Zamiast wstępu, czyli o tym, jak Kuba Błaszczykowski los próbował oszukać

16 czerwca 2012 roku na murawę dopiero co ukończonego, okazałego Stadionu Miejskiego we Wrocławiu wybiegło w strugach letniego deszczu jedenastu dumnych, choć podenerwowanych młodych mężczyzn. Ich skupione twarze świadczyły o świadomości zaszczytu, jaki był w tym dniu ich udziałem – wystąpienia w meczu piłkarskim z orłem na piersi. Reprezentowali dumny, przeszło trzydziestomilionowy naród, gospodarczą środkowoeuropejską darling, w dodatku na własnym boisku.

Po drugiej stronie w koszulkach czerwono-biało-niebieskich rozgrzewało się jedenastu Czechów – reprezentantów narodu liczebnie mniejszego, ale niezwykle dla piłki zasłużonego, który mógł pochwalić się wieloma osiągnięciami. Kilkanaście lat wcześniej Czesi dotarli do finału mistrzostw Europy rozgrywanych w Anglii. W finałowej fazie turnieju ulegli jednak, jak to zresztą często w czeskiej historii bywało, Niemcom.

Na barkach młodych reprezentantów Polski spoczywał ciężar olbrzymiej odpowiedzialności. Niezłe występy w dwóch poprzednich meczach fazy grupowej – z Grecją i Rosją – dawały nadzieję na pierwszy w historii awans do ćwierćfinału piłkarskich mistrzostw Europy. Zgromadzone na wrocławskim stadionie tłumy polskich kibiców, a także miliony kibiców przed telewizorami oczekiwały zwycięstwa.

Na próżno. Mecz zakończył się porażką Polaków. Zwycięskiego gola dla Czechów strzelił głową w 72 minucie Petr Jiráček.

Dla milionów kibiców w Polsce porażka reprezentacji była wielkim rozczarowaniem. Z satysfakcją i zrozumieniem przyjęła jednak wynik grupa konserwatywnych warszawskich intelektualistów, związanych z „Magazynem Apokaliptycznym 44/Czterdzieści i Cztery”. Nie robiły na nich wrażenia ani organizacyjne zabiegi prezesa PZPN Grzegorza Laty, ani doświadczenie trenera Franciszka Smudy, ani tym bardziej umiejętności kapitana drużyny Jakuba Błaszczykowskiego. Przeciwnie – przekornie dziwili się ich wysiłkom: „Grzegorz Lato, Franciszek Smuda i Jakub Błaszczykowski chcieli oszukać polskie przeznaczenie – napisali w internetowym komentarzu po meczu – ale przeznaczenia nie da się oszukać”1.

O daremności wysiłku polskich piłkarzy pisano także w dalszej części komentarza: „Po «zwycięskim remisie» z Rosją przez chwilę wydawało nam się, że sięgniemy po ćwierćfinał. Jakaż krótkowzroczność! Jakaż nieznajomość polskiej historii! Zwycięstwa przeznaczone są Niemcom, Anglikom i Francuzom, nam zaś przewidziano co innego: traumatyczne wydarzenia, które przypominają, kim naprawdę jesteśmy”.

Komentarz ten odebrałem w pierwszej chwili jako ironiczną krytykę nierealistycznych oczekiwań, które stawiamy często przed naszą drużyną piłkarską, ale też przed sobą jako narodem. Słyszałem w nim echo tego, co mówili po meczu do licznie zgromadzonych przed stadionem dziennikarzy sami kibice: „za wysokie progi”, „wyszło tak jak zawsze”. Pomyślałem, że był on zachętą do bardziej pragmatycznego, bardziej wyważonego określania celów – zorganizowaliśmy Euro, ale to nie oznaczało przecież, że je od razu wygramy…

Nowe spojrzenie na sens przytoczonego wyżej komentarza narzucił mi tekst programowy „Czterdzieści i Cztery”. Okazało się, że jego redakcja wierzy, iż na rzeczywistość, w tym na historię, warto patrzeć z perspektywy metafizycznej, a mówiąc bardziej precyzyjnie – mesjańskiej.

„W centrum mesjanizmu jest przede wszystkim pytanie [o sens cierpienia – przyp. aut.] w dziejach narodu, o to, dlaczego nasi bohaterowie giną, dlaczego nasze powstania upadają, dlaczego są palone nasze domy i wyśmiewane nasze marzenia”2.

Nawet tak banalne, jak to o awans do ćwierćfinału piłkarskiego turnieju – chciałoby się dodać ironicznie. Ironia nie była w stanie sprostać skali wyzwania, jakie zaczęło jawić się przede mną w całej okazałości – w Polsce odradzał się mesjanizm.

