśmy pańską sprawę do sądu. – Moją? – zdziwił się Andrzej. – A to dlaczego? – He, he, he, panie redaktorze, nie płaci pan jedenaście miesięcy komornego i pyta pan dlaczego… – Zostawiłem pismo w administracji, zapowiadające mój wyjazd służbowy. Czy jest kierownik Kopyciński? – Nie ma – odparł głos beztrosko – i już nie będzie. Aresztowany. Jest nowy kierownik. – Czy to znaczy, że nowy kierownik nie załatwia starych spraw? – Nie znam się na tym – głos ochłódł wyraźnie. – Kierownik ma prawo nie wiedzieć, co pan załatwiał ze starym kierownikiem. Zarząd Gospodarki Mieszkaniowej wiercił mu dziurę w brzuchu, podał do sądu i ma spokój. – Niech mu pan powie – rzekł Andrzej – że jak nie wycofa natychmiast skargi, to gorzko tego pożałuje. I wy wszyscy. Co z wodą? – Nie moja rzecz – głos obraził się. – Ja jestem od inkasa. Od wody są hydraulicy. – Andrzej położył słuchawkę bez słowa.

Rozległ się odgłos klucza w zamku i weszła Elżbieta. – Nie ma wody – powiedział Andrzej.

– Woda jest – rzekła Elżbieta. – Rano, jak wyszedłeś, zaczęła się nagle lać ze wszystkich kurków. Dozorca zakręcił coś w kuchni.

Andrzej znalazł pod zlewem okrągłe, ostre kółko i zranił sobie od razu palec. Po czym rozległ się donośny szum i w całym mieszkaniu popłynęła wartko woda z kurków. Umył szybko ręce i rzucił się do zakręcania.

W pokoju Elżbieta stała nad otwartą szufladą komody imitującej styl biedermayer. – Przyniosłam rano pocztę – powiedziała spokojnym głosem, zacierając leciutko kontury słów. – Aha… i to było jeszcze dziś w skrzynce.

Podała Andrzejowi dużą kopertę, z której wyjął biały kartonik, pokryty wykwintnym drukiem: pod tłoczonym herbem widniało zawiadomienie o przyjemności, jakiej dozna ambasador Francji, jeśli będzie miał okazję ucieszyć się towarzystwem redaktora Andrzeja Felaka wraz z małżonką na przyjęciu o charakterze koktajlowym. – Nie dają człowiekowi spokoju – powiedział. – Już na koktajl.

– Co ty powiesz? – zdziwiła się uprzejmie Elżbieta; wiedziała, rzecz jasna, co zawierała niezapieczętowana koperta. Koktajl stanowił okoliczność sprzyjającą, Elżbieta uważała, że trzeba szybko pokazać to, co się ma do pokazania po przyjeździe z Paryża: należało być pierwszą na rynku osiągnięć, to liczyło się w życiu, podziw i zazdrość innych dawały ciche ukojenie sercu.

Andrzej grzebał w naręczu poczty. – Byłem u Stefanii – powiedział.

– Zgodziła się?

– Zgodziła.

– Świetnie – Elżbieta podeszła do Andrzeja i pogładziła go po policzku. – Jędrusiu, uwierz swojej głupiej żonie. Tak jest lepiej. Zaledwie zapłacisz cło za samochód, wezwą cię do urzędu skarbowego, gdzie długo i wyczerpująco będziesz tłumaczył, skąd wziąłeś pieniądze na jego kupno.

– To samo czeka Stefanię.

– Już ty się o nią nie martw. Wie, że zapłacisz za nią podatek. I dołożysz za fatygę.

– Będzie musiała złożyć wyjaśnienia, skąd ta podłoga.

– Lepiej, że ona skłamie, niż żebyś ty powiedział prawdę. Powie, że przysłał jej Charlie Chaplin. Jest z nim spokrewniona lub był jej kochankiem w Hiszpanii podczas wojny domowej.

– Moja droga – Andrzej wzruszył ramionami – teraz jest inaczej. Doganiamy kapitalizm. Kierownictwo widzi chętnie ogólny pęd do niwelacji różnic między nami a zachodem. Każdy na swój sposób: jeden kupuje motocykl marki Junak, inny podłogę z tworzyw sztucznych. W tym nie ma nic zdrożnego. Wszyscy ulepszają swe życie powszednie, wzbogacają siebie oraz łączną sumę dóbr użytkowych kraju…

– Kochanie, niech inni wzbogacają się na oczach ogółu. Ty wzbogacaj się tak, żeby tego nikt nie widział.

– Wystarczy spojrzeć na ciebie – uśmiechnął się krzywo.

– Dobrze ubrana żona jest świadectwem twojej pozycji – uśmiechnęła się nieustępliwie. – A podłoga z długim włosem to fanaberia. Wcale nie jestem pewna, czy się spodoba różnym ludziom, mimo że ty wiesz lepiej, czego dziś kierownictwo chce.

– Nie przypuszczam, żeby podłoga mogła mi zrujnować opinię.

– To się okaże. Różni ludzie zajmują się tylko rozmowami o tym, co kto ma i ile. Nie są groźni ci, którzy depczą u nas tę podłogę, lecz ci, którzy o niej mówią. Te pogawędki zaczynają się już w urzędzie skarbowym.

Andrzej zapalił papierosa i milczał. – Roztrząsania te trzeba uciąć z miejsca, od razu – powiedział. – Zarobiłem, kupiłem i już. Koniec. Mam prawo za zarobione pieniądze kupić, co chcę.

– Co ty powiesz? – zdziwiła się Elżbieta. – Zarobiłeś aż tyle, że ci starczyło na pobyt tam, samochód i tę cholerną podłogę? No, to zaraz sprawdzimy, czy wszystko się zgadza… tak powiedzą inspektorzy podatkowi. Nie miej ich za głupszych, niż są. Chyba że… – Elżbieta zawahała się i spojrzała ostro, bezlitośnie na Andrzeja.

– Chyba że co? – twarz Andrzeja wyrażała obojętność za wszelką cenę.

– Chyba – powiedziała Elżbieta chłodno – że opowiesz o tej forsie, którą dostałeś od Szwajcarów za korektury agencyjne…

Twarz Andrzeja zmarszczyła się. – Tak, krzycz o tym na całe miasto, idiotko! – rzekł cicho, zwilżając raz po raz wargi. – Najlepiej leć do Banku Narodowego i poproś, żeby obliczyli, ile zarobiłem! Żeby zażądali wyrównania, po którym już w życiu nie podniesiemy się…

– Czy ty trochę nie przesadzasz, Jędrusiu? – powiedziała Elżbieta. – Czy nie zawodzą się nerwy? Ostatecznie, jesteśmy sami w mieszkaniu, jeśli nie liczyć pająków. Mąż i żona, jedna dusza w dwóch ciałach, czyż nie?

Nie… – pomyślał Andrzej. – Wcale nie… – Kochanie – rzekł powoli – musimy pamiętać o przyszłości. Nie możemy być zawsze zależni od zafajdanych diet, wyrwanych Prasie z gardła, od tych paru nędznych dolarów na podróż i hotel.

– Oczywiście – zgodziła się Elżbieta. – I dlatego lepiej będzie, jak nabędziesz tę podłogę tu, na miejscu. Od niejakiej Stefanii, która otrzymała ją ze Szwajcarii.

– Zakładając, że dana Stefania nigdy nie ujawni tego małego kołowrotku.

– Przecież to twój człowiek. Wierny i oddany. – To była prawda, a przynajmniej Andrzej chciał, żeby to była prawda, wobec tego nic już nie mógł powiedzieć. Elżbieta odwróciła się do niego i uśmiechnęła: usta jej rozchylały się okrągło w uśmiechu, gięły delikatnie i miękko, ukazując niezbyt równe, nieco krótkie zęby, podbródek stawał się pełny, dziecinnie ciężki; ten pogodny uśmiech budził niegdyś w Andrzeju tkliwość. – Dzwoniła pani Stoll – powiedziała. – Pójdziemy? – Stara snobko – powiedział czule. – Jakbyś mogła pominąć taką okazję…

– Co z książką? – spytała.

– Gotowa. Niebawem ukaże się w sklepach.

Wyciągnęła rękę po koleżeńsku, serdecznie. – Winszuję. Moje gratulacje… A jak w redakcji?

– Forsy mniej, niż się spodziewaliśmy. Na rękę dostałem tylko dziesięć tysięcy.

– Matko święta… – westchnęła Elżbieta. – Za książkę wzięliśmy już wszystko. Jak my sobie damy radę?

– Nie wiem – westchnął Andrzej. – Muszę pisać.

– Kiedy pojedziemy po dziecko?

– Muszę się wreszcie wziąć do roboty – powtórzył. – To najpewniejszy sposób zarobienia pieniędzy.

– Co z dzieckiem? – spytała kłótliwie.

Teraz należało ustąpić od razu lub przyjąć walkę. – Nie będę się odrywał od nagromadzonego z takim trudem materiału – powiedział. – Nie rzucę pracy, niezałatwionej sprawy auta, niezapłaconych długów dla bzdurnego konwenansu. Pojedziesz sama.

– Dobrze – zgodziła się zimno. – Chociaż uważam to za świństwo. Zresztą… czytaj – wyjęła z torebki list i podała Andrzejowi.

Andrzej nie wyciągnął ręki. – Opowiedz własnymi słowami – rzekł.

– Podobno Paweł zachowuje się arogancko w szkole i w domu. Pyszni się, że ma rodziców za granicą. Kłuje w oczy swym ojcem, sławnym redaktorem, i odnosi się do innych dzieci z pogardą. Ostatnio groził nauczycielce, że jak mu się spodoba, to poprosi tatusia, żeby ją wyrzucili z posady, bo tatuś może w Warszawie wszystko załatwić. Co ty na to?

– Nic – powiedział Andrzej obojętnie. Nie we mnie się wrodził… – pomyślał zawzięcie. – Niezupełnie wierzę w to, co pisze twoja matka. Zbyt dobrze ją znam.

– Nie wiadomo – powiedziała Elżbieta – co w tobie bardziej podziwiać? Głupotę czy brak wychowania?

Zaraz usłyszę o mym pochodzeniu… – pomyślał Andrzej ze znużeniem – mogę jej to zresztą ułatwić. – Przecież zawieziesz im prezenty – rzekł swobodnie. – Na pewno będą z nich bardzo zadowoleni.

Przez chwilę panowała cisza. – Mam nadzieję – powiedziała Elżbieta – że pomyślałeś już o pieniądzach dla wuja Rajmunda?

Było to uderzenie nieoczekiwane i mocne. – Moje główne zmartwienie – mruknął Andrzej. – Nie chciałbym, żeby wuj Rajmund źle sobie o mnie pomyślał.

– I tak sobie o tobie źle myśli – uśmiechnęła się Elżbieta pogodnie. – Tym się nie przejmuj. Ważne jest, co uczyni, gdy odwleczesz mu w nieskończoność zwrot tej pożyczki. Jak zacznie rozrabiać, plotka rozniesie się i cała kombinacja na nic. Droga z londyńskiego klubu Ognisko do warszawskich władz finansowych jest krótsza, niż się na pozór wydaje.

Miała rację i Andrzej o tym wiedział. Elżbieta nie znała dokładnie przebiegu pertraktacji. „Dlaczego mam ci pomóc? – pytał wuj Rajmund z szyderczym uśmieszkiem pod płowym wąsem – czy dlatego, że służysz komunistom? Że robisz wszystko, czego od ciebie żądają?”. Dowiódł mu, że właśnie dlatego. „W ten sposób masz mnie w ręku”, powiedział brawurowo i ta brawura zobowiązywała ich obydwu, tylko że Andrzejowi serce waliło jak źle podłączony młot pneumatyczny, wuj Rajmund zaś zdawał się rozbawiony. „Zawsze możesz zdemaskować moje walutowe machlojki i pogrzebać mnie, sługusa komunistów, ty, uczciwy, polski patriota!”. Okazało się że wuj Rajmund bawił się doskonale. „Przecież w Polsce nie wolno mieć samochodów, nie? Jest źle widziane przez wasze władze?”. Andrzej odetchnął z ulgą: teraz miał go, ryba połknęła haczyk. „Tym bardziej powinieneś cieszyć się, że sobie kupuję… To mnie wykończy w oczach towarzyszy partyjnych i rządowych!”. Wuj Rajmund westchnął i rzekł: „Dobrze. Jedyne, co mnie cieszy, to fakt, że w ten sposób wypompuję z kraju trochę dobrych dolarów…”.

– I tak cud się stał, że go namówiłeś – powiedziała Elżbieta, w oczach jej migotało uznanie.

Andrzej zapalił papierosa, zbliżył się do Elżbiety i dmuchnął jej żartobliwie dymem w twarz, po czym zaraz pocałował w policzek. – Bronił się jak lew – powiedział.

– Co teraz zrobisz?

– Lavertisse i Grohmann przekażą mu dewizy. Muszę tylko bardzo szybko im tu zapłacić w złotych.

– Po co im polskie pieniądze?

– Na dziwki.

Elżbieta wzruszyła ramionami i powiedziała: – Nie do wiary… – Słuchaj – dodała – mam nadzieję, że pomyślałeś o paru tysiącach dla mnie?

– Na co? – Andrzej usiadł w fotelu, położył sobie stos listów na kolanach i wertował je powoli.

– Na wyjazd do Krynicy. Jestem zmęczona tym nieustannym kręceniem się po Europie. No i muszę wreszcie zacząć leczenie, nie?

– Tak – rzekł niechętnie. – Musisz. To fakt. – Wstał, zapalił nowego papierosa i podszedł do okna: należało szybko konstruować przekonujące niezadowolenie. – Czyli że mam zostać sam z Pawłem, pracować i opiekować się dzieckiem. Stać w kolejce po masło i szynkę i równocześnie robić dalszą karierę. Czy tak?

– Przyjmiemy służącą. – Elżbieta usiadła w opuszczonym przez Andrzeja fotelu i zagłębiła się w rozplątywaniu srebrnego łańcuszka.

– Zrobimy inaczej. Zabierzesz Pawła do Krynicy. Przyda mu się trochę górskiego powietrza po nadmorskiej wilgoci.

– Wykluczone. Muszę wypocząć. – Elżbieta przytwierdzała łańcuszek do okrągłego zegarka, starego i srebrnego, z odskakującym wieczkiem: takie zegarki nosiły na obfitych biustach damy II Cesarstwa. Prowadziła grę przejrzystą i bezwzględną: mały żandarm, donosiciel i zawalidroga, miał mu sparaliżować wszelką swobodę ruchów na czas jej nieograniczonej wolności; jeśli się nie zgodzi, będzie po prostu złym ojcem. Wstała i założyła łańcuszek na szyję: zegarek wisiał nisko, niemal na biodrach. – Ładnie? – spytała rzeczowo.

– Znakomicie – rzekł Andrzej. – Kiedy jedziesz do Gdańska? Bardzo się za nim stęskniłem. – Miękka pojednawczość chroniła nieco przed jej talentem osaczania.

– Po koktajlu u Francuzów.

Twarz Andrzeja złagodniała, malował się na niej przymilny spokój. Co z Teresą? – pomyślał nie bez troski. – Gdzie ona się włóczy? – W gruncie rzeczy jesteś nieoceniona – powiedział.

– Prawda? – odparła Elżbieta i uniosła ku niemu twarz. Było coś w Elżbiecie, w jej chęciach, odruchach, zamiarach, osobie, twarzy, co obezwładniało Andrzeja mimo wszelkich jego przewag. Ta twarz szczupła i krągła, o uwydatnionych szczytach policzków, nierówno osadzonym, miękkim nosie pod wysokim czołem i dość ubogimi włosami, wyglądała nieustająco inaczej: wystarczyło spojrzeć na nią z jednej, a potem z drugiej strony, by to stwierdzić. I ciągle jeszcze wystarczyło Andrzejowi zawiesić na niej wzrok o kilkanaście sekund dłużej, aby przesiąknąć pożądaniem, być może już niezbyt dotkliwym. Co w niej widzą mężczyźni? – zastanawiał się nieraz. – Dlaczego wiecznie wokół niej krążą, przymierzają się, lepią? Przecież nie jest ani cudem świeżości i kształtów z „Vogue’a”, ani płomieniem namiętności. Przecież jest pusta i nudna… Wiedział aż za dobrze, w jaki sposób osiąga się efekt hermetyzmu za pomocą obojętności i umiejętnej stylizacji banału; lecz patrząc na jej niewysoką, szczupłą sylwetkę o nikłych piersiach, wąskich biodrach i pośladkach, o drobnych udach i łydkach, rozumiał, jak dalece wiedza ta jest pozorem. Miał wtedy przed sobą odsłonięty schemacik potęgi rodzącej się z przemiału materii w energię: jakże nieważny wydawał się fakt, że materii było niewiele, rekompensowała braki działaniem. Pierwszy odkrył to Mikołaj, Andrzej zaś wierzył Mikołajowi instynktownie, aczkolwiek byłby zdumiony i oburzony, gdyby ktoś powiedział, że mu wierzy– całe swe życie był przekonany, że nie przywiązuje najmniejszej wagi do jego sądów ani słów. „Elżbieta – mówił niegdyś Mikołaj – sprzedaje siebie nieustannie, bez chwili przerwy na sen lub jedzenie. Jest jak genialnie skonstruowany aparat do wydzielania kobiecości, którego precyzyjny werk kręci się na zasadzie perpetuum mobile. To nic, że aparat wykonany jest z lichego materiału, obudowa na nim tandetna, przewody i złącza z namiastek, cienkie i wątłe. Ale funkcjonuje. Bez ustanku drga, rusza się, ociera, wypina, co może i jak może. Działa… – Kochanie – powiedział Andrzej – to szczera prawda. Cóż uczyniłbym bez ciebie? Od sześciu lat… – dodał z dwuznaczną powagą.

