Recenzenci

Krzysztof Firlej, Grzegorz Ślusarz

Projekt okładki i stron tytułowych

Mirosław Krzyszkowski

Opracowanie redakcyjne i korekta

Anna Krzesz

Koordynacja wydania

Krystyna Łuszczyńska, Michał Plewczyński

© Copyright by Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2015

ISBN 978-83-88700-96-5

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne

ul. Nowy Świat 49, 00-042 Warszawa
tel.: 22 551-54-01, fax: 22 551-54-44, e-mail: zk@pte.pl
www.pte.pl, www.ksiazkiekonomiczne.pl, www.kongresekonomistow.pl

Wydanie I

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

OD WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne oddaje do rąk Czytelników monografię dotyczącą jednego z fundamentalnych dla Polski zagadnień, tj. stanu i dotychczasowych oraz przyszłych kierunków rozwoju rolnictwa w Polsce. Problematyka ta jest przedstawiana zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i pod kątem racjonalizacji polityki społeczno-gospodarczej w sektorze rolnym, z uwzględnieniem wyzwań krajowych i globalnych, jak też przystawalności tej polityki do bieżących oraz przyszłych wymogów dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości społeczno-gospodarczej.

Teksty zawarte w tej książce stanowią pokłosie kilkuletnich prac związanych z przygotowaniami i realizacją IX Kongresu Ekonomistów Polskich nt. Ekonomia dla przyszłości. Odkrywać naturę i przyczyny zjawisk gospodarczych. Kongres ten odbył się w listopadzie 2013 r. w Warszawie i poprzedzony był kilkuletnimi analizami oraz debatami na forum Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego (PTE), m.in. w ramach Konwersatorium „Czwartki u Ekonomistów” oraz „Forum Myśli Strategicznej”, a także na forum Rady Naukowej PTE¹. W wyniku tych prac wyselekcjonowane zostały teksty podlegające publikacji w ramach specjalistycznie uprofilowanych bloków tematycznych. Uprofilowanie takie stanowiło też podstawę podziału debaty kongresowej na cztery bloki tematyczne, obejmujące dziewięć specjalistycznych sesji poprzedzonych sesją plenarną². Jedna z nich dotyczyła właśnie prezentowanych w niniejszym tomie ekonomicznych kwestii rozwoju rolnictwa.

Publikacji tej przyświeca ten sam cel, który dotyczy prac związanych z przygotowaniem i realizacją oraz popularyzacją dorobku IX Kongresu Ekonomistów Polskich. Celem tym jest prezentacja najnowszych wyników prac i badań naukowych, poglądów oraz doświadczeń ekonomistów reprezentujących środowiska naukowców i praktyków, polityków oraz przedstawicieli innych dyscyplin nauki. Przedsięwzięcie w takim ujęciu jest traktowane nie tylko jako wkład w rozwój nauk ekonomicznych, ale przede wszystkim jako swego rodzaju teoretyczno-empiryczna synteza uczestnictwa ekonomistów polskich w rozwiązywaniu najważniejszych problemów praktyki życia gospodarczego.

Organizowane co kilka lat przez Polskie Towarzystwo Ekonomiczne kongresy ekonomistów polskich zawsze traktowane były jako niezwykle ważne wydarzenia dotyczące fundamentalnych problemów polskiej i globalnej gospodarki oraz nauk ekonomicznych. Tradycje kongresów sięgają roku 1887, kiedy to polscy ekonomiści i prawnicy z trzech zaborów zorganizowali w Krakowie Pierwszy Zjazd Ekonomistów i Prawników. Miał on charakter kongresu, w którym udział wzięło około 200 osób, a referaty przygotowali m.in. Witold Skarżyński, O konieczności i możliwości gruntownej reformy kredytu ziemskiego i Antoni Donimirski, O kolonizacji wewnętrznej³. Funkcjonujące od 1945 roku Polskie Towarzystwo Ekonomiczne w nawiązaniu do tej tradycji organizuje co kilka lat kongresy ekonomistów polskich. Dotychczas odbyło się ich dziewięć. Ich historia wskazuje, że odbywały się one w zróżnicowanych warunkach społeczno-gospodarczych, a także politycznych, stąd i myśli przewodnie stanowiły swego rodzaju signum temporis⁴. Dotyczy to także IX Kongresu Ekonomistów Polskich. Kongres ten odbył się bowiem w specyficznych warunkach kształtujących się w następstwie globalnego, zapoczątkowanego w latach 2007/2008 w USA kryzysu finansowego. Kryzys ten obnażył skalę i zakres globalnie naruszonej równowagi w systemach społeczno-gospodarczych, a także niedostatki tych systemów oraz wykorzystywanych w nich rozwiązań instytucjonalnych. Zarazem obnażył słabości i nieadekwatność teorii ekonomicznych do realiów oraz wymogów harmonijnego rozwoju społeczno-gospodarczego i trwałych podstaw poprawy jakości życia ludzi.

Spektakularnie uwypuklone przez kryzys globalny, dokonujące się w skali światowej bezprecedensowo głębokie oraz gwałtowne przemiany gospodarcze i społeczne sprawiają, że ekonomiści stają przed problemami i pytaniami, co do których trudno o gotowe rozwiązania i jednoznaczne odpowiedzi. Towarzyszą temu ewolucje poglądów, co generuje nowe nurty w teorii ekonomii. Rodzi się wiele pytań i wątpliwości dotyczących „przyczyn rzeczy”. Stąd waga ich rozpoznawania, bowiem: Scire est rerum cognoscere causa [Wiedza to poznanie przyczyn rzeczy]. Nie zna zatem w pełni prawdy i nie ma prawdziwej wiedzy, kto nie zna przyczyn i czynników kształtujących ekonomiczną sytuację w rolnictwie. Wieloprzekrojowa analiza tej sytuacji stanowi przedmiot niniejszego tomu. W kontekście zarówno głównego, jak i najnowszych nurtów w teorii ekonomii rozpatrywane są w nim zmiany w rolnictwie w okresie zapoczątkowanej przed ponad dwudziestu pięciu laty transformacji ustrojowej w Polsce, a także oceniane są rezultaty wstąpienia w 2004 r. Polski do Unii Europejskiej oraz związane z tym procesy polskiego włączania się w system światowy.

Zawarte w tej książce treści tworzą pewien obraz pozycji i kondycji polskiego rolnictwa oraz kierunków jego rozwoju na tle globalnym. Zarazem jednak z monografii tej wynika, że oceny zachodzących zjawisk nie są jednorodne. Po części wynika to z niejednakowej perspektywy, jaką uwzględniają poszczególni autorzy, a ponadto z różnych podstaw metodologicznych. Taka różnorodność podejść sprzyja pogłębionej refleksji. Jest to ważne, tym bardziej że mimo podejmowanych w skali globalnej i lokalnej rozmaitych przedsięwzięć ukierunkowanych na łagodzenie dysproporcji i wynaturzeń społeczno-gospodarczych w świecie oraz na harmonijny rozwój społeczno-gospodarczy, dotychczas niemal żaden kraj nie może poszczyć się w pełni satysfakcjonującymi i trwałymi rozwiązaniami tych problemów. Powstaje zatem pytanie, dlaczego tak się dzieje. Co jest podłożem wykazywanych w książce słabości w społeczno-gospodarczej polityce rozwoju polskiego rolnictwa? Czy i w jakim stopniu ma to związek z teoriami ekonomicznymi, a w jakim z rozwiązaniami systemowymi, w tym instytucjonalnymi? Powstaje zarazem pytanie, czy i w jakim stopniu w procesie przemian możliwe jest ograniczanie dysfunkcji społeczno-gospodarczych. Jaki wkład może tu wnieść teoria ekonomii i nauki pokrewne? Jakie wymogi powinna spełniać polityka społeczno-gospodarcza, żeby przeciwdziałać dysfunkcjom rozwojowym w ogóle, w tym w sektorze rolnym w szczególności?

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne jako wydawca tej książki, decydując się na jej publikację, wychodzi z założenia, że przedstawione w niej treści mogą być pomocne w dochodzeniu do odpowiedzi na wymienione, a także inne, trudne pytania oraz wyzwania.

Z takim przekonaniem zachęcam do lektury książki.

Elżbieta Mączyńska

Prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego

¹ Koncepcja IX Kongresu Ekonomistów Polskich została przygotowana przez 76-osobową Radę Programową, stanowiącą szeroką reprezentację środowiska, złożoną z polskich ekonomistów, związanych nie tylko z Polskim Towarzystwem Ekonomicznym i jego Radą Naukową (vide wykaz na s. 671). Kongres ten (tak jak i poprzednie) został pomyślany jako forum wszystkich ekonomistów, nie zaś wyłącznie zrzeszonych w PTE, i tym samym stanowił wyjątkową okazję do wymiany poglądów między teoretykami i praktykami, między ekonomistami reprezentującymi różne ośrodki oraz nurty teoretyczne w ekonomii i przedstawicielami innych dyscyplin nauki. Lista bloków tematycznych Kongresu została ustalona w wyniku dyskusji na forum Rady Naukowej PTE i Rady Programowej. Szczegółowe relacje i materiały z IX Kongresu Ekonomistów Polskich zamieszczone są na stronach internetowych PTE: http://kongres.pte.pl/kongres/; także: http://kongres.pte.pl/kongres/idea-kongresu.html oraz w Biuletynach PTE: nr 4 z 2013 r. oraz nr 1 i 2 z 2014 r., http://www.pte.pl/223_biuletyny_pte.html.

² Tematy te to: I. Nauki ekonomiczne: stylizowane fakty a wyzwania współczesności; II. Kontrowersje i spory wokół modelu gospodarki – państwo a rynek, wzrost gospodarczy a spójność społeczna; III. Polska w Unii Europejskiej i globalnej gospodarce (sesja: Endogenne i egzogenne determinanty rozwoju Polski); IV. Edukacja dla zrównoważonego i trwałego rozwoju oraz społecznie odpowiedzialnego biznesu. W ramach tych czterech bloków odbyły się następujące sesje, których tematyka jest przedmiotem odrębnych publikacji Wydawnictwa PTE: 1. Fundamentalne problemy w teorii ekonomii i praktyce gospodarczej; 2. Nauki ekonomiczne: stylizowane fakty a wyzwania współczesności; 3. Kontrowersja i spory wokół modelu gospodarki – państwo a rynek, wzrost; 4. Polska w Unii Europejskiej i globalnej gospodarce. 5. Edukacja dla zrównoważonego i trwałego rozwoju oraz społecznie odpowiedzialnego biznesu; 6. Determinanty rozwoju Polski. Rynek pracy, demografia; 7. Determinanty rozwoju Polski. Polityka innowacyjna; 8. Determinanty rozwoju Polski. Finanse publiczne; 9. Determinanty rozwoju Polski. Rolnictwo; 10. Determinanty rozwoju Polski. Sektor finansowy. Więcej na ten temat na stronie internetowej PTE: http://kongres.pte.pl/kongres/program.html.

³ Więcej informacji na temat historii PTE i kongresów ekonomistów polskich – m.in w pracy W. Roszkowski, Społeczny ruch ekonomistów w Polsce przed rokiem 1939, Wydawnictwo PTE, Warszawa 2010; a także na stronie internetowej PTE: http://www.pte.pl/211_historia_pte.html.

⁴ Więcej informacji na temat tych kongresów podano we wprowadzeniu do książki pod red. E. Mączyńskiej, Polska transformacja i jej przyszłość, Wydawnictwo PTE, Warszawa 2009 oraz w materiałach IX Kongresu Ekonomistów Polskich: http://kongres.pte.pl/kongres/publikacje-kongresowe.html.

WPROWADZENIE

Sprawy rolnictwa i obszarów wiejskich pochłaniają wciąż wiele czasu rządom, parlamentom i dyplomatom zarówno w wysoko rozwiniętych, jak i rozwijających się krajach świata, niejako wbrew tendencjom do malejącego udziału rolnictwa w wytwarzaniu produktu krajowego brutto czy wartości dodanej. Co więcej, zyskują na znaczeniu i aktualności, podobnie jak ekonomia rolna jako specjalność i subdyscyplina na forum ogólnoekonomicznym. Dowodem jego jest m.in. niniejsza publikacja, będąca pokłosiem sesji, która odbyła się w trakcie IX Kongresu Ekonomistów Polskich i poświęcona była teoretycznym i praktycznym aspektom rozwoju rolnictwa i gospodarki żywnościowej. Cóż więc takiego każe nieustannie powracać do problemów sektora żywnościowego, świadcząc o potrzebie dociekań naukowo-badawczych w tym zakresie? Odpowiedź na to pytanie można zawrzeć w następujących stwierdzeniach.

Po pierwsze, zmieniająca się rzeczywistość społeczno-gospodarcza wyzwala konieczność ciągłych dostosowań obowiązującego modelu rolnictwa do aktualnych uwarunkowań, determinowanych z jednej strony przymusem konsumpcji żywności, z drugiej barierą popytu i dochodów oraz niezbędności przemian strukturalnych. Współcześnie zawiera się to w odchodzeniu od paradygmatu rolnictwa industrialnego na rzecz społecznie zrównoważonego.

Po drugie, rolnictwo staje się dostarczycielem coraz to nowszych i do niedawna niedocenianych użyteczności publicznych, co rozszerza tradycyjne postrzeganie tego sektora wyłącznie jako producenta żywności. Coraz częściej akcentuje się dziś pozaprodukcyjne funkcje rolnictwa, wynikające z dostarczania przez ten sektor jakże ważnych dla współczesnych społeczeństw dóbr publicznych, wśród których wymienić można chociażby bioróżnorodność, czyste środowisko przyrodnicze, witalność obszarów wiejskich i związane z nią dziedzictwo kulturowe oraz bezpieczną, tradycyjną żywność.

Po trzecie, wciąż nierozwiązana pozostaje kwestia relacji rynek–rolnictwo–państwo. Trudno oczekiwać ostatecznego konsensusu w tym zakresie. Problem relacji konsument–podatnik(budżet)–rolnik narasta ewolucyjnie, wraz z rozwojem cywilizacyjnym społeczeństw, a jego korzenie tkwią w osobliwościach czynnika ziemi oraz samego rolnictwa. W pierwszym przypadku sprowadzić je można do rzadkości bilansowej, niemobilności oraz braku naturalnych substytutów czynnika ziemi jako środka produkcji. W drugim dotyczą ryzyka i niepewności, sezonowości, długich cykli produkcyjnych, które prowadzą w warunkach rynkowych do transferu nadwyżki ekonomicznej z sektora rolnego do pozarolniczego otoczenia i jej retransferu do rolnika. Potrzeba protekcjonizmu państwowego wobec sektora rolnego (rolnictwa, wsi i rynków rolnych) jest dodatkowo stymulowana zdolnością do świadczenia przez sektor rolny dóbr publicznych. Powyższe stwierdzenia czynią ciągle żywymi problemy kwestii agrarnej, nadając im współczesne znaczenie. Stanowią one jednocześnie cztery osie, wokół których skoncentrowała się tematyka niniejszej monografii.

Pierwsza nosi tytuł: ogólne problemy ekonomii rolnej w warunkach rynkowych. Poruszono w niej kilka szczególnie ważnych problemów, które można pogrupować w trzy obszary tematyczne. Pierwszy dotyczy funkcjonowania czynnika ziemi i jego nowych zastosowań. Podjęto tu takie tematy, jak: ziemia i jej renty w nowym paradygmacie rozwoju rolnictwa, bariery przemian agrarnych w rolnictwie polskim, proces unifikacji struktur agrarnych w UE. W miarę nasilania się negatywnych efektów zewnętrznych rolnictwa industrialnego na nowo odkrywane są tak zwane samoistne użyteczności ziemi. Mają one charakter dóbr publicznych i są kluczowym elementem paradygmatu zrównoważonego rozwoju rolnictwa. Rośnie przy tym praktyczne znaczenie kategorii renty gruntowej czy szerzej rent ekonomicznych w gospodarce żywnościowej. W warunkach odchodzenia od paradygmatu rolnictwa industrialnego potrzebna jest nowa koncepcja renty gruntowej, adekwatna do współczesnych wyzwań rolno-środowiskowych. Można ją zbudować na bazie metodologii współczesnej ekonomii instytucjonalnej, czego podjęli się autorzy pierwszego opracowania (A. Czyżewski, B. Czyżewski). Mimo powszechnie zauważonej tendencji polegającej na rosnącym znaczeniu dóbr publicznych, świadczonych przez czynnik ziemi, co wzbogaca jego tradycyjne, produkcyjne funkcje, dowiedziono, że wspólna polityka rolne UE nie prowadzi do procesów unifikacji struktur agrarnych, co wynika ze stosowania przez poszczególne kraje narodowych polityk rolnych (A. Majchrzak). Zauważono przy tym, że czynnik ziemi stanowi jeden z podstawowych i nielicznych zasobów, co do których wspólna polityka rolna UE pozostawia szeroki zakres suwerenności poszczególnym państwom członkowskim, mimo iż prowadzi to do utrwalania zróżnicowań w kształcie struktur agrarnych. Zróżnicowania te są widoczne w UE na poziomie krajowym, zaś rozdrobnienie ziemi rolniczej uznaje się za jeden z głównych mankamentów rolnictwa, wpływający negatywnie na jego ekonomikę i zainteresowanie rozwojem. W Polsce stan ten dotyczy w szczególności części południowej i południowo-wschodniej (W. Musiał, T. Wojewodzic). Kształtowanie struktur agrarnych należy do jednych z najtrudniejszych zadań polityki rolnej, a utrzymywanie znacznych zróżnicowań w tym zakresie pomiędzy poszczególnymi państwami UE, a także na poziomie krajów, dowodzi, iż wyzwanie to nabiera obecnie jeszcze większego znaczenia.