***

Próba wskrzeszenia mesjanizmu przez grupę warszawskich intelektualistów z „Czterdzieści i Cztery” była próbą znalezienia odpowiedzi na pytanie o to, kim są i kim chcą być jako Polacy, a więc pytaniem o tożsamość polityczną.

Podobnymi poszukiwaniami można wytłumaczyć rosnącą w Polsce popularność partii politycznych i ruchów społecznych odwołujących się do narodowych postaw tożsamościowych, a także zwiększoną obecność symboliki narodowej w polskiej przestrzeni publicznej – od obchodów Dni Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” przez inspirowane powstaniem warszawskim murale aż po dumnie eksponowane tatuaże z „Polską Walczącą”.

Napisałem tę książkę, bo od długiego czasu nurtowało mnie pytanie o to, dlaczego polska tożsamość kształtowana jest w głównej mierze w oparciu o tę męczeńską historię, o te właśnie symbole? Dlaczego ma taki nostalgiczny, melancholijny charakter? Czy proces kształtowania się polskiej tożsamości jest świadomy, czy odbywa się on gdzieś na poziomie nieświadomości? A jeżeli to drugie, to czy nie najlepiej zrozumieć jego naturę, posługując się narzędziami psychoanalizy?

Skłoniło mnie to do zastanowienia się nad tym, co powiedziałaby nam Polska, gdyby położyć ją na kozetce u psychoanalityka? Czy opis doświadczeń jej dzieciństwa, młodości pomógłby nam odgadnąć naturę jej doczesnych problemów? Pozwolił zrozumieć to, w jaki sposób nieświadome konflikty wewnętrzne i motywacje wpływają na jej aktualną sytuację życiową?

***

W ramach próby odpowiedzi na powyższe pytania w esejach zebranych w tej książce podjąłem temat tożsamości politycznej Polaków. Tożsamość polityczna narodu oparta jest przede wszystkim na historii i sposobach jej rozumienia. Czy możemy sobie wyobrazić opowieść o historii Polski, która pomoże nam lepiej zrozumieć to, kim jesteśmy jako naród nie tyle etniczny, kulturowy czy wybrany, co polityczny (a więc ten, o którym mówi konstytucja)?

W tym celu sięgam w nich do momentów historycznych, w których Polacy kształtowali swoje aspiracje polityczne poprzez prawo, w szczególności prawo konstytucyjne. Konstytucje są nie tylko aktami prawnymi regulującymi ustrój państwa i prawa jego obywateli, lecz także, w bardziej fundamentalnym sensie, zapisem aspiracji narodu politycznego. Przyglądając się temu, jaką rolę konstytucje odgrywały dla narodu kiedyś, możemy zrozumieć, jaką rolę odgrywają dla niego dzisiaj.

Konstytucje bywały w przeszłości przedmiotem krwawych starć toczonych na polach bitewnych. Dziś teatrem starć o konstytucje są sądy. Te, chociaż nie kierują się względami politycznymi, podejmują rozstrzygnięcia, które mają często polityczne konsekwencje.

W tych esejach staram się pokazać, w jaki sposób te rozstrzygnięcia pomagają kształtować tożsamość Polaków jako narodu politycznego, z jednej strony uwikłanego w swoją przeszłość, a z drugiej starającego się stawić czoła wyzwaniom przyszłości.

Londyn, wrzesień 2018 r.

Bóg, honor, antydepresanty

Wspólnoto wyobrażona

Historię Polski można opowiedzieć jako historię państwa, na którą składają się wydarzenia ułożone w porządku chronologicznym. Każdy, kto podejmuje się takiej próby, musi jednak jakoś odnieść się do tego, że był taki okres, kiedy Polska nie istniała w sensie polityczno-prawnym. Jak poradzić sobie z tym, opowiadając historię państwa? Można opowiedzieć o tym, co się działo na terytorium Polski, ale ono przecież ciągle się zmieniało. Nawet państwo polskie przed zaborami trudno zaklasyfikować jako polskie w ścisłym tego słowa znaczeniu – Rzeczpospolita rządzona była wtedy przez zagraniczne dynastie. W pierwszej elekcji na króla wybrano Francuza.

Z uwagi na trudności związane z próbą opowiedzenia historii państwa, historię Polski możemy spróbować opowiedzieć jako historię pewnej wspólnoty politycznej i kulturowej. Skąd jednak czerpać wiedzę o niej? Skąd czerpać wiedzę o tym, co to jest Polska, kim jest Polak?

Początki Polski i Polaków wiążemy ze słowiańskimi plemionami zamieszkującymi dorzecza Warty, gdzie – jak głosi legenda – w cieniu orlego gniazda osiedlił się Lech, rzekomy protoplasta Polaków i jeden z trzech założycieli państw słowiańskich. Wprawdzie orzeł wciąż widnieje w godle Rzeczpospolitej, a pewną popularnością wśród kibiców piłkarskich cieszą się bluzy z napisem „Wielka Polska Lechicka”, jednakże zarówno w sensie politycznym, jak i kulturowym trudno dostrzec jakieś cechy wspólne Polski pierwszych Piastów i tej współczesnej.

„Wszyscy Polacy to jedna rodzina” – wybrzmiewa na festynach piosenka discopolowego zespołu Bayer Full. W odróżnieniu od rodziny, która jest wspólnotą opartą na osobistych kontaktach, Polska to z natury rzeczy wspólnota wyobrażona. Jej członkowie nigdy nie znają większości swych rodaków, nie spotykają ich ani też nic o nich nie wiedzą. Na podstawie czego malują jej obraz?

Twórca koncepcji wspólnoty wyobrażonej, amerykański socjolog Benedict Anderson, w swojej książce Imagined Communities (1983), socjologicznej diagnozie źródeł nacjonalizmów, zauważył, że jednym z najważniejszych instrumentów tworzenia wspólnoty wyobrażonej była literatura. Pokazywała ona postaci, które wchodzą w interakcje w świecie przypominającym do złudzenia ten rzeczywisty, dzielą kulturową tradycję ze swoimi bohaterami, są świadkami ich sukcesów i porażek. W ten sposób literatura potwierdzała istnienie tej wspólnoty, którą brano za pewnik, ale której nikt nigdy w całości nie widział i nie zobaczy, nie spotka.

Trudno o bardziej dobitny przykład trafności tezy Andersona niż rola literatury romantycznej w Polsce w okresie jej politycznego i prawnego nieistnienia. To ona dała możliwość przetrwania Polski jako wspólnoty wyobrażonej w sytuacji, w której ta realna – definiowana przez kategorie polityczne i prawne – zniknęła z mapy Europy. Literatura romantyczna stworzyła utrwalany do dziś kanon stereotypów utożsamionych z tym, co „polskie”. Kolejnym pokoleniom Polaków wpajano romantyczny obraz ojczyzny, Polski, która niczym słaba, nierozważna, piękna dziewczyna wspiera się na silnym ramieniu powstańców listopadowych, styczniowych, warszawskich.

Utrwalony w literaturze romantycznej obraz Polski miał przede wszystkim charakter terapeutyczny. Hasła „Bóg, Honor, Ojczyzna” były (i pozostają) swoistymi lekami antydepresyjnymi, którymi od przeszło 200 lat leczymy traumę nieistniejącej albo ograniczonej suwerenności. Ceną za nikłą przez większość tego okresu niezależność polityczną Polski jako wspólnoty było osłabienie poczucia podmiotowości jej członków, a więc świadomości, że mają oni wpływ na własne losy. Musiało to u nich powodować egzystencjalną traumę. Znajomy psychoterapeuta zwrócił kiedyś moją uwagę na to, że pomocne w opisie tej traumy byłoby zaczerpnięte z psychoanalitycznego dorobku Zygmunta Freuda pojęcie melancholii. Sięgnijmy zatem do Freuda, żeby lepiej zrozumieć, jak mit narodowy pomagał leczyć Polaków z melancholii na przełomie XVIII i XIX wieku.

Żałoba i melancholia

Freud zauważyłby3, że w momencie rozbiorów w umyśle Polaków, a przynajmniej części polskich elit politycznych, pojawia się żałoba. Pisząc o żałobie, Freud zwraca uwagę na to, że jest ona reakcją na stratę osoby, wobec której żywiło się silne uczucia, którą (najczęściej) po prostu się kochało. Żałoba stanowi więc reakcję na utratę ukochanej osoby. Freud zauważa, że podobne uczucia można żywić wobec pewnej abstrakcji, a nie tylko konkretnego człowieka. Można zmienić cel libido z prawdziwej osoby na abstrakcję, szczególnie zważywszy na fakt, że nasze ideały mogą służyć za substytut ludzi, których kochamy. Co więcej, żałoba może być w przypadku abstrakcji tak samo konieczna dla uzyskania emocjonalnej równowagi, jak żałoba po stracie bliskiej osoby.

Żałoba w ujęciu Freuda pełni ważną funkcję. Jest niejako sprawdzianem rzeczywistości, którego efektem jest po pierwsze uzmysłowienie sobie, że umiłowany obiekt już nie istnieje, a po drugie wymuszenie na sobie, by ze wszystkich związków, które łączyły nas z tym obiektem, wycofać całe libido.