– Pamiętałeś? – Elżbieta się zarumieniła. Umie się tak mieszać na zawołanie – pomyślał Andrzej. – Jutro będzie od sześciu lat – powiedział – w związku z czym pozwolę sobie złożyć ci coś w darze…

Przyniósł książkę i wręczył Elżbiecie. – Chłopcze – powiedziała ciepło – nie przyznałeś się, że już masz egzemplarz… – Andrzej usiadł na fotelu i pociągnął Elżbietę na kolana. – Serdeczne gratulacje z okazji rocznicy ślubu – rzekł bardzo oficjalnie; wtulił twarz w okolice jej ucha, całował szyję i włosy. Elżbieta ważyła w ręku książkę: na jej okładce widniał tytuł: Pikielhauba z pleksiglasu, rysunek twarzy pruskiego oficera w monoklu i hełmie z epoki Bismarcka na tle nowoczesnej architektury, oraz nazwisko „Andrzej Józef Felak”. Skrzywiła leciutko usta: mogło to oznaczać zarówno uradowanie, jak ironię. Prezent – myślała sobie – dość tani. Wręcz gratisowy. Mógłby się szarpnąć na pierścionek z niedużym brylancikiem… Andrzej myślał: Jest rozczarowana. Po tej liczbie kurtek zamszowych i szpilek od Jourdain’a, jaką zainkasowała w czasie ostatniej podróży… – Zapomniałeś mi zadedykować ten egzemplarz – powiedziała Elżbieta. – Nie zapomniałem – rzekł Andrzej: tuż za kartą tytułową, na pustej stronie, wydrukowane były słowa: „Elżbiecie – mojej żonie”. – Tę książkę tobie poświęcam… – uzupełnił żartobliwie. Objęła go oburącz za szyję, ufnie i gorąco, i przytuliła policzek do jego policzka, dziękując żarliwie, jak mała dziewczynka za największą w życiu lalkę; po czym powoli pocałowała go w usta, długo, nieco natrętnie, lecz ze znawstwem nieuchronnego skutku. Myślała przy tym: To nie obojętność ani skąpstwo kazało mu dać taki prezent, lecz skłonność do podniosłych nastrojów. Dzięki temu właśnie zrobi wielką karierę, osiągnie w życiu mnóstwo, zajdzie wysoko… Będę u jego boku w czasie osiągnięć i ukłonów ze wszystkich stron. Cóż wtedy znaczą brylanty, futra, szafy pełne sukien, podróże i hotele w okolicy placu Vendôme?… Są naturalnym składnikiem codzienności, nie trzeba ich nawet pragnąć… Ręka Andrzeja powędrowała wzdłuż ud Elżbiety, uniosła lekko spódnicę. – Rocznica? – szepnęła Elżbieta łagodnie. – Czy bierzesz to aż tak serio? – Właściwie – pomyślał Andrzej – będą trudności z miejscem. Wszędzie pełno kurzu, brudno… Chyba że w sypialni. Ale… czy warto taszczyć się aż do sypialni? Zamigotało mu naraz zupełnie coś innego w wyobraźni, inna chęć, inne doznanie. – Przepraszam – rzekł sztywno. – Czy masz mi to aż tak za złe? – Jakże na rękę był mu ten cień oporu: można się było obrazić, wycofać się. – Skądże znowu… – Elżbieta była już w pełni sobą. – Masz do tego wszelkie prawa – powiedziała. Chwilę milczeli, przylegając do siebie bez żadnego powodu ani uzasadnienia.

4.

Andrzej wiązał krawat przed lustrem w sypialni. Wóz daje możliwości… – myślał ze złością. – Trzeba go grzać, można skoczyć po benzynę. A tak, bez wozu… Elżbieta stanęła w drzwiach: była w samej kombinacji, czarnej, bardzo krótkiej; twarz miała bladą i świeżą, po myciu, lecz przed makijażem. Podeszła do Andrzeja i pogładziła dłońmi klapy marynarki. – Świetnie wyglądasz – powiedziała. – Właściwie zrobiłam z ciebie człowieka. – Ujął ją oburącz w talii i pocałował w oczy. Znów naszło go zbyteczne pożądanie. Zawsze mam na nią największą ochotę – myślał z upodobaniem – tuż przed spotkaniem z inną. – Zaraz będę gotowa – odparła i należało jej wierzyć, była sprawna, gospodarna i nie spóźniała się nigdy. – Może zejdę po taksówkę? – spytał niepewnie. – Oczywiście – zawołała z łazienki – idź. Zaraz będę na dole. – Wyznawała zasadę, że trzeba ułatwiać małe, przejrzyste podstępy, aby nie zmuszać przeciwnika do poszukiwań trudniejszych do przeniknięcia.

Rynek Starego Miasta był ożywiony, choć ciemnawy, pełen aut, turystów i poblasków złoceń ze szczytów kamienic. Na pocztę czy do Krokodyla? – skupił się przed istotną decyzją. Problem wyłaniał się zawsze w niezmiennym kształcie: redaktor Felak nie miał powodu posługiwać się ani kawiarnianym automatem, ani kabiną w urzędzie pocztowym na rogu, mieszkał tuż obok i na pewno ma telefon w domu. Kiosk telefoniczny w Krokodylu był ponadto oszklony, eksponował rozmawiającego jak pijaka na środku jezdni, a kabiny na poczcie stale zajęte. Pozostawał jeszcze automat w kawiarni przy Kamiennych Schodkach, lecz wisiał na ścianie, tuż obok stolików wiecznie oblepionych przez nieśmiałych biuralistów, palących papierosy naprzeciw nieśmiałych magazynierek, których randki przebiegały pod znakiem nieporadnego milczenia; i jeszcze telefon w szatni narożnego domu kultury, pełnego wystaw malarskich i modnych klubów w jaskrawo popstrzonych piwnicach, lecz w szatni siedziała niezmiennie ta sama stara kobieta i brała udział w każdej rozmowie za pomocą ponurego, bawolego spojrzenia. Samochód przenosił w ciągu paru minut na pocztę przy Miodowej lub do Klubu Literatów, dziś trzeba było przyjąć trudniejsze rozwiązanie. W kilku spiesznych krokach dopadł poczty i wbiegł na górę. Obie kabiny były wolne. W pierwszej wrzucił pięćdziesiąt groszy do automatu i zaczął wykręcać numer: w słuchawce nie ustawało buczenie sygnału, dalsze kręcenie tarczy stało się bezcelowe. Dwa mocne uderzenia dłonią na płask w automat nie poprawiły sytuacji. Druga kabina była już zajęta i czekały przed nią dwie zanoszące się od śmiechu dziewczyny w ceratowych wiatrówkach. – Zepsuty? – spytała jedna, kiedy wyszedł, podczas gdy druga, konając z wesołości, ustawiła się asekuracyjnie przed następną kabiną. Zbiegł na dół i ruszył w lewo. Przed Krokodylem nadział się na krępego faceta w welwetowych spodniach i czarnym swetrze, rozciągniętym bestialsko przy szyi i wiszącym do kolan. – Andrzej – powiedział facet. – Kopę lat. – Jak się masz? – uśmiechnął się Andrzej zdawkowo; nie mógł się nie zatrzymać, takie były prawa dzielnicy. – Co słychać? – spytał z rezygnacją. – U mnie? – facet zmarszczył ciemną, sfałdowaną twarz, usianą najróżniejszym brudem, od wągrów po anilinowo-olejne plamki. – Co może być… Maluję beznadziejnie i do upojenia. Nie wiem po co? – Dla głowy – skrzywił się Andrzej. – Słyszałem o tobie nawet w Paryżu. – Bardzo nie lubił słyszeć o kimś w Paryżu. – Gówno sława – rzekł facet i splunął na przejeżdżającego mercedesa. – Potrzebuję pieniędzy. Chcę sobie kupić kajak z żaglem. Ale ty, bracie, co za rozgłos! Wszystkie gazety nic, tylko redaktor Felak… Polski Kisch! – Nie odczepi się… – pomyślał Andrzej z rozpaczą. – Cieszę się, że cię znowu widzę – krzyknął. – Pa! – Dopadł wejścia do Krokodyla w sam czas, by umknąć prącej nań kobiecie o potężnych lędźwiach w blue dżinsach: niosła naręcze butelek wody mineralnej w siatce i wydęła na jego widok wyłupiaste oczy z powitalnym entuzjazmem. Zamknął się w kabinie, nakręcił numer i w słuchawce rozległ się niemal od razu głos Teresy. – Halo? – spytała leniwie i cicho.

– Jeśli nie możesz mówić, to odłóż słuchawkę – powiedział. – Niby pomyłka, rozumiesz?

– Mogę mówić – powiedziała wolno Teresa. – Kiedyś przyjechał?

– Przedwczoraj – rzekł osch1e. – Dzwoniłem do ciebie dwadzieścia razy. Albo zajęte, albo nikt się nie odzywa.

– Telefon u nas trochę nie tego… Poza tym cokolwiek pracuję i nie ma mnie w domu.

– Twój mąż w Warszawie?

– A jakże – powiedziała beztrosko.

– Więc jak się skontaktujemy? – spieszył się. – Teraz nie mam chwili.

– Tak się stęskniłeś? – w szepcie Teresy drgał śmiech. – Czyżbyś był za granicą z żoną?

– Nie wygłupiaj się. Więc jak?

– Zadzwonię do ciebie jutro, dobrze? – I dodała pieszczotliwie: – Cieszę się, że już jesteś.

– Nie – stłumił głos. – Nie do domu. Pojutrze, o jedenastej do redakcji, tak?

– Tak – zgodziła się. – Przywiozłeś nowy samochód?

– Pa – rzekł Andrzej. – Tylko punktualnie, słyszysz?

– Słyszę – szepnęła. – Pa..

Po drugiej stronie Rynku stała Elżbieta, uwikłana w rozmowę z wysokim mężczyzną: była odwrócona i nie mogła widzieć, że wyszedł z Krokodyla. – Paaan redaktor juuż z wojażów? – zachłysnął się wysoki przy powitaniu. – Jak pan widzi, profesorze – rzekł Andrzej usłużnie: był odprężony, spokojny, skłonny do uprzejmości. – Jeeeszcze jestem dooocentem – rzekł wysoki. – Nieeestety, nie z mooojej wiiiny.

– Upiorna dzielnica – rzekł Andrzej, już w taksówce. – Prawdziwe getto. Wiesz, ilu znajomych spotkałem, szukając taksówki? – Elżbieta pokiwała głową ze zrozumieniem. Nie pamiętała, ile wysiłku ich kosztowało, aby tu zamieszkać.

5.

– No i jak tam było? – spytała pani Stoll.

Stała przed Andrzejem i Elżbietą we właściwej sobie postawie, zrośniętej z nią jak to, co różni wygląd odchylonego od pionu drzewa od innych drzew: dolna połowa jej całości, mniej więcej do pasa, utrzymywała się prostopadle do podłogi, górna, wraz z pojemnym biustem i złożonymi pod nim rękoma, odgięta była do tyłu i jakby zdawkowo uśmiechnięta. Nosiła binokle, dawały jej aparycję sufrażystki, zgodnie z cenionymi ostatnio akcesoriami secesji i lat dwudziestych. Nie była zresztą wcale ciekawa, jak tam było, gdyż wiedziała wszystko i zawsze lepiej.

– Jak w łonie cywilizacji – rzekł Andrzej z niepewnym uśmiechem: uśmiechał się krzywo, gdy chciał błysnąć uwagą mądrą, ciętą i budzącą ogólne uznanie; zdawał sobie bowiem sprawę, że odezwania takie muszą być szybkie, krótkie i zabawne, a zatem ryzykowne, a niczego tak się nie obawiał, jak ryzyka.

– Ach… – westchnęła pani Stoll: westchnienie nie angażowało wysiłku i zawsze mogło o niej dobrze świadczyć. Zresztą nie zależało jej na opinii Andrzeja, miała go w gruncie rzeczy za pętaka. Na ogół wszystkich miała za pętaków: była na to dość bogata, a ponadto bezbłędnie ustawiona, co znaczy, że suma jej zasług, przymiotów i koneksji przewyższała w każdym układzie obowiązującej sytuacji sumę jej pragnień, win i błędów. Nie ujawniała zresztą nigdy pogardy, którą przesiąkła, o ludziach mówiła z uznaniem, również o Andrzeju. Wrogość ją męczyła, wchodząc na jej ścieżki, uginała się pod ciężarem pasji niszczenia. Daleko lepiej czuła się w ramach swej życiowej mocy, banalnej, lecz wygodnej. Odumarło ją kilku kolejnych mężów – jeden adwokat, jeden wydawca i jeden matematyk – każdy zostawiając nieco. Razem zebrało się na majątek dość poręcznego typu: łatwo go można było przenieść i uchronić przez lata wojny, okupacji i socjalizmu. Zdarzają się fortuny, których nie jest w stanie uszczknąć zmienność koniunktur: adwokat bronił przed wojną komunistów, nie za darmo, ale ze szlachetnym poświęceniem; wydawca publikował postępowych pisarzy: zarabiał na nich grosze, lecz cenił sobie przewidujące przyjaźnie z ludźmi zacnymi i światłymi; profesor matematyki, dochodząc swych dni po wojnie, był już prawidłowym dobrem społecznym. Pani Stoll od początku drugiej niepodległości zapadła w odmęt produkcji kultury i różnych instytucji regulujących ten proces: w życiorysie jej istniały wszelkie realne po temu przesłanki. Piętnaście lat działalności namiętnej i nieprzerywanej przetworzyło ją w bastion i dało pewną niezależność poglądów, nieustające obcowanie z ludźmi trudniącymi się zawodowo posiadaniem własnego sądu zbudziło w niej niezdrowe ambicje. Do nienaruszalności postanowiła dodać pewien laur: opinię człowieka przeciwstawiającego się. Pierwszym krokiem na nowej drodze było ufundowanie salonu. W Warszawie salon literacki jest przedsięwzięciem ekonomicznym: przede wszystkim wymaga inwestycji terenowych i kapitału. Na całopalenie zostało rzucone własne mieszkanie: żal było deptanych dywanów kaukaskich i bucharskich z epoki adwokata i wydawcy, lecz słowo się rzekło i czekało na owoce chwały. Chwała zaś rozkwitała raz w tygodniu.

Duży pokój wypchany był meblami i ludźmi, ciasno jak zawsze, gdy kilkanaście osób zbierze się w zbudowanym po wojnie warszawskim mieszkaniu. W powietrzu unosił się zapach parówek w sosie pomidorowym i niezłej wody kolońskiej. Na ścianach wisiał zbity tłum obrazów: od symbolistycznych, ostrych w konturach szarad, poprzez portrety różnych szkół i zielono-fioletowy gulasz polskiego postimpresjonizmu; była to scheda po adwokacie, przyjacielu prześladowanych i artystów. Po wydawcy, budowniczym kultury, wisiały anonse teatralne z epoki Talmy, Bogusławskiego i premiery Zbójców, a nawet wcześniejsze: zbierał je skrupulatnie całe życie i zamierzał przekazać jakiemuś muzeum, lecz nie zdążył. Parę lat temu zauważało się tu jeszcze krzepkie postacie hutników o nabrzmiałych mięśniach i dumnym spojrzeniu, wrzucających coś do pieca, z którego buchał żar, teraz znikły, a na ich miejscu pojawiły się taszystowskie i abstrakcyjne kompozycje, wyrażające dramatyzm zmagań kolorów między sobą: należało przypuszczać, że kompozycje i hutnicy były owocem natchnień tych samych artystów, albowiem współczesna kolekcja pani Stoll składała się z aktów wdzięczności za wyrządzone przysługi, a jej ulubieńcy i dłużnicy nie zmieniali się nigdy: zmieniały się tylko ich przekonania, poglądy i wiary.