Druga grupa opracowań w tej części monografii koncentruje się na szeroko pojętym funkcjonowaniu sektora rolnego w Polsce w otoczeniu rynkowym i wpływie, jaki wywarła na jego kształt akcesja Polski do UE. Mijające dziesięć lat członkostwa Polski w Unii Europejskiej upoważnia do pierwszych podsumowań dotyczących roli integracji w przemianach zachodzących w całej gospodarce żywnościowej i na obszarach wiejskich, czego podjęli się autorzy tej części książki. Zakres ich dociekań skoncentrował się tu wokół takich problemów, jak: odporność sektora rolnego w Polsce na wahania koniunktury, uwarunkowania inwestycji w polskim rolnictwie, konwergencja i dywergencja rolnictwa w Polsce. Poszukiwanie drogi do konwergencji poziomów rozwoju rolnictwa wspierane jest obecnie paradygmatem rolnictwa zrównoważonego. Po akcesji Polski do UE uwidoczniły się jednak także tendencje odwrotne, polegające na pogłębianiu zróżnicowań międzyregionalnych w poziomach rozwoju rolnictwa (K. Smędzik-Ambroży). Uwzględnienie uwarunkowań regionalnych w dystrybucji środków finansowych Wspólnej Polityki Rolnej UE bądź większa jej decentralizacja mogłyby pomóc skuteczniej realizować cele integracyjne. Jeśli zaś chodzi o oddziaływanie Wspólnej Polityki Rolnej na stabilizację sytuacji ekonomicznej gospodarstw rolnych i ich możliwości inwestycyjne, to problemy te zostały poruszone w kolejnych opracowaniach. Przeprowadzone analizy dotyczyły takich aspektów, jak: zmiany koniunktury gospodarczej, produkcja globalna w rolnictwie i w gospodarce ogółem, dochody rolnicze i udział subsydiów w dochodach (A. Grzelak). Badany jest także wpływ programów pomocowych finansowanych ze środków publicznych na działalność inwestycyjną gospodarstw rolnych (D. Kusz, S. Gędek, R. Kata). Dowiedziono, że sytuacja w rolnictwie polskim, zarówno w aspekcie dochodowym, jak i modernizacyjnym, byłaby zdecydowanie mniej korzystna bez włączenia tego sektora do struktur UE, zaś korzystny wpływ Wspólnej Polityki Rolnej na obecny stan rolnictwa w Polsce jest oczywisty. Trzecia grupa opracowań w tej części monografii dotyczy problemów ogólnych, w tym metodologicznych, jak: możliwość zastosowania modelu przepływów międzygałęziowych do badania zależności w gospodarce żywnościowej, miejsce państwa i rynku w rolnictwie, dobra nierynkowe na obszarach wiejskich, intensyfikacja produkcji rolniczej przy jednoczesnym zachowaniu zasad zrównoważonego rozwoju. Jedną z najważniejszych metod wykorzystywanych do określania zależności w sektorze rolnym jest metoda nakładów i wyników (input-output). Pozwala ona na kompleksową ocenę relacji pomiędzy poszczególnymi sferami gospodarki narodowej, w tym sferą agrobiznesu. W monografii podjęto próbę wskazania na kierunki rozwoju rolnictwa i agrobiznesu w poszczególnych krajach UE w oparciu o bilanse przepływów międzygałęziowych, dowodząc skuteczności tego narzędzia w badaniach zależności pomiędzy poszczególnymi gałęziami i sektorami gospodarki (A. Mrówczyńska-Kamińska). W dalszej części zwrócono uwagę na konieczność zdefiniowania na nowo celów i zadań państwa w odniesieniu do rolnictwa, biorąc pod uwagę jego zróżnicowanie i odmienne potrzeby gospodarstw rolnych. Zauważono, iż w obliczu odmiennych od początkowych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych niezbędne wydaje się ponowne określenie celów i zadań polityki rolnej realizowanej przez UE, w szczególności ze względu na obecne priorytety, jakimi są: wzrost konkurencyjności i dostosowanie do zmian klimatycznych (B. Wieliczko). Wzrostowi konkurencyjności rolnictwa europejskiego może sprzyjać koncepcja zrównoważonej intensyfikacji. Rozpatruje się ją jako szansę umożliwiającą zapewnienie z jednej strony bezpieczeństwa żywnościowego, z drugiej zaś drogę do zachowania dóbr publicznych świadczonych przez czynnik ziemi (T. Sobczyński). Rozważania tej części monografii kończy propozycja mechanizmu gospodarczego zaadresowanego do dóbr nierynkowych, a bazującego na przykładzie wybranych instrumentów polityki rolnej, wspierających dobra publiczne na obszarach wiejskich (M. Maciejczak).

Drugą część monografii poświęcono w całości przejawom i skutkom Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej. Obejmuje ona dziewięć opracowań, które pogrupować można także w trzy obszary tematyczne. Pierwszy z nich, najbardziej ogólny, obejmuje dwa opracowania dotyczące współczesnych uwarunkowań polityk rolnych ze szczególnym uwzględnieniem Wspólnej Polityki Rolnej UE. Podjęto w nich uzasadnienia interwencjonizmu w gospodarce w świetle doświadczeń Wspólnej Polityki Rolnej UE oraz interpretacji kierunków zmian w finansowym wsparciu rolnictwa z uwzględnieniem doświadczeń kryzysu finansowego. Autorzy dowodzą m.in., iż aktywna polityka państwa w gospodarce znalazła odzwierciedlenie między innymi w postaci interwencjonizmu w rolnictwie, który stosowany jest powszechnie także poza UE. Stanowi zatem doskonały przykład aktywności państwa w podejmowaniu działań interwencyjnych i jako taki został zaprezentowany w pierwszym z opracowań (A. Biernat-Jarka). Kontynuację tych dociekań stanowią rozważania na temat zmian w koncepcjach finansowego wsparcia rolnictwa, w których zastosowano metodykę ewaluacji stosowaną przez OECD. Udowodniono uniwersalność reguł wsparcia sektora rolnego, niezależnie od poziomu rozwoju gospodarczego. Wykazano też, iż zasada wsparcia dochodów rolniczych w trakcie finansowego kryzysu otoczenia rolnictwa ulega wzmocnieniu. Pewne zaskoczenie stanowi fakt, iż wbrew logice procesu globalizacji nie prowadzi on do ujednolicania wielkości i struktury finansowego wsparcia rolnictwa w krajach o różnych poziomach rozwoju (P. Kułyk). Druga grupa wypowiedzi, na którą składają się również dwa referaty, koncentruje się na doświadczeniach rolnictwa UE w latach 2000–2011. W pierwszym omówiono determinanty dochodów rolniczych w krajach UE, wskazując jednocześnie na bariery metodyczne towarzyszące ustalaniu rzeczywistej wysokości opłaty pracy własnej w gospodarstwach rolnych w porównaniu z płacami w sektorach pozarolniczych (A. Baer-Nawrocka). W kolejnym, z zastosowaniem analizy czynnikowej, podjęto próbę określenia czynników warunkujących zmienność produkcji mleka w wybranych makroregionach UE. Wyszczególniono czynniki o charakterze cenowo-kosztowym, zasobowym oraz instytucjonalnym (M. Śmigla). Trzecia, najobszerniejsza grupa opracowań w tej części monografii dotyczy funkcjonowania polskiego sektora rolnego w warunkach Wspólnej Polityki Rolnej UE. Poruszono w niej następujące problemy szczegółowe: przewidywany wpływ Wspólnej Polityki Rolnej po 2014 roku na kształt polskiego sektora rolnego, kwestie związane z komplementarnością i substytucyjnością wydatków budżetowych w krajowym i unijnym budżecie rolnym, nakładów inwestycyjnych i znaczenia Wspólnej Polityki Rolnej w procesie modernizacji rolnictwa w Polsce. Dokonano charakterystyki rolnictwa i obszarów wiejskich w Polsce na tle innych krajów europejskich, a także analizy przyczyn wykazanych zróżnicowań i proponowanych w ramach WPR mechanizmów interwencyjnych na lata 2014–2020 (A. Parzonko). Kontynuację tych rozważań stanowi opracowanie, w którym zaprezentowano kluczowe z punktu widzenia polskiego rolnictwa obszary porozumienia w sprawie Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2014–2020. Uznano za takie: ukształtowany w wyniku konsensusu system dopłat bezpośrednich, kwestie „zazielenienia” oraz rozstrzygnięcia związane z rozwojem obszarów wiejskich, przeprowadzając ich krytyczną analizę pod kątem interesów polskiego rolnictwa (A. Czyżewski, S. Stępień). Dopełnienie tej części rozważań stanowi opracowanie, w którym przebadano łączne wydatki w krajowym i unijnym budżecie na sektor rolny w Polsce w latach 2000–2013. Dowiedziono substytucji celów związanych stricte z rolnictwem czy rynkami rolnymi przez cele dotyczące rozwoju wsi, co znalazło wyraz w strukturze wydatków sektorowych (A. Czyżewski, A. Matuszczak). Kolejna grupa tematyczna opracowań dotyczy oddziaływania Wspólnej Polityki Rolnej na modernizację rolnictwa w Polsce. Podjęto w nich próbę wykazania wpływu mechanizmów WPR na poziom inwestycji w gospodarstwach rolnych. Dowiedziono, że fundusze WPR wpłynęły na wzrost wartości środków trwałych w rolnictwie, co było efektem podwojenia nakładów inwestycyjnych po akcesji Polski do UE (W. Czubak). Dokonano także analizy zróżnicowania i dynamiki modernizacji gospodarstw w ujęciu regionalnym, dowodząc większej absorpcji środków finansowych na modernizację w regionach o wyższym poziomie rozwoju rolnictwa, przy czym tempo modernizacji nie wykazywało istotnego związku z poziomem rozwoju rolnictwa (A. Rzeszutko, W. Poczta).

Trzecia część monografii została zatytułowana: bezpieczeństwo żywnościowe, ekologiczne i „zielona” gospodarka. Składają się na nią dwie grupy opracowań. Pierwsza dotyczy sektora biopaliw, leśnictwa i rolnictwa oraz bezpieczeństwa ekologicznego, czyli ogólnie pojętej biogospodarki. Omówiono jej potencjał i czynniki rozwoju, skupiając się na wiedzy, efektywnych łańcuchach wartości i ramach instytucjonalnych jako kluczowych determinantach budowy zrównoważonego biosektora w Polsce (J. Gołębiewski). Część opracowań poświęcono szczegółowym analizom sektorowym. Określono znaczenie rolnictwa i leśnictwa w Polsce i UE jako kluczowych filarów biogospodarki, a także dokonano syntetycznej oceny stanu obu sektorów w kontekście wyzwania, jakim jest przeciwdziałanie globalnym zmianom klimatu (E. Ratajczak). Dokonano analizy porównawczej sektora biopaliw w Unii Europejskiej, Stanach Zjednoczonych i Brazylii po 2004 roku. Określono przyczyny różnic oraz wzajemne relacje pomiędzy sektorem biopaliw a sektorem rolnym i otoczeniem makroekonomicznym w tych krajach (M. Borychowski). Na zakończenie poddano ocenie wymiar ekonomiczny i społeczny bezpieczeństwa ekologicznego w Polsce, koncentrując się na analizie kosztów ewentualnych zaniechań i działań uprzedzających wystąpienie zagrożeń (P. Szyja). Druga grupa artykułów tej części monografii dotyczy kwestii bezpieczeństwa żywnościowego w optyce globalnej i europejskiej. Podkreślono ograniczenia dominującego głównego nurtu ekonomii, przydającego nadwyżkowe znaczenie imperatywowi wzrostu i konkurencji, oraz wyzwania, jakie niesie ze sobą zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego na świecie i wynikająca z tego konieczność zmian w sposobie myślenia o tym problemie. Zwrócono uwagę na ewolucję pojęcia bezpieczeństwa żywnościowego, które współcześnie wykracza dalece poza kwestię wolumenu produktów rolniczych i obejmuje także ich dostępność ekonomiczną, konkurencyjność w wykorzystaniu, ryzyko ekonomiczne popytu i podaży oraz produkcję bezpiecznej żywności (J.St. Zegar). Większość tych aspektów bezpieczeństwa żywnościowego została ujęta w kolejnym opracowaniu, w którym – wykorzystując dane FAO, Eurostatu i Economist Intelligence Unit – dokonano wieloaspektowej analizy tego zjawiska. Objęło ono takie kwestie, jak: skalę niedożywienia ludności, fizyczną dostępność żywności, jej jakość odżywczą oraz ekonomiczne możliwości zakupu (S. Paszkowski). Ostatnim problemem badawczym w tej części było określenie możliwości zaspokojenia bezpieczeństwa żywnościowego oraz realizacji zasady zrównoważonego rozwoju w skali globalnej. Dowiedziono, że w państwach zamożnych, z dominującym modelem rolnictwa intensywnego, możliwe jest zaspokojenie potrzeb żywnościowych na poziomie wyższym niż średnia światowa. Dzięki znacznemu postępowi naukowo-technicznemu możliwe jest także w tych krajach ograniczenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko przyrodnicze, co dowodzi zarazem zasadniczego znaczenia tego czynnika w zachowaniu bezpieczeństwa żywnościowego i równowagi środowiskowej (A. Sadowski).

Ostatnia, czwarta część monografii nosi tytuł: Rolnictwo, obszary wiejskie i gospodarka żywnościowa we współczesnych badaniach. Pierwsza, najliczniejsza grupa opracowań prezentuje wyniki badań dotyczące wybranych aspektów funkcjonowania sektora rolnego w Polsce z odniesieniami do UE. Przedstawiono efekty korzystania z usług w rolnictwie w krajach Europy Środkowowschodniej na tle UE-15 i UE-27, z wyszczególnieniem usług typowo rolniczych, weterynaryjnych i pośrednictwa finansowego oraz oceniono występujące zróżnicowanie w tym zakresie (M. Kołodziejczak). Dokonano przeglądu systemów informacji rolniczej w Polsce (M. Parlińska). Na podstawie doświadczeń gospodarstw rolnych z regionu opolskiego zidentyfikowano czynniki wpływające na ich specjalizację oraz dokonujące się w nich procesy modernizacyjne (S. Sokołowska, A. Bisaga). Następnie poddano ocenie uwarunkowania w kształtowaniu się wydajności pracy w polskim rolnictwie, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarstw wielkoobszarowych, dowodząc ich wyższej wydajności pracy względem pozostałych gospodarstw (S. Jarka). Na zakończenie podjęto próbę wskazania na związki pomiędzy cenami ziemi rolniczej a poziomami rozwoju gospodarczego różnych województw Polski w latach 2000–2011 (R. Pietrzykowski). W kolejnej grupie opracowań skupiono uwagę na funkcjach rekreacyjnych obszarów wiejskich. Będą one coraz ważniejszym elementem wiejskiej przestrzeni gospodarczej, zwłaszcza w kontekście wdrażania koncepcji wielofunkcyjności obszarów wiejskich i polityki spójności. Na podstawie badań regionalnych i lokalnych przedstawiono w monografii zróżnicowanie wiejskiej przestrzeni turystycznej Polski i oceniono jej atrakcyjność, wyszczególniając pięć jednorodnych typów powiatów o podobnych uwarunkowaniach do rozwoju agroturystyki i turystyki wiejskiej (L. Przezbórska-Skobiej). Następnie, na podstawie doświadczeń gospodarstw agroturystycznych z Pomorza Zachodniego, podjęto próbę konceptualizacji dostarczanych przez nie dóbr publicznych oraz metod ich wyceny (A. Brelik). Trzecia grupa artykułów dotyczy strategii przedsiębiorstw sektora spożywczego w Polsce oraz światowego handlu artykułami rolno-żywnościowymi. W pierwszym z opracowań przedstawiono scenariusze rozwoju wybranych branż przemysłu spożywczego (krajowi producenci tłuszczów i przetworów mlecznych) oraz zaprezentowano ich strategie funkcjonowania (J. Szwacka-Mokrzycka). W kolejnym omówiono metody wykorzystywane w prognozowaniu handlu zagranicznego, ze szczególnym uwzględnieniem modeli równowagi ogólnej, a także przedstawiono przykład aplikacji modelu Global Trade Analysis Project do projekcji obrotów handlowych, cen, wielkości produkcji i popytu na podstawowe produkty rolno-żywnościowe w krajach UE w warunkach postępującej liberalizacji światowych rynków rolnych (K. Pawlak). Omówiono także znaczenie krajów BRIC (Brazylia, Rosja, Indie i Chiny) w handlu rolno-żywnościowym Polski w latach 2004–2012 (K. Kita, W. Poczta).

Konkludując, należy powiedzieć, że książka zawiera rozważania związane z najbardziej istotnymi zagadnieniami gospodarczymi i społecznymi, dotyczącymi obszarów wiejskich, samego rolnictwa, jak i ogólnie pojętego sektora agrobiznesu. Mają one wymiar teoretyczny i praktyczny. Obejmują swym zakresem trzy skale: globalną, Unii Europejskiej oraz Polski. Prezentują równocześnie stan obecny rolnictwa i gospodarki żywnościowej w pierwszej dekadzie członkostwa Polski w Unii Europejskiej, a także dylematy i perspektywy ich rozwoju w kolejnych latach. Ten bogaty i wielowątkowy materiał, będący rodzajem syntezy wieloletnich badań, pozwala też na sformułowanie wielu pytań, które wytyczają współcześnie toczący się dyskurs w ekonomii rolnej. Najważniejsze kwestie to:

identyfikacja barier strukturalnych w rozwoju polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich na drodze do zrównoważenia, a także działań potrzebnych do ich przezwyciężania,

określenie najbardziej pożądanych inwestycji w rolnictwie z uwzględnieniem krótkiej i długiej perspektywy. Idzie o nośniki postępu technicznego, technologicznego, biologicznego oraz na ile środki finansowe pochodzące z UE sprzyjają ich upowszechnieniu,

kierunki interwencjonizmu finansowego UE i państw narodowych oraz czy instrumenty Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2014–2020 wpisują się w długookresowe interesy polskiego rolnictwa,

rozwój biogospodarki jako celu komplementarnego i substytucyjnego względem bezpieczeństwa żywnościowego,

skutki liberalizacji światowych rynków rolnych dla polskiego rolnictwa.

Prezentowana książka pozwala spojrzeć na rolnictwo i gospodarkę żywnościową przez pryzmat różnorakich uwarunkowań: makroekonomicznych, mikroekonomicznych i międzynarodowych. Przedstawia dociekania naukowo-badawcze wielu ekonomistów zajmujących się teorią i praktyką ekonomii rolnej. IX Kongres Ekonomistów Polskich stał się dobrą okazją do ich upowszechnienia. Ocenę, na ile to się udało, pozostawiamy jednak Czytelnikom.