Freud pisze, że człowiek niechętnie opuszcza swoje stanowisko libidalne, nawet gdy dostrzega jakiś substytut. Niechęć ta może być tak intensywna, że dochodzi do odwrócenia się od rzeczywistości, „pojawia się postawa polegająca na uporczywym trzymaniu się obiektu za pomocą halucynacyjnej psychozy życzeniowej […], ale faktycznie «ja» po przeprowadzeniu pracy żałoby jest na powrót wolne i niezahamowane”4.

Freud żałobie przeciwstawia melancholię, która zasadniczo cechuje się podobnymi objawami. „Melancholia pod względem psychicznym wyróżnia się głębokim zniechęceniem, ustaniem zainteresowania światem zewnętrznym, utratą zdolności kochania, zahamowaniem każdej sprawności i spadkiem samopoczucia”5.

Melancholik pokazuje nam coś jeszcze, co nie występuje w przypadku żałoby – nadzwyczajne obniżenie poczucia „ja”, niesłychane zubożenie „ja”. Jak tłumaczył Freud, „w wypadku żałoby to świat zubożał. W wypadku melancholii zubożało i opustoszało samo «ja». Chory opisuje nam swoje ja jako niegodne, niezdolne do czegokolwiek, moralnie podłe, robi sobie zarzuty, obrzuca się obelgami. Kieruje pod własnym adresem zarzuty i pretensje, posuwające się aż do obłędnego oczekiwania kary”6.

Czy można odmówić racji tym subiektywnym odczuciom? Bardzo trudno to stwierdzić, ale Freud uważa, że nie ma to właściwie znaczenia. Z jego punktu widzenia liczy się tylko to, że doszło do wyboru obiektu, do związania libido z pewną osobą, a w konsekwencji realnej urazy czy realnego rozczarowania miał miejsce wstrząs w obrębie związku z obiektem. Rezultatem nie było tu normalne wycofanie libido z danego obiektu i przesunięcie go na nowy. Zaszedł zatem inny proces, który wymaga – jak sugeruje Freud – spełnienia kilku warunków.

Libido w wyniku straty nie zostało przesunięte na nowy obiekt, a zostało wycofane z powrotem do „ja”. W ten sposób utrata obiektu przekształciła się w utratę „ja”.

Z jednej strony musi tu występować silne utrwalanie na obiekcie miłości, z drugiej zaś – w przeciwieństwie do tego! – musi istnieć niewielki opór obsady obiektu. Występuje tu, jak łatwo zauważyć, sprzeczność. Sprzeczność ta wymaga, według Otto Ranka, wyboru obiektu na podstawie narcystycznej, tak aby obsadzenie obiektu, jeśli powstaną tu jakieś problemy, mogło wycofać się na drodze regresji do narcyzmu. Narcystyczne utożsamienie z obiektem będzie wówczas substytutem obsady miłosnej7.

Melancholia zapożycza więc jedną część swych cech charakterystycznych z żałoby, drugą zaś z procesu regresji od narcystycznego wyboru obiektu narcyzmu. W sytuacji gdy występuje nerwica natręctw, ten ambiwalentny konflikt nadaje żałobie formę patologiczną, zmuszając ją do objawienia się w formie kierowanych wobec siebie samego zarzutów i oskarżeń, że samemu jest się winnym utraty obiektu miłości, że spowodowało się tę utratę lub chciało się ją spowodować.

Przypisy

1 Redakcja „Magazynu Apokaliptycznego 44/Czterdzieści i Cztery”, Cieszymy się z porażki…, [online] rebelya.pl/post/2101/czterdziesci-i-cztery-cieszymy-sie-z-porazki-re#.T-BP32W2q34.facebook [dostęp: 19 czerwca 2012].

2 R. Tichy, Manifest Neomesjanistyczny, „Magazyn Apokaliptyczny 44/Czterdzieści i Cztery” 2009, nr 2.

3 Przywołana niżej charakterystyka objawów żałoby i melancholii za: Z. Freud, Psychologia nieświadomości, przeł. R. Reszke, Warszawa 2009.

4 Z. Freud, Psychologia nieświadomości, przeł. R. Reszke, Warszawa 2009, s. 148.

5 Tamże, s. 147.

6 Tamże, s. 149.

7 Tamże, s. 152.

Konstytucja i melancholia

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8147-404-7

© Maciej Konrad Borowicz i Wydawnictwo Novae Res 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Malwina Błażejczak

KOREKTA: Aleksandra Deskur

OKŁADKA: Anna Czuż (letterpunk.pl)

OBRAZ NA OKŁADCE: Aleksandra Waliszewska, Apokalipson szkolny

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: Inkpad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.