– Ewa wygląda doskonale – powiedziała Elżbieta do pani Stoll. Było to celne pociągnięcie. – Prawda? – westchnęła pani Stoll. – A jak się uczy ostatnio… Całe dnie i noce. – Ewa podeszła z dwoma talerzykami. – Dziś parówki – powiedziała z miłym uśmiechem. – Zupełnie nie z mojej winy. – Uśmiechając się, zacierała nieco uderzającą brzydotę: toporny nos, niekształtne usta, ziemisto-pryszczatą cerę. – A może trochę calvadosu? – spytała. Calvados składał się z płynu jabłkowego zmieszanego ze zwykłą wódką. – Ewa jest duszą naszych zebrań – rzekła Stollowa: kochała Ewę ponad wszystko, więcej od intryg i własnej potęgi. Zbyt mądra, aby pozwolić sobie na zaślepienie, nie mogła darować światu jej brzydoty. – Umieram z nudów – szepnęła Ewa Andrzejowi. – Karmienie żywych pomników parówkami nie jest zajęciem dla siedemnastoletniego człowieka. Dziś w Palladium grają rock and roll… – dodała porozumiewawczo: Andrzej wyglądał dość młodo i przytomnie, aby mu się zwierzyć z tęsknot. – To leć – uśmiechnął się Andrzej. – Sam bym to zrobił. – Solidaryzował się natychmiast, z przyzwyczajenia: w gruncie rzeczy nie znosił koncertów rockandrollowych. – Nie mogę tego zrobić matce – westchnęła ciężko. – Ona tak lubi, jak rozmawiam z Hryniewiczem. Żeby chociaż calvados był prawdziwy…

Pośrodku grupki pań i panów z kieliszkami w rękach stał bardzo gruby, bardzo niski i bardzo łysy facet w dwurzędowce fasonu szmaty do podłóg. Mówił: – Moi kochani! Przecież to koniec świata! Czego oni chcą? Toż to czysty absurd… – Intonował tak w kółko, ci obok słuchali grzecznie i z szacunkiem, każdy myśląc sobie, że stary Hryniewicz goni w piętkę. – Dzień dobry – przywitał się z Andrzejem człowiek o dużym czole i mięciutkim podbródku. – Dawno pana tu nie było, redaktorze. – Co nowego? – spytał Andrzej. – Niszczą nas – poskarżył się człowiek. – Już niemal nic nie można pisać. Poza tym kupiłem samochód. Ale syrenę… – dodał gorzko. – Tandeta. Wie pan… – zniżył głos – mówi się, że Hryniewicz ma trudności z wydaniem nowej książki. Zdawało się, że jest nietykalny, a jednak?… W gruncie rzeczy to dobrze, że nie ma nietykalnych, transcendentna sprawiedliwość wymaga, żeby każdy dostał po krzyżu. Nemezis… nikt nie ujdzie dłoni karzącej, prawdziwy urok nowych czasów… Zresztą Hryniewicz, poetyka wczesnych lat dwudziestych… Nie czytałem, ale podejrzewam, że jest to po prostu zła książka i cenzura chroni w ten sposób mit Hryniewicza. – Domyślam się – podeszła Stollowa – że mówicie o Hryniewiczu? – Jej wzrok za binoklami był twardy i przenikliwy. – Wszyscy o tym mówią. To akt ponurej przemocy. Pan – zwróciła się do człowieka o niemowlęcej dolnej szczęce – jako krytyk literacki znany z subtelności wie najlepiej, jakim pisarzem jest Hryniewicz. – Znakomitym – odparł krytyk stanowczo. – Głębokim i przejrzystym. I wie, czego chce. Ta książka jest płomienną obroną generalnych wartości. – Zdawało mi się… – zdziwił się Andrzej – Nie – przerwał mu krytyk. – Nie czytałem jej, ale o niej słyszałem. Zresztą całe życie i pisarstwo Hryniewicza poświęcone było polemice o walor najwyższy. Dlaczego tym razem miałoby być inaczej? – Tu go niszczą – powiedziała Stollowa – ale jak trzeba kogoś pokazać za granicą, to kogo się wysyła? Właśnie został przewodniczącym delegacji na sympozjum Pen Clubu w Lyonie. – Duch rozsądku jeszcze nie zginął – rzekł Andrzej. – Czuję, że maczała pani w tym palce? – Ja? – Stollowa odgięła się jeszcze bardziej do tyłu i spuściła oczy. – Co ja mogę, biedna, mała urzędniczka? – Miękki podbródek krytyka drgnął rozpaczliwie. – Dzięki pani wszystko… – szepnął Andrzej z powagą. Te słowa opuściły go dość automatycznie, cały czas zastanawiał się nad ewentualnością skomponowania książki z reportaży, które niebawem napisze. Miał już nawet tytuł: Szczęście galanteryjne. Mogą się czepiać – pomyślał z niepokojem – że zbyt czołobitne wobec zachodu. Ale od czego Stollowa? Hryniewicz dostrzegł Andrzeja i zawołał tubalnie: – Panie Andrzeju! Już w ojczyźnie?… – Wyciągnął obie ręce i ruszył ku Andrzejowi, potrącając stojących na drodze. Andrzejowi uszy zapłonęły szczęściem i rzucił się w stronę Hryniewicza. – Obiecujący młody człowiek – powiedziała Stollowa – inteligentny i doskonały dziennikarz, prawda? – Ruchliwy – przyznał krytyk i dodał ostrożnie: – Gdyby jeszcze umiał pisać… – Ba… – westchnęła Stollowa – wtedy chciałby być pisarzem. Albo krytykiem. Dobrze mówi się o jego ostatniej książce, która się niebawem ukaże – dorzuciła tonem pouczenia. – Oczywiście, oczywiście – ustąpił krytyk bez walki. Strzegł swej niezależności jak źrenicy oka, ale rozumiał także, że jeśli Stollowa mówi, iż dobrze mówią o tej książce, to znaczy, że należy o niej dobrze mówić. „Istnieją cele inne, niż doskonałość sama w sobie – umiał sobie powiedzieć – a poznanie i uznanie ich nie ma nic wspólnego ani z płaskim dydaktyzmem, ani z bezrozumną wiernością. Po prostu pewni ludzie piszą dobre książki, nawet gdy nie są one dobre, tego wymaga szerzej pojęty interes kultury…”. Redaktor Felak cieszył się wyraźną opieką pani Stoll, krytyk zaś nie uważał, że na barykadach należy umierać za opinie: wypowiadanie opinii powinno przynosić sławę, autorytet i korzyści materialne, a nie ciosy i unicestwienie. Najwyższym kunsztem krytyka jest milczenie – pomyślał z ulgą. – Czy mam zadzierać z tą jędzą tylko dlatego, że uważam Felaka za spryciarza i karierowicza?…

– Już pana odwołali? – spytał Hryniewicz, gdy usiedli pod ścianą. Myliły mu się fakty i okoliczności i nie miało sensu z tym walczyć; odznaczał się wyborną pamięcią do twarzy, nazwisk, skandali erotycznych i towarzyskich, oraz ewenementów kulinarnych, natomiast nigdy nie wiedział, co kto robi. Lekceważył skrupulatnie wszystko, co robili inni, albowiem wierzył, że jedyną rzeczą godną uwagi, szacunku i miłości jest to, co robi on. – Przecież był pan gdzieś? – zatroszczył się ze skruchą, wystrzegał się bowiem panicznie urażania innych, czyli mniejszych i gorszych. – Przebywałem dłużej tu i ówdzie – wyjaśnił Andrzej usłużnie. – A propos – ożywił się Hryniewicz – był pan ostatnio w Lyonie? – Dawno nie – rzekł Andrzej. – Szkoda – zasępił się Hryniewicz. – Widzi pan, jadę tam teraz i martwi mnie, czy aby dobrze wybrano miejsce na ten zjazd? Od trzydziestu pięciu lat nie byłem w Lyonie. Owszem, kiedyś Lyon słynął z przyrządzania wieprzowiny, ale czy to przetrwało? Czy wojna i powojenny niepokój umysłów nie zrujnowały tej pięknej tradycji? Jak pan myśli? Bo taki zjazd to bankiety. Są tacy, którzy sądzą, że ciężar gatunkowy leży w deklaracjach Pen Clubu, ja zawsze miałem odwagę uważać ich za faryzeuszów. Deklaracje wschodzą z jakiejś gleby, z czarnoziemu lub z piasku, a niepodległość instynktów, rodzących życie… – Jego rozlewny, wysoki głos zamulał słowa i myśli formułowane w ten sposób, aby w każdej chwili można było obrócić w żart lub finezyjną ironię to, co nie było ani dowcipem, ani przewrotną cienkością zabawnych bon motów, lecz konkretnym, zrutynizowanym wyborem. – Mistrzu – rzekł Andrzej uroczyście – podobno ma pan trudności? – A, tam – Hryniewicz machnął ręką. – Kochani… Głupota! Głupota urzędników. Wie pan, jak jest, dziś się coś komuś nie podoba, jutro się spodoba. Naszą rzeczą jest trwać, a zarządzeń zmieniać się. – Żeby pan wiedział, że społeczeństwo… – przypomniał sobie w porę, że Hryniewicz jest zatwardziałym szlachcicem – … że naród nie opuszcza pana w dobie prześladowań, że o panu nie zapomina w potrzebie… – Wyjął z kieszeni małą fiolkę z napisem: „Bellergal – 25 dragees gegen neuro-vegetative Störungen – Sandoz A. G. Basel” i rzekł: – Proszę, to dla pana. – Pamiętał pan… – zanucił Hryniewicz z bezmiernym liryzmem – jakże to ślicznie z pana strony… Pamiętał pan o starym, bezbronnym, potrzebującym człowieku… – Miał łzy w oczach, autentyczne, pięknie błyszczące, zagnał się bez reszty w literacką tkliwość, w piękno sytuacji, w skwitowanie rzewnością humanistycznego objawienia pośród groźnej pustki świata, skonstruowanej przeciw człowiekowi, ściślej: przeciw niemu, Hryniewiczowi. – Pamiętałem o wielkim pisarzu – rzekł Andrzej przytomnie. – Jak się panu odwdzięczyć? – spytał Hryniewicz płaczliwie, dobijał do granicy autentyzmu wzruszeń. – Może pan przyjdzie do mnie na obiad czwartkowy? Tym razem będą wiceminister kultury, pewien norweski socjolog i nasz przedstawiciel w Unesco. – Z prawdziwą przyjemnością – odparł Andrzej skromnie i godnie. Od dawna marzył, aby być zaproszonym na obiad czwartkowy do Hryniewicza.

– Halo – powiedziała Teodozja, podchodząc. Trzymała w ręku kieliszek nieporównanym chwytem wytrawnych rekordzistek światowych koktajl party: tak trzymany kieliszek służył jako pomoc do podkreślania fint w rozmowie, a także jako narzędzie taktycznych wypadów i odwrotów. – Mam ci coś do zakomunikowania – obwieściła Andrzejowi dystyngowanym szeptem. Przesunęli się nieco w stronę drzwi. – Rozmawiałam z tym gościem z handlu zagranicznego – poinformowała dyskretnie. – Powiedział, żebyś do niego wpadł. Utrzymuje, że cię zna z czasów, gdy działałeś dla macierzystego importu i eksportu. Poza tym namiętnie cię czytuje. Widzisz? – Jak on się nazywa? – spytał Andrzej. – Jak on się nazywa?… – zastanowiła się Teodozja w pozie małej dziewczynki, gnębionej intensywnym namysłem. – Antoni… – rzuciła za siebie, nie odwracając się.

Antoni Lorant stał tuż obok, plecami do nich. W obrót włożył tyle uprzejmości, swobody i powściągliwej elegancji, że uwaga stojących dalej i wcale tym faktem niezainteresowanych ześrodkowała się na nim. Wielkość Antoniego Loranta polegała na tym właśnie, że zwracał uwagę i budził sympatię niczym, samą obecnością, zaznaczeniem swego istnienia. Wysoki, szczupły, jasnowłosy i zwiędły, spowity w cienkie wełny Prince de Galles, o oszczędnych ruchach: na konferencjach międzynarodowych mówiło się, że delegat polski, pan Lorant, wprawdzie reprezentuje komunistów, ale jest dżentelmenem w każdym calu: można z nim przyjemnie spędzić czas, a nawet pograć w golfa. Ostatnie nie bardzo odpowiadało prawdzie: Lorant nigdy nie grał i nie umiał grać w golfa, proponującym zaś dawał do zrozumienia, że golf jako rozrywka milionerów jest źle widziany przez jego władze nadrzędne i dlatego lepiej będzie, jeśli odmówi on sobie tej przyjemności, chociaż wyrzeczenie to sprawia mu nieznośną przykrość. Dyplomaci anglosascy potakiwali ze zrozumieniem: pochwalali taki kieszonkowy makiawelizm w służbie ojczyzny, pełni byli uznania dla kwalifikacji zawodowych pana Loranta i współczucia dla rozmiarów jego poświecenia, rozumieli jego ofiarę i jego ból. W ten sposób fakt, że Lorant nie trzymał nigdy kija golfowego w ręku, nie przeszkodził narodzinom legendy, zawierającej dyrektywę: należało Loranta żałować, wspomagać i mówić o nim: „Ten biedny Lorant, sami rozumiecie…”. Niektórzy skłonni byli upatrywać w zależności Lorant-golf zagadnienie ideowe i moralne: Lorant uwielbia golfa, mówili, lecz aby służyć ojczyźnie składa go na ołtarzu patriotyzmu, gdyby zaś, powodowany nagłą słabością, wybrał golfa, na kraj jego spadłyby potworne, zagadkowe klęski. Zresztą, potajemnie i jak Talleyrand walczy on o swe prawo do golfa i nieustępliwie zbliża się ku instytucjonalnym zdobyczom: nie chce indywidualnych przywilejów, o nie! Nie pragnie osobistej i jednostkowej koncesji ze strony prymitywnych golfożerców w stalinowskich kurtkach – żąda triumfu zasady „Każdy Polak gra w golfa!”, ale po cichu, z troską o efektywność wysiłków. Nieco inaczej rzecz przedstawiała się od strony Polski: tu Lorant utrzymywał, że zmuszony jest grać na zachodzie w golfa dla skuteczności swej misji w sprawie światowego pokoju. Nikt nie był w stanie sprawdzić, czy i jak gra on golfa, albowiem sport ten nie jest u nas uprawiany, zaś dyskusja prasowa na ten temat raczej nie wchodziła w rachubę. Natomiast wytworzyło się przekonanie, że jest on jedynym człowiekiem w tym kraju, który powinien grywać golfa w imię obrony narodu przed jakąś apokaliptyczną katastrofą, co siłą rzeczy rozgrzesza go w oczach wszystkich, od góry do dołu. Trudno było dojść, kto szerzy te poglądy, korzenie ich tkwiły zresztą w pewnych dość oględnych wypowiedziach samego Loranta. Z czasem wszystko rozpłynęło się w mętnej symbolice: nikt już Loranta nie pytał, czy gra, czy umie, albo czy nie gra i dlaczego, golf i Lorant zrośli się w pojęcie psychologicznie niepodzielne, o którym się nie mówi, lecz którego obecność stanowi jeden z aksjomatów potoku rzeczywistości. – Antoni – powiedziała Teodozja – jak się nazywa ten dyrektor z handlu zagranicznego, co był dla nas tak miły? – Majewski – odparł Lorant. – O tego ci chodzi? Jak się masz, Andrzeju. Cieszę się, że cię widzę. – Za każdym razem, gdy Lorant mówił doń po imieniu, igiełki rozkoszy biegły Andrzejowi po kręgosłupie. – Słyszałem, że gnębią cię jakieś kłopoty? – Wyrażał się stylem umiędzynarodowionych dygnitarzy, którym życie płynie w samolotach transoceanicznych i kuluarach ONZ-u: ten styl był bękartem dziewiętnastowiecznej powieści angielskiej o dobrotliwych lordach i wywiadów z gwiazdami filmowymi, ale powoli zdobywał cechy oryginalności. – Każą mi płacić cholernie wysokie cło – poskarżył się Andrzej. – Mój Boże – westchnął Lorant – kiedy to państwo stanie się samowystarczalne? Kiedy przestaniemy je utrzymywać?

Weszli Weronika i Larbiński; na Weronikę spojrzeli wszyscy, na zasadzie odruchu. Nie dlatego, że wyglądała ładnie, prosto od fryzjera, w kunsztownie zróżnicowanych odcieniach pasm blond włosów; w całej Polsce reagowano już tak na głowę Weroniki, jak tylko pojawiała się na ekranie telewizyjnym, by zapowiedzieć audycję; dawało jej to sposobność do obłudnych narzekań na nadmiar popularności przy każdej okazji. Przez długie lata Weronika, osoba niebywale gadatliwa, zużywała bezmierne siły na przyciąganie uwagi ludzkiej, czyniła to, nie oglądając się na wkład pracy i zdrowia, gdyż uwielbiała być ośrodkiem zainteresowania. Telewizja uczyniła z niej człowieka szczęśliwego. – Nowa para? – spytał Andrzej Teodozję. – Nic o tym oficjalnie nie wiadomo – powiedziała Teodozja.

– Wyobraźcie sobie – zaczęła Weronika – że Krystyna Derecka uczesała się na Polę Negri. Co wy na to? – To się nie przyjmie – zauważyła Elżbieta spokojnie. – Derecka musi być zawsze pierwsza – powiedziała Stollowa z pobłażliwością, która ją dużo kosztowała. – Wyobraźcie sobie – Weronika przyciągnęła ster rozmowy twardą dłonią – że Lumumbę aresztowali… A jednak! Właśnie wracam z telewizji. – W Afryce byliśmy zawsze krótko, prawda, kochanie? – powiedziała Teodozja do męża. – Dobrze byłoby tam pomieszkać. – Za gorąco – wypowiedział się Lorant oszczędnie i wieloznacznie. – Wyobraźcie sobie – funkcjonowała Weronika – że Mikołaj Plank kręci film. Opowiedz im, to zakrawa na skandal. – Fakt – przyznał Larbiński kwaśno: miał już zawsze taką minę za okularami, łyso kwaśną, jakby rozgryzł tabletkę salicylu; mówił cicho i chyłkiem, nie adresując wprost ani swych słów, ani swego głosu. – Plank stara się o powierzenie mu produkcji filmu. Sam napisał scenariusz, chce reżyserować i grać główną rolę. Niebawem zbiera się komisja w tej sprawie. Mamy to rozstrzygnąć. – Renesansowy człowiek – rzekł krytyk z przekąsem. – Jarmarczna postać – rzuciła Stollowa niechętnie. – Producent rozrywki dla szerokich mas i poszukiwacz taniego poklasku. – Zgadzam się z tobą, Melanio – rzekł tubalnie Hryniewicz. – Dziwi mnie, dlaczego człowiek tak utalentowany i miły, i interesujący poświęca tyle wysiłku tworzeniu wartości wagonowych i do poduszki. – Elżbieta spojrzała na Andrzeja, jakby szukając czegoś w jego oczach. Dlaczego oni go tak nienawidzą? – zastanowił się Andrzej: stwierdzenie tego faktu bolało go, ale i cieszyło zarazem, rozpościerało w nim błogość bezpieczeństwa, potwierdzało słuszność jego życia. – Jaki jest ten scenariusz? – spytał. – Podobno oderwany od życia, bezideowy, amoralny – orzekła Weronika – a przy tym pełen taniej wulgarności. – A co pan o tym sądzi? – spytał Andrzej Larbińskiego. – Interesujący – odparł Larbiński cicho, kwaśno i w bok. – Ale wie pan… – skrzywił się w sposób, z którego można było wnioskować, że jest cudownie lub fatalnie, albo jak się komu podoba. Andrzej popatrzył na Weronikę; nikt nie zauważył tego spojrzenia, ale Weronika ugięła się pod nim: mieli ze sobą zadawnione porachunki i Weronika bała się Andrzeja. – Tak mówią w kołach miarodajnych – powiedziała niepewnie. – Że jest oderwany od życia. Ty, Andrzej, przyjaźnisz się z Mikołajem, więc wiesz, o co mają zawsze do niego pretensje. Wiesz zresztą, jak dobrze mu życzę… – Wiem jak mu łamią życie – pomyślał Andrzej – takie małe, chamskie denuncjacje i plotki w prywatnych rozmowach. Tych, co mu dobrze życzą… Znał mechanikę lawin, grzebiących ambicje i przeznaczenia, których impulsem było zwielokrotnione echo towarzyskich konwersacji i życzliwych opinii, mielonych złowrogo przez uszminkowane wargi Weroniki; ale dziś Weronika była potęgą, więc nie należało jej mobilizować do akcji obronnej, wystarczy, że się go jeszcze boi, że czuje jego przewagę. – Przyjaźń to za wiele – uśmiechnął się ostrożnie. – Po prostu go lubię. – Koła miarodajne – powiedziała Stollowa zawzięcie – są dziś niekompetentne w wyrokowaniu, co jest oderwane od życia, a co nie. Nie im orzekać, w jakiej mierze to, co robi Plank, jest kłamstwem lub szmirą. Sąd o tym, co nowatorskie i twórcze, należy do ludzi bez przesądów, niezależnych od kryteriów pozaartystycznych. I aczkolwiek a priori pewna jestem, że czynniki urzędowe nie mają racji, pewna jestem także, że Mikołaj Plank nie może stworzyć nic wartościowego. Jest on płaskim, płytkim profesjonalistą. – Pijak – powiedziała Teodozja z niesmakiem. – Właściwie tylko w tym kraju mówi się tak dużo i tak niepotrzebnie o nałogowym alkoholiku. W społeczeństwie naprawdę cywilizowanych tacy nie wkraczają do poważnych rozmów. Są, ale nie mówi się o nich. – Nie plwaj na ten kraj, Teodozjo – powiedział Hryniewicz. – Jest tu bardzo pięknie, ciche rżyska, ostre i pachnące, wierzby nad krętą i błotnistą rzeczką… To daje spokój, warto dla tego żyć, a nawet godzić się z tym lub owym… – Pan Plank jest w dechę! – wtrąciła Ewa. – Co za zwroty! – oburzyła się Stollowa, ale nie za bardzo: chętnie dawała do zrozumienia, że bawi ją kontakt z językiem żywym. – Wydawało mi się dotąd – powiedział młody człowiek stojący pod ścianą – że każda inicjatywa, tępiona przez tak zwane kierownictwo partii i rządu, zasługuje na poparcie. – Był niski, czarny, tęczówki biegały mu szybko w różne strony; nie odzywał się dotąd dlatego chyba, że bez przerwy jadł parówki i popijał rozcieńczoną wódką. – Nihilizm, młodzieńcze, tak nie można – obruszył się Hryniewicz. – Wszystko w miarę. Nieumiarkowana krytyka rodzi prymitywne potworki. – Niemniej – uparł się facet – jak kto usiłuje zawalczyć, to należy go poprzeć. – Nie odpowiadam za głupstwa w polityce i potępiam je – oświadczyła Stollowa z godnością – ale dobrze wiem, kogo należy poprzeć w kulturze. To, że ktoś ma trudności, nie kwalifikuje go jeszcze na mego protegowanego. Decydują pewne wartości, w których obronie występowałam całe życie. Plank nie ma żadnych społecznych zobowiązań i podczas gdy ja… to znaczy my występujemy w obronie jakichś zasad, on domaga się wyłącznie prawa głosu dla siebie. Mam o nim wyrobione zdanie i nikt mi nie zaknebluje ust! Nie znoszę nędznego oportunizmu i schlebiania zarówno niewybrednym gustom, jak odgórnym zarządzeniom i dyletanckim dygnitarzom… – Brawo! – zawołała Teodozja. Stollowa odgięła się bardziej do tyłu, na policzkach miała ceglaste wypieki zaangażowania w słuszną sprawę. – To ja już sobie pójdę – powiedział niski facet. Pocałował Stollową niezręcznie w rękę. – Umówiłem się z kobietą – wyjaśnił rozpaczliwie, w ciszy konsternacji. – Zdolny poeta – orzekła Stollowa, gdy wyszedł. Lorant skrzywił wargi bez aprobaty. – Poeta-murarz – dodała Ewa wesoło. – Tak o sobie mówi. Bardzo zabawny. – Ta nowa poezja… – zaczęła rozłożysta blondynka, żona krytyka. Dotąd nie objawiła żadnych cech życia wewnętrznego, poza kontyngentem potakiwań i uśmiechów; przepisywała na maszynie artykuły męża i pamiętała z nich całe zdania, toteż nagle postanowiła zaznaczyć się, teraz lub nigdy. – Wyobraźcie sobie – przerwała jej Weronika – że jest już nowy szef wydziału kultury Komitetu Centralnego Partii. Mianowany dziś rano. Głowę daję, że nie zgadniecie kto? – Kto? – spytała Teodozja bez uśmiechu: ta wiadomość dotyczyła wszystkich jednakowo dotkliwie. Weronika potoczyła spojrzeniem dokoła, z uznaniem; był to jej moment wieczoru, za chwilę ludzie ci będą świadkami wydarzenia – usłyszą najnowszą sensację bezpośrednio z jej ust. – Wyobraźcie sobie – powiedziała, smakując koncentrację uwagi – że Lewinson. – Jakub Lewinson? – ucieszył się Hryniewicz. – Bardzo porządny człowiek. Znam go tysiąc lat. Tyle że pryncypialny i uparty. – Szalenie ideowy – uśmiechnął się Lorant wąsko, mogło to znaczyć zarówno uznanie jak drwinę. – Tylko rzadko się myje. – Ten stary wrak – odęła się Stollowa. – Przecież jest ciężko chory na serce? – Lewinson… – Andrzej pomyślał nie bez troski i westchnął niezauważalnie dla nikogo. – Czy mogę cię prosić na chwilę – Lorant znalazł się naraz tuż za nim. Powiedział to cicho i Andrzej odbił od grupy rozmawiającej. – Mój drogi – rzekł Lorant – w tych dniach przyjeżdża do Warszawy niejaki pan Greenleaf, Amerykanin, generalny dyrektor przedsiębiorstw Trans World Traffics i Trans European Continental Mobiles. Nie wiem, czy mówią ci coś te nazwy? – Bardzo wiele – rzekł Andrzej, skupił się natychmiast, jak nad widoczną z wysoka zdobyczą. – Pan Greenleaf – Lorant mówił niedbale, lecz grzecznie – będzie pertraktował w sprawie otwarcia filii w Warszawie. Sądzę, że powinieneś być pierwszym dziennikarzem, z którym zobaczy się w Polsce. Oczywiście – uśmiechnął się ujmująco – nie mówię o tych płotkach z pism codziennych, o reporterzynach od wywiadów w hotelowych holach. Po prostu zjemy obiad w trójkę, jak tylko przyjedzie, dobrze? – Dziękuję ci – rzekł Andrzej i czekał, lecz Lorant nic już nie powiedział i wrócili na środek pokoju. Czego on za to będzie chciał? – zastanowił się Andrzej. – Jaką postawi cenę? Za dyrektora Majewskiego, za pana Greenleafa? Jeszcze nie słyszałem, żeby Lorant załatwił coś komuś bezinteresownie, a nie w imię wymiany usług. Właśnie za to uważa się go za przyzwoitego człowieka, a nawet lubi…

Elżbieta rozmawiała z Larbińskim, śmiejąc się ciepło i cicho. Ze sposobu, w jaki bawiła się wiszącym na szyi łańcuszkiem od zegarka, doszły Andrzeja prastare sygnały. Larbiński? – pomyślał – taka pluskwa? Rozmawiający zbici byli wokoło w bezkształtną, zawiesistą pulpę. W ciasnym pomieszczeniu słowa odbijały się od obwieszonych obrazami ścian i więzły w kretonowych, wzorzystych zasłonach okien. Słychać było: – Socjalizm!… Wolność słowa!… Prawdziwa sztuka!… Demokracja!… Kłamstwo!… Paryż!… Fałszywa poezja!… Włoskie obuwie!… Polski film!… Socjalizm!… – Co robimy z tak pięknie zaczętym wieczorem? – zagadnął go Larbiński. – Chodźmy do SPATiF-u – zaproponowała Elżbieta. – Jeszcze nie byliśmy tam po powrocie. – To grzech – rzekł Larbiński. – Albo niedopatrzenie. – Chodźmy – rzekł Andrzej.

6.

Na ulicy Larbiński otworzył drzwi szerokiego w zadzie wozu marki Simca-Ariane. – Piękny – rzekł Andrzej niechętnie. – Jak pan go zdobył? – Wyobraźcie sobie, że kupił go niemal za bezcen – powiedziała Weronika – od jednego z tych dygnitarzy, co to stale kręcą się za granicą. – Kupa blachy – powiedział Larbiński kwaśno – i po czterdziestu tysiącach kilometrów. – Pomniejszał namiętnie swe sukcesy i osiągnięcia; krył się w tym rodzaj zabobonnego masochizmu, wymieszanego z instynktem samozachowawczym. Wierzył, że fałszywa skromność i tendencyjne wykrzywianie faktów są modlitwą o sukcesy następne.

SPATiF był pełen i rozchybotany, jak wesoła i brzydka barka na falach podnieconego oceanu. Przy podejrzanej czystości stolikach goście, ubrani wieczorowo lub w swetry, stare wiatrówki i bez krawatów, jedli źle przyrządzone potrawy, płucząc je strumieniami wódki. Ściany, zdobne w boazerię z szerokich, ciemnych listew, nosiły ślady odrapań i zacieków nad pięknymi świecznikami ze starego brązu. Facet w grubych okularach, mamroczący coś bez przerwy do siebie, grał Petite fleur: powtarzał refren nieznośnie i ciągle znowu, trudno było się zorientować, czy ukochał tę melodię, czy nie umiał nic innego. Zeszłowieczna litografia z dagerotypu, prezentująca luminarzy warszawskiego teatru sprzed stu dziesięciu lat, wisiała krzywo nad fortepianem. Na bezładnie ustanowionej przestrzeni tańczyły pary, obrzucając się wzajemnie wymuszonymi czułościami i hałaśliwą serdecznością ludzi przyzwyczajonych do pokazywania się w zamian za uznanie. W gestach ich i intonacjach unosił się też jakiś pogłos obronnego sceptycyzmu, daleki od komedianctwa, przeobrażający aktorstwo w walor nowy, powstały przez katalizę, a może tylko styk z rozsianymi tu gęsto łysymi głowami starych, mądrych Żydów, z załupieżonymi czaszkami męczących kabotynów o genialnych pomysłach i płaskimi fryzurkami młodych, namiętnych kombinatorów – wszystkich tych reżyserów i architektów, scenografów i autorów radiowych, tekściarzy kabaretowych i speców od filmowego montażu, socjologów, rzeźbiarzy, fachowców od telewizji, projektantów kostiumów teatralnych i artystów od rysunkowych dowcipów – pełnych jadu i marzeń, i wiecznego niedosytu, który wyznacza ich drogę i ciężkie westchnienia. Głowy te, a wśród nich wysokie, utapirowane koki, skąpe czuprynki i nawisłe kiście włosów – hebanowe, zjadliwie rude, niezdrowo fioletowe lub z oksydowanej platyny – obracały się na zasadzie komórki światłoczułej: nowa twarz w wejściu więzła w grząskiej chwytliwości natychmiast formułowanych opinii. Czar tego spięcia był niepowtarzalny, może tylko wbiegająca wśród huraganowej owacji na boisko ekipa piłkarska odczuwa takie upojenie, niepomna, że wynik meczu jest nie do przewidzenia.

Chwila statyczna w wejściu wyzwalała obustronną rozkosz: oglądających i oglądanych. Ta konfiguracja stanowiła obfity łup spojrzeń, detonator szeptów, piekących uwag, smakowitych komentarzy: wyprofilowana up-to-date jakość Elżbiety, reklamowa twarz Weroniki, ofensywna skromność Andrzeja, no i Larbiński – potentat filmowy, ogniskujący przymilne, lepiące apele aktorskich oczu. Spojrzenia wirowały wokół nich, naładowane podziwem, zawiścią, rozbawieniem i ciekawością.

Usiedli i Larbiński zamówił u kelnerki mnóstwo rzeczy, na które nikt nie miał ochoty. Weronika przesiadła się zaraz do innego stolika. – Wyobraź sobie… – jej głos niósł daleko; mówiła do nalanego szatyna w muszce pod hipopotamią szyją, gładząc go beztrosko po opasłym udzie; facet był odległym wyobrażeniem o mężczyźnie, można sobie przy nim było pozwolić na ryzykowne ruchy rąk.

– Prowincjonalne sławy – rzekł Larbiński z pogardą. – Już prawie wszyscy jednakowo wyglądają.

– Nie ma Mikołaja – powiedziała Elżbieta. – Dziwne, nie?

– To zdolny gość – mruknął Larbiński. – Utalentowany. Marnuje się. Ten jego film może być rewelacją. – Pochylił się nad stolikiem i patrzył taksująco na Elżbietę, po czym rzekł nagle: – Wszystko, do czego doszedłem, zawdzięczam ciężkiej pracy. Wszystko, co mam, osiągnąłem za cenę niszczącego wysiłku, nieprzespanych nocy, użerania się z idiotami i nieokrzesanymi ćwierćinteligentami, którzy decydują spoza biurek.

– A pański talent? – spytała Elżbieta. – O którym głośno w świecie?

Rysy Larbińskiego złagodniały, znikła z nich kwaśna mizantropia, wygładziły się seraficznie, jak pod kojącą pieszczotą. – Mój talent – rzekł potulnie – jest źródłem klęsk. Właśnie za talent spotykają mnie krzywdy. Nic, prócz skaleczeń ze wszystkich stron.

Czego ci brak, draniu?… – pomyślał Andrzej. – Masz mnóstwo pieniędzy i kobiet, piękne mieszkanie, samochód, a nawet trochę sławy. O wiele więcej, niż ci się należy. Trafiłeś zawód, w którym otrzymuje się sławę za nic, za frajer, za parę pomysłów, najczęściej kradzionych z cudzych filmów i książek… – Nie jest pan wyjątkiem – powiedział z uprzejmą ironią.

– W naszym zawodzie jest najgorzej – poskarżył się mimo to Larbiński. – Okradają nas z naszych pomysłów i zarobków. Proszę sobie uświadomić, jakie sumy w dewizach przynoszą moje filmy. I co ja z tego mam? Niedawno odmówiono mi przydziału paru nędznych dolarów na przeprowadzenie kuracji zdrowotnej w Wiedniu. W ten sposób rodzi się krzywda i niesprawiedliwość w tym kraju.

– Co panu dolega? – zatroszczyła się Elżbieta.

– Nic na razie. Miała to być kuracja przeciwko starzeniu. Za zarobione przeze mnie pieniądze.

– Po co panu? – spytała Elżbieta zalotnie. – Taka kuracja?

– Wszyscy tam to robią – rzekł poważnie Larbiński. – Żeby dłużej cieszyć się życiem. – Popatrzał przeciągle na Elżbietę, głos mu zmatowiał, przycichł aż do szeptu.

Podobam mu się od dawna – pomyślała Elżbieta rzeczowo – i ciągle jeszcze. Aż skręca się, taką ma na mnie chęć. – Kuracja geriatryczna – dodał Larbiński – jest po prostu oznaką przynależności do cywilizacyjnej czołówki, która ceni postęp i zdobycze wiedzy. Proszę mnie zrozumieć… – mówił teraz głośniej i przecierał nerwowo chustką usta – że wolę siedzieć z Brigitte Bardot w Tour d’Argent niż tutaj… – Ze słów jego bił jakiś prymitywny smutek ludzi, którzy cokolwiek mają, chcą czegoś więcej i inaczej. – Marnujemy się – mówił. – Wszyscy. I pan, i ja. Siedzimy w SPATiF-ie zamiast w Mirabelle na Mayfair, albo gdzieś na Park Avenue. Nie, nie… – pochylił się żarliwie nad stolikiem – to nie sprowadza się tylko do wykwintu wnętrz, homara zamiast śledzia w śmietanie i pontiaca zamiast syrenki… To jest klęska naszych możliwości, jałowość naszych wysiłków, marnowanie talentów! Jakaś piekielna bariera prowincjonalnej egzystencji, zawsze byliśmy ofiarami naszych parszywych odrębności. Jak patrzę na tych mydłków, których wypocone brednie filmuje się przy milionowych kosztach, których monstrualne zdjęcia na tle dopiero co kupionych zamków w Gaskonii wypełniają „Elle”, czy „Life”, to rzygać mi się chce! Przecież ja od nich więcej wiem, więcej umiem, więcej potrafię…

Andrzej bębnił palcami po blacie stolika. Pamiętał dobrze dzieła Larbińskiego o imperialistycznych szpiegach lub anielskich inżynierach trawiących życie na socjalistycznym uprzemysłowianiu: szły zawsze w pustych kinach. Może nie były dobre? – pomyślał z uciechą. – Może nic nie potrafisz? Wiedział dobrze, ile żmudnego znoju kosztowało Larbińskiego dokładne kamuflowanie służalczości, jaką nasycał wszystko: nie zużywał się w walce o swoje widzenie świata, lecz w potępieńczym trudzie ukrywania braku jakiejkolwiek wizji; udawało mu się to zresztą znakomicie, z czasem doszedł w technice kamuflażu do takiego mistrzostwa, że okrzyknięty został bojownikiem o niezależność sztuki.

– Dla mnie – powiedziała Elżbieta lekko – jest to wyłącznie przewaga homara nad śledziem i Harrodsa nad Centralnym Domem Towarowym. Uwielbiam homara.