Andrzej Czyżewski

Bogdan Klepacki

CZĘŚĆ I

OGÓLNE PROBLEMY EKONOMII ROLNEJ W WARUNKACH RYNKOWYCH

Andrzej Czyżewski*, Bazyli Czyżewski**
ZIEMIA I JEJ RENTY W NOWYM PARADYGMACIE ROZWOJU ROLNICTWA

1. Wprowadzenie

Współczesne wyzwania rolnictwa integralnie wiążą się z negacją założeń ekonomii neoklasycznej, obecnych jak dotąd w ekonomice rolnictwa¹. Dalsze ignorowanie roli środowiska w dostarczaniu materiałów, surowców i usług oraz odbiorze odpadów, co ma miejsce w dotychczasowej ekonomice rolnictwa, wręcz uniemożliwia w perspektywie działalność gospodarczą, zaś założenie, iż ludzie, dążąc do osiągnięcia własnych interesów, nieuchronnie sprzyjają osiągnięciu dobra ogólnego, jest założeniem kontrfaktycznym. Podmioty zorientowane na maksymalizację zysku wykazują bowiem silną skłonność do eksternalizacji kosztów środowiskowych, które nie zawsze można wyrazić w kategoriach monetarnych². Dylematem nowej ekonomii rolnej (agrarnej) jest więc niezbędność względnego ograniczenia efektywności produkcyjnej (i sprawności) industrialnego modelu rozwoju³ na rzecz poprawy jakości życia w ramach zrównoważonego ekonomicznie, społecznie i środowiskowo nowego paradygmatu gospodarowania⁴. Wymaga to pełnego uznania społecznych i środowiskowych kosztów produkcji i odrzucenia reguł, które prowadzą do degradacji i zmniejszenia zasobów naturalnych. Powyższe przesłanki określają potrzebę odejścia od dotychczasowej „industrialnej” ekonomiki rolnictwa w kierunku nowego porządku ekonomicznego, w którym granice wzrostu wyznaczone są przez ekosystem w warunkach zrównoważonej skali produkcji, następnie za pośrednictwem stanowionych reguł i instrumentów określona jest pożądana dystrybucja zasobów, której wykonanie powierza się mechanizmowi rynkowemu dla efektywnej alokacji⁵. W ten sposób nowa ekonomia agrarna uwzględnia optymalne relacje skali produkcji i potrzeby środowiska naturalnego, co gwarantowałoby ekologiczną trwałość procesu gospodarowania, zaś zasoby naturalne nie byłyby traktowane na równi z kapitałem antropogenicznym. Takie rozumienie idei pełnych przepływów nakładów i efektów pozwoli określić, czy przekraczane są możliwości odnowy danego ekosystemu, innymi słowy, jak pisze J.S. Zegar, czy krańcowa użyteczność wzrostu jest mniejsza czy większa od skali utraconych korzyści. Kłopot z nowym paradygmatem ekonomii rolnej polega jednak na tym, iż w istocie przyznaje on samoistną wartość kapitałowi naturalnemu, wykraczając poza klasyczne rozumienie renty gruntowej⁶. Spojrzenie ekonomiki rolnictwa na procesy gospodarcze wyłącznie przez pryzmat kapitału i pracy jest już niewystarczające⁷. Nie do przyjęcia bowiem jest założenie o niewyczerpalności zasobów naturalnych i nieograniczoności ekosystemu globalnego i jego sprzeczność z rzeczywistością jest dziś oczywista. Pomijanie zaś znaczenia czynnika ziemi, jak to jest np. w funkcji Cobba-Douglasa, można zrozumieć jako ćwiczenie intelektualne, a nie praktykę gospodarowania. Czynnik ten determinuje bowiem wiele dóbr i usług publicznych, bez których współczesny człowiek nie może się obejść. Szacowanie na nie popytu według cen niekomercyjnych (projektowanych) stanie się więc nieodległą koniecznością, pozwalającą na przeciwstawienie konkurencyjności rynkowej konkurencyjności społecznej, co podkreśla rozbieżność między kryterium mikro- i makroekonomicznym.

2. Renty czynnika ziemi – różniczkowe, absolutne czy polityczne⁸?

W literaturze rysują się dwa podejścia do definicji renty ekonomicznej. Pierwsze dotyczy wyboru między „świadczeniem” i „nieświadczeniem” usług przez dany czynnik produkcji. Zaproponowała je J. Robinson, według której renta ekonomiczna to „minimalna opłata zaangażowanego czynnika, która skłania go do dalszego świadczenia usług z określoną wydajnością”⁹. Drugie to ujęcie „paretowskie” rozpatrujące wybór między różnymi formami działalności ekonomicznej: renta ekonomiczna stanowi nadwyżkowe wynagrodzenie czynnika produkcji ponad to, które skłania go do świadczenia usług w danym zastosowaniu. Definicja ta została doprecyzowana przez P.A. Samuelsona: „Renta ekonomiczna stanowi nadwyżkowy dochód ponad alternatywne wynagrodzenie czynnika, które mógłby otrzymać w innym zastosowaniu”¹⁰. Pierwowzorem rent ekonomicznych jest jednak renta gruntowa, która jako jedyna ma trwały charakter.

Od XVIII wieku w ekonomii nie ma zgodności co do źródeł renty gruntowej. W dużym skrócie dyskusja sprowadza się do tego, czy substancję renty tworzy produktywność ziemi, czy też subiektywne postrzeganie wartości wymiennej tego zasobu związane wyłącznie z jego rzadkością? Współcześnie pojawił się jednak nowy dylemat: jeśli w większości krajów wysokorozwiniętych średnio ponad 60% nadwyżki ekonomicznej pochodzi z subsydiów, czy renta gruntowa nie jest rentą polityczną?

W literaturze głównego nurtu ekonomii za twórcę teorii rent gruntowych uznaje się D. Ricardo. Wśród jego prekursorów wymienia się A. Smitha i T. Malthusa, którzy wyróżniali cztery formy renty: z tytułu różnic urodzajności, położenia, dodatkowych nakładów kapitału oraz rentę ogólną, zwaną absolutną¹¹. W Bogactwie narodów A. Smitha zwraca się uwagę na różne źródła pochodzenia renty gruntowej. Po pierwsze, jest to praca robotników rolnych; po drugie, wynagrodzenie czynnika ziemi; po trzecie, „cena monopolowa” płacona za użytkowanie ziemi¹².

Nurt ricardiański, który jako pierwszy rozwinął ten temat po A. Smith’ie, zakładał występowanie tylko i wyłącznie rent różniczkowych, a negował istnienie renty absolutnej. „Gdyby wysoka cena zboża była skutkiem, a nie przyczyną renty, cena zmieniałaby się odpowiednio do wzrostu lub spadku renty i renta byłaby częścią składową ceny. Jednakże cenę zboża określa zboże wyprodukowane nakładem największej ilości pracy i renta w najmniejszym nawet stopniu nie wchodzi i nie może wchodzić w skład jego ceny (…). Cenę bowiem określa wszędzie przychód otrzymywany z ostatniej części kapitału, która nie płaci żadnej renty”¹³.

K. Marks i K. Rodbertus podjęli polemikę z tezami D. Ricardo, dowodząc istnienia renty absolutnej. „To renta absolutna konstytuuje ceny zboża, ponieważ w warunkach rosnącego popytu ceny te muszą wzrosnąć do poziomu, który umożliwi uprawę najgorszych gruntów, tzn. wypłaci ich właścicielowi rentę. W przeciwnym wypadku nie zostaną one w ogóle przeznaczone na cele produkcji rolnej. Renta z gruntów marginalnych nie jest zatem (…) następstwem wzrostu cen zboża, lecz przeciwnie: ta okoliczność, iż najgorsza ziemia powinna przynosić rentę, aby pozwolono ją uprawiać, byłaby przyczyną wzrostu ceny zboża aż do poziomu, na którym można by spełnić ów warunek”¹⁴.

Amerykański ekonomista H. George zdefiniował natomiast czynnik ziemi o wiele szerzej niż „klasycy”, tj. jako zasób, który nie jest ani kapitałem, ani pracą. Tak więc jest to interpretacja rezydualna, która w praktyce obejmuje znacznie szerszy krąg zasobów naturalnych niż tradycyjnie pojmowana ziemia. W takim ujęciu ziemia została niejako oderwana od gruntu i tym różni się od pozostałych czynników, że nie może zostać wycofana z produkcji tak jak praca i kapitał (bez względu na to, czy jej wytwory mają użyteczność w sensie ekonomicznym). Można ją jedynie zawłaszczyć lub pozbyć się jej własności, przekazując ją innemu podmiotowi¹⁵. Cechą charakterystyczną teorii renty gruntowej według H. George’a¹⁶ jest jego podejście do produktywności ziemi. Dopóki właściciel nie przypisze ziemi określonych korzyści, ziemia nie ma wartości. Z tego wynika ważna okoliczność, że wartość ziemi nie wynika z jej samoistnej użyteczności czy produktywności. Bez względu na jej rzeczywiste walory, nie ma wartości dopóty, dopóki ktoś nie zechce zapłacić za prawo do jej użytkowania.

Ekonomia neoklasyczna zaowocowała koncepcjami A. Marshalla, które do dziś uznawane są za aktualne i funkcjonują w podręcznikach ekonomii. W gruncie rzeczy A. Marshall reaktywował koncepcję renty ricardiańskiej (mimo iż określał ją dochodem z darów natury¹⁷), zmieniając jedynie mechanizm tworzenia wartości i ceny z teorii opartej na ilości pracy na teorię krańcowego kosztu produkcji. Ekonomia nurtu głównego XX wieku rozwinęła interpretację renty gruntowej A. Marshalla, skupiając się na czynnikach rynkowych. Według koncepcji J. Robinson o występowaniu renty decyduje wyłącznie elastyczność podaży ziemi. Rentę w wysokości nadwyżki dochodów danego czynnika ponad wartość jego podaży otrzymują tylko czynniki o całkowicie nieelastycznej podaży. W przeciwnym razie wzrosłaby podaż danego czynnika, a renta spadłaby do zera. To rozumowanie dotyczy też czynnika ziemi – każdy uprawiany hektar uzyskuje tzw. cenę transferową, którą ustala się na podstawie popytu na ziemię przy nieelastycznej funkcji jej podaży plus rentę różniczkową, gdy dochód z czynnika przewyższa cenę transferową¹⁸.

W Polsce w latach 60. XX wieku pisano o potrzebie kontynuacji badań nad rentą gruntową w warunkach kapitalistycznych. J. Lewandowski podnosił problem renty jako czynszu dzierżawnego i procentu od długów hipotecznych, zwracał też uwagę na zagadnienie zależności cen ziemi i renty absolutnej oraz znaczenie rent różniczkowych w tym układzie¹⁹. Inni polscy ekonomiści, np. H. Chołaj, pierwszorzędne znaczenie przypisywali jednak rencie różniczkowej, negując istnienie renty absolutnej: „W ustroju kapitalistycznym ziemia ma cenę będącą skapitalizowaną rentą gruntową. Jest to rezultatem monopolu prywatnej własności ziemi oraz następstwem faktu, że jest ona przedmiotem kupna–sprzedaży. Jednakże podstawą pieniężnej oceny ziemi w gospodarce socjalistycznej jest – podobnie jak w kapitalistycznej – renta gruntowa reprezentowana przez rentę różniczkową”²⁰.

Podsumowując, teorie renty gruntowej, które powstały w XVIII i XIX wieku, wciąż funkcjonują w ekonomii rolnej, mimo że warunki gospodarowania w rolnictwie zmieniły się diametralnie. Ewolucja polityki rolnej w krajach wysokorozwiniętych zmieniła kierunek w latach 90. XX wieku (i wciąż zmienia), przechodząc z orientacji industrialnej na zrównoważoną – ekonomicznie, społecznie i środowiskowo. Proces ten znacznie rozszerzył funkcje czynnika ziemi i zakres wytwarzanych przez nią użyteczności. Klasyczne teorie renty tracą na znaczeniu, jeśli uznać, że ziemia posiada choć w niewielkim stopniu „samoistną produktywność”, tzn. tworzy określone dobra (najczęściej publiczne) bez dodatkowych nakładów innych czynników. Teorie te coraz bardziej odbiegają od rzeczywistości gospodarczej, ponieważ:

– teoria ricardiańska pomija problem monopolu praw własności i wyrównywania się produktywności pieniężnej ziemi z różnych klas,

– teoria renty absolutnej odrzuca rynkowy mechanizm waloryzacji rent,

– rezydualna teoria renty wywodząca się z ekonomii marginalnej nie docenia samoistnej produktywności ziemi i sprowadza wszystkie jej funkcje do czynnika lokalizacyjnego,

– teoria neoklasyczna ogranicza źródła renty do nieelastyczności podaży ziemi i określa rentę analogicznie do wynagrodzenia kapitału.

Tym samym narasta potrzeba sformułowania nowej koncepcji renty gruntowej. Czy jest nią „teoria pogoni za rentą polityczną” M. Olsona²¹, która wyjaśnia, w jaki sposób w ramach demokratycznego społeczeństwa interesy wąskich grup społecznych przenoszone są na działania władz publicznych, dając tym grupom ekskluzywne korzyści. Zauważmy, że renta polityczna powstaje poprzez działalność w sferze politycznej zmierzającą do uzyskania korzyści w formie transferu dochodów ze środków budżetowych lub z innych źródeł, której celem nie jest produkcja dóbr lub usług. Innymi słowy chodzi o renty uzyskane dzięki zaangażowaniu zasobów w działalność nieprodukcyjną, którą można uznać za ich marnotrawstwo. Wielu ekonomistów sądzi, że takie znamiona mają subsydia wypłacane rolnikom w ramach wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej. Naszym zdaniem jest to błędny wniosek, o ile mechanizmy wspólnej polityki rolnej wpisują się w paradygmat rolnictwa zrównoważonego.

3. Industrialny model rozwoju rolnictwa versus paradygmat rolnictwa zrównoważonego

Mechanizm rynkowy oparty na triadzie własności oraz regulacjach podażowo-popytowych za pośrednictwem cen kreuje zapotrzebowanie na pieniądz²². W sferze realnej oznacza to koncentrację produkcji dla obniżenia jej kosztów jednostkowych oraz przymus rosnącej wydajności pracy jako warunku uzyskania przewagi konkurencyjnej²³. W odniesieniu do rolnictwa oznacza to wzrost produkcji surowców rolniczych w warunkach zwiększającej się presji na środowisko naturalne. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego konsumentom wymaga nie tylko wzrostu podaży żywności, ale też spadek poziomu cen surowców rolnych. To z kolei negatywnie odbijało się na dochodach rolników, którzy produkując więcej, ale tańszej żywności, osiągają dochody istotnie niższe od przeciętnych dla gospodarstw domowych spoza rolnictwa²⁴. Ze względu jednak na niemobilność podstawowego czynnika wytwórczego, jakim jest ziemia, oraz nieprzenośność (bryłowatość) zainwestowanego w gospodarstwach majątku nie byli oni w stanie prowadzić alokacji w sensie Pareto i efektywnie wykorzystać substytucji czynników wytwórczych²⁵. Pozostawało więc zwiększać wydajność pracy w warunkach – jednakże – malejących cen skupu. To z kolei wymagało postępu technologii wytwórczych, w tym: maszyn, urządzeń, innowacji, jednym słowem ustawicznej modernizacji gospodarstw. Ta swoista dyktatura przymusu wydajności i modernizacji gospodarstw nie uwzględniała pełnych kosztów procesów produkcji. Niestety bilansowanie takich niekorzystnych czynników produkcji, jak: zubożenie gleb, pogarszanie stosunków wodnych, produkcja dwutlenku węgla, eutrofizacja cieków i zbiorników wodnych, stepowienie gruntów, nie miało miejsca. Dobrostan środowiska z jego rzadkością bilansową nie był wyceniany, w związku z czym nie zgłaszano potrzeby internalizacji kosztów. Triumfował opisany wyżej tzw. kierat technologiczny²⁶. Co więcej, współpracował z nim inny mechanizm deprecjacji ekonomicznej gospodarstw rolnych. Okazało się, iż mimo wzrostu ponoszonych nakładów modernizacyjnych, a także stosowania nowych technologii i postępu technicznego, udział standardowej nadwyżki ekonomicznej w cenie produktu malał. Na rynku wystąpiła bowiem koncentracja skupu, przetwórstwa i zbytu, a w jej efekcie pojawiały się coraz większe korporacje przetwórczo-handlowe, które konkurując między sobą, zdobywały konsumentów za pośrednictwem niższych cen²⁷. W ten sposób realizowane było założenie, iż względnie większy obrót towarowy przyniesie masę zysku na tyle wysoką, iż jego minimalizacja w cenie jednostkowego produktu nie stanie się przeszkodą dla finalizacji przetwórstwa i obrotu rolnego. Paradygmatowi rolnictwa industrialnego opartemu na opisanym wyżej mechanizmie towarzyszyła zawodność rynku, stymulująca rozwój struktur oligo- i monopolistycznych w relacjach dostawca–odbiorca. W efekcie ten model rozwoju rolnictwa nie sprostał dwóm podstawowym celom współczesnego gospodarowania: po pierwsze, nie był w stanie zabezpieczyć rolnikom parytetu dochodów rolniczych, ograniczając wytwarzaną przez nich nadwyżkę ekonomiczną w przepływach finansowych wewnątrz i międzysektorowych²⁸; po drugie, wraz ze zwiększeniem skali uprzemysłowionej produkcji rolnej w coraz większym stopniu deprecjonował warunki środowiskowe, w żaden sposób nie internalizując zewnętrznych kosztów produkcji rolnej²⁹. Dobrostan środowiska i jego ekologiczna równowaga była coraz bardziej naruszana. Godzi się też podkreślić, iż właśnie w tych warunkach następował transfer nadwyżki ekonomicznej od rolnictwa – przez skupującego pośrednika, przetwórcę, ogniwa zbytu – do konsumenta, zaś jej retransfer z powrotem do rolnictwa był na tyle ryzykowny, na ile nie zapewniał go współczesny interwencjonizm państwa, dla którego potrzeba retransferu wytworzonej w rolnictwie nadwyżki ekonomicznej od konsumenta do rolnika stała się głównym celem³⁰. Doświadczenia wspólnej polityki rolnej (WPR) Unii Europejskiej uczą, iż zwrot tej nadwyżki (poprzez wsparcie cen rynkowych) w istotny sposób destabilizuje rynek. Stąd w wyniku ewolucji reguł i instrumentów WPR ustalono, iż interwencjonizm za pośrednictwem upoważnionych do realizacji polityki rolnej instrumentów będzie się odbywał od konsumenta przez budżet do rolnika w możliwym stopniu z pominięciem mechanizmu rynkowej wymiany. Współczesne badania empiryczne gospodarstw indywidualnych (według danych GUS) dowodzą, iż per saldo w różnych warunkach cyklu koniunkturalnego wypływa od rolnika do innych działów około 10% nadwyżki ekonomicznej³¹ tylko i wyłącznie z tytułu zawodności mechanizmu rynkowego (giętkości cen rolnych). Złudzeniem okazało się, że przez przyspieszenie industrializacji zostanie rozwiązana historycznie trwała kwestia agrarna³², zaś motor rolnictwa industrialnego natrafił na barierę środowiskową, uniemożliwiającą dalsze wyłączanie procesu produkcji rolnej z warunków naturalnych, co skutkowało intensywnym stosowaniem środków produkcji pochodzenia przemysłowego, nadmierną koncentracją produkcji i zwiększaniem jej skali.

Postępująca integracja gospodarstw rolnych z otoczeniem agrobiznesowym wymaga więc nowego paradygmatu rozwoju, chociażby ze względu na potrzebę internalizacji kosztów zewnętrznych produkcji rolnej powodu niezdolności ekosystemów do ich odtworzenia. Okazuje się, iż rolnictwo musi podlegać nadrzędności systemu ekologicznego, zaś system ekonomiczny ma być regulowany przez adekwatne rozwiązania społeczne. Przekroczenie już dziś o 1/3 pojemności ekosystemów podważa całkowicie sens dotychczas obowiązującej zasady, iż natura „jako maszyna” jest tyle warta, ile jest warta dla człowieka. Nie jest w stanie odwrócić tego twierdzenia nawet przyspieszony postęp naukowo-technologiczny. Przestawienie zwrotne rozwoju rolnictwa z industrialnego na model zrównoważony jest w długim okresie nieuniknione, zaś nałożenie na mechanizm industrialnego rozwoju rolnictwa hamulców etycznych i społecznych staje się bieżącą koniecznością. W sytuacji upowszechnienia paradygmatu rolnictwa zrównoważonego i ograniczeń podaży łatwiej będzie pokonać barierę popytu na żywność. Oczywiście nie zniknie jego sztywność i ograniczenia, zaś jego elastyczność wobec dochodów będzie nadal niska. Niemniej mechanizm adaptacyjny rolnictwa w większym stopniu będzie nastawiony na alokacje czynników produkcji w zgodzie z wymogami środowiska naturalnego i jego dobrostanu. Internalizacja pełnych kosztów produkcji rolnej w warunkach wzrostu cen produktów rolniczych (przy mniejszej podaży) pozwoli na poprawę sytuacji dochodowej gospodarstw, zwalniając tzw. kleszcze dochodów wyłączające z jednej strony gospodarstwa z rynkowego obiegu ze względu na bariery przepływu środków trwałych (ramię oporowe), z drugiej zaś na ograniczenie deprecjacji rynkowej gospodarstw (ramię zaciskowe)³³. W warunkach braku samoczynnego mechanizmu kompensacji deprecjacji dochodów w industrialnym modelu rozwoju rolnictwa model zrównoważony jest korzystniejszy dla gospodarstw ze względu na relacje z rynkiem i środowiskiem. W żaden sposób też nie umniejsza to roli samego rynku nieodzownego w skali mikroekonomicznej ze względu na potrzeby wymuszania określonych działań (interwencji) państwa. Wystąpić mogą jednakże różne formy rolnictwa zrównoważonego ze względu na łączenie jego funkcji produkcyjnej z wielofunkcyjnością gospodarstw, ich rodzinnym charakterem, ekologiczną produkcją, wspomaganiem żywotności wsi, podnoszeniem jakości żywności czy symbiozą ze środowiskiem naturalnym.

Zakwestionowanie dotychczasowej formuły postępu w rolnictwie stanowi kluczową przesłankę sformułowania nowego, zrównoważonego paradygmatu jego rozwoju³⁴. Stanowisko takie explicite zostało sformułowane już w 2002 r. w fundamentalnej, jak się dziś okazuje, pracy pt. Rolnictwo społecznie zrównoważone³⁵. Warunkiem upowszechnienia tego nowego modelu rozwoju rolnictwa jest społeczna świadomość ograniczoności ekosystemu globalnego (m.in. w odniesieniu do wody, zmian klimatycznych, śmieci)³⁶, jak też uznanie, że dla rozwoju rolnictwa ważne są nie tylko dobra rynkowe, ale także pozarynkowe, niekomercyjne (publiczne), jak: dobrostan środowiska, harmonia natury i produkcji rolnej, żywotność otoczenia wiejskiego itp.³⁷ Warto zauważyć, iż uznanie potrzeby tych dóbr publicznych³⁸ oznacza, że nowoczesność technologii nie może być mierzona wyłącznie kategoriami ekonomicznymi (rynkowymi), ale również stopniem zrównoważenia produkcji z wymogami środowiska naturalnego³⁹. Model taki jest bardziej skomplikowany niż industrialny, wymaga większej wiedzy i społecznego zaangażowania, niemniej daje rękojmię produkcji zdrowej żywności, która ma lepszej jakość⁴⁰, jest bardziej zrównoważona z popytem, a także ma względnie wyższą cenie. Kluczowego znaczenia nabiera w nim problem wartościowania dóbr nierynkowych.

4. Koncepcja renty gruntowej w paradygmacie rolnictwa zrównoważonego

Od początku istnienia cywilizacji człowieka ziemia tworzy pewne użyteczności, które zaspokajają jego potrzeby. Powstają one bez udziału innych czynników produkcji, stanowiąc niezaprzeczalny dar natury. W encyklice Caritas in veritate Jego Świątobliwość Benedykt XVI określa je mianem „cudownego owocu, z którego człowiek może korzystać w sposób odpowiedzialny, aby zaspokoić swe słuszne potrzeby – materialne i niematerialne – z poszanowaniem wewnętrznej równowagi”⁴¹. W gospodarkach plemiennych (naturalnych), gdy nie istniała ziemia rolnicza w dzisiejszym rozumieniu, przykładem wspomnianej wyżej użyteczności były owoce leśne, upolowane zwierzęta, dostęp do wody czy drewno na opał. Twórcza rola czynnika ziemi w ich kreacji była dominująca wobec nakładów pracy i kapitału niezbędnych do ich pozyskania. Można więc powiedzieć, że przeważająca część użyteczności ziemi powstawała samoistnie. Z chwilą rozpoczęcia uprawy ziemi i udomowienia zwierząt część przypisywana naturze w niewielkim stopniu się zmniejszyła na rzecz sprawczej roli człowieka. Niemniej wciąż przyrosty masy roślin i zwierząt, materiał budowlany czy szeroko rozumianą przestrzeń bytowania pozyskiwano w dużym stopniu beznakładowo.

W ustroju feudalnym za swoistą legitymizację samoistnych użyteczności ziemi można uznać tzw. serwituty, traktując je jako prawo do korzystania z naturalnych użyteczności gruntów należących do pana (w postaci chrustu, owoców, gliny czy ryb). W miarę rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej ta część użyteczności czynnika ziemi, która powstawała bez udziału kapitału i pracy, przekształcała się w tzw. samoistną produktywność (w ujęciu pieniężnym). Ma to np. wyraz w XVIII-wiecznej koncepcji produktu czystego, prezentowanej przez fizjokratów. Według niej tylko w rolnictwie może pozostać nadwyżka pieniężna ponad poniesione nakłady (kapitału i pracy) – właśnie dzięki sprawczej roli natury. Produkt czysty w „tabeli przepływów” F. Quesnaya⁴² jest więc pierwszą próbą waloryzacji samoistnej produktywności ziemi. Według fizjokratów nie mógł on powstać w żadnym innym dziale gospodarki, bo wszystkie pozostałe czynniki produkcji (oprócz ziemi) „żądały” wynagrodzenia, które w warunkach konkurencji rynkowej równało się dokładnie wartości ich produktu. Produkt czysty przejmowali jednak w całości właściciele gruntów jako czynsz dzierżawny, co oddaje istotę renty gruntowej.

Tak więc w gospodarce chłopskiej część użyteczności przypisywana wyłącznemu działaniu sił natury (ziemi) była relatywnie duża i miała też wyraz w pewnej części produktywności pieniężnej gospodarstwa (jako że tworzyła część produktu beznakładowo). Jej znaczenie zaczęło zmniejszać się w warunkach industrializacji rolnictwa i uaktywnienia się prawa malejącej użyteczności krańcowej. W rolnictwie industrialnym samoistny udział ziemi w tworzeniu użyteczności zmalał na rzecz kapitału i pracy najemnej. Zaniknęła też w znacznym stopniu samoistna produktywność pieniężna ziemi. Z czasem jednak produkcyjne funkcje ziemi rolniczej, podporządkowane optymalizacji mikroekonomicznej, i przymus zaspokajania przez nią potrzeb egzystencjalnych stały się konkurencyjne względem siebie. Zrodziło to konieczność poszukiwania nowej koncepcji rozwoju gospodarczego – paradygmatu zrównoważonego i trwałego rozwoju.

Jedną z przesłanek zastosowania tego paradygmatu w ekonomii rolnej jest fakt, że środowisko naturalne w krajach wysokorozwiniętych stało się niemalże całkowicie antropogeniczne. W takich warunkach musi również ulec zmianie sposób korzystania z zasobów naturalnych. Wymuszają to opisane wyżej nowe potrzeby, priorytety – tj. postulat zapewnienia odnawialności zasobów naturalnych, a także prospołeczne i prośrodowiskowe kryteria alokacji czynników produkcji. Odkrywają one na nowo „użyteczności” czynnika ziemi zmarginalizowane w rolnictwie industrialnym, nadając im charakter dóbr publicznych, za które powinno płacić całe społeczeństwo. Nie może to jednak być taka sama, samoistna użyteczność ziemi rolniczej jak w XVIII wieku, ponieważ, przynajmniej w krajach wysokorozwiniętych, środowisko naturalne zostało diametralnie zmienione przez człowieka. Coraz większa część użyteczności ziemi znów powstaje samoistnie, ale w warunkach daleko posuniętej i nieodwracalnej akumulacji kapitału w dobrostanie zasobów naturalnych. Można więc powiedzieć, że w rolnictwie zrównoważonym wiele nowych użyteczności czynnika ziemi tworzonych jest samoistnie, tj. bez dodatkowych nakładów kapitału i pracy (ale nie bez ich sprawczej roli w ogóle), a w pewnych przypadkach bez zwiększania łącznej sumy nakładów kapitału i pracy. Jako że mają one charakter dóbr publicznych, opłacane są w dużej mierze z podatków (w UE poprzez programy WPR), a opłata ta trafia do właścicieli zasobu ziemi. W ten sposób samoistna użyteczność ziemi przybiera formę produktu pieniężnego i może być nazwana „samoistną produktywnością”, która podnosi produktywność pieniężną struktury wytwórczej.

Podsumowując, ziemia rolnicza samoistnie tworzy część użyteczności, które podlegają waloryzacji rynkowej lub instytucjonalnej, o ile ograniczy się do pewnego stopnia intensywność gospodarki rolnej. Jest to jednak uwarunkowane określonym poziomem „pierwotnej” akumulacji kapitału, która sprawia, że gospodarka jest na tym etapie ewolucji, iż społeczeństwo zgłasza popyt na wyżej wymienione użyteczności.

Jak wykazano wcześniej, z rozwojem gospodarki rynkowej można powiązać różne etapy waloryzacji renty gruntowej. Na pewnym etapie rozwoju gospodarki, który jest związany z ewolucją świadomości społecznej, rynek lub/i powołane do tego instytucje waloryzują samoistne użyteczności ziemi o charakterze dóbr publicznych i nadają im wymiar pieniężny. W ramach paradygmatu rolnictwa zrównoważonego przyczyną występowania renty gruntowej są więc samoistne użyteczności ziemi, które w gospodarce towarowo-pieniężnej powodują, że oczekiwana produktywność czynnika kapitału w rolnictwie jest wyższa niż w jego otoczeniu rynkowym. Wartość renty gruntowej wyznacza więc dodatnia różnica między oczekiwaną produktywnością kapitału w rolnictwie i w jego otoczeniu rynkowym. Rynek ziemi rolniczej realizuje w cenach oczekiwania co do tej nadwyżkowej produktywności kapitału w rolnictwie. W procesie wyceny pomija natomiast czynnik pracy własnej rolnika-właściciela, ponieważ nie ma on rynkowej wartości. Między innymi dlatego renty uzyskiwane przez gospodarstwa indywidualne w dochodach nie pokrywają się z wartościami wynikającymi z ceny ziemi.

Jest to koncepcja alternatywna wobec przedstawionych wyżej teorii klasycznych, znajdująca swoje uzasadnienie we współczesnej ekonomii instytucjonalnej (w teorii wyboru publicznego). Na ogół ekonomiści zgadzają się, że system rynkowy nie prowadzi do optymalnej alokacji dóbr publicznych i zasobów wspólnych. Warunki rynkowe nieuchronnie prowadzą do ich niedoboru lub nadmiernej eksploatacji. Wolny rynek oferuje dobra prywatne wszystkim nabywcom w różnych ilościach po tej samej cenie równowagi. Natomiast dobra publiczne dostarczane są każdemu w takiej samej ilości, ale przy różnej skłonności do udziału w procesie ich tworzenia. Stąd postuluje się różnicowanie obciążeń podatkowych w zależności od wymienionego wyżej udziału (przykładem jest tu podatek Pigou). Modele ekonomiczne wskazują, że można opracować mechanizm podobny do rynkowego, który prowadzi do określenia społecznie optymalnego poziomu dobra publicznego wraz z cenami podatkowymi zgodnymi z indywidualnymi preferencjami. Jednak w procesie dochodzenia do równowagi niezbędne jest, by uczestnicy rynku „szczerze” ujawnili swój popyt na dobro publiczne. Na poziomie indywidualnym założenie to jest mało realne, ale określone rozwiązania instytucjonalne mogą być bardziej skuteczne. Mechanizmy WPR można właśnie uznać za próbę ujawnienia popytu na dobra publiczne związane z dobrostanem obszarów wiejskich. Dzięki subsydiom rolnictwo, które dostarcza dobra publiczne (i konsumuje ich netto mniej), płaci netto niższe podatki. Mechanizm nie jest jednak odporny na strategiczne manipulowanie wycenami przez poszczególne podmioty, np. tych rolników, którzy pobierają dopłaty, a nie tworzą pożądanych dóbr publicznych.

Podsumowując, są co najmniej dwie ważne przesłanki, które każą z dystansem odnieść się do postrzegania współczesnych rent gruntowych jako rent politycznych. Po pierwsze, trudno za korzyść (rentę) uznawać retransfer nadwyżki, która wypłynęła w wyniku występowania trwałych zawodności rynku (market failure) w rolnictwie. Po drugie, rentą nie są również środki przekazywane w zamian za dobra publiczne wycenione albo przez rynek (np. rynek ziemi rolniczej czy żywności ekologicznej) albo przez demokratycznie powołane do tego instytucje.

5. Podsumowanie

Paradygmat rolnictwa zrównoważonego, który wpisuje się w nową ekonomię agrarną, nie tyle dotyczy zasad rachunku ekonomicznego, co celu, zakresu i metody badawczej. W industrialnym modelu rozwoju było to maksymalizowanie nadwyżki ekonomicznej gospodarstw na potrzeby gospodarstw rolnych. Czynniki wytwórcze miały swoją cenę rynkową, pozostałe uznawane były za dobra wolne. W nowej ekonomii agrarnej występuje integralność celów ekonomicznych, społecznych i środowiskowych, zaś w rachunku ekonomicznym musi być uwzględniony rachunek korzyści uzyskanych, utraconych, jak też efektów zewnętrznych (negatywnych i pozytywnych). W rolnictwie zrównoważonym występuje on nie tylko w sensie ekonomicznym, ale także społecznym i ekologicznym. Pojawia się potrzeba nowej równowagi, ale nie mogą tworzyć jej tylko efekty komercyjne rolnictwa. Liczy się także jakość żywności, sekwestracja węgla, ochrona wód i gleb, bioróżnorodność itp. efekty. Warto też podkreślić za J.S. Zegarem, iż o ile korzyści ekonomiczne mają określonych, konkretnych adresatów, to niekorzyści dotyczą przede wszystkim wszystkich podatników, świata przyrody i przyszłych pokoleń⁴³.

Przechodząc do determinant zrównoważonego paradygmatu rozwoju rolnictwa, należy stwierdzić, że na pierwszy plan wysuwa się potrzeba rachunku kosztów zewnętrznych i nowe spojrzenie na źródła renty gruntowej. Bez tego wartościowania rachunek konkurencyjności produkcji rolniczej odbywa się kosztem kapitału naturalnego. Ponado skala korzystania ze środowiska musi być związana z normą prawną ustaloną przez państwo na mocy decyzji administracyjnych dotyczących standardów jakościowych, opłat, kar, subwencji. Niektóre instrumenty internalizacji kosztów dają się włączyć w rachunki cenowe, inne pozostają neutralne względem cen. Dodatkowo warunkiem upowszechnienia paradygmatu rolnictwa zrównoważonego jest czynnik instytucjonalny (narodowy), który określi rozdział pomiędzy racjonalnością prywatną i społeczną, zarówno w rachunku ekonomicznym, jak i dóbr publicznych. Idzie o to, jak mechanizm rynkowy wesprzeć instytucjonalnie, bowiem to działalność określonych instytucji ma doprowadzić do zgodności kryterium mikroekonomicznego i społecznego w procesie podejmowania decyzji przez podmioty gospodarcze. Wychodzi się więc z założenia, iż sprawne państwo w istocie lepiej zabezpieczy dobra wspólne niż rynek kierujący się potrzebami konsumenta. Z drugiej strony osłabienie możliwości państwa ze względu na niedostosowanie czynnika instytucjonalnego nie sprzyja modelowi rolnictwa zrównoważonego. Zmiana paradygmatu rozwoju rolnictwa z industrialnego na zrównoważony nie będzie ani łatwa, ani szybka. Konieczne jest uświadomienie faktu, iż ekonomia agrarna traktuje rolnictwo nie tylko jako biznes, ale i sposób życia, co wymaga czasu. Teoria ekonomiczna powinna ewolucyjnie rozwijać się w kierunku ekonomii zrównoważonego rozwoju. Proces ten już się zaczął, niemniej tworzy szereg bieżących dylematów. Jest już jednak oczywiste, że rolnictwo musi zaspokajać popyt na produkty żywnościowe, zmniejszając presję na środowisko, uwzględniając postęp techniczny i biologiczny, potrzebę bezpieczeństwa żywnościowego oraz globalną racjonalność ekonomiczno-społeczną i środowiskową.

Literatura

1. Altieri M.A., Agroecology: The Science of Sustainable Agriculture, wyd. 2, Westview Press, Boulder 1989

2. Backhaus J.G., Ingenious Tax: a Contemporary Restatement – Special Issue: Commemorating the 100th Anniversary of the death of Henry George, American Journal of Economics and Sociology 1997, vol. 4

3. Brooke G.T.F., Uncertainty, Profit and Entrepreneurial Action, Journal of the History of Economic Thought 2010, vol. 32

4. Brouwer F. (red.), Sustaining Agriculture and the Rural Environment, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, USA, 2004

5. Bywalec Cz., W pętli paradoksów, Nowe Życie Gospodarcze 1995, nr 15

6. Chołaj H., Cena ziemi w rachunku ekonomicznym, PWE, Warszawa 1966

7. Cochran W.W., Farm Prices, Myth and Reality, University of Minnesota Press, Minneapolis 1958

8. Czyżewski B., Kontrowersje wokół rent gruntowych: od ekonomii klasycznej do czasów współczesnych, Ekonomista 2010, nr 2

9. Czyżewski A., Potrzeba badań makroekonomicznych w gospodarce żywnościowej, Roczniki Nauk Rolniczych 2009, seria G, nr 2

10. Czyżewski A., Rolnictwo w procesie reprodukcji. Różne wizje dostosowań rynkowych (w:) B. Klepacki (red.), Kwestia agrarna w Polsce i na świecie, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2005

11. Czyżewski A. (red.), Makroekonomiczne problemy agrobiznesu w Polsce w okresie przedakcesyjnym, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Zeszyty naukowe UEP nr. 30, Poznań 2003

12. Czyżewski A. (red.), Uniwersalia polityki rolnej w gospodarce rynkowej. Ujęcie makro- i mikroekonomiczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2007

13. Czyżewski A., Matuszczak A. (red.), Ekonomia i jej społeczne otoczenie, Wydawnictwo Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2012

14. Czyżewski B., Instytucjonalne uwarunkowania zrównoważonego podziału dochodów w rolnictwie indywidualnym w Polsce (w:) J.S. Zegar (red.), Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym, Program Wieloletni 2004–2009, Raport 174, IERiGŻ, Warszawa, 2009

15. Czyżewski B., Renty ekonomiczne w gospodarce żywnościowej w Polsce, PWE, Warszawa 2013

16. Czyżewski B., Mrówczyńska-Kamińska A., Przepływy międzygałęziowe i podział rent w sektorze rolno-żywnościowym w Polsce w latach 1995–2005, Ekonomista 2011, nr 2

17. Daly H., Ecological Economics and Sustainable Development, Selected Essays of Herman Daly, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, MA, USA, 2007

18. Fiedor B., Kociszewski K. (red.), Ekonomia rozwoju, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2010

19. George H., Progress and Poverty, Schalkenbach Foundation, New York 1981

20. Gliessman S.R., Rosemeyer M. (red.), The Conversion to Sustainable Agriculture Principles, Processes and Practices, CRL Press, Boca Raton, London–New York 2010

21. Hayami Y., Ruttan V.W., Agricultural Development: An Internationale Perspective, The John Hopkins University Press, Baltimore–London 1985

22. Kośmicki E., Główne zagadnienia ekologizacji społeczeństwa i gospodarki, EkoPress, 2009

23. Krasowicz S., W Polsce powinno dominować rolnictwo zrównoważone (w:) Przyszłość sektora rolno-spożywczego i obszarów wiejskich, I Kongres Nauk Rolniczych, Puławy 2009

24. Lewandowski J., Renta gruntowa w rolnictwie polskim, Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, Warszawa 1960

25. Malkina-Pykh I.G., Pykh Y.A., Sustainable Food and Agriculture, WIT Press, Southampton, Boston 2003

26. Marks K., Kapitał, t. III, cz. II, Książka i wiedza, Warszawa 1959

27. Marshall A., Principles of Economics, Macmillan, London 1961

28. Mieszczankowski M., Teoria renty absolutnej, PWN, Warszawa 1964

29. Olson M., The Logic of Collective Action, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1965

30. Quesnay F., Pisma wybrane, tłum. B.J. Pietkiewiczówna, Wydawnictwo Gebethner i Wolff, Warszawa 1928

31. Pareto V., Cours d’Economie Politique, vol. 2, F. Rouge, Lausanne 1896

32. Ricardo D., Principles of Political Economy and Taxation, Richard D. Irwin, Illinois 1967

33. Robinson J., Economics of Imperfect Competition, Macmillan, London 1948

34. Samuelson P.A., Diagrammatic Exposition of a Theory of Public Expenditure, Review of Economics and Statistics 1955, vol. 11, nr 37

35. Samuelson P.A., Economics, McGraw-Hill, New York 1951

36. Samuelson P.A., The pure theory of public expenditure, Review of Economics and Statistics 1954, vol. 11, nr 35

37. Schultz T.W., Economic Growth and Agriculture, McGraw-Hill, New York 1968

38. Schultz T.W., Transforming Traditional Agriculture, Yale University Press, New Haven 1964

39. Smith A., Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, PWN, Warszawa 1954

40. Solow R.M., The economics of resources or the resources of economics, American Economic Review 1974, vol. 40

41. Thirtle C., Lin L., Holding J., Jenkins L., Piesse I., Explaining the Decline in UK Agricultural Productivity Growth, Journal of Agricultural Economics 2004, vol. 55 (2)

42. Tietenberg T., Environmental natural resource economics, wyd. 7, Pearson Education, New York–London i in. 2006

43. Uphoff N. (red.), Agroecological Innovations: Increasing Food Production with Participatory Development, Earthscan Publications, London 2002

44. Wilkin J., Jaki kapitalizm, jaka Polska, PWN, Warszawa 1995

45. Wilkin J., Współczesna kwestia agrarna, PWN, Warszawa 1986

46. Wojtyna A., Współczesna ekonomia – kontynuacja czy poszukiwanie nowego paradygmatu, Ekonomista 2008, nr 1

47. Woś A., Tworzenie i podział dochodów rolniczych. Dochody transferowe, IERiGŻ, Warszawa 2000

48. Woś A., Zegar J.S., Rolnictwo społecznie zrównoważone, IERiGŻ, Warszawa 2002

49. Zegar J.S., Dochody w strategii rozwoju rolnictwa (na progu integracji europejskiej), IERiGŻ, Warszawa 2004

50. Zegar J.S., Współczesne wyzwania rolnictwa, PWN, Warszawa 2012

* Prof. dr hab. Andrzej Czyżewski, prof. zw. UEP, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.

** Dr hab. Bazyli Czyżewski, prof. nadzw. UEP, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.

¹ A. Woś, F. Tomczak, Ekonomika rolnictwa. Zarys teorii, wyd. 2, Wydawnictwo PWRiL, Warszawa 1983.

² T. Tietenberg, Environmental natural resource economics, wyd. 7, Pearson Education, New York–London i in. 2006; R.M. Solow, The economics of resources or the resources of economics, American Economic Review 1974, vol. 40; H. Daly, Ecological Economics and Sustainable Development, Selected Essays of Herman Daly, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, MA, USA, 2007.

³ A. Wojtyna, Współczesna ekonomia – kontynuacja czy poszukiwanie nowego paradygmatu, Ekonomista 2008, nr 1.

⁴ J.S. Zegar, Współczesne wyzwania rolnictwa, PWN, Warszawa 2012.

⁵ Ibidem.

⁶ B. Czyżewski, Kontrowersje wokół rent gruntowych: od ekonomii klasycznej do czasów współczesnych, Ekonomista 2010, nr 2, s. 227.

⁷ A. Woś, Tworzenie i podział dochodów rolniczych. Dochody transferowe, IERiGŻ, Warszawa 2000; A. Woś, J.S. Zegar, Rolnictwo społecznie zrównoważone, IERiGŻ, Warszawa 2002.

⁸ Wykorzystano fragmenty książki B. Czyżewskiego, Renty ekonomiczne w gospodarce żywnościowej w Polsce, PWE, Warszawa 2013.

⁹ J. Robinson, Economics of Imperfect Competition, Macmillan, London 1948, s. 103.

¹⁰ G.T.F. Brooke, Uncertainty, Profit and Entrepreneurial Action, Journal of the History of Economic Thought vol. 32, Cambridge 2010, s. 543; P.A. Samuelson, Economics, McGraw-Hill, New York 1951, s. 543; V. Pareto, Cours d’Economie Politique, vol. 2, F. Rouge, Lausanne 1896.

¹¹ A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, PWN, Warszawa 1954, s. 190–191, 212–213.

¹² M. Mieszczankowski, Teoria renty absolutnej, PWN, Warszawa 1964, s. 18, 23–31.

¹³ D. Ricardo, Principles of Political Economy and Taxation, Richard D. Irwin, Illinois 1967, s. 82.

¹⁴ K. Marks, Kapitał, t. III, cz. II, Książka i wiedza, Warszawa 1959, s. 328–329.

¹⁵ J.G. Backhaus, Ingenious Tax: a Contemporary Restatement – Special Issue: Commemorating the 100th Anniversary of the death of Henry George, American Journal of Economics and Sociology 1997, vol. 4, s. 4, 6–10.

¹⁶ H. George, Progress and Poverty, Schalkenbach Foundation, New York 1981.

¹⁷ Rentę definiował następująco: „the income derived from the free gifts of nature” – A. Marshall, Principles of Economics, Macmillan, London 1961, s. 65, 74, 78, 153, 408, 476.

¹⁸ J. Robinson, op. cit., s. 102–107.

¹⁹ J. Lewandowski, Renta gruntowa w rolnictwie polskim, Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, Warszawa 1960, s. 21.

²⁰ H. Chołaj, Cena ziemi w rachunku ekonomicznym, PWE, Warszawa 1966, s. 212.

²¹ M. Olson, The Logic of Collective Action, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1965.

²² J. Wilkin, Jaki kapitalizm, jaka Polska, PWN, Warszawa 1995.

²³ Y. Hayami, V.W. Ruttan, Agricultural Development: An Internationale Perspective, The John Hopkins University Press, Baltimore–London 1985.

²⁴ T.W. Schultz, Transforming Traditional Agriculture, Yale University Press, New Haven 1964 oraz idem, Economic Growth and Agriculture, McGraw-Hill, New York 1968.

²⁵ A. Czyżewski (red.), Makroekonomiczne problemy agrobiznesu w Polsce w okresie przedakcesyjnym, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2003, z. 30.

²⁶ C. Thirtle, L. Lin, J. Holding, L. Jenkins, I. Piesse, Explaining the Decline in UK Agricultural Productivity Growth, Journal of Agricultural Economics 2004, vol. 55 (2); W.W. Cochran, Farm Prices, Myth and Reality, University of Minnesota Press, Minneapolis 1958.

²⁷ J.S. Zegar, op. cit.

²⁸ A. Czyżewski, Potrzeba badań makroekonomicznych w gospodarce żywnościowej, Roczniki Nauk Rolniczych 2009, seria G, nr 2; B. Czyżewski, Instytucjonalne uwarunkowania zrównoważonego podziału dochodów w rolnictwie indywidualnym w Polsce (w:) J.S. Zegar (red.), Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym, Program Wieloletni 2004–2009, Raport 174, IERiGŻ, Warszawa 2009.

²⁹ J.S. Zegar, Dochody w strategii rozwoju rolnictwa (na progu integracji europejskiej), IERiGŻ, Warszawa 2004.

³⁰ A. Czyżewski (red.), Uniwersalia polityki rolnej w gospodarce rynkowej. Ujęcie makro- i mikroekonomiczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2007.

³¹ B. Czyżewski, Renty ekonomiczne w gospodarce żywnościowej w Polsce, PWE, Warszawa 2013; B. Czyżewski, A. Mrówczyńska-Kamińska, Przepływy międzygałęziowe i podział rent w sektorze rolno-żywnościowym w Polsce w latach 1995–2005, Ekonomista 2011, nr 2.

³² A. Czyżewski, Rolnictwo w procesie reprodukcji. Różne wizje dostosowań rynkowych (w:) B. Klepacki (red.), Kwestia agrarna w Polsce i na świecie, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2005; J. Wilkin, Współczesna kwestia agrarna, PWN, Warszawa 1986.

³³ J.S. Zegar, Dochody w strategii rozwoju rolnictwa (na progu integracji europejskiej), IERiGŻ, Warszawa 2004; Cz. Bywalec, W pętli paradoksów, Nowe Życie Gospodarcze 1995, nr 15.

³⁴ S. Krasowicz, W Polsce powinno dominować rolnictwo zrównoważone (w:) Przyszłość sektora rolno-spożywczego i obszarów wiejskich, I Kongres Nauk Rolniczych, Puławy 2009; B. Fiedor, K. Kociszewski (red.), Ekonomia rozwoju, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2010; F. Brouwer (red.), Sustaining Agriculture and the Rural Environment, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, USA, 2004.

³⁵ A. Woś, J.S. Zegar, op. cit.

³⁶ J.S. Zegar, Współczesne…, op. cit.

³⁷ M.A. Altieri, Agroecology: The Science of Sustainable Agriculture, wyd. 2, Westview Press, Boulder 1989; N. Uphoff (red.), Agroecological Innovations: Increasing Food Production with Participatory Development, Earthscan Publications, London 2002; S.R. Gliessman, M. Rosemeyer (red.), The Conversion to Sustainable Agriculture Principles, Processes and Practices, CRL Press, Boca Raton, London–New York 2010.

³⁸ P.A. Samuelson, The pure theory of public expenditure, Review of Economics and Statistics 1954, vol. 11, nr 35 oraz idem, Diagrammatic Exposition of a Theory of Public Expenditure, Review of Economics and Statistics 1955, vol. 11, nr 37.

³⁹ E. Kośmicki, Główne zagadnienia ekologizacji społeczeństwa i gospodarki, EkoPress, 2009.

⁴⁰ I.G. Malkina-Pykh, Y.A. Pykh, Sustainable Food and Agriculture, WIT Press, Southampton–Boston 2003.

⁴¹ Zob. szerzej A. Czyżewski, A. Matuszczak (red.), Ekonomia i jej społeczne otoczenie, Wydawnictwo Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2012, s. 9–14.

⁴² F. Quesnay, Pisma wybrane, tłum. B. J. Pietkiewiczówna, Wydawnictwo Gebethner i Wolff, Warszawa 1928.

⁴³ J.S. Zegar, Współczesne…, op. cit.

Aleksander Grzelak*
PRÓBA OCENY ODPORNOŚCI ROLNICTWA NA ZMIANY KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ Z PERSPEKTYWY DOŚWIADCZEŃ POLSKI**

1. Wprowadzenie

W funkcjonowanie gospodarki rynkowej wpisane są wahania, na ogół cykliczne, podstawowych parametrów ekonomicznych. Okresy dobrej (korzystnej) i niekorzystnej koniunktury czy też wysokiej i niskiej aktywności gospodarczej występują naprzemiennie¹. W początkowym stadium rozwoju ekonomicznego danych krajów, ze względu na istotną rolę rolnictwa w gospodarce, cykliczność wahań w gospodarce i tym samym koniunktura ogólnogospodarcza wiązała się w przeważającej mierze z sytuacją w tym sektorze (tzw. rolnicze teorie cyklu). Wraz z rozwojem gospodarczym, kiedy zmniejszało się znaczenie tego sektora w gospodarce, zmiany koniunktury gospodarczej w coraz większym zakresie wynikały z czynników pozarolniczych. Jednocześnie impulsy ogólnogospodarcze w warunkach wzrostu integracji rolnictwa z otoczeniem rynkowym z coraz większą intensywnością oddziaływały na warunki rozwojowe tego sektora. Głównym celem artykułu jest rozpoznanie odporności rolnictwa w Polsce na zmiany koniunktury gospodarczej. Chodzi tu także o odpowiedź na pytanie: czy istniejący system wsparcia rolnictwa w ramach instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej UE pozwala na stabilizację sytuacji ekonomicznej gospodarstw rolnych. Problematyka ta jest istotna z uwagi na ocenę zarówno skuteczności polityki rolnej, jak i wynikające stąd implikacje dla rozwoju rolnictwa. W artykule postawiono hipotezę, iż rolnictwo jest relatywnie mniej odporne pod względem sytuacji ekonomicznej na zmiany koniunktury gospodarczej na tle tendencji ogólnogospodarczych.

2. Metodyka badań

Koniunkturę gospodarczą można określić jako warunki kształtujące klimat dla funkcjonowania podmiotów gospodarczych. Termin „koniunktura” ściśle wiąże się ze zjawiskiem cykliczności wahań (cykle koniunkturalne), kiedy uwzględniamy dynamikę badanych zjawisk. Koniunktura w rolnictwie, oprócz czynników osobliwych, takich jak m.in. uzależnienie produkcji od warunków agrometeorologicznych, wolniejszy obrót kapitału, atomizacja producentów rolnych, względnie niska cenowa elastyczność popytu na produkcję rolną, nieprzenośność czynnika ziemi², w coraz większym zakresie uzależniona jest od ogólnych tendencji w gospodarce. Wynika to z procesów globalizacji, integracji rynków i ogniw gospodarki żywnościowej. Wahania koniunktury w rolnictwie kształtowane są głównie pod wpływem warunków opłacalności produkcji rolnej wyrażonych wskaźnikiem nożyc cen, zmian w produkcji rolnej, warunkami dostępności kredytów, jak również wsparcia budżetowego dla producentów rolnych.

Badanie przebiegu zmian koniunktury w gospodarce w Polsce ma w artykule charakter pomocniczy z punktu widzenia głównego celu badań. Dotyczyło ono okresu 2004–2011, tj. po akcesji Polski z krajami UE. W analizach wykorzystano dane GUS odnoszące się do kwartalnych i rocznych zmian PKB. Wykorzystanie tych danych umożliwiło wyodrębnienie lat, w których miała miejsce wyraźna zmiana koniunktury gospodarczej w badanym okresie. Umożliwiło to realizację głównego celu opracowania, tj. ocenę odporności rolnictwa na zmiany koniunktury gospodarczej. Warto tu nadmienić, że w opracowaniu odporność rolnictwa rozpatrywano pod względem sytuacji ekonomicznej, m.in. dochodów, inwestycji. Można bowiem oceniać odporność także w kontekście trwałości. Wówczas gospodarstwa rolne okazują się szczególnie trwałe, czego potwierdzeniem może być przetrwanie i zwiększenie liczby gospodarstw rolnych na początku okresu transformacji systemowej w Polsce w warunkach bardzo trudnej sytuacji ekonomicznej dla rolnictwa.

Do wyodrębnienia lat, w których miała miejsce zmiana koniunktury gospodarczej, wykorzystano ocenę graficzną przebiegu zmian PKB (rysunek 1) oraz testu Chowa na załamanie strukturalne. Następnie dokonano rozpoznania teoretycznego związków koniunktury rolniczej z ogólnogospodarczą oraz zbadano zmienność podstawowych parametrów odnoszących się do rolnictwa w wyodrębnionych okresach na tle tendencji ogólnogospodarczych. W dalszej kolejności przeanalizowano sytuację ekonomiczną gospodarstw rolnych w latach zmiany koniunktury gospodarczej. Wykorzystano dane systemu rachunkowości rolnej FADN. Mimo że wyniki systemu rachunkowości rolnej obejmują tylko część gospodarstw rolnych (w Polsce 738 tys. dla roku 2011), są reprezentatywną próbą dla towarowych gospodarstw rolnych³. Oddziaływanie koniunktury gospodarczej na sytuację ekonomiczną gospodarstw rolnych ma charakter krótko-, średnio- i długookresowy. W analizach zawartych w artykule ograniczono się do pierwszych dwóch z wymienionych ze względu na relatywnie krótki horyzont badawczy.

3. Związki koniunktury ogólnogospodarczej z sytuacją w rolnictwie

Rolnictwo jako sektor gospodarki podlega również wahaniom koniunkturalnym, które wynikają zarówno z uwarunkowań ogólnogospodarczych, jak i osobliwych związanych z makroekonomią czynnika ziemi⁴. Z tego też względu wyjaśnienie cykliczności wahań, jak też samej koniunktury w tym sektorze jest zjawiskiem złożonym. Wiąże się to także z wciąż słabo rozpoznanym w teorii ekonomii czynnikiem ziemi. Lepsze zrozumienie determinant i mechanizmów koniunktury w rolnictwie ma istotne znaczenie poznawcze ze względu na możliwość zwiększenia skuteczności polityki stabilizacyjnej w rolnictwie, jak również poprawy racjonalności podejmowanych decyzji przez producentów rolnych oraz kreatorów polityki rolnej.

Brakuje obecnie jednoznacznych poglądów co do relacji wahań w gospodarce i w rolnictwie. Dotychczasowe teorie odnoszące się do cyklu koniunkturalnego w rolnictwie można zasadniczo podzielić na kilka nurtów: akcentujące wewnętrzne mechanizmy rozwojowe rolnictwa, szoki zewnętrzne, rolę indukowanego rozwoju, w tym innowacji⁵, jak również procesy koncentracji w sektorze rolno-żywnościowym⁶. Impulsy koniunkturalne z gospodarki coraz silniej wpływają na procesy rozwojowe rolnictwa przez kształtowanie warunków opłacalności produkcji rolnej wyrażonych relacją cen produktów sprzedawanych do nabywanych przez rolników (wskaźnik nożyc cen), jak również przez wysokość wsparcia budżetowego dla rolnictwa. Można przyjąć, że podstawową cechą kryzysu rolnego (dekoniunktury) jest obniżenie cen produktów rolnych i dochodów rolników⁷. Niska elastyczność produkcji sprawia, że podaż zdecydowanie wolniej reaguje na zmianę cen, co prowadzi do nadprodukcji i dalszego spadku cen. Jednocześnie nadwyżki produkcji roślinnej, które nie znajdują zapotrzebowania na rynku lub których nie opłaca się sprzedawać ze względu na niskie ceny, zwłaszcza w przypadku mniejszych gospodarstw, zostają przeznaczone na pasze w produkcji zwierzęcej. Może to implikować wzrost tej produkcji i spadek cen. Z drugiej strony istnieją możliwości wykorzystania nadmiaru produkcji rolnej na samospożycie, elastyczne dostosowanie zasobów pracy własnej rodziny rolnika w gospodarstwie rolnym oraz wykorzystanie dochodów spoza rolnictwa. Mechanizmy te sprawiają, że względnie mniejsze gospodarstwa rolne z jednej strony mają wewnętrzne mechanizmy dostosowawcze ułatwiające adaptację do zmieniających się warunków otoczenia (tzw. serwomechanizm adaptacyjny), z drugiej natomiast mogą funkcjonować w sytuacji tzw. ujemnego dochodu, co prowadzi do dekapitalizacji majątku⁸.

Nie bez znaczenia dla kształtowania koniunktury w rolnictwie jest poziom stóp procentowych określających warunki dostępu do kredytu czy sytuacja na rynku pracy decydująca o możliwościach odpływu zasobów pracy z rolnictwa. Z kolei impulsy koniunktury globalnej przenoszone są poprzez handel zagraniczny i związany z tym poziom kursu walutowego, jak również tzw. szoki egzogeniczne. Co prawda sytuacja w handlu zagranicznym artykułami żywnościowymi bezpośrednio oddziałuje na sferę przetwórczą, jednak przez powiązania międzygałęziowe rolnictwo także odczuwa zmiany w koniunkturze globalnej. Z kolei tzw. szoki egzogeniczne, sprowadzające się do zaistnienia nagłych zdarzeń w gospodarce żywnościowej na świecie, np. wystąpienia epidemii u zwierząt hodowlanych, roślin uprawnych czy zaburzenia warunków agrometeorologicznych skutkujących znacznymi zmianami wielkości produkcji, zmieniają skokowo warunki ekonomiczne funkcjonowania określonych typów produkcyjnych gospodarstw rolnych⁹.

Ocena graficzna przebiegu kształtowania się zmian PKB w Polsce w ujęciu kwartalnym oraz rocznym (rysunek 1), wsparta testem Chowa, wskazuje na to, że zmiany koniunktury gospodarczej (punkty zwrotne) miały miejsce w badanym okresie w latach 2005, 2007, 2009 i 2011¹⁰. Lata te stanowią podstawę porównań sytuacji ekonomicznej rolnictwa na tle tendencji ogólnokrajowych i jednocześnie wyznaczają okresy korzystnej i niekorzystnej koniunktury gospodarczej.

Interesujące poznawczo w świetle prowadzonych rozważań może być także zestawienie kształtowania się wskaźników koniunktury w gospodarce (przez pryzmat barometru koniunktury) oraz w rolnictwie (test koniunktury)¹¹. O ile w latach 1999–2011 współczynnik korelacji pomiędzy tymi wskaźnikami wynosił 0,46, to w okresie po integracji wzrósł do 0,85. Oznaczać to może upodobnianie się koniunktury w rolnictwie do koniuktury ogólnogospodarczej i tym samym zacieśnianie związków z całą gospodarką. W konsekwencji koniunktura ogólnogospodarcza w coraz większym zakresie oddziałuje na kierunki rozwoju rolnictwa¹². Miało to miejsce w warunkach spadku udziału rolnictwa w tworzeniu PKB¹³. Warto w tym miejscu także zwrócić uwagę na to, że w sytuacji rosnącego znaczenia dochodów spoza rolnictwa w dochodach dyspozycyjnych rodzin rolniczych impulsy kryzysowe mogą być transferowane na obszary wiejskie także przez ten kanał emisyjny.

Rysunek 1. Dynamika PKB w ujęciu kwartalnym i rocznym w Polsce (2004–2011)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS za lata 2004–2011.

Uzależnienie efektów ekonomicznych w rolnictwie od warunków pogodowych, jak również niska elastyczność produkcji rolnej prowadzą do większej zmienności cen niż produkcji. W konsekwencji zmiany cen są większe w porównaniu do cen dóbr i usług w gospodarce, a reakcje tego sektora na zmiany koniunktury odbywają się głównie poprzez relacje cenowe produktów sprzedawanych do nabywanych przez rolników. Rozwarcie nożyc cen (pogorszenie relacji cenowych) ma miejsce z reguły w warunkach dekoniunktury, podczas gdy zwarcie (poprawa relacji cenowych) w sytuacji przeciwnej. Jak wskazują jednak badania¹⁴, straty z fazy dekoniunktury w rolnictwie nie były rekompensowane w Polsce rentami z fazy ożywienia. Jednocześnie zwiększa się integracja światowych rynków żywnościowych¹⁵, co sprawia, że impulsy cenowe z tych rynków mają coraz większe znaczenie w kształtowaniu sytuacji ekonomicznej rolnictwa i tym samym skłonności rolników do inwestycji. Zestawiając to z relatywnie niewielką elastycznością produkcji w rolnictwie, można przyjąć, że zmiany koniunktury w rolnictwie przejawiają się głównie zmiennością cen produktów rolnych.

W latach 2004–2011 mieliśmy do czynienia ze znacznymi wahaniami cen surowców rolnych na świecie (rysunek 2). Do roku 2007 ceny produktów rolnych, z wyjątkiem wieprzowiny, wzrastały. Następnie w latach 2008–2009 miał miejsce gwałtowny ich spadek, a w okresie 2010–2011 – wzrost¹⁶. W okresie poprawy koniunktury w rolnictwie wzrost cen produktów rolnych był większy w porównaniu do zmian cen żywności i towarów oraz usług zakupywanych przez rolników (tabela 1), a jednocześnie ceny tych pierwszych wykazywały się mniejszą stabilnością. Z kolei podczas pogorszenia koniunktury sytuacja była odwrotna.

Rysunek 2. Zmiany cen podstawowych produktów rolnych na rynkach światowych w latach 2004–2011 (2004 = 100)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD, Agricultural Outlook, http://stats.oecd.org (dostęp: luty 2013).

Wskazywać to może na większą wrażliwość cen produktów rolnych na zmiany koniunktury. Tak znaczne fluktuacje cen produktów rolnych wynikały z klęsk nieurodzaju¹⁷ oraz ze spekulacji na tych rynkach. Można także stwierdzić, że ceny produktów rolnych silnie zareagowały na zmianę koniunktury globalnej, szczególnie w przypadku pszenicy i roślin oleistych (rysunek 2). Ceny tych produktów reagują bardziej elastycznie na zmiany relacji popytowo-podażowych, co sprawia, że mogą szybciej nadrabiać spadki¹⁸. Jednocześnie amplituda wahań cen produktów rolnych przekraczała zmiany cen dla wszystkich dóbr i usług w gospodarce przez pryzmat deflatora PKB¹⁹. Związane jest to z zasadą asymetrii nierównowagi podażowej, która zakłada, że im bliżej początku ciągu technologicznego, tym nasilenie nierównowagi jest większe, także ze względu na kumulację negatywnych zjawisk, w tym klimatycznych²⁰, jak również z powodu relatywnie niskiej elastyczności produkcji rolnej.

Tabela 1. Sytuacja ekonomiczna w rolnictwie na tle sytuacji ogólnogospodarczej w Polsce w latach 2004–2011 (zmiany % w odniesieniu do roku poprzedniego)

Lata

Zmiany PKB (%)

Zmiany dochodów rolniczych (dla przeciętnego gospodarstwa rolnego objętego systemem rachunkowości rolnej (%)

Wskaźnik nożyc cen**

Udział wydatków na sektor rolny w budżecie państwa (%)

Zmiany zagregowanych inwestycji w gospodarce ogółem (%)

Zmiany zagregowanych inwestycji w rolnictwie (%)

Parytet dochodów rozporządzalnych(a)

2004

5,4

–

102,6

3,87

6,5

12,7

72,7

2005

3,6

13,5

96,0

3,83

7,7

10,1

78,7

2006

6,2

22,4

102,0

3,74

16,8

13,8

83,2

2007

6,8

–2,2

107,7

6,67

20,4

14,5

91,8

2008

5,1

–10,0

91,0

6,32

10,7

7,0

84,5

2009

1,7

–0,1

96,0

6,02

–0,8

–12,3

78,7

2010

3,9

26,0

110,1

4,45

0,2

5,2

85,4

2011

4,3

2,0

108,3

4,04

10,6

22,3

79,1

vs

34,9

179,7

6,76

25,62

81,5

110,5

7,0

2005–2007*

17,5

36,1

–

–

50,5

43,5

–

2008–2009*

6,9

–10,9

–

–

9,8

–6,2

–

2010–2011*

8,4

28,0

–

–

10,8

28,6

–

vs – współczynnik zmienności

* sumaryczne zmiany danych kategorii dla wybranych okresów, tj. poprawy i pogorszenia koniunktury gospodarczej

** relacja cen produktów sprzedawanych do nabywanych przez rolników

(a) Parytet został oszacowany jako relacja dochodów rozporządzalnych na 1 osobę w gospodarstwie domowym rolników do dochodów rozporządzalnych gospodarstw pracowników.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS za lata 1995–2010.

4. Rolnictwo na tle sytuacji ogólnogospodarczej – perspektywa ekonomiczna

Objęcie rolnictwa w Polsce instrumentami WPR w konsekwencji integracji z UE dało istotny impuls rozwojowy dla tego sektora. Tym samym nastąpiło wyraźne zwiększenie wsparcia budżetowego dla tego sektora, jak również poprawa relacji cenowych (tabela 1). Udział wydatków budżetowych na sektor rolny uległ wyraźnemu zwiększeniu, co świadczy także o znacznej skali wzrostu znaczenia rolnictwa w polityce budżetowej, jak również o istotnej poprawie warunków funkcjonowania tego sektora²¹. Jednocześnie odnotowano wyraźny wzrost dochodów oraz poprawę parytetu dochodów rozporządzalnych gospodarstw domowych rolników (w okresie 2004–2007). Nie bez znaczenia był w tym ostatnim przypadku wzrost znaczenia dochodów z innych źródeł²². Z kolei czynnikami sprawczymi wzrostu inwestycji była korzystna koniunktura w gospodarce, zaniechania inwestycyjne w rolnictwie w latach poprzednich, a przede wszystkim możliwość skorzystania przez rolników ze wsparcia zarówno działalności inwestycyjnej, jak i płatności bezpośrednich w ramach WPR UE. Stąd sytuacja tego sektora na tle tendencji ogólnogospodarczych w pierwszych latach członkostwa przedstawiała się korzystnie. W kolejnych latach (2008–2011) mieliśmy do czynienia z kryzysem w gospodarce światowej, przy czym dynamika zjawisk ekonomicznych w Polsce wykazywała krótkotrwałą poprawę koniunktury gospodarczej w latach 2010–2011 (tabela 1). Trzeba tu zaznaczyć, że skutki zjawisk kryzysowych w relatywnie mniejszym zakresie dotknęły polską gospodarkę na tle innych krajów UE²³. W roku 2008 sytuacja w rolnictwie uległa wyraźnemu pogorszeniu, co skutkowało załamaniem dochodowym. Wynikało to głównie z niekorzystnych uwarunkowań produkcji rolnej, co zostało odzwierciedlone w rozwarciu nożyc cenowych, jak również z pogorszenia koniunktury ogólnogospodarczej. W konsekwencji miało miejsce zwiększenie dysparytetu rozporządzalnych dochodów gospodarstw domowych rolników w latach 2008–2009 łącznie o 13 p.p.²⁴ Warto tu zaznaczyć, że rok 2007 był wyjątkowo korzystny dla rolnictwa. Zostało to zobrazowane zarówno wzrostem produkcji, jak i poprawą relacji cenowych, co w rezultacie miało swój wymiar w tak znacznym pogorszeniu sytuacji dochodowej w roku 2008 i 2009, choć w roku 2008 inwestycje nadal rosły, co wynikało z inercji w dostosowaniach gospodarstw rolnych do warunków rynkowych. Jednocześnie o ile w całym okresie 2004–2009 łączna dynamika wzrostu nakładów inwestycyjnych w rolnictwie była porównywalna z ogólnymi tendencjami w całej gospodarce, o tyle w latach 2008–2009 tempo było wolniejsze. W tym przypadku mieliśmy do czynienia z wyraźnym zmniejszeniem aktywności inwestycyjnej w rolnictwie, ale dopiero w 2009 roku, na skutek zjawisk kryzysowych. Można także zauważyć, że o ile początkowa reakcja rolnictwa na zjawiska kryzysowe była w Polsce relatywnie silniejsza niż przeciętnie w całej gospodarce, o tyle w roku 2010 na skutek korzystnych relacji cenowych poprawa sytuacji w tym sektorze była zdecydowanie bardziej wyraźna²⁵.

W latach korzystnej koniunktury gospodarczej (2005–2007) sytuacja w badanym sektorze uległa na ogół większej poprawie na tle tendencji ogólnogospodarczych²⁶. Z kolei w latach dekoniunktury (2008–2009) pogorszenie sytuacji w rolnictwie było silniejsze. Natomiast w fazie ożywienia gospodarczego (2010–2011) ponowie sytuacja w rolnictwie poprawiała się w większym zakresie w porównaniu do sytuacji ogólnogospodarczej (tabela 1). Oznaczać to może, iż w badanym sektorze mieliśmy do czynienia z mniejszą stabilnością, w konsekwencji rolnictwo jest w relatywnie większym zakresie podatne na zmiany koniunktury gospodarczej pomimo stabilizatorów dochodowych w postaci płatności bezpośrednich i wewnętrznych mechanizmów dostosowawczych wynikających z makroekonomii czynnika ziemi²⁷. Spostrzeżenia te znajdują także potwierdzenie we względnie wyższym współczynniku zmienności badanych parametrów dla rolnictwa. Wynika to także z tzw. asymetrii nierównowagi podażowej, czyli zwiększenia nasilenia nierównowagi podażowej w miarę przechodzenia do ogniw surowcowych²⁸.

5. Ocena sytuacji ekonomicznej gospodarstw rolnych (objętych systemem rachunkowości rolnej FADN) w latach zmiany koniunktury gospodarczej

Odziaływanie koniunktury na sytuację ekonomiczną gospodarstw rolnych objętych systemem rachunkowości rolnej FADN jest dość wyraźne (tabela 2). Nieznaczne zmiany odnotowano w badanych latach jedynie w przypadku wielkości produkcji, stanu zadłużenia i zapasów. Największe miały miejsce w przypadku dochodów z wyłączeniem subsydiów. Wskazuje to na ich dużą wrażliwość na zmianę warunków gospodarowania, w szczególności opłacalności produkcji rolnej wyrażonej relacjami cenowymi (tzw. nożyce cen), jak również na stabilizującą rolę płatności bezpośrednich. Uwagę zwraca niewielka zmienność wartości produkcji rolnej oraz zadłużenia. Można stwierdzić, że są one bardziej odporne na zmiany koniunktury ogólnogospodarczej, co jest związane z relatywnie niską elastycznością cenową produkcji rolnej oraz realizacją ostrożnej strategii finansowania rozwoju gospodarstw rolnych (w przypadku zadłużenia), co stanowi swego rodzaju katalizator w warunkach niekorzystnej koniunktury w gospodarce. Warto tu zauważyć, że w przypadku rolnictwa znaczny jest udział kredytów preferencyjnych oraz pomostowych ze względu na korzystanie ze środków UE. Jednocześnie rolnicy korzystają z kredytów walutowych w niewielkim stopniu, co ogranicza ryzyko zmiany kursu walutowego²⁹.

Duża zmienność inwestycji netto (przez pryzmat współczynnika zmienności) w gospodarstwach rolnych wynikała głównie ze względów natury rachunkowej. Chodzi o to, że ich poziom przybierał niewielkie wartości dodatnie bądź ujemne. Dlatego niewielkie zmiany tego parametru wpływały na znaczną zmienność przez pryzmat wskaźnika zmienności. Poziom aktywności inwestycyjnej w przeciętnym gospodarstwie rolnym pomiędzy badanymi latami spowodował, że inwestycje nie były w stanie pokryć amortyzacji (z wyjątkiem roku 2007). W konsekwencji mieliśmy do czynienia z procesami reprodukcji zawężonej i dekapitalizacją majątku w przeciętnym gospodarstwie rolnym objętym system rachunkowości rolnej FADN. W sytuacji pogorszenia koniunktury niższy poziom dochodów rolniczych zwiększa pesymizm rolników dla perspektyw rozwoju, co przekłada się na ograniczenia aktywności inwestycyjnej.

Tabela 2. Sytuacja ekonomiczno-produkcyjna gospodarstw rolnych objętych systemem FADN w Polsce w latach zmiany koniunktury gospodarczej (w tys. zł/1 gospodarstwo)

Wyszczególnienie/Lata

2005

2007

2009

2011

vs

Produkcja rolna ogółem

83,1

93,6

87,2

115,7

15,3

Dochody rolnicze

22,3

30,4

23,6

38,1

25,4

Dochody z wyłączeniem subsydiów

12,9

18,7

3,8

12

51,8

Inwestycje netto*

–1,25

0,1

–3,1

–2,7

–84,0

Zapasy

15,6

20,6

20,5

30,5

28,7

Zadłużenie ogółem

27,4

28,5

31

34,2

10,0

vs – współczynnik zmienności

* inwestycje netto = inwestycje brutto – amortyzacja

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych systemu rachunkowości rolnej FADN za lata 2005–2011.

Z przedstawionych tendencji można wnioskować, że o sytuacji ekonomicznej rolnictwa w większym zakresie decydują czynniki egzogeniczne tj. relacje cen, poziom wsparcia, niż endogeniczne (wielkość produkcji, zadłużenie).

6. Podsumowanie

Przeprowadzone w pracy rozważania dotyczą w sumie krótkiego okresu (2004–2011), z tego względu zawarte w opracowaniu wnioski są miarodajne dla tych analizowanych lat. Można sformułować kilka konkluzji:

Rolnictwo w Polsce badanym okresie okazało się mniej odporne, patrząc przez pryzmat sytuacji ekonomicznej, na zmiany koniunktury gospodarczej. Wahania podstawowych wielkości ekonomicznych, w tym dochodów i inwestycji w tym sektorze, charakteryzowały się relatywnie większymi amplitudami na tle tendencji ogólnogospodarczych.

O ile w okresie korzystnej koniunktury gospodarczej sytuacja ekonomiczna w rolnictwie uległa na ogół wyraźniejszej poprawie w porównaniu do sytuacji ogólnogospodarczej, o tyle w okresie dekoniunktury odnotowano relatywnie silniejsze pogorszenie.

Szczególnym wahaniom podlegały dochody rolnicze z wyłączeniem subsydiów. Część z nich (dopłaty bezpośrednie) pełni rolę stabilizatorów koniunktury w rolnictwie³⁰. Z kolei zarówno zmiany wielkości produkcji, jak i zadłużenia wykazały się większą stabilnością, co wynika z niskiej elastyczności cenowej produkcji rolnej oraz realizacji bezpiecznej strategii finansowania.

W sumie pozytywnie należy ocenić system wsparcia rolnictwa przez instrumenty WPR UE. Pomimo znacznych wahań dochodów, gdyby nie było płatności bezpośrednich, sytuacja w rolnictwie byłaby zdecydowanie mniej korzystna w sensie zarówno poziomu, jak i stabilności dochodów. Wskazuje to na konieczność dalszego utrzymania bezpośredniego wsparcia dochodowego rolnictwa w kolejnej perspektywie budżetu UE 2014–2020.

Pogłębiająca się integracja rynków żywnościowych na świecie i ogniw gospodarki żywnościowej oraz procesy globalizacji sprawiają, że zwiększa się ryzyko gospodarowania w tym sektorze także ze względu na wzrost znaczenia czynnika spekulacyjnego. Należy zatem oczekiwać zmniejszenia odporności sytuacji ekonomicznej rolnictwa na zmiany koniunktury. Niewykluczone, że konieczne będzie poszukiwanie alternatywnych rozwiązań stabilizacyjnych w postaci np. instrumentów ubezpieczeniowych, rozwoju procesów integracyjnych czy giełd towarowych.

Literatura

1. Balicki W., Makroekonomia, Wydawnictwo WSB, Poznań 1996

2. Czyżewski A., Makroekonomiczne uwarunkowania przedsiębiorczości w agrobiznesie (w:) Rozwój rolnictwa i agrobiznesu w skali lokalnej, (red.) A. Czyżewski, ODR Sielinek, Poznań 1995

3. Czyżewski A., Makroekonomiczne uwarunkowania rozwoju sektora rolnego (w:) Uniwersalia polityki rolnej w gospodarce rynkowej, A. Czyżewski (red.), Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2007

4. Czyżewski A., Grzelak A., Rolnictwo w Polsce na tle sytuacji ogólnoekonomicznej w kraju w okresie kryzysu 2007–2009, Roczniki Nauk Rolniczych 2001, Seria G, t. 98, z. 3

5. Czyżewski A., Matuszczak A., Wydatki w krajowym budżecie rolnym Polski na rzecz rozwoju lokalnego przed i po integracji z Unią Europejską (1997–2011), Journal of Agribusiness and Rural Development 2011, nr 1

6. Gorzelak E., Zimny Z., Koniunktura w rolnictwie, Instytut Rozwoju Gospodarczego, SGH, Warszawa 2010

7. Grzelak A., Cykle koniunkturalne w rolnictwie na tle ogólnogospodarczych w Polsce – podobieństwa i różnice, Roczniki Naukowe SERiA 2013, t. XV

8. Grzelak A., Ocena procesów inwestycyjnych w rolnictwie w Polsce w latach 2000–2011, Journal of Agribusiness and Rural Development 2013, nr 2

9. Grzelak A., Sytuacja ekonomiczna gospodarstw rolnych w warunkach zmiany koniunktury gospodarczej (2007–2009), Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2013, t. 100, z. 1

10. Jankowski S., Cykliczność rozwoju gospodarczego (w:) Makro i mikroekonomia – podstawowe problemy, (red.) S. Marciniak, PWN, Warszawa 2001

11. Kavallari A., Fellman T., Gay S., Shocks in economic growth – shocking effects on agricultural markets?, Paper prepared for the EAAE Congres in Zurich, 2011

12. Kufel J., Koniunktura a procesy rynkowe w sektorze rolno-żywnościowym, IERiGŻ, Warszawa 2012

13. Kulawik J., Kredytowanie rolnictwa (w:) Analiza produkcyjno-ekonomicznej sytuacji rolnictwa i gospodarki żywnościowej, (red.) A. Kowalski, IERiGŻ, Warszawa 2009

14. Mrówczyńska-Kamińska A., Czyżewski B., Przepływy międzygałęziowe i podział rent w sektorze rolno-żywnościowym w Polsce w latach 1995–2005, Ekonomista 2011, nr 2

15. Rembeza J., Seremak-Bulge J., Ewolucja podstawowych rynków rolnych i jej wpływ na transmisję cen w latach 1990–2008, IERiGŻ, Warszawa 2009

16. Sobiecki R., Kryzysy rolne a bezpieczeństwo żywnościowe (w:) Przedsiębiorstwo a kryzys globalny, (red.) R. Sobiecki, J. Pietrewicz, Wydawnictwo SGH, Warszawa 2010

17. Stępień S., Związki wahań cyklicznych w rolnictwie z koniunkturą gospodarczą, Roczniki Nauk Rolniczych 2011, Seria G, nr 3 (98)

18. Wyniki standardowe 2011 uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w polskim FADN, Wyniki standardowe, IERiGŻ, Warszawa 2012

19. Zegar J. i in., Dochody rolników w 2009 roku na tle lat poprzednich (w:) Analiza produkcyjno-ekonomicznej sytuacji rolnictwa i gospodarki żywnościowej w 2009 roku, (red.) A. Kowalski, IERiGŻ, Warszawa 2010

* Dr hab. Aleksander Grzelak, Katedra Makroekonomii i Gospodarki Żywnościowej, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.

** Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-2011/03/B/HS4/01174.

¹ S. Jankowski., Cykliczność rozwoju gospodarczego (w:) Makro i mikroekonomia – podstawowe problemy, (red.) S. Marciniak, PWN, Warszawa 2001, s. 445–446.

² A. Czyżewski, Makroekonomiczne uwarunkowania rozwoju sektora rolnego (w:) Uniwersalia polityki rolnej w gospodarce rynkowej, (red.) A. Czyżewski, Wydawnictwo AE w Poznaniu, Poznań 2007.

³ Wyniki standardowe 2011 uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w polskim FADN, Wyniki standardowe, IERiGŻ, Warszawa 2012, s. 8.

⁴ A. Czyżewski A., Makroekonomiczne uwarunkowania…, op. cit.

⁵ S. Stępień, Związki wahań cyklicznych w rolnictwie z koniunkturą gospodarczą, Roczniki Nauk Rolniczych 2011, Seria G, nr 3 (98), s. 37.

⁶ J. Kufel, Koniunktura a procesy rynkowe w sektorze rolno-żywnościowym, IERiGŻ, Warszawa 2012, s. 26–28.

⁷ R. Sobiecki, Kryzysy rolne a bezpieczeństwo żywnościowe (w:) Przedsiębiorstwo a kryzys globalny, (red.) R. Sobiecki, J. Pietrewicz,. Wydawnictwo SGH, Warszawa 2010, s. 124.

⁸ A. Czyżewski, Makroekonomiczne uwarunkowania przedsiębiorczości w agrobiznesie (w:) Rozwój rolnictwa i agrobiznesu w skali lokalnej, (red.) A. Czyżewski, ODR Sielinek, Poznań 1995, s. 87.

⁹ A. Grzelak, Sytuacja ekonomiczna gospodarstw rolnych w warunkach zmiany koniunktury gospodarczej (2007–2009), Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2013, t. 100, z. 1.

¹⁰ Dla tych lat odnotowano istotność testu Chowa na poziomie poniżej p < 0,05.

¹¹ E. Gorzelak, Z. Zimny, Koniunktura w rolnictwie, Instytut Rozwoju Gospodarczego, SGH, Warszawa 2010.

¹² A. Grzelak, Cykle koniunkturalne w rolnictwie na tle ogólnogospodarczych w Polsce – podobieństwa i różnice, Roczniki Naukowe SERiA 2013, t. XV.

¹³ O ile w 2000 r. udział rolnictwa w PKB wynosił 4,4%, o tyle w roku 2011 było to 3,6%.

¹⁴ A. Mrówczyńska-Kamińska, B. Czyżewski, Przepływy międzygałęziowe i podział rent w sektorze rolno-żywnościowym w Polsce w latach 1995–2005, Ekonomista 2011, nr 2.

¹⁵ J. Rembeza, J. Seremak-Bulge, Ewolucja podstawowych rynków rolnych i jej wpływ na transmisję cen w latach 1990–2008, IERiGŻ, Warszawa 2009, s. 75–132.

¹⁶ S. Stępień, Związki wahań…, op. cit.

¹⁷ W roku 2007 klęska suszy dotknęła część krajów UE, Australię, Rosję. Z kolei w roku 2011 miała miejsce susza w Chinach i Indiach.

¹⁸ A. Kavallari, T. Fellman, S. Gay, Shocks in economic growth – shocking effects on agricultural markets?, Paper prepared for the EAAE Congres in Zurich, 2011, s. 4–9.

¹⁹ S. Stępień, Związki wahań…, op. cit.

²⁰ A. Grzelak, Sytuacja ekonomiczna…, op. cit.

²¹ A. Czyżewski, A. Matuszczak, Wydatki w krajowym budżecie rolnym Polski na rzecz rozwoju lokalnego przed i po integracji z Unią Europejską (1997–2011), Journal of Agribusiness and Rural Development 2011 nr 1.

²² J. Zegar i in., Dochody rolników w 2009 roku na tle lat poprzednich (w:) Analiza produkcyjno-ekonomicznej sytuacji rolnictwa i gospodarki żywnościowej w 2009 roku, (red.) A. Kowalski, IERiGŻ, Warszawa 2010.

²³ A. Czyżewski, A. Grzelak, Rolnictwo w Polsce…, op. cit., s. 21–31.

²⁴ J. Zegar i in., Dochody rolników…, op. cit.

²⁵ A. Grzelak, Ocena procesów inwestycyjnych w rolnictwie w Polsce w latach 2000–2011, Journal of Agribusiness and Rural Development 2013, nr 2.

²⁶ Tendencje ogólnogospodarcze zawierają także te zachodzące w rolnictwie. Z uwagi jednak na relatywnie nieduże znaczenie tego sektora w kształtowaniu np. wartości dodanej oraz inwestycji w całej gospodarce ich wpływ na sytuację ogólnogospodarczą w tym zakresie jest niewielki. Zwiększa się jednak, jeśli uwzględnimy znaczenie rolnictwa w przepływach międzygałęziowych i jego znaczenie w kształtowaniu sytuacji na rynku żywnościowym.

²⁷ A. Czyżewski, Makroekonomiczne uwarunkowania…, op. cit.

²⁸ W. Balicki, Makroekonomia, Wydawnictwo WSB, Poznań 1996.

²⁹ J. Kulawik, Kredytowanie rolnictwa (w:) Analiza produkcyjno-ekonomicznej sytuacji rolnictwa i gospodarki żywnościowej, (red.) A. Kowalski, IERiGŻ, Warszawa 2009.

³⁰ A. Grzelak, Sytuacja ekonomiczna…, op. cit.

Dariusz Kusz*, Stanisław Gędek**, Ryszard Kata***
EGZOGENICZNE UWARUNKOWANIA INWESTYCJI W ROLNICTWIE POLSKIM

1. Wstęp

Inwestycje odgrywają zasadniczą rolę w gospodarce każdego kraju przede wszystkim ze względu na to, że pozwalają na wzrost zdolności produkcyjnych, ponadto popyt na dobra inwestycyjne powoduje zmiany w poziomie zatrudnienia i poziomie dochodów osobistych. Mimo że wydatki inwestycyjne, jako część całkowitych wydatków gospodarki narodowej, są zdecydowanie mniejsze niż wydatki konsumpcyjne, często charakteryzują się znacznie większą zmiennością, co może mieć duże znaczenie dla fluktuacji krótkookresowych¹. Inwestycje, zwłaszcza w długim okresie, są jednym z ważniejszych czynników determinujących poprawę konkurencyjności gospodarki czy pojedynczych podmiotów gospodarczych.

Podobnie też w rolnictwie poziom realizowanych inwestycji jest podstawą utrzymania trwałej przewagi konkurencyjnej oraz pozwala na likwidowanie dystansu do innych działów gospodarki w zakresie korzystania z nowoczesnych rozwiązań technicznych, technologicznych, organizacji produkcji czy też metod zarządzania². Inwestycje są jednym z głównych czynników odpowiadających za modernizację rolnictwa, jak również jego poziom nowoczesności.

W rolnictwie, jak w każdym sektorze, inwestycje są determinowane przez dwie zasadnicze grupy czynników: egzogeniczne i endogeniczne³. Do czynników zewnętrznych oddziaływujących na aktywność inwestycyjną rolników można zaliczyć⁴:

– popyt na dobra i usługi,

– preferencje konsumentów i ich przewidywane zmiany,

– przewidywany i obecny poziom cen dóbr i usług,

– warunki podażowe: poziom ponoszonych kosztów, dostępność kapitału, zasobów pracy, materiałów i surowców, maszyn i urządzeń,

– obecna i przewidywana koniunktura gospodarcza,

– sytuacja w danym sektorze gospodarki,

– warunki geograficzne oraz demograficzno-społeczne,

– zasoby w gospodarce narodowej,

– rozwiązania systemowe (finansowe, ekonomiczne, instytucjonalne),

– polityka gospodarcza rządu, a w przypadku rolnictwa polityka rolna,

– polityka monetarna,

– polityka fiskalna,

– system ulg i dotacji inwestycyjnych,

– inflacja decydująca o kosztach pozyskania kapitału,

– poziom stóp procentowych,

– funkcjonujące organizacje czy instytucje finansowe, ubezpieczeniowe doradcze itd.,

– stopień otwartości gospodarki (zwłaszcza handel międzynarodowy, przepływy kapitału finansowego i czynnika ludzkiego, udział Polski w różnych układach międzynarodowych),

– bariery w handlu międzynarodowym,

– uregulowania prawne,

– wymagania w zakresie ochrony środowiska naturalnego czy zachowania dobrostanu zwierząt,

– żądania ugrupowań ekologicznych,

– inne czynniki, jak np. gwałtowny postęp techniczny.

Z kolei uwarunkowania endogeniczne są związane głównie z potencjałem produkcyjnym rolnictwa, a zwłaszcza z poziomem wyposażenia w środki produkcji, stopniem nowoczesności posiadanych aktywów trwałych, wrażliwością podejmowanych przedsięwzięć inwestycyjnych na cykle koniunkturalne, możliwością sfinansowania działalności inwestycyjnej ze środków własnych.

W badaniach nad czynnikami decydującymi o poziomie popytu inwestycyjnego trudno uchwycić rolę pojedynczego czynnika, ponieważ są one ze sobą powiązane i wpływają na decyzje inwestycyjne rolników w sposób synergiczny. Jednak decydujące znaczenie mają czynniki egzogeniczne. Tylko przy korzystnym postrzeganiu przez rolników zmian w dalszym lub bliższym otoczeniu zewnętrznym rolnictwa zostanie podjęte ryzyko związane z inwestycjami.

Celem pracy jest zaprezentowanie oraz ocena poziomu nakładów inwestycyjnych w rolnictwie polskim w latach 1990–2011 oraz identyfikacja czynników egzogenicznych decydujących o ich poziomie.

2. Materiał i metodyka badań

Materiał empiryczny stanowiły dane z roczników statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego za lata 1990–2011 oraz dane ze sprawozdań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) dotyczące publicznej pomocy finansowej w działalności inwestycyjnej rolników zrealizowanej w badanym okresie.

Zgodnie ze statystyką masową za nakłady inwestycyjne uznaje się nakłady finansowe lub rzeczowe, których celem jest stworzenie nowych środków trwałych lub ulepszenie (przebudowa, rozbudowa, rekonstrukcja lub modernizacja) istniejących obiektów majątku trwałego, a także nakłady na tzw. pierwsze wyposażenie.

Wartość nakładów inwestycyjnych przedstawiono łącznie dla rolnictwa i łowiectwa – dział 01 według Polskiej Klasyfikacji Działalności – zgodnie z zaklasyfikowaniem działalności inwestora (podmiotu gospodarki narodowej), z wyjątkiem nakładów na obiekty niezwiązane z jego podstawową działalnością, które zaliczane są do odpowiednich sekcji i działów według kryterium przeznaczenia obiektu. Wartość nakładów inwestycyjnych w rolnictwie oraz w gospodarce narodowej przedstawiono w cenach bieżących, jak też w cenach stałych z roku 2011, dokonując korekty w przypadku nakładów inwestycyjnych w rolnictwie i łowiectwie w oparciu o wskaźnik cen towarów i usług zakupywanych przez rolników na cele inwestycyjne, zaś w przypadku nakładów inwestycyjnych w gospodarce narodowej wykorzystano wskaźnik cen nakładów inwestycyjnych.

Do identyfikacji czynników o charakterze egzogenicznym wpływających na aktywność inwestycyjną rolników wykorzystano równanie regresji wielorakiej o ogólnej postaci:

(1)

gdzie: yi – i-ta obserwacja na zmiennej objaśnianej (i = 1, 2, …, n),

xij – i-ta obserwacja na j-tej zmiennej objaśniającej należącej do zbioru zmiennych objaśniających,

β₀, βj, – parametry strukturalne równania regresji.

Aktywność inwestycyjna rolników w Polsce została scharakteryzowana za pomocą zmiennej, której zmienność opisuje model (1):

Y₁ – wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie (ceny stałe z 2011 r., rok poprzedni = 100).

Zbiór potencjalnych zmiennych objaśniających należących do zbioru zmiennych charakteryzujących czynniki egzogeniczne obejmował⁵:

x₁ – dynamikę produktu krajowego brutto (ceny stałe, rok poprzedni = 100),

x₂ – wskaźnik relacji „nożyc” cen produktów rolnych sprzedawanych do towarów i usług zakupywanych,

x₃ – stopę redyskonta weksli (stan na koniec roku),

x₄ – stopę rejestrowanego bezrobocia ogółem (stan w końcu roku),

x₅ – inflację,

x₆ – wskaźnik cen globalnej produkcji rolniczej (rok poprzedni = 100),

x₇ – relację salda obrotów towarowych handlu zagranicznego produktami rolno-spożywczymi do produktu krajowego brutto,

x₈ – relację salda obrotów towarowych handlu zagranicznego do produktu krajowego brutto,

x₉ – terms of trade,

x₁₀ – dochody realne do dyspozycji brutto w sektorze gospodarstw domowych ogółem na 1 mieszkańca (rok poprzedni = 100).

3. Wyniki badań

Analizując poziom nakładów inwestycyjnych zrealizowanych w rolnictwie w okresie od 1990 do 2011 roku, można zauważyć, że w ujęciu realnym poziom inwestycji w rolnictwie (łącznie z łowiectwem) uległ znacznemu ograniczeniu. Poziom nakładów w rolnictwie w 2011 roku w cenach stałych stanowił zaledwie 27,6% nakładów inwestycyjnych z roku 1990 (tabela 1). Nie zaobserwowano takiego zjawiska w gospodarce narodowej, gdzie poziom nakładów inwestycyjnych w 2011 roku był 3,54 razy większy niż w 1990 roku. Realny spadek nakładów inwestycyjnych w rolnictwie skutkuje dekapitalizacją majątku i starzeniem się potencjału wytwórczego, co powoduje wzrost jednostkowych kosztów produkcji i zmniejszenie efektywności gospodarowania⁶.

Tabela 1. Nakłady inwestycyjne w rolnictwie polskim (łącznie z łowiectwem) oraz w gospodarce narodowej w latach 1990–2011

Lata

Nakłady inwestycyjne w rolnictwie (mln zł)

Nakłady inwestycyjne w gospodarce narodowej

(mln zł)

Udział rolnictwa w nakładach inwestycyjnych gospodarki narodowej

(%)

Stopień zużycia środków trwałych w rolnictwie

(%)

Ceny bieżące

Ceny stałe z 2011 r.

Ceny bieżące

Ceny stałe z 2011 r.

1990

1314,6

15 519,1

11 581,0

68 726,8

11,35

42,8

1991

695,2

4982,8

16 883,7

71 568,1

4,12

45,5

1992

600,1

3253,6

20 159,7

70 916,8

2,98

46,1

1993

720,1

2973,5

24 715,9

70 173,0

2,91

52,2

1994

944,5

3068,5

33 865,1

77 042,7

2,79

53,8

1995

1356,4

3450,8

47 144,7

87 625,5

2,88

56,4

1996

2142,9

4667,6

65 622,0

104 246,4

3,27

59,1

1997

2358,3

4631,9

90 437,7

126 357,4

2,61

61,3

1998

2022,9

3635,1

112 813,5

144 208,9

1,79

62,8

1999

2122,5

3541,4

125 954,4

152 036,7

1,69

64,7

2000

2078,7

3287,5

133 160,2

152 644,4

1,56

66,5

2001

2090,4

3151,6

121 362,9

137 471,3

1,72

68,2

2002

2183,9

3212,2

109 265,9

123 398,5

2,00

69,0

2003

2026,8

2925,6

110 859,8

123 836,3

1,83

70,2

2004

2155,4

2805,4

120 466,7

131 285,7

1,79

70,3

2005

2398,0

2922,4

131 054,9

141 550,8

1,83

71,1

2006

2958,6

3538,4

154 880,3

165 300,7

1,91

73,6

2007

3554,9

4007,1

191 713,5

198 652,5

1,85

74,3

2008

3929,1

4206,0

217 259,7

220 709,2

1,81

74,9

2009

3710,3

3882,5

218 580,9

218 554,5

1,70

76,0

2010

3716,0

3842,3

217 287,3

219 677,4

1,71

76,7

2011

4283,9

4283,9

243 346,2

243 346,2

1,76

76,8

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych statystycznych GUS.

Zmniejszenie się poziomu nakładów inwestycyjnych w rolnictwie ma swoje odzwierciedlenie w systematycznie rosnącym poziomie stopnia zużycia środków trwałych (tabela 1). Przyczyn spadku poziomu realizowanych inwestycji można upatrywać w wadach strukturalnych rolnictwa w Polsce, gdzie przeważają gospodarstwa o niskim potencjale produkcyjnym, sporadycznych kontaktach z rynkiem, niewielkiej sile ekonomicznej i niskich możliwościach akumulacji kapitału oraz braku zdolności do inwestowania. W przeciwieństwie do tej grupy gospodarstw rolniczych istnieje stosunkowo nieduża liczba gospodarstw większych, produkujących na rynek, o znacznym potencjale produkcyjnym i ekonomicznym, rozumiejących potrzebę i konieczność realizowania inwestycji w celu utrzymania konkurencyjnej pozycji na rynku⁷.

Z kolei analizując udział nakładów inwestycyjnych w rolnictwie w nakładach inwestycyjnych w gospodarce narodowej w 1990 roku, należy stwierdzić, że udział ten wynosił 11,35%, po czym znacznie się obniżył i w roku 2011 wynosił zaledwie 1,76%. Dane te potwierdzają malejące znaczenie rolnictwa w gospodarce narodowej. Podobnie też udział nakładów inwestycyjnych w rolnictwie w stosunku do PKB ma niewielkie znaczenie (wykres 1).

W strukturze rzeczowej nakładów inwestycyjnych w latach 1993–2011 największy udział miały budynki i budowle, z wyjątkiem okresu 1996–1999 oraz 2009–2011, gdzie przeważały maszyny, urządzenia techniczne i narzędzia (tabela 2). W badanym okresie zmniejszył się udział środków transportu w nakładach inwestycyjnych rolnictwa.

W przyjętym okresie badawczym poziom zrealizowanych inwestycji zarówno w rolnictwie, jak i w gospodarce narodowej był w dużym stopniu zróżnicowany. Można w tym okresie wyróżnić sześć charakterystycznych faz inwestycji w rolnictwie (wykres 2):

– I faza – lata 1991–1993,

– II faza – lata 1994–1996,

– III faza – lata 1997–2004,

– IV faza – lata 2005–2008,

– V faza – lata 2009–2010,

– VI faza – rok 2011.

Podobnie w gospodarce narodowej też możemy wyróżnić sześć faz inwestycji:

– I faza – lata 1992–1993,

– II faza – lata 1994–2000,

– III faza – lata 2001–2002,

– IV faza – lata 2003–2008,

– V faza – lata 2009 rok,

– VI faza – od 2010 roku.

Tabela 2. Struktura rzeczowa nakładów inwestycyjnych w rolnictwie polskim (%)

Lata

Struktura nakładów inwestycyjnych

Budynki i budowle

Maszyny, urządzenia techniczne i narzędzia

Środki transportu

1993

40,3

24,7

23,2

1994

39,9

31,6

23,3

1995

30,3

27,7

16,9

1996

23,4

36,7

23,7

1997

21,8

39,5

19,7

1998

29,8

36,2

14,1

1999

33,1

34,7

11,7

2000

33,7

32,7

12,4

2001

37,1

33,3

10,4

2002

40,1

31,7

11,4

2003

40,5

30,0

12,1

2004

39,2

31,6

13,0

2005

34,9

35,2

15,3

2006

39,3

32,2

15,3

2007

39,4

32,5

15,9

2008

36,9

34,3

16,7

2009

35,5

36,5

15,3

2010

34,5

38,3

14,6

2011

36,7

36,9

13,7

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych statystycznych GUS.

Pierwsza faza charakteryzowała się ujemna dynamiką inwestycji. Był to okres głównie zagospodarowywania istniejących mocy wytwórczych w podmiotach gospodarczych, czemu sprzyjała bariera kapitałowa, a także wysoki koszt pozyskania kapitału. Ujemny wskaźnik tempa nakładów inwestycyjnych z pewnością wiązał się z głęboką recesją transformacyjną. Utrzymywała się w tym okresie wysoka bariera popytu efektywnego oraz wysokie stopy procentowe, co rodziło negatywne oczekiwania odnośnie do rozwoju koniunktury gospodarczej, a także powodowało wzrost ryzyka związanego z inwestycjami. Przy tym faza ta rozpoczęła się o rok wcześniej w rolnictwie niż w gospodarce narodowej. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że w przypadku rolnictwa spadek tempa nakładów inwestycyjnych był znacznie głębszy niż z przypadku gospodarki narodowej⁸.

Wykres 1. Udział nakładów inwestycyjnych w gospodarce narodowej oraz w rolnictwie w stosunku do PKB (w %)

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS.

Wykres 2. Tempo nakładów inwestycyjnych w rolnictwie i gospodarce narodowej w Polsce w latach 1991–2011 (w % do roku poprzedniego, ceny stałe)

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS.

Wykres 3. Wskaźnik relacji cen („nożyce cen”) produktów rolnych sprzedawanych do towarów i usług zakupywanych na cele bieżące produkcji rolniczej i inwestycje oraz dynamika PKB w latach 1990–2011

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS.

Załamanie nakładów inwestycyjnych w rolnictwie w tym okresie było spotęgowane przez znaczne pogorszenie się sytuacji dochodowej gospodarstw rolniczych w połączeniu z radykalnym ograniczeniem wsparcia publicznego⁹.

Druga faza to okres bardzo dynamicznego wzrostu inwestycji. Przy tym w rolnictwie, w porównaniu do gospodarki narodowej, trwała ona bardzo krótko, bo tylko trzy lata. Przyczyn zintensyfikowania działalności inwestycyjnej rolników w tym okresie można upatrywać w dostępie od 1994 roku do relatywnie dużej liczby nowych preferencyjnych kredytów dla sektora rolno-żywnościowego, dofinansowanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (tabela 3). Warto też zwrócić uwagę na związek aktywności inwestycyjnej rolników ze zmianami w opłacalności produkcji rolniczej wyrażonej przy pomocy wskaźnika relacji cen („nożyce cen”)¹⁰. W pierwszej fazie inwestycyjnej w roku 1992 i 1994 wskaźnik ten był korzystny dla rolników (wykres 3), co mogło wpłynąć na optymistyczne postrzeganie koniunktury przez rolników w przyszłości i w połączeniu z możliwością skorzystania z inwestycyjnych kredytów preferencyjnych spowodowało wzmożoną aktywność inwestycyjną. Jednak spadek opłacalności produkcji rolniczej od roku 1996 wyraźnie zahamował inwestycje w rolnictwie. Z kolei w gospodarce narodowej druga faza inwestycji charakteryzująca się dodatnim tempem wzrostu nakładów inwestycyjnych trwała zdecydowanie dłużej, bo aż do 2000 roku.

Trzecia faza inwestycyjna w rolnictwie, obejmująca lata 1997–2004, cechowała się ujemnym tempem inwestycji (z wyjątkiem 2002 roku). Można zauważyć, że w całej trzeciej fazie inwestycyjnej w rolnictwie wskaźnik „nożyc cen” (wykres 3) utrzymywał się na niekorzystnym poziomie (wyjątek stanowił tylko 2000 rok), co wskazuje na związek aktywności inwestycyjnej rolników z odczuwanym i spodziewanym poziomem koniunktury. W gospodarce narodowej trzecia faza inwestycji charakteryzująca się ujemnym tempem inwestycji trwała zdecydowanie krócej niż w rolnictwie, bo tylko dwa lata. Ponadto można też zauważyć, że w czasie trwania trzeciej fazy inwestycyjnej dynamika PKB zmniejszyła się (wykres 3).

Czwarta faza inwestycyjna jest związana z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Zarówno w gospodarce narodowej, jak i w rolnictwie fakt integracji wpłynął na zintensyfikowanie działalności inwestycyjnej i utrzymywanie się dodatniego tempa nakładów inwestycyjnych. Przy tym w gospodarce narodowej fakt przystąpienia do Unii Europejskiej już pozytywnie zadziałał w 2003 roku, zaś w rolnictwie pozytywny efekt integracji ze strukturami unijnymi pojawił się dwa lata później, bo w 2005 roku. W okresie tym także obserwuje się korzystną koniunkturę gospodarczą (duża dynamika PKB) oraz korzystny poziom wskaźnika „nożyce cen”, co też przyczyniło się do zwiększenia poziomu realizowanych inwestycji.

Piąta faza inwestycyjna charakteryzująca się ujemnym tempem nakładów inwestycyjnych jest związana ze światowym kryzysem finansowym. Jednak zarówno w rolnictwie, jak i w gospodarce narodowej ujemne tempo nakładów inwestycyjnych utrzymywało się stosunkowo krótko, w rolnictwie dwa lata, w gospodarce narodowej rok. Po tym okresie zarówno w gospodarce narodowej, jak i w rolnictwie zanotowano dodatnie tempo nakładów inwestycyjnych (wykres 2), co też mogło być związane z poprawą koniunktury gospodarczej, a w rolnictwie wzrostem cen produktów rolniczych i poprawą wskaźnika „nożyce cen” (wykres 3).

Proces gospodarczy, jakim jest działalność inwestycyjna, jest ściśle związany z procesem finansowania. W ramach działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwo dokonuje wyboru źródeł finansowania, rozstrzyga o ich strukturze, a także warunkach spłaty kapitału obcego oraz o wypłatach z zysku dla potencjalnych inwestorów. Warunki finansowania inwestycji w rolnictwie są kształtowane między innymi przez politykę rolną. W działalności inwestycyjnej w rolnictwie ważnym elementem jest możliwość uzyskania przez rolników wsparcia finansowego ze środków publicznych. W tabeli 3 przedstawiono zrealizowane formy wsparcia mające bezpośredni wpływ na inwestycje w rolnictwie (działania w ramach SAPARD, SPO – „Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich”, PROW 2004–2006, PROW 2007–2013) oraz rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym (kredyty preferencyjne)¹¹.

Tabela 3. Poziom i formy wsparcia działalności inwestycyjne ze środków publicznych w Polsce do 2013 roku (mln zł) – wartość nominalna

Źródło: obliczenia własne.

Tabela 4. Podsumowanie regresji zmiennej zależnej: Y1 – wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie

Zmienna

Współczynnik regresji

Błąd standardowy szacunku

Statystyka testu

t-Studenta

p

Stała

–296,9040

96,8537

–3,0655

0,0067

x₁

3,8087

0,9084

4,1927

0,0006

x₃

–71,992

28,5963

–2,5175

0,0215

x₅

0,0782849

0,0183

4,2892

0,0004

Źródło: obliczenia własne.

Porównując wartość zrealizowanych płatności w stosunku do wartości zrealizowanych inwestycji w rolnictwie, można zauważyć, że w przypadku SAPARD w okresie realizacji płatności (lata 2000–2006) udział tej formy pomocy w finansowaniu inwestycji był na poziomie 4%, z kolei przy pomocy wymienionych w tabeli 3 działań w ramach SPO „Restrukturyzacja…” oraz PROW 2004–2006 sfinansowano w rolnictwie około 37% nakładów inwestycyjnych. Także w latach 2007–2013 przy pomocy działań w ramach PROW 2007–2013 sfinansowano znaczną część inwestycji w rolnictwie (na dokładne wyliczenie nie pozwala brak danych statystycznych dotyczących nakładów inwestycyjnych w rolnictