Formy wsparcia dla osób skazanych przedterminowo opuszczajacych zakłady karne

Katarzyna Gucwa-Porębska

Kraków 2015

Książkę dedykuję mojemu synkowi Dominikowi,
dzięki któremu każdy dzień jest wyjątkowy i niezapomniany

Spis treści

Wstęp

Współczesna przestępczość i jej teoretyczne interpretacje

1. Charakter i tendencje przestępczości w Polsce po przemianach społeczno-ustrojowych na przełomie XX i XXI wieku

1.1. Zmiany ustrojowe i ich wpływ na przestępczość

1.2. Rozmiary i dynamika przestępczości

1.3. Rodzaje przestępczości i jej związek z innymi rodzajami patologii społecznej

2. Uwarunkowania przestępczości i jej zróżnicowanie ze względu na status społeczny sprawców – nowe kategorie przestępców

3. Wybrane teorie przestępczości

3.1. Teorie biopsychologiczne (organiczne)

3.2. Teorie socjologiczne

3.2.1. Koncepcja ekologiczna – chicagowska szkoła kryminologiczna

3.2.2. Teoria zróżnicowanych powiązań Edwina H. Sutherlanda

3.2.3. Teoria napięcia Roberta Agnewa

3.3. Teorie kulturowe

3.3.1. Teoria neutralizacji Greshama M. Sykesa i Davida Matza

3.3.2. Koncepcja kultury warstw niższych Waltera B. Millera

3.4. Teorie kontroli społecznej

3.4.1. Teoria Travisa Hirschiego

3.4.2. Teoria siły kontroli Johna Hagana

4. Kryminologia neoklasyczna – ogólne założenia

4.1. Racjonalność, ograniczona racjonalność i irracjonalność zachowań przestępczych

5. Współczesne teorie przestępczości

5.1. Koncepcja uwiedzenia przez przestępczość Jacka Katza

5.2. Przestępczość jako styl życia – koncepcja Glenna D. Waltersa

5.3. Teoria Michaela Aptera

6. Próba podsumowania teoretycznych interpretacji współczesnej przestępczości

Przygotowanie do warunków wolnościowych skazanych w trakcie odbywania kary oraz readaptacja w środowisku wolnościowym

1. Pojęcie readaptacji społecznej i jej konsekwencje

1.1. Pozytywne czynniki determinujące proces readaptacji społecznej

1.2. Negatywne czynniki determinujące przebieg procesu readaptacji społecznej

2. Współczesne koncepcje resocjalizacyjne w Polsce podejmujące problematykę reintegracji społecznej

2.1. Wielopasmowa koncepcja resocjalizacji z udziałem społeczeństwa Andrzeja Bałandynowicza

2.2. Koncepcja twórczej resocjalizacji Marka Konopczyńskiego

3. Przygotowanie społeczności lokalnej do współdziałania w procesie reintegracji społecznej byłych skazanych

3.1. Zmiany w polskim więziennictwie po wejściu Polski do Unii Europejskiej i ich wpływ na przebieg procesu readaptacji

Ewolucja systemów oddziaływań resocjalizacyjnych i współczesne nurty w resocjalizacji. Od instytucjonalnej izolacji w kierunku oddziaływań wolnościowych