– Za parę dni lecę do Paryża – rzekł Larbiński. – Niech się pani ze mną wybierze, Elżbieto – zażartował, lecz w głosie jego, zamiast bufonady, pojawił się zgrzytliwy tonik nieszczerości.

– Z mojej strony nie będzie przeszkód – rzekł Andrzej swobodnie. – Musicie tylko stworzyć niezawodny system pozorów. Chodzi mi przede wszystkim o pana. Jako członek partii nie może pan sobie pozwolić na zbyt otwarte eskapady z cudzą żoną za państwowe pieniądze.

Wcale nie jestem pewna, czy żartuje… – pomyślała Elżbieta mściwie. – Ach, Lucjanie – powiedziała do Larbińskiego, kładąc pieszczotliwie obie dłonie na jego trzymającej widelec ręce. – Marzyłabym o tym. Na pewno nosi pan piżamy z haftowanymi inicjałami „L.L.”, czyż nie? Lecz nie mogę się ruszyć z Warszawy. Cóż Andrzej począłby beze mnie? Nie zdaje pan sobie sprawy, ile nas łączy. – Larbiński uśmiechał się skąpo i zimno, uważał Andrzeja za chłystka, który powodzenie swe zawdzięcza mętnym zagraniom, coś na kształt sprzedawania nikomu niepotrzebnego towaru. Poza tym możliwości Andrzeja wydawały mu się ograniczone do sprytnego oliwienia funkcjonującej machiny służbowej, podczas gdy on, Larbiński, zależał od samego siebie. Tak mu się przynajmniej wydawało i dlatego do głowy mu nie przyszło, by serwować swe trzeźwe i bezsensowne propozycje w kokonie żartów.

Gęsty dym papierosowy unosił się nad podłogą, jak opar nad mokrą łąką. Przez dym przebijała melodia, wystukiwana zająkliwie i niedbale na klawiszach. Wtulone w siebie pary chybotały się w miejscu, sklejone spoconymi policzkami; podśpiewywały sumiennie i lirycznie, topiąc dusze w tekście o starym portierze, który komuś wręczał klucz. Andrzej rozparł się wygodnie w fotelu: właściwie czuł się świetnie i wiedział dlaczego. On nie ma racji – pomyślał o Larbińskim chłodno. – Poza snobizmem pcha go wyłącznie głód luksusu. Nie rozumie, że liczy się zupełnie coś innego… Stężona woń dymu, wódki, perfum i potu oraz niezbyt świeżego befsztyka po tatarsku drażniła go i dawała mu poczucie mocy, rozumiał doskonale, że nic nie dzieje się w próżni, że wszystko staje się na zasadzie jakiegoś odniesienia. Nie ma osiągnięć samych w sobie – myślał spokojnie, z zadowoleniem. – Zdobycz jest zawsze funkcją jakiegoś braku. Ci tutaj są lakmusem moich zysków. Bez nich nie wiedziałbym nic i nic by mi nie smakowało. Klimatyzowane, bezwonne wnętrze hotelu Dorchester pozbawia mnie czegoś, co tu otrzymuję w pełnej glorii zdobywcy…

W wejściu stanął Mikołaj Plank. Zamachali mu przyjaźnie dłońmi, Larbiński nawet wstał, czyniąc serdeczne gesty. Mikołaj uśmiechnął się mgliście i ruszył w ich stronę, między stolikami, potrącając siedzących. Był bardzo pijany.

ROZDZIAŁ DRUGI

1.

Nie chciał, ani nie potrzebował wódki. Postawił niedopitą setkę na kontuarze; naszła go chęć zjedzenia jajecznicy z kiełbasą lub kawałka pieczeni. Pójdę do Krystyny – pomyślał, lecz uświadomił sobie zaraz, że Krystyna na pewno nic w domu nie ma, jest zapracowana i roztargniona, zechce pójść do restauracji. Oczywiście, nie był odpowiednio ubrany do wizyt w restauracjach, miał na sobie starą wiatrówkę z Unry, a raczej battle-dress amerykański, z ciemnozielonego drelichu, pod nim żołnierską koszulę khaki, oraz stare welwetowe spodnie. Tak się ubrał rano w stare łachy, w których wydawało się, że cofa czas lub przynajmniej coś urywa przemijaniu. Potem cały dzień zszedł mu już nie wiadomo na czym, aż do owej nieszczęsnej komisji, na którą udał się tak właśnie ubrany, co ubarwiło jego upadek bolesną godnością pokonanego pajaca. To także, że po południu zaczął padać deszcz, wiosenny, rozmazujący warszawski kurz w błoto, nie było niczyją winą; zdarza się, że nieodpowiednie ubranie spełnia swą złowieszczą funkcję aż do końca. Nie czuł jednak żalu do ubrania, lubił znoszone, dobrze przylegające do człowieka rzeczy, wtulał w nie twarz i chłonął zapach lat współżycia z marynarką czy swetrem dochowującym wierności, rozpadającym się jak istota żywa pod ciosami biegnących bezmyślnie lat. – Co ja pani lecę? – spytał bufetową. – Trzy wódki i piwo? – Bufetowa spojrzała na niego z otępieniem, tłustymi od naczyń palcami wzięła się do mozolnego spisywania rachunku, jej spocona twarz pod żółtoblond trwałą ondulacją wtapiała się w geometryczne mozaiki nad bufetem. Mikołaj odwrócił się od niedopitej wódki, która budziła w nim zażenowanie, od mazowiecko wędliniarskiej twarzy bufetowej na tle sztuki abstrakcyjnej w lichym tynku. Wokoło, wśród woni gotowanej kapusty i podgrzewanych sosów, tłoczonej przez wentylator do środka, a nie wypychanej na zewnątrz na skutek błędu w konstrukcji, siedzieli Polacy i pili wódkę lub piwo, zakąszali flakami, żeberkami wieprzowymi, nóżkami w galarecie, lub – w przypływie prostracji i zwątpienia – zeszłorocznym ogórkiem kwaszonym. To były bardzo niedobre dania, Mikołaj wiedział i współczuł Polakom, którzy znajdowali odkupienie za swe grzechy w uciążliwym, kwaśnym trawieniu zabitych przez biurokrację potraw. Polacy – myślał z miłością bolesną i gorzką – zagubili na jakimś zakręcie dziejów kierezyje, kontusze, sukmany, husarskie pióropusze i ułańskie amaranty. Przeistoczyli się w naród w beretach, w płaszczach deszczowych do kostek i z teczkami miast szabli w ręku. Co to znaczy? Odwrócił się i wypił setkę do końca, ani dla smaku, ani z potrzeby, lecz za zdrowie Polaków.

Na ulicy deszcz siąpił niemrawo i przytulnie; nastawił kołnierz wiatrówki i ruszył Chmielną w stronę Nowego Światu. Trochę postał na trójkątnym placyku, przy zbiegu Kruczej i Brackiej. Uczucie zamazanej, wielkomiejskiej przytulności, które go tu ogarniało, rosło z niepamiętnych mroków dzieciństwa, pełzło wokół serca wraz ze światłami lamp ulicznych i wystaw sklepowych, składał się na nie i sam środek miasta, i dom towarowy, przed wojną Braci Jabłkowskich, z którego matka wyprowadzała go za rączkę, płaczącego z poczucia niemożności ogarnięcia tego, czego nie umie po dziś dzień nazwać. Szedł wolno środkiem jezdni. Chętnie przystawał przed witrynami, rozświetlonymi fluorem z liliowych tulej. Kobiety spoglądały nań z ukosa, dziwiąc się sobie, że człowiek tak wygnieciony i niepozorny ciągnie ich wzrok, lecz gdy odchodził, smukły, nieco przygarbiony, z rękami w kieszeniach welwetowych spodni, zziębnięty i skulony pod nastawionym kołnierzem, wiedziały już, co każe im patrzeć za nim i poprawić odruchowo włosy. Przed Nowym Światem spotkał Kostkowskiego.

– Dokąd się wleczesz? – spytał Kostkowski. – Bez płaszcza, w taką pogodę?

– A tak… – rzekł Mikołaj; nie miał ochoty na Kostkowskiego, ale uważał, że potok życia przynosi ludzi bez prawa wyboru. – Snuję się…

– Zatwierdzili? – spytał Kostkowski.

– Skąd wiesz? – zdziwił się Mikołaj.

– Z tego żyję, że wiem. Za to mi płacą.

– Nie – powiedział Mikołaj. – Nie zatwierdzili.

Milcząc, weszli w ulicę Foksal. – Chodź – powiedział Kostkowski – postawię ci jedną wódkę, biedaku. Nie – zastrzegł się – to nie tania pociecha. To objaw solidarności.

– Nie mam ochoty na wódkę.

– Chory jesteś? – zatroszczył się Kostkowski i pchnął go lekko w wejście Kameralnej. Usiedli na wysokich stołkach, przy okrągłej półce z imitacji granitu: w jej kręgu wznosiła się przeszklona lodówka, pełna wariacji na temat majonezu. Mikołaj wpatrzył się w sandacza na zimno i jajka mollets z nieoczekiwanym pożądaniem. – Dla pana jak zwykle, setka czystej? – spytała Mikołaja barmanka o miłej twarzy specjalistki od zastrzyków dożylnych. – Czy mógłbym dostać jajecznicę? – spytał Mikołaj. – Barmanka uśmiechnęła się ciepło. – Źle się pan dziś czuje? O tej porze jajecznicę… – Wezwała wzrokiem pomoc nieba w kwestii ludzkiego szaleństwa i postawiła przed nimi dwie duże wódki bez pytania.

– Nic piję wódki – postanowił Mikołaj z mocą.

– Nie wygłupiaj się – rzekł Kostkowski. – Reformy obyczajowe w takim dniu?

– Masz rację – rzekł Mikołaj i wypił. Natychmiast opanowało go zwycięskie przekonanie o celności strzału, alkohol znów stał się cennym sprzymierzeńcem, odsieczą bieżącą z okrzykiem „Hurra!”, gdy już zaczynał słaniać się pod uderzeniami brudnych przeciwności i zwątpień. Kostkowski wypił wódkę i oczy zaszły mu łzami, nie należał do rycerzy błony śluzowej przełyku i żołądka. Jego przemiła twarz o urodzie pupki zdrowego dziecka eksponowała od razu działanie alkoholu. Popadał przy tym w arbitralność głupawych sądów, co czyniło obcowanie z nim nieznośnym. Dziś jednak – pomyślał Mikołaj – nie mam prawa spodziewać się od życia niczego… Kostkowski grzebał w kieszeniach gabardynowego garnituru, krzywiąc fularowy krawat. – O, mam… – wyjął zaproszenie sporego formatu. – Rewia mody. Modelki wprost z Mediolanu. Pokaz włoskiej bielizny z włókien syntetycznych. Idziemy rwać?

Mikołaj uśmiechnął się. – Synku – powiedział, mrużąc oczy pełne szarego błękitu w lekko zaczerwienionych obwódkach – płyniemy bez szans w tej konkurencji. Popatrz, jak ja wyglądam.

– Bardzo oryginalnie – obruszył się Kostkowski – jak niezawisły egzystencjalista. Warsaw by night! Już je obejrzałem, świetne. Włosy acetylen przy spawaniu, noga długa, ciało nikiel z mlekiem. A kiedy tu był ten francuski teatr nie poderwałem jednej? Gwiazda, grała żonę Hektora. Ważniejsza niż modelka, miała pojedynczy pokój w Bristolu.

– I około pięćdziesiątki. Grała matkę Hektora.

– Ale jaka na chodzie, człowieku! I jak się umiała zachwycić mężczyzną! Polka nigdy tak nie potrafi.

– Ty masz coś do zachwycania – przyznał Mikołaj.

– Wystarczy chęć – zapewnił żarliwie Kostkowski. – One nie lecą na forsę, cud gospodarczy mają na śniadanie. Chęć to wszystko.

Chęć – zamyślił się Mikołaj – coś zaczyna się, gdy ktoś chce, żeby dwa kolory zestawiały się tak, a nie inaczej. Początkowo nikogo to nic nie obchodzi, lecz facet chce uparcie i z czasem cały świat o nim mówi, a jego naród stawia mu pomniki. Ktoś chce, żeby ludzie byli inni i od tego zaczyna się religia, ktoś chce, żeby ludziom było lepiej i od tego zaczyna się historia albo rewolucja, albo przynajmniej małżeństwo. Chcą, a potem coś im nie wychodzi i następują jatki…

Kostkowski usuwał zapałką resztkę filetu śledziowego z zębów. – Jeszcze dwie wódki – powiedział do barmanki. – Gnoili cię? – zapytał.

– Tak sobie – rzekł Mikołaj.

Na pewno go gnoili! – myślał Kostkowski. – Włóczyli za włosy, tarzali w błocie i kopali po jajach! Tak dzieje się zawsze na komisjach i kolegiach, nie mogło być inaczej, zwłaszcza z nim, z Plankiem, tym bezczelnym gówniarzem… Jakaś zła rekompensata płynęła mu wraz z wódką przez klatkę piersiową i paliła zamiast koić?

– A kto najgorzej?

– Larbiński.

– Co mówił?

– Różne brzydkie rzeczy. Wygłosił wzorowe przemówienie. Oskarżył mnie o niemoralność, antyludowość i błazeństwo.

Kostkowski westchnął ciężko. – Musi mordować konkurencję w zarodku – oświadczył. – Boi się ciebie. Przerastasz go o kilka pięter.

Mikołaj wypił, powoli wypełniały go myśli nieprecyzyjne, miękkie i dające się ugniatać, oblepiające kształty słów i rzeczy zamiast się z nimi zderzać. – Przedwczoraj – powiedział – piłem z nim wódkę w SPATiF-ie. Rozpływał się nade mną i tym projektem. Felakowi oświadczył, że położy się trupem, ale go przeforsuje.

– Felak wrócił? – zainteresował się Kostkowski i zanotował coś na rogu wyjętej z kieszeni gazety. – Nick… – powiedział i wpatrzył się czujnie w Mikołaja – topią cię w gnojówce, na peryferiach Europy, i świat nigdy nie dowie się, jaki ty jesteś naprawdę wspaniały. Tu jest prowincja. Ważne rzeczy robi się tylko na wschód albo na zachód od nas.

– Prowincja – rzekł Mikołaj – to wymysł impotentów. Wszędzie można powiedzieć coś mądrego.

– E, tam – zwątpił Kostkowski. – Nikt cię tu nie rozumie ani nie ceni. W Paryżu czy Londynie już wiedzieliby, co w tobie siedzi. Larbiński winduje się na twoich kościach. Nie wierzysz? Czytaj… – Rozwinął „Warszawski Wieczór”: na pierwszej kolumnie, obok trzyszpaltówki o przekształcaniu Płocka w stolicę petrochemii, widniała mała fotka Larbińskiego, w ciemnych okularach i z fajką przy ustach; obok krótka informacja o wspólnej produkcji z Francuzami, którą w imieniu Polski organizuje znakomity i utalentowany filmowiec Lucjan Larbiński.

– Przecież on nie pali fajki – zauważył Mikołaj.

– Element fotogeniczny – wyjaśnił Kostkowski. – Ważne jest, że pojedzie w nagrodę za zgnojenie ciebie. Za to dostanie paszport konsularny i ogromne fundusze, które pozwolą mu tam siedzieć bez ograniczeń i wydawać dewizy na hipochondrię.

Mikołaj uśmiechnął się: – Minęły czasy, kiedy ludzie robili kariery w ten sposób.

– Może minęły – Kostkowski uniósł wysoko brwi i wyciągnął w dół kąciki małych, wiśniowych ust. – Powiedział mi tylko, że jest człowiekiem zaufania tych, którzy decydują o filmie. Na zaufanie trzeba zasłużyć. Różnymi sposobami. Najlepsza, ciągle jeszcze, jest metoda na stróża. Łatwa i wypróbowana. Chcesz wiedzieć, co on zabiera ze sobą, ażeby pokazać Francuzom osiągnięcia i nowatorstwo w filmie polskim? Twoje krótkie metraże.

– Skąd o tym wiesz?

Kostkowski rozbabrywał widelcem sałatkę śledziową. – Ktoś musiał napisać tę notkę, nie? – rzekł pogodnie, z uśmiechem umazanego czekoladą malucha. – Tak, bracie – westchnął – przegrałeś z tą kanalią. Ale ty się nie ugniesz, co? Walcz, broń się…

– Pomóż mi – rzekł Mikołaj niedbale; jego jasne, zmrużone oczy opierały się lekko o twarz Kostkowskiego. Kostkowski nienawidził tego spojrzenia, lecz potrzebował go jak ciało najprostszych zabiegów higieny. – Dlaczego, na przykład, nie napisałeś, co wiezie Larbiński dla Francuzów? Dlaczego opuściłeś ten sympatyczny szczegół?

– Larbiński powiedział: „Tylko niech pan o tym nie pisze, dobrze? Jak się w Polsce dowiedzą, Plank może mieć przykrości i ja też. Zazdrość i tak dalej, rozumie pan? A tak pokażę za granicą, jakiego mamy tu w Polsce wspaniałego faceta. Chcę mu pomóc, chociaż może nawet nie będę mógł ogłosić jego nazwiska”.

– Może nawet powie, że są jego? – zastanowił się Mikołaj. – Ciekawe, jak daleko można posunąć taką grę? Nie chcę, żebyś mnie źle zrozumiał Kostkowski, ale zwracam ci uwagę na fakt, że patrzysz na łajdactwo i nie przeciwdziałasz mu.

– O tobie nie napiszę nigdy – rzekł Kostkowski wesoło. – Ty jesteś trefny. Siulim! – uniósł kieliszek, wypił i rozkaszlał się, aż mu śliczne, zielonkawe oczy wyszły z orbit.

Mikołaj uderzył go parę razy mocno w plecy. – Lepiej? – spytał. – Właściwie powinieneś się udusić, ty szmato, tak byłoby korzystniej dla ciebie i dla świata.

– Nick… – wyseplenił Kostkowski – czy to moja wina? Jak napiszę i tak nie wydrukują, a jak wydrukują, to ktoś zadzwoni przed ukazaniem się numeru, że po co o tobie? Nie, nie cenzura. Ktoś tam, nikt nigdy nie wie kto, jakiś znajomy ciotki sekretarza redakcji, który się orientuje, co można, a czego nie należy. I zdejmą. A ja dostałem etat, o, zapomniałem ci powiedzieć… W „Warszawskim Wieczorze”.

– Gratuluję – rzekł Mikołaj. – Właściwy człowiek na właściwym miejscu. – Nagle porwał go żal i gorycz. – Ty gnoju! – szepnął. – Czemu pakujesz łapy w kloakę? Dlaczego nie zabierzesz się do pisania o największym rurociągu naftowym w Europie albo o wydobyciu siarki? – Ścisnął w dłoni gabardynowe klapy Kostkowskiego, lecz zaraz puścił, wstydząc się bezsensowności gniewu i buntu.

Kostkowski wygładził wyniośle marynarkę. – Ja piszę o ludziach – rzekł hardo – a nie o rurociągach. Już taki jestem… – Brzmiało to jak deklaracja niepodległości i tak właśnie wyglądało w oczach Kostkowskiego, dumny był z tego, albowiem starał się to robić już wtedy, gdy pisanie o rurociągach i kopalniach było jedynym obowiązkiem dziennikarza; w związku z czym uważał się za bojownika. Czuł śmieszność takich obwieszczeń, a jednocześnie męczyło go, że Mikołaj mówi o tym, o czym nikt nie odważa się wspomnieć w trwodze przed tyranią fasonu – mody na niewyrażalne najprostszych potrzeb sumienia. – Nick – powiedział – trzeba żyć, prawda?

– Przecież nie z Larbińskiego? – rzekł Mikołaj drwiąco. Ma mnie za zupełnego dęciaka… – pomyślał Kostkowski.

Nie mógł znieść, że ktoś nim gardzi, a jednocześnie ma go za frajera. Przytyki moralne, proszę bardzo, to nie odnosi się do niego, lecz do wszystkich bez wyjątku, ale politowanie… – Jak myślisz – rzekł zimno – ile jest warta ta zajawa dla takiego Larbińskiego?

– Nie powiesz, że odpala ci za to kafla… – Mikołaj uśmiechnął się.

Kostkowski poczerwieniał aż po gładkie czoło, zapędził się zbyt daleko w pogoni za honorem, miłosierny uśmiech Mikołaja obnażał w nim durnia. – Ile jest wart ten krawat? – rzekł ze swobodą sztangisty walczącego o przedostatnie miejsce w turnieju, pokazał ładny krawat z fularu w żółto-srebrne rożki. – Z pięć dolarów, nie? I drugi taki, to razem dycha. I krem do golenia Yardleya, to ile? Patyk zbierze się lekko. Facet jeździ, nie tak jak ty albo ja. Warto się poużerać, żeby tekst o nim szedł na pierwszej kolumnie, przy naradzie w sprawie inwestycji budowlanych i nowinach o reaktorze atomowym w Świerku…

Mikołaj odwrócił się i oparł wysuniętymi do tyłu łokciami o kontuar. Nie słuchał już Kostkowskiego, dlaczego miał rozważać swe parszywe klęski z tym śmieciem? Wokoło Polacy pili jarzębiak lub wódkę z wermutem i jedli obsmażane przy kości kotlety schabowe z frytami, zrazy zawijane z kaszą, sznycle cielęce z jajkiem unurzane w zawiesistej marchewce lub kiełbasę z kapustą; wszystko o wiele za tłuste, gniotące wnętrzności jak nieodstępna troska, sycące ciężarem, a nie zaspokojeniem potrzeb; w zwałach układanego w żołądku pożywienia wódka drążyła małe, muliste jeziorka, jak kratery wulkanów, bulgocące wzdęciami i napastliwą wesołością. Mikołaj patrzył na Polaków i łzawe, złe szczęście podchodziło mu do gardła; jakże umiał im przekazywać ich malutkie, melancholijne mądrości i karłowate prawdy za trzy grosze rosnące na skrawku zapomnianej ziemi między asfaltem a szynami tramwajowymi, jałowej i usianej wszelakim odpadkiem… I wiedział o tym, że umie, a także Polacy o tym wiedzieli. Przez całe życie – myślał z rezygnacją – zbieram ogromną, niepotrzebną wiedzę o obuwiu, twarzach i butelkach od wody sodowej. Zbyt wielką i dogłębną, by ją przekazać komukolwiek, zapisać lub ukazać. – Przegrałeś, stary… – powtarzał Kostkowski z uporem, bez chęci poniżania, jakby szukając dla siebie udziału w cierpieniu, które nie jest wcale cierpieniem, lecz dolegliwością dnia powszedniego. Mikołaj nienawidził przegrywania, lecz przegrywając, odkrywał swoją siłę. Uśmiechał się wtedy skąpo, odsłaniając foremne, trochę zniszczone paleniem zęby, odczuwał ciężar swych rąk, sposobnych do wszelkiej pracy, lecz zgnuśniałych i wyklętych przez hierarchię potrzeb i doznań mózgowca. Przegrywając, wiedział, że ma przed sobą odejście, które nie jest ucieczką, którego się nigdy nie bał ani nie wstydził, które na swój sposób ukochał i wymarzył, aczkolwiek odsuwane ciągle w pustą przestrzeń przyszłości stawało się coraz bardziej mitem i tęsknotą. Była to tęsknota za niekończącą się wędrówką przez wąwozy kamiennych miast, pośród świateł, neonów i pulsowania bezimiennych mas ludzkich. Nie być kolekcjonerem określonych kodeksem społecznym egzystencji, uciekać przed gromadzeniem mieszkań, stanowisk, ładu zamierzeń, systematyki rozwoju i wznoszenia się, samochodów i podróży na czyjś koszt! Wszystko, czego chciał, to pojawiać się na progu kawiarń, restauracji, kin, dancingów, bufetów, dworców, urzędów pocztowych – z rękami w kieszeniach taniego płaszcza – i być sobą, odczuwać w pełni miejską rozpacz i bezcelowość przemijania, bezsiłę walki o odciśnięcie swego istnienia w cementowej plazmie świata. Smuciło go wtedy trochę, że Lukrecjusz, Byron i Rimbaud nic już nie znaczą dla jedzących tu parówki i pijących piwo lub stojących w ogonku na film z Marylin Monroe, że cały wysiłek i doskonałość tych tam kiedyś niewarte są zapachu benzyny, unoszącego się nad jezdnią, ani drobiny energii lamp jarzeniowych, siejących światło i wyzwalających jednakowe twarze z mroku. Radowało go przez chwilę, że bez grama żalu przychodzi mu rezygnacja z naśladowania Lukrecjusza, Byrona i ich zdobyczy, o których myślał kiedyś z piekącą zawiścią; że tak łatwo przychodzi mu zadowolić się ładnymi nogami kobiet, że wystarczy mu teraz zachwyt na widok ulepszonej polewaczki ulicznej, akt kupna pudełka papierosów lub moment odbierania filiżanki kawy z ekspresu. Gardził wtedy koniecznościami, miotającymi nim nad ranem po źle przespanej nocy, na które składały się: wiara w siebie i dręczące pożądanie błyszczących dokonań. Roztapiał się wtedy w szczęściu stwierdzenia, że pozostanie małym nikim, jak ci wszyscy, i tak jest słusznie i wygodnie. Tu jest moja ojczyzna… – mówił sobie, patrząc na ulice, mosty, połacie okaleczonych przez wojnę slumsów i hektary nowych pomieszczeń dla współczesnych, pszczelich przeznaczeń – …a w ojczyźnie umiera się bezimiennie. A mimo to pragnął iść, iść przed siebie, bez oznaczonego celu, wyłaniać się z coraz to nowych dworców i schodów metra, wprost na nowe gmachy, narożniki ulic i pełne neonów place, wędrować dokądś po coś, czego nigdy nie należy określać, albowiem konkret jest nieuchwytny, a spokój nie do odnalezienia. Ale po to, aby iść, trzeba mieć paszport zagraniczny, rzecz nie do wyłowienia z morza urzędów, oraz porzucić Krystynę wraz z miłością i jej więzami z gumy, które dają się targać, ale nie zerwać.

Na ulicy dopadł go Kostkowski. – Nie wygłupiaj się – powiedział rozżalony. – Przecież rwałeś się do płacenia – powiedział Mikołaj – nie chciałem ci przeszkadzać. – Nie o to chodzi… – rzekł Kostkowski; nie potrafił sformułować urazy bez poniżających skamlań o wzajemność uczuć. Mikołaj szedł z rękami w kieszeniach, skulony, jakby mu było zimno. – Dokąd idziemy? – spytał Kostkowski. – Ja idę do Dziennikarzy – rzekł Mikołaj.

Lokal klubowy Stowarzyszenia Dziennikarzy cechowała pozorna ekskluzywność i pozorna elegancja: przy wejściu stał portier w czarnym garniturze i wpuszczał do środka każdego bez wyjątku. Hol był bogato upstrzony komunikatami na pluskiewkach; na sali restauracyjnej meble miały siedzenia przetarte aż do niesheblowanego drzewa, wysokie okna pozbawiono zasłon. Niemniej obecni zachowywali się jak w świeżo otwartych salonach hotelu Claridge, panie unosiły filiżanki z kawą w dwóch palcach, odginając do tyłu trzy pozostałe, panowie poprawiali co chwila perłowe krawaty i kolorowe kamizelki z Galluxu. Mikołaj usiadł przy stoliku i zamówił dużą wódkę, po czym Kostkowski przywlókł się z toalety; alkohol naruszył już go wyraźnie, w wymyty, gładki wygląd wkradła się asymetria. Mikołaj nie zwracał na niego uwagi, przechodził właśnie okres męczącej jasności myśli, którą spiłować mógł tylko żółciowy smak wódki.

– Leżysz, bracie – jęknął Kostkowski. – Dlaczego nic dla mnie nie zamówiłeś? Chodź, pójdziemy na tę rewię mody, poklepiemy je trochę po tyłkach. Prasie wszystko wolno. Dlaczego mnie tak traktujesz? Dlaczego nie dają mi tu herbaty?…

Dlaczego? – Mikołaj usiłował zrozumieć, co uczynił Larbinski. My, artyści – mówiła przedwczoraj kwaśno zacięta facjata Larbińskiego za zapotniałymi okularami – musimy się trzymać razem. Łączy nas święty sojusz przeciw tym zza biurek w KC i ministerstwach… Elżbieta uśmiechała się wytwornie i głupio, Andrzej potakiwał poważnie, choć nie słuchał, nic go to nie obchodziło, ale on, Mikołaj, czuł, jak ogarnia go sympatia dla Larbińskiego, mimo że zawsze uważał go za nudnego partacza i nadskakującego sługusa komunistów. Pański scenariusz to rewelacja! – mówił Larbiński, a Mikołaj tonął w pochlebstwach, wymieszanych z wódką: nareszcie znalazł prawdziwego przyjaciela i doradcę, który go pojął i docenił. On mnie zrozumiał – myślał uspokojony – on wie, ile ten film dla mnie znaczy. Poprzez ten film dotrę do ludzi, którzy będą potrząsać mą ręką i wołać: „Kochamy cię za to, co wiesz o nas!”…

– Najgorsze – powiedział Kostkowski – że jak coś zrobisz, to nie można o tym nie mówić. Oto, co doprowadza takich Larbińskich do ślepej pasji. Zadusiliby cię własnym szalikiem. A ty nie odróżniasz ich od prawdziwych przyjaciół, tych, co chcą dobrze… Uciekasz od nich… – poskarżył się.

Kostkowski miał rację, głaszczącą próżność, lecz niebezpieczną. Tak było właśnie z jego filmem o niesumiennym listonoszu. Ludzie pokładali się przez dziesięć minut ze śmiechu, gdyż był to nadprogram. Pierwsza odezwała się Dyrekcja Poczt; odpowiedzialni za łączność urzędnicy wskazali na fakt, że łatwo jest krytykować z zewnątrz, natomiast ci, którzy siedzą w środku, wiedzą, z jakimi trudnościami boryka się poczta przy braku sprzętu, instalacji i wykwalifikowanych pracowników. Rzeczywiście, listonosz Mikołaja dopuszczał się różnych przeniewierstw, wywołujących drastyczne powikłania, a także zaniedbywał obowiązki, lecz czynił to w imię miłości. To wywołało opryskliwą reakcję Związku Zawodowego Pocztowców, który wykazał, że Mikołaj pominął milczeniem znany fakt przeciwstawiania się przez pocztowców z bronią w ręku Hitlerowi. Ogólne warunki życia – dowodzili – wymagają pewnych wyrzeczeń i ciężkiej pracy, od której pocztowiec polski nie uchylał się nigdy, a co dopiero teraz, gdy wszystko jest własnością ludu, czego w tym filmie, pretendującym do miana filmu o poczcie, zupełnie nie ma. W międzyczasie przed kinem pojawiły się tłumy, a bilety można było dostać tylko u koników, czego na pewno nie spowodował główny film, nudna, austriacka opereta o walce Cyganki z hrabią o dziewiczą cześć; tym bardziej że zaraz po dodatku Mikołaja ludzie opuszczali masowo kino, ocierając łzy śmiechu. Natomiast pewien dygnitarz z Ministerstwa Kultury wyłuszczył z przekąsem podczas telewizyjnego wywiadu, że gusta publiczności są nieodgadnione, że nie może dostrzec, co urzeka widzów w owym drobiazgu, a także, że jego ministerstwo uważa ten filmik za niesmaczny, zaś – co gorsze – wypaczający rzeczywistość, albowiem, jak to łatwo zauważyć, został on nakręcony na zachodzie kraju, co daje nieprawdziwy obraz stosunków na Ziemiach Odzyskanych i może stanowić argument w niemieckiej hecy rewizjonistycznej i antypolskiej. Po czym dodał, że produkcja tego filmu jest efektem nieuwagi, która się nie powtórzy. To wystarczyło, aby krytyka podlizująca się ministerstwu uderzyła w surmy alarmowych szyderstw. Stoimy oko w oko z przejawem nowego terroru – pisał jeden z miarodajnych krytyków, niejaki Nowara – terroru pseudoludowej sztuki odpustowych gipsatur. Nie wolno nam tego bagatelizować! Zupełną niespodzianką było zachowanie salonu pani Stoll; zazwyczaj wystarczył cień niechęci władz wobec kogoś, aby przemienić jego bywalców w drwiących Wolterów, obłudnie gratulujących pokonanemu klęski. Sukces Mikołaja przyjęty tam został jednak z furią, wyzwiska i gromy miotano na wszystkich: na naród, na kierownictwo polityczne i na samego Mikołaja, a Hryniewicz napisał nawet mały esej (perełkę, jak mówiła pani Stoll), w którym stwierdził, że kultura polska nigdy nie będzie dumna z pana Planka i nie może się on zaliczać do jej współtwórców, tak jak… – tu wymienił dwa nazwiska reżyserów filmowych, jednego, który właśnie zakupił prawo sfilmowania jednej z jego nowel, i drugiego, który telefonował doń pijany po nocach, cytując fragmenty jego utworów i nazywając go warszawskim Goethem. Wszyscy atakujący mieli wyrobione zdanie na temat filmu o niesumiennym listonoszu, nawet gdy go nie oglądali, od ucha do ucha szeptano sobie, jaki jest wulgarny, okropny, płytki, a nawet że uwłacza socjalizmowi, co wymawiano sarkastycznie i z zadowoleniem, a także jako dobry dowcip. Ktoś przypomniał, jak Mikołaj demonstrował przeciw szarzyźnie życia w początkach lat pięćdziesiątych za pomocą kolorowych skarpetek w paski, ktoś inny podkreślił jego alkoholizm, a jeszcze ktoś dodał krótko: „Błazen…” i tak już zostało. Opinie niezależnego i opozycyjnego salonu pani Stoll przedostały się z dziwną łatwością do wiadomości zwalczanych władz kulturalnych i znalazły tam przychylny oddźwięk: Mikołajowi Plankowi nie powierzono już nigdy kręcenia żadnego filmu.

– Ciekawe, jak długo będziesz mnie jeszcze ignorował? – poskarżył się Kostkowski z urazą.

– Idzie Hojda – rzekł Mikołaj. – Będziesz miał towarzystwo.

– Można? – spytał Hojda, podchodząc. – Nie przeszkadzam wam? – Stał chwilę nad stolikiem, bardzo wysoki, szeroki w ramionach i wąski w biodrach, ubrany w same włoskie nabytki z ostatniej podróży.

– Nie, pomagasz – powiedział Mikołaj. – Głupie pytania, głupie odpowiedzi – dodał wyjaśniająco.

– Ty, Marek – spytał Hojda Kostkowskiego – kto to jest ta cizia? – Wskazał na stolik, przy którym siedziała samotna dziewczyna nad dużą kawą. Kostkowski zlokalizował spojrzenie z pewnym wysiłkiem. – Ta tam? – spytał, aby zyskać na czasie: nie mógł przyznać, że kogoś tu nie zna lub nic o nim nie wie. – Ach, ta! – rozjaśniło mu się. – Taka mała kurwa, która trochę nie ma gdzie spać, z tych, co to przyjeżdżają z Siedlec i z Rzeszowa w pogoni za karierą w filmie lub na polu rozrywkowym. W szatni ma walizkę, a w niej zmianę majtek i pusty brulion na pamiętnik.

– Niezła – westchnął Hojda.

– Przygadaj ją – poradził Kostkowski. – Będziesz miał uciechy co nie miara. Ta jest nawet miluchna. I wcale nie flejtuch, myje się. Bożena czy Danka, już nie pamiętam.

– Ja tego nie robię – westchnął Hojda niechętnie; miał młodzieńczą, jasną twarz o zadartym nosie pod przykarbowaną falą płowych włosów, uśmiechał się życzliwie, z wymuszoną rezerwą.

– Idź po nią – rzekł Mikołaj do Kostkowskiego.

– Chcesz? – zdziwił się Kostkowski. – Naprawdę?

Wstał, poprawił się w marynarce i poszedł. Przez chwilę stał nad stolikiem dziewczyny, po czym się przysiadł. Dziewczyna rozmawiała z nim obojętnie.

– Przytarga ją? – spytał Hojda.

– Na pewno – rzekł Mikołaj.

Dziewczyna wstała, wzięła z sąsiedniego krzesła torbę lotniczą, przewiesiła przez ramię i poszła za Kostkowskim.

– Panna Ilona – przedstawił Kostkowski. – Pan Mikołaj Plank, pan Włodzimierz Hojda. – Wymawiał nazwiska z namaszczeniem, podkolorowanym wódką i snobistyczną przyjemnością.

– Mariola Prrrssska – przedstawiła się oględnie dziewczyna.

Kelner, którego dotąd przyzywano nadaremnie, znalazł się natychmiast – Czym mogę służyć? – pochylił dostojną, szpakowatą głowę nad stolikiem i przełożył brudną serwetę na drugą stronę, po której była tak samo brudna. – Pół litra eksportowej, pomidory, pudełko sardynek, ser roquefort, woda mineralna – zadysponował Hojda.

– Phi! – gwizdnął Kostkowski. – Inwestycje?… Opamiętaj się, pomidory jeszcze inspektowe, po osiemdziesiąt zet kilo.

– Mam zamiar zjeść kolację – rzekł zimno Hojda. – Pani studiuje? – zwrócił się przymilnie do dziewczyny.

– Życie… – wtrącił Kostkowski.

– Miałam taki zamiar – odparła dziewczyna – ale nic z tego nie wyszło. Nie przyjęli mnie do szkoły dramatycznej.

– Musi pani strząsnąć z siebie gorycz porażki – rzekł Hojda z ujmującym uśmiechem. – Najlepiej dzięki najprostszym radościom.

Dziewczyna spojrzała na Hojdę jak na rzecz, na której się nieźle rozumie, taksująco, ze znawstwem. – Czemu nie – powiedziała. – Bardzo lubię tańczyć. Pan, zdaje się, pracuje w telewizji, nie? – spytała.

– Nie – odparł Hojda z krzywym uśmiechem. – Ale znam tam coś z sześciu dyrektorów. – Wydawało mu się, że Kostkowski dostatecznie wyraźnie wypowiedział jego nazwisko, aby nie było nieporozumień.

– Małpeczko – powiedział Kostkowski – to jest pan Hojda. Nigdy nie słyszałaś? Taki pisarz. Nie uczyłaś się o nim w szkole?

– Ależ oczywiście – rzekła przytomnie dziewczyna. – Pan Hojda. Czy chcesz przez to powiedzieć, że nie chodziłam do szkoły? – obraziła się na Kostkowskiego.

– Nie ma o czym mówić – załagodził Hojda. Uprzejma skłonność do ustępstw leżała u podłoża jego kariery; dzięki niej pasowany został w swoim czasie na czołowego intelektualistę, wszyscy przyznali mu głębię myśli i ujrzeli w nim reprezentanta twórczej rezygnacji. Po wojnie zerwał z Armią Krajową i zapatrzył się w nowe, rewolucyjne ideały całą mocą swej uczciwej harcerskiej wyobraźni. Za Stalina, gdy wszelka wieść o istnieniu AK-owców była w literaturze zakazana (wolno było ukazywać ich wyłącznie jako pomiot szatana z demonologii Hieronima Boscha) Hojda wpadł na pomysł dość prosty: napisał powieść o bardzo nikczemnym AK-owcu, którego bolał wrzód na dwunastnicy. Rzecz jasna, nie wyjaśnił zbyt dokładnie, czy AK-owiec popełnia swe bezeceństwa na skutek ideologicznej wredności, czy podświadomych skrzywień psychosomatycznych, wywoływanych permanentnym bólem brzucha. Mogło być tak lub inaczej, pewne było to tylko, że AK-owiec jest skończonym draniem. Ten nieskomplikowany chwyt zapewnił Hojdzie na długie lata sławę humanisty i artysty, którego pisarstwo szuka dogłębnej wiedzy o człowieku i nie cofa się przed żadnym tematem.

Kelner wrzucił na stół mnóstwo rzeczy i rozlał wódkę. – Za pani pracę w telewizji – powiedział Mikołaj i wypił. – Mam nadzieję – dodał – że pan Hojda uczyni wkrótce z pani gwiazdę szklanego ekranu.

– W telewizji już też próbowałam… – zwątpiła dziewczyna. Skrzywiła szczupłą, trójkątną twarz o krótkim, zgrabnym nosie i jasnych oczach pod sztucznie czarnymi brwiami i masą siwych włosów, farbowanych u taniego fryzjera. Nosiła ciemnoczerwone pończochy, zimową spódnicę i czarną bluzkę, dawno niepraną, szeroko wyciętą wokół szyi. Otworzyła torbę, w poprzek której biegł napis „Stewardess-Airways”: kłębiły się w niej podarte rękawiczki, lignina, różne saszetki z brudną watą i kredkami do ust – i wyjęła z niej paczkę papierosów marki Winston. Poczęstowała wszystkich ruchem dystyngowanym, po czym wstała, powiedziała: – Przepraszam… – i poszła do toalety.

– Aleś zadziałał… – rzekł Kostkowski do Hojdy. – Przecież możesz się z nią zdrzemnąć bez sardynek i pomidorów w kwietniu.

– Nie martw się – uśmiechnął się szeroko Hojda. – Jesteś dziś moim gościem.

Dziewczyna wróciła z toalety w nylonach zamiast czerwonych pończoch. Twarz miała poprawioną, powieki mocno wytuszowane, ręce czyste. Usiadła i wzięła się poważnie do jedzenia.

– Słyszałem, że cię dziś topili – rzekł Hojda do Mikołaja.

– Fakt – przyznał Mikołaj

– Coś tam napisał, że ich tak rozwścieczyło?

– Czy ja wiem? – zastanowił się Mikołaj. – Chyba prawdę.

– Cóż to jest prawda? – rzekł Hojda.

– Już gdzieś to słyszałem – powiedział Kostkowski.

– Napisałem, jak jest śmiesznie, kiedy dwoje ludzi chce się ze sobą przespać i nie mogą – wyjaśnił Mikołaj.

– Co im zawadza? – spytał Kostkowski. – Konwenans? Moralność? Strach?

– Świat – odparł Mikołaj. – Malutkie potrzeby innych ludzi. A także windy, ogłoszenia matrymonialne i kosmetyka.

Dziewczyna przestała jeść i wpatrzyła się w niego. – Ja pana rozumiem – powiedziała.

– Czy to moja wina, że tak jest? – zastrzegł się Mikołaj. – Nawet wszyscy przyznali mi rację, że tak jest. – Poczuł chęć mówienia do dziewczyny, sprawiało mu przyjemność, że mówi i że ona go słucha.

– Zawsze marzyłam o tym, żeby pana poznać – rzekła dziewczyna. – Jak powiem różnym facetom i facetkom, że z panem siedziałam u Dziennikarzy, to zatłuką mnie z zazdrości. – Nie widziała już przy stoliku nikogo poza Mikołajem.

Mikołaj wstał, powiedział: – Przepraszam… – i poszedł do toalety. Wychodząc z niej, ominął wejście na salę. W holu, przy wyjściu, stał Kostkowski już w płaszczu. – He, he – zaśmiał się z zadowoleniem – znam cię jak swoją prawą nogę. Wiedziałem, że tak zrobisz. – Przecież nie zostawisz mu tej dziewczyny – rzekł Mikołaj. – A cóż ona mnie obchodzi? – wzruszył ramionami Kostkowski. – Co ja mogę mieć wspólnego z tym towarem? Niepewny element nie przekracza progu mych apartamentów, zarezerwowanych dla pań z towarzystwa i gwiazd ekranu. Nie zostawiaj mnie samego. Nick… – poprosił bezradnie. – Idę do Krystyny – powiedział Mikołaj. – Dosyć na dzisiaj. – Pójdę z tobą – łasił się Kostkowski. – Kupimy w nocnych delikatesach butelkę wina. Krystyna się ucieszy. – Ma dużo roboty – rzekł Mikołaj. – Nie jestem pewien, czy ucieszy się. – Wiem, wiem – rzekł Kostkowski – robi scenografię do Otella. Podobno rewelacyjną. Zrobię z nią wywiad do „Kobiety i Życia”. Właśnie zamówili u mnie coś takiego… – Wyciągnął świstek papieru z kieszeni i zaczął coś szybko notować. Mikołaj postawił kołnierz wiatrówki i wyszedł. Na ulicy dogonił go Kostkowski. Szli, milcząc, na rogu Nowego Światu Mikołaj przystanął. – Kochany – powiedział – odpalantuj się ode mnie, dobrze? – Dobrze – rzekł Kostkowski potulnie. – Idę na tę rewię mody. – Mikołaj odwrócił się bez słowa i poszedł w stronę Placu Trzech Krzyży.

2.

Na placu Trzech Krzyży przewrócił się pijak. Mikołaj szedł za nim od paru minut i nawet dość mu się ten pijak podobał. Deszcz przestał siąpić, ulice były wilgotne, niby wymyte. Pijak leżał przez chwilę spokojnie, z twarzą pomiędzy rozłożonymi ramionami, odnalazłszy cichą przystań na bruku. Po czym zabrał się do wstawania, lecz nie mógł przezwyciężyć poślizgu gumowych podeszew, zrezygnował więc na razie z tego przedsięwzięcia i usiłował coś zaśpiewać, chcąc pieśnią wyrównać klęskę fizycznej niemocy. Przechodnie mijali go obojętnie lub bojaźliwie, na nikim nie czyniło wrażenia, że człowiek szoruje nosem po trotuarze, a jeśli nawet ktoś z przechodzących odczuwał to jako zakłócenie norm współżycia albo zachwianie stosunku człowieka z naturą, to długoletni staż społecznych pojęć bezsensu paraliżował chęć interwencji. Trzy małe dziewczynki kibicowały wiernie drodze krzyżowej pijaka; ich zaangażowanie cechowała zdrowa emocja, śmiały się serdecznie lub wykrzykiwały zgodnym chórem: „Oooo!” – gdy pijak inaugurował nową akcję bezładnych, rozpaczliwych ruchów kończyn. Mikołaj pochylił się nad pijakiem: wiedział doskonale, co będzie dalej, lecz nie mógł tego nie uczynić. Czuł się odpowiedzialny za tego tu, drugiego człowieka, gnoja cuchnącego wymiotami, którego najchętniej skopałby po brzuchu za udręki swoje, jego i wszystkich ludzi, skazanych na siebie wzajemnie. Uniósł go za ramiona i powiedział: – No, kolego, raz i do góry… – Pijak spojrzał rozpłyniętymi w dziwacznych światach oczami; na zmierzwionych, młodych włosach wciśniętą miał czapkę szofera autobusów miejskich z pękniętym, lakierowanym daszkiem. Objął kark Mikołaja grubym, niemrawym ramieniem, unurzanym w błocie, i dźwignął się: na twarz wpłynęła mu miłość nagła i wszechmocna. – Ty… – zabełkotał – ty jesteś klawy! Kochany… ty… koleś… człowiek… obywatel… ty jesteś cudny! – Dobra, dobra – powiedział Mikołaj – montuj się, bracie, nie spędzisz przecież reszty życia na tym cholernym trotuarze. Żeby chociaż jakiś trawniczek, co? – Pijak stał już na nogach. – Maniek… Jurek… takie bladzie… – skarżył się mozolnie. – Ale człowiek zawsze znajdzie człowieka, nie?… – Śmierdział dość potężnie wyrzyganą gdzieś na szlaku zagrychą. – Powiedz, nie jest tak?… – pochylił się niebezpiecznie ku Mikołajowi i objął go oburącz za szyję. – No, koleś… – uwolnił się łagodnie Mikołaj – już jesteś dobry. Teraz poprujesz spokojnie do kochającej żony i jasnowłosych dziatek. Mam nadzieję, że nie trzeba ci kompasu? – Nie – odparł zgodnie pijak. – Skąd wiesz, że mam żonę?– Mikołaj przystawił go dla pewności do ściany domu i rzekł: – Cześć. Trzymaj się. – Nie… – pijak potrząsnął głową długo i z uporem. – Teraz pójdziemy na wódkę. Ty i ja… – Kochany, muszę iść – uśmiechnął się Mikołaj. – Nigdzie nie musisz – zaparł się pijak. – Musisz ze mną się napić. Może ci nie wypada, bo ja taki?… – Zaciągał tam i z powrotem eklery wytytłanej, skórzanej kurtki, dbając gorączkowo o elegancję. – Tu jest jeden barek… – rzekł tonem poufnym. – Nie możesz mi odmówić… – Odpada – rzekł Mikołaj i odwrócił się, lecz nie postąpił kroku: twardy uchwyt przytrzymał go brutalnie w miejscu. – Obrażasz mnie śmiertelnie… – język pijaka potykał się na sylabach: jego ciemne, rozmiękłe spojrzenie zbiegło się naraz kłująco w jednym punkcie nad czarnym, polskim wąsikiem. – Może myślisz, że nie mogłem sam wstać?… Że jestem taka ściera, zbierana z rynsztoka… No, powiedz? Nie możesz tak mnie poniżać! Dyrektor, kurwa go mać, pić mu ze mną nie wypada! – Krzyczał już na całą ulicę, trzymając kurczowo Mikołaja za klapy. Przechodnie obchodzili coraz szerszym kołem ich wstrętne, pijackie rozliczenia, które przemienią się zaraz w bójkę. – Dobrze – powiedział Mikołaj z rezygnacją – mogę wypić kielicha…

Pijak oparł na nim rozrosłe, bierne ciało i tak wtoczyli się do baru Godło, trzeciej kategorii. Usiedli przy stoliku oblepionym mokrą, papierową serwetą, pośród zasłony dymnej z tytoniu. Wokoło było niewielu Polaków; opierali się głowami o siebie i szeptali coś nad kuflami piwa, rozpraszając zamroczenie krótkimi okrzykami: – Osk!… – oznaczającymi na przemian zachwyt i grozę. – Ty się nie nawalaj – rzekł pijak – ja mam dziadźki. – Wyjął z kieszeni plik nowiutkich pięćdziesięciozłotówek z wypłaty. Podszedł bardzo niski i bardzo gruby młody facet w kelnerskiej kurtce z odwiniętymi rękawami: przedramiona miały grubość uda, nad tonącą w fałdach i podbródkach, różową, obojętną twarzą wznosił się wybrylantynowany pukiel.

– Pół litra i piwo – zażądał pijak. – Może jesteś głodny, kochany? – pochylił się czule ku Mikołajowi. – Jak ty się nazywasz? – Mikołaj. – Jak ten święty? – Zupełnie tak samo.

– Genialne! A ja Edward. – Jak ten król – rzekł Mikołaj. – Jaki król? – spytał pijak. – Angielski – odparł Mikołaj i zaśpiewał: – „Nad brzegiem morza stał Edward ósmy, liście akacji obrywał, przybądź, ach przybądź, ty moja Simpson, tak swoją Simpson przyzywał… – Genialne! – ucieszył się pijak. – Co to jest Simpson? – Za dużo by o tym mówić – westchnął Mikołaj. – Robię przy autobusach – poinformował go pijak – na Inflanckiej. Specjalność wtryskiwacze. I żonę mam w dechę. Blondynka, duża rzecz! Pracuje w cedecie. Jak coś przychodzi z importu, ponimajesz, to lepiej kogoś znać, od razu się znajdzie. A ja jestem członek rady zakładowej. Może potrzebna ci robota? Ty gdzie tyrasz? – Kręcę się – zwierzył się niejasno Mikołaj. – Ty jesteś nauczyciel – orzekł pijak. – Jak cię widzę… Chromolę, ale jesteś nauczyciel, żebym tak skonał… Zgadłem? – Zgadłeś – rzekł Mikołaj. Niski gruby przyniósł wódkę. – Płatne z góry – powiedział. Pijak zapłacił i dał pięćdziesiąt złotych napiwku. – Napij się z nami – dodał. Kelner przyniósł sobie angielkę, nalał i wypił. – On jest nauczyciel – powiedział pijak – i genialnie śpiewa. – Kelner poszedł, Mikołaj wyjął z kieszeni małą, pięknie oprawną książeczkę. – Co to jest? – zapytał pijak i objął go tkliwie za szyję. – Do nabożeństwa? Czy metryka ślubu? – Paul Valery – odparł Mikołaj. – No to co? – rzekł pijak. – Mogę ci coś przeczytać? – spytał Mikołaj. – Mowa… – rzekł pijak z objawami senności w głosie.

„My, cywilizacje – zaczął Mikołaj – jesteśmy śmiertelne. Zapadły się cesarstwa… zeszły w niezbadaną głąb wieków, wraz z ich bogami i ich prawami, z ich akademiami i słownikami, z ich klasykami, romantykami i symbolistami, z ich krytykami i krytykami ich krytyków. Niniwa i Babilon to były piękne, obce imiona, całkowita ich ruina znaczyła dla nas tak mało, jak ich istnienie. Dziś widzimy, że przepaść historii jest dość głęboka, by pochłonąć cały świat. Cywilizacja jest tak samo krucha, jak życie. Okoliczności, które kazałyby dziełom Keatsa i Baudelaire’a dzielić los dzieł Menandra nie są już nie do pojęcia: czytamy o nich w gazetach…”.

Pijak spał, z głową w mokrym papierze. Mikołaj zsunął mu czapkę na oczy, żeby go nie raziło światło i wstał. Pijak ocknął się. – Ty skurwysynu – powiedział – oddaj forsę! – Wyszarpnął książeczkę z rąk Mikołaja i rzucił na zadeptaną piwną mazią podłogę. Mikołaj schylił się i zaraz poczuł kopnięcie w nerki, silne, lecz mało precyzyjne. Zwinął się, uniknął następnego ciosu, po czym uderzył ze skłonu, szybko dwa razy: raz w korpus i poprawił w szczękę; ledwie zdążył podnieść książkę, gdy poczuł, że unosi się w powietrzu, przebywa wywalone nogą drzwi i ląduje, zataczając się na ulicy. W drzwiach otrzepywał bez słowa ręce niski, gruby kelner. Obok, na żelaznej żaluzji sąsiedniego sklepu, zwisał pijak i płakał donośnie.

Mikołaj poprawił wiatrówkę i powlókł się przez pusty plac. Odczuwał znów głód alkoholu, żal mu było niewypitej w barze wódki. Gdzie są prześladowcy? – myślał leniwie, przecinając Aleje Jerozolimskie. – Na kolegium filmowym? W redakcji Kostkowskiego? W barze Godło? W tym białym gmachu? W salonie pani Stoll? – i tak doszedł do Bristolu.

Dobijał się do okratowanych drzwi, portier w końcu otworzył, lecz nic chciał go wpuścić. – Czegój tak walicie? – ofuknął go. – Bez kapoty nie wolno. – Miał na myśli marynarkę i napierał pękatą kupą swych chłopskich kości i mięśni na Mikołaja, wypychając go za próg. – No, gospodarzu, nastąp się – rozległ się równy, nieco sepleniący głos za Mikołajem i długa, chuda ręka odsunęła wielkopańskim gestem portiera-wieśniaka. – Nie widzisz, kto idzie, ciubaryku! – krzyknął szatniarz z góry wyłożonych czerwonym dywanem schodów. W rozeźlonych prosięcą zaciekłością oczkach portiera odbiła się idiotyczna bezradność. – Jeden gada to, drugi tamto… – machnął ręką i splunął za drzwi, na przewrotne subtelności życia w wielkim mieście. – Moje uszanowanie dla pana hrabiego – rzekł półgłosem szatniarz, gdy weszli na schody. – Ale ten pan jest w stroju nieco... hmm… nieodpowiednim… – wskazał grzecznie na Mikołaja. – Ten pan jest wnukiem marszałka Piłsudskiego – rzekł wysoki mężczyzna o długawym nosie w zmiętej, przystojnej twarzy. – W związku z tym ma kaprysy. – To co innego – zgodził się szatniarz, inkasując dwadzieścia złotych. – Pan też jest wnukiem marszałka – uzupełnił wysoki pan. – Wszyscy jesteśmy wnukami. Ten ponury satrapa wymagał od społeczeństwa, aby go nazywało dziadkiem. – Byli tacy, co wymagali, panie hrabio – wypowiedział się enigmatycznie szatniarz.

– Biegasz tu za hrabiego? – spytał Mikołaj z uznaniem. – Mój drogi – rzekł wysoki pan – mam niekwestionowane pochodzenie szlacheckie, a że lud, zbuntowany przez komunistów i zdezorientowany drobnymi napiwkami, posługuje się dziś nieprawidłowo tytułami, to już nie moja wina. Jeśli zechcesz wypić ze mną, przyjdź do baru. Baw się dobrze.

Mikołaj zajrzał na salę, gdzie Polacy o mało skodyfikowanych dochodach, lub wsparci polityką bodźców ekonomicznych, odziani w koszule nonajronowe ze spółdzielni imienia Fryderyka Engelsa i w wiedeńską konfekcję ze sklepów komisowych, tańczyli wdzięcznie w takt melodii How high the moon, wykonywanej na złotych saksofonach czeskiej produkcji. Po czym poszedł do obszernego koktajl baru, spowitego we wzorzyste szmaty, o ścianach pokrytych strzępiastym deseniem. Trzy szeregi dobrze ubranych ludzi różnego wieku i płci stało tu w postawach swobodnych i piło wiśniaki, śliwowice, starki, koniaki i likiery; nieliczni siedzieli na wysokich krzesełkach, jedli zimne fryty i pili sok grejpfrutowy; wszyscy współżyli na zasadzie ciasnoty i wzajemnego przylegania do siebie; cudzoziemcy – kupcy, dziennikarze, lub pracownicy międzynarodowych linii lotniczych – narzekali w różnych językach na ciepłe piwo. – Mikołaju – rzekł wysoki pan – proszę, oto kieliszek hennessy. – Mówił cicho, z wytrenowaną umiejętnością porozumiewania się w zatłoczonych barach, tak aby nikt niepowołany nie słyszał. – Przedstaw się – obrócił Mikołaja ku dwóm kobietom: obie były jasne, okazałe, rozkołysane alkoholem, pełne owej ziemiańskiej dystynkcji, przeniesionej szczęśliwie przez lata nieodwołalnych upadków. Wysoki pan obejmował je za ramiona. – Bardzo mi miło pana poznać, panie Plank – rzekła starsza. – Tyle o panu słyszałam. – Po czym każda pocałowała wysokiego pana w policzek ze swej strony, z ironiczną tkliwością, i poszły do swego stolika. – Matka z córką – rzekł wysoki pan. – Spałem z obiema. – Gratuluję – rzekł Mikołaj – piękne osiągnięcie. – Przełknął ślinę z obrzydzeniem; ta deklaracja imponowała, a zarazem zadawała ból mimo tylu lat żeglugi po mętnych toniach życia płciowego. Z tłumu wynurzyła się Weronika i przylgnęła do wysokiego pana z reklamowym oddaniem, całując go w policzek. – Wyobraź sobie, Mikołaju – powiedziała – że stoczyłam o ciebie potworną walkę u Stollowej. – Dziękuję ci – rzekł Mikołaj. – Larbiński opowiadał cuda o twoim scenariuszu – powiedziała Weronika. – Zresztą nie wątpiłam nigdy w twoją nadzwyczajność.

– Podobno gnębiono cię dzisiaj – rzekł wysoki pan. – Na jakimś wszechpotężnym kolegium? – Owszem – przyznał Mikołaj oszczędnie. – Nie będę robił tego filmu. – Och, sorry – powiedziała Weronika. – Czytałeś, co napisał o tobie jakiś kretyn w „Przeglądzie Filmowym”? – Czytałem – uśmiechnął się Mikołaj; chciało mu się płakać z bezwładnej krzywdy, gdy czytał owe prymitywnie jadowite zdania. – Zabawne… – dodał, gdyż nie mógł okazać tym ludziom swojego rozgoryczenia i swej słabości, czyli dostarczać im świeżego surowca do ich płaskich, okrutnych dowcipów. – Ciekawam, kto go inspirował? – powiedziała Weronika. – Nie wyobrażacie sobie, jaki wpływ mają takie nikczemne wypowiedzi na kolegialne decyzje różnych przelęknionych urzędników. Nie do wiary… Ludzie dobrej woli, jak Larbiński, nic już nie mogą potem zdziałać. – Mój drogi Mikołaju – rzekł wysoki pan – nie możesz mieć wszystkiego. Natura to przewidziała i rozdzieliła sprawiedliwie, każdemu co jego. Ty masz talent, wobec tego nie możesz mieć uznania. Daruj innym sławę, pieniądze i zaszczyty, tym, którzy spędzają bezsenne noce na gryzieniu palców, świadomi własnej nicości. – Daruję – rzekł Mikołaj – nie mówmy o drobiazgach. – Miał ochotę strzelić wysokiego pana w długawy nos i znoszoną machę, lecz rozumiał że jakikolwiek przejaw buntu nie wymaże słuszności zawartej w jego słowach. – Jeszcze jeden koniak? – spytał wysoki pan Mikołaja. – Może salignac, tym razem? Powinieneś porozmawiać z Lewinsonem. To przyzwoity człowiek. A poza tym nowy władca zawsze jest skłonny do aktów łaski. – Koniak smakował Mikołajowi. – Toniesz w dobrobycie – zauważył pobłażliwie. – Dzieci płacą – powiedział wysoki pan. – Polska dziatwa, płowowłosa, kochana. Właśnie dziś podpisałem umowę na sto dwadzieścia wierszyków o upaństwowieniu przemysłu. Dla maluchów do lat sześciu. Nakład osiemdziesiąt tysięcy. – Pa – powiedziała Weronika. – Spotkamy się pod koniec tygodnia. – Pa – powiedział wysoki pan i dodał do Mikołaja: – Na pewno spotkamy się kiedyś w łóżku. Wszyscy. Wpierw czy później. – Wyłuskał z tłumu jakiegoś kota w brudnawym sweterku i roztrzęsionej fryzurze, otoczył go ramieniem; uniosła ku niemu z zachwytem pokryte grubą warstwą smaru powieki i pocałowała go w policzek. Mikołaj wpatrywał się od pewnego czasu w siedzącą obok porcelanową blondynkę: była schludna i zachowywała się z drobnomieszczańską rezerwą dobrze wychowanych córek zamożnych adwokatów lub lekarzy. Z obu flank asekurowali ją dwaj młodzieńcy o szczupłych, przystojnych twarzach pod sczesanymi do przodu czuprynkami, obleczeni w czarno prążkowane garnitury. Wyglądam przy nich jak żebrak… – pomyślał Mikołaj i trochę go to ucieszyło. Dziewczyna potrąciła go przez nieuwagę i powiedziała gorliwie: – Przepraszam. – Dobry wieczór – rzekł Mikołaj – świetnie, że panią widzę. Właśnie miałem pani coś do powiedzenia. – Mnie? – zdziwiła się dziewczyna, młodzi ludzie przysłuchiwali się czujnie i bez przychylności. – Jolanto – rzekł jeden – twój drink. – Jolanta wypiła, po czym zręcznym ruchem sprawiła, że obaj młodzieńcy znaleźli się po jednej stronie, zmuszeni zająć się rozmową między sobą. – Przecież ja pana nie znam – powiedziała do Mikołaja. – Słusznie – przyznał Mikołaj – ale powinniśmy się znać od dawna. To właśnie chciałem pani powiedzieć. – Interesujące… – zamyśliła się nie bez pozy. – Chodźmy się przejść – rzekł Mikołaj. – Nad Wisłę. Niech pani zostawi tych sympatycznych chłopców ich własnym losom. – No, wie pan? – powiedziała Jolanta z urazą. – …Przyszłam z tymi panami. – Odwróciła się od Mikołaja i pogrążyła w wymianie ostentacyjnych wesołości. Mikołaj odwrócił się ku wysokiemu panu, który wymieniał uwagi na temat szans Kennedy’ego w walce z Nixonem z młodym, łysym i bezzębnym facetem. Usłyszał ciche. – Halo… – i skłonił głowę ku Jolancie, nie patrząc na nią. – Niech pan na mnie zaczeka w holu – powiedziała. Mikołaj pożegnał się z wysokim panem. – Baw się dobrze – powiedział wysoki pan.

W szatni Mikołaj stwierdził, że posiada wyłącznie bilon na sumę trzydziestu złotych. Mało – zatroskał się. – Co ja z nią pocznę? Za chwilę przypruła Jolanta i oświadczyła: – Powiedziałam im, że idę do toalety. Chodźmy szybko.

Zeszli na dół, ślimakiem ulicy Karowej. Na małym wiadukcie Mikołaj zatrzymał Jolantę przy secesyjnej balustradzie i pocałował. Jolanta broniła się nieco, pocałunek wypadł nieszczególnie. Pachniała dobrym mydłem i drogą wodą kolońską, wargi miała dojrzałe, lecz niezręczne. – No, no… – powiedziała, jakby z niezadowoleniem – przecież nie po to wyszliśmy z Bristolu. – A po co? – spytał Mikołaj. – Spacer – odpowiedziała. – Kto są ci dwaj faceci? – spytał. – Jeden jest architektem – odpowiedziała. – Mamy się pobrać. A drugi mnie kocha. – Zeszli na Wybrzeże Kościuszkowskie, było tu chłodno i połyskliwie: lśniły drzewa i bulwar po niedawnej mżawce, blask rzeki rozrywały przymglone plamy pogłębiarek i holowników. Mikołaj wiedział, jak będzie za chwilę, zawsze można przewidzieć fatalne konsekwencje czynu, którego nie sposób uniknąć ani wstrzymać. – Zejdźmy niżej – powiedział – usiądziemy na szynach kolejowych. Tam, między wagonami. – Nie – powiedziała Jolanta. – Usiądźmy na ławce. – Usiedli i tym razem pocałunek wyszedł świetnie, przeciągle i dojmująco. Kocha ją młody, klawy facet i na pewno cholera by go brała, gdyby to widział – myślał Mikołaj przejrzyście. – Nawet nie bardzo mi się podoba, chociaż muszę przyznać, że wszystko ma świeże i w doskonałym gatunku. To świństwo, co z nią robię… – Nie – powiedziała Jolanta – tu nie. Tu niewygodnie. – Mikołaj rzekł z spokojną ironią: – Nie mogę cię zabrać do domu. Mieszkam w suterynie, na ośmiu metrach kwadratowych, z trojgiem dzieci i sparaliżowaną babką cioteczną… – Czuł czyjąś żałosną krzywdę, ale nie mógł już powstrzymać stężonej choreografii rąk: ich wzajemny dotyk był zimny i pachnący powietrzem nocy. Jolanta zaśmiała się jak z dobrego dowcipu. – Co ty sobie właściwie myślisz? – powiedziała. – Nigdy nie poszłabym do domu mężczyzny, którego znam pół godziny. – Nie! – myślał Mikołaj. – Nie chcę! Cała nasza cywilizacja wznosi się na próbie przełamania zła. Nawet ci, którzy wierzą, że zło jest nieusuwalne z obrazu świata, nie chcą się na nie zgodzić. Zmień się! Tak powinno brzmieć pierwsza przykazanie… Bądź inny! – Lecz ręce jego przeczyły myślom, usta Jolanty poświadczały zachłannością chybioną przydatność myśli. – Chodźmy stąd – powiedział Mikołaj. – Nie… – szepnęła – teraz nie. Zaczekaj… Czyżbyś myślał o czymś innym? – Czy nie za długo przebywasz w toalecie? – powiedział i Jolanta roześmiała się pogodnie wargami przyległymi do jego warg, z dłońmi utopionymi w pieszczocie. – Ilu miałaś mężczyzn? – spytał tonem konwersacji. – Niewielu – odparła. – Mniej, niż myślisz. – Zawsze wydaje im się, że bagaż jest malutki i lekki – rozważał gorzko – że prawda jest bardziej błaha, niż to, co ja myślę. Każda liczba kochanków wydaje im się drobnostką, a to, co ja myślę, zawsze przesadą. Zresztą, po co ci prawda o tej dziewczynie? Prawda jest źródłem zgryzot i niesmaku. A jednak chciał wiedzieć, czym są jej przeszkadzające ręce: samousprawiedliwieniem, prowokacją czy prolongatą przyjemności. Chciał wiedzieć, gdzie rosną korzenie tego, co nie ma nazwy. Jolanta westchnęła głęboko. – Już nie – powiedziała niechętnie, po czym sięgnęła po torebkę, z której wyjęła puderniczkę i grzebień. – Co ty właściwie robisz? – spytał Mikołaj. – Jestem studentką psychologii – odparła z pewną dumą. – Ach, tak… – powiedział Mikołaj; nie potrafił ukryć podejrzliwej kpiny w głosie. Jolanta oderwała kredkę od warg, zbliżyła twarz do jego twarzy i pocałowała go leciutko w czubek nosa. – Nie bądź śmieszny – powiedziała. – Co też przychodzi ci do głowy? Oczywiście, uwielbiam wszystko, co napisałeś, narysowałeś, nakręciłeś. Wychowałam się na twoich artykułach o moim pokoleniu. Ale tak samo uwielbiam Hemingwaya i Camusa, a czy myślisz, że położyłabym się z nimi do łóżka? Za kogo ty mnie masz?

Odprowadził ją do Bristolu. – Gdzie się podziewałaś? – spytał Jolantę architekt. – Byłam w toalecie – odparła. – Tak długo? – zdziwił się lekceważąco. – Spotkałam znajomego w holu i tańczyliśmy – wyjaśniła dodatkowo. – Zaglądałem na parkiet – powiedział drugi, ten zakochany. – Nigdzie nic mogłem cię dostrzec. – Widocznie źle patrzyłeś – powiedziała Jolanta. – Dajcie mi się czegoś napić.

3.

Nie chciał, rzecz jasna, ani nie mógł wracać do domu: lękał się bezsenności. Między poduszką a udręczoną głową czekały go nieustające polemiki: wypolerowane zdania, miażdżące i bezapelacyjne, logiczne i konsekwentne aż do bólu, rozsadzające przeciwne słuszności i własną czaszkę, już nazajutrz zapomniane i niemożliwe do ponownego sformułowania. Na tyłach Nowego Światu wszedł w bramę nieudolnie stylizowanego domu; pozory dobrej dzielnicy rozwiewała klatka schodowa: obłupane stopnie, nadłamana poręcz, porysowane ściany. Schody kończyły się strychową platformą; nie było tu już mieszkań, lecz jedyne drzwi, które otworzył wyjętym z kieszeni kluczem. W nieregularnej plamie światła starej nitowej lampy okrętowej, przybitej do strychowego wspornika, siedziała nad rajzbretem Krystyna, w bawełnianej koszuli w kratę i wąskich dżinsach na długich nogach.

– Nie śpisz? – spytał Mikołaj głupio.

– Czekam na ciebie.

Mikołaj położył się na tapczanie, nie rozpinając wiatrówki.

– Dlaczego nie zatelefonowałeś? – spytała Krystyna, pochylając głowę między wzniesionymi obronnie barkami.

– Nie miałem ci nic ciekawego do zakomunikowania.

– Zostaniesz?

– Nie. Pójdę do domu.