1. Tradycyjne systemy resocjalizacji – celkowy, progresywny

2. Kryminologia klasyczna i pozytywistyczna – kształtowanie się nurtu resocjalizacji

3. Raport Roberta Martinsona – kontrowersyjne rozwiązania w praktyce karania i resocjalizacji instytucjonalnej

3.1. Nothing works – What works?

4. Współczesne modele resocjalizacji w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie

4.1. Modele i następstwa przystosowania do warunków izolacji

4.2. Model ryzyka i model dobrego życia

5. Rodzaje zakładów karnych w Polsce

5.1. Zadania i funkcje Indywidualnych Programów Oddziaływań

5.2. Współpraca zakładów karnych z rodziną i wolnościowymi instytucjami kontroli i opieki systemowej

6. Idea pomocy postpenitencjarnej

6.1. Wsparcie postpenitencjarne w Polsce

Metodologiczne podstawy badań własnych

1. Cel badań

2. Problematyka badawcza – problem główny i pytania szczegółowe

3. Zmienne i wskaźniki

4. Metody i narzędzia badawcze

4.1. Analiza dokumentów

4.2. Wywiady ze zwolnionymi warunkowo, którzy skorzystali z pomocy Małopolskiego Centrum Integracji „Pro Domo”

4.3. Analiza indywidualnych przypadków – wywiady swobodne z warunkowo zwolnionymi

4.4. Wywiady z pracownikami zajmującymi się osobami zwolnionymi warunkowo

5. Dobór populacji badawczej

6. Organizacja i przebieg badań

7. Sposób opracowania wyników badań własnych

Analiza i interpretacja wyników badań własnych

1. Charakterystyka demograficzna osób zwolnionych warunkowo

1.1. Kariera kryminologiczna badanych

2. Rodzaje popełnionych przestępstw

2.1. Przedterminowe warunkowe zwolnienie

3. Realizacja trybu wykonywania kary pozbawienia wolności

3.1. Tryb programowego oddziaływania

3.2. Kontakty ze środowiskiem zewnętrznym

3.3. Formy pomocy i wsparcie społeczne realizowane w zakładzie karnym

3.4. Kryteria, zachowanie i przejawy resocjalizacji

3.5. pinie kadry penitencjarnej na temat procesu readaptacji w czasie osadzenia

4. Readaptacja społeczna po opuszczeniu zakładu karnego

4.1. Środowisko społeczne osób zwalnianych

4.2. Rodzina

4.3. Instytucje społeczne – Małopolskie Centrum Integracji „Pro Domo”

4.3.1. Cechy demograficzno-osobowościowe i sytuacja społeczna osób przebywających w „Pro Domo”

4.4. Kontakty z rodziną w trakcie przebywania w ośrodku

4.5. Doświadczenia i refleksje wyniesione z pobytu w zakładzie karnym

4.5.1. Program resocjalizacji realizowany w „Pro Domo”

4.5.2. Skuteczność procesu readaptacji opierającej się na działalności „Pro Domo” w opinii skazanych

4.5.3. Czynniki wpływające na skuteczność pomocy „Pro Domo”

4.6. Inne formy instytucjonalnej pomocy społecznej

4.7. Działalność, opieka i kontrola kuratoryjna

4.7.1. Formy pomocy realizowane przez kuratora

4.7.2. Skuteczność udzielonej pomocy kuratora

4.7.3. Okres przedterminowego zwolnienia a skuteczność pracy kuratora

4.8. Praca zawodowa

4.9. Ocena skuteczności terapii uzależnień przy zastosowaniu Kwestionariusza Orientacji Życiowej

5. Analiza indywidualnych przypadków – fragmenty historii życia

Podsumowanie

Uogólnienia i wnioski

Bibliografia

Strona redakcyjna

Wstęp

Problematyka współpracy instytucji służb społecznych w procesie readaptacji osób przedterminowo opuszczających zakłady karne jest stale przedmiotem badań i dyskusji. Bardzo często słyszymy, że ludzie nie wierzą w pozytywną zmianę osoby, która popełniła przestępstwo, i wątpią w skuteczność działań prewencyjno-resocjalizacyjnych. Dzieje się tak, dlatego że obecny system readaptacji przygotowujący więźniów do życia we współczesnym świecie nie jest w pełni kompletny i skuteczny, co potwierdzają liczne badania. Stąd moja decyzja, aby poddać analizie działalność określonych instytucji w procesie przygotowania do życia na wolności osób opuszczających zakład karny.

Osadzenie w więzieniu rozpoczyna najczęściej dotąd nieznany etap w życiu – niewątpliwie trudny, gdyż wymaga internalizacji narzuconych norm i przystosowania się do nowych warunków. W takim momencie człowiek zostaje sam, „oderwany” od codzienności, od swoich przyzwyczajeń i upodobań. Niejednokrotnie zdarza się, że osadzony szuka kontaktu i wsparcia w bliskich osobach. Rodzina, przyjaciele, środowisko lokalne są podstawowymi czynnikami, które zapewniają poczucie bezpieczeństwa, przynależności, a także nadają sens życiu. Z tego względu właśnie odbudowywanie przez byłego więźnia relacji z otaczającym światem uważam za kluczową determinantę. Zapewnienie mu wsparcia powinno być również nadrzędnym celem instytucji rządowych i pozarządowych, które w procesie readaptacji odgrywają znaczącą rolę.

Warto zaznaczyć, że

[…] w chwili osadzenia skazani często odczuwają lęk przed tym, jak będzie wyglądała ich przyszłość, a w chwili opuszczania zakładu karnego poczucie stresu wzmaga się ze względu na nową sytuację życiową (Niewiadomska, 2007, s. 221).

W związku z pojawieniem się nowych wyzwań wizja przyszłości jest dla nich raczej trudna, niewiadoma, a niekiedy nawet zatrważająca (Ciosek, 2003, s. 302–304).

Biorąc pod uwagę powyższe spostrzeżenia, w niniejszej książce próbuję znaleźć odpowiedź na pytanie, w jakim wymiarze instytucje pomocowe, rządowe, pozarządowe, a także mieszkańcy środowiska lokalnego wpływają na przebieg procesu readaptacji.

Całość podzielono na pięć rozdziałów. Rozdział pierwszy to analiza przestępczości z uwzględnieniem zmian ustrojowych, które zaszły po 1989 roku, oraz przedstawienie współczesnych teorii przestępczości. W rozdziale drugim opisano, jak wyglądają w zakładzie karnym proces przygotowania do warunków wolnościowych oraz readaptacja w środowisku po opuszczeniu zakładu karnego. Rozdział trzeci stanowi przegląd współczesnych nurtów resocjalizacyjnych, ze szczególnym zwróceniem uwagi na przejście od instytucjonalnej izolacji do oddziaływań wolnościowych i aktywizacji skazanych. Zaprezentowano tam również funkcje Indywidualnych Planów Oddziaływań. Rozdział czwarty to opis metodologicznych podstaw badań własnych. Omówiono w nim cel badań, zmienne i wskaźniki, metody i narzędzia badawcze, a także dobór populacji badawczej i przebieg badań. W ostatnim rozdziale znajdzie Czytelnik analizę i interpretację wyników badań własnych.

Publikację zamyka prezentacja wniosków i uogólnień niezbędnych do dalszej pracy naukowej i praktyki resocjalizacyjnej.

Liczba badań na temat procesu readaptacji społecznej wciąż jest niewystarczająca, a przecież z punktu widzenia nauki i praktyki resocjalizacyjnej ma on ogromne znaczenie. Mam nadzieję, że książka pozwoli na szersze zrozumienie procesu ponownego przystosowania do warunków wolnościowych za pomocą holistycznych działań konkretnych instytucji.

* * *

Serdeczne podziękowania składam moim Rodzicom, którzy zawsze mnie wspierali i wierzyli we mnie. Dziękuję mojej Mamie za troskę i konstruktywną krytykę, a przede wszystkim za to, że w chwilach zwątpienia zawsze miała dla mnie czas i wskazywała właściwą drogę. Mojemu mężowi dziękuję za bezgraniczną miłość i cierpliwość, a przede wszystkim za to, że jest.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzenci:
dr hab. Kazimierz W. Frieske,
prof. Uniwersytetu Warszawskiego
dr hab. Piotr Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie na okładce:
© Michele Piacquadio | Depositphotos.com

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-874-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-953-0

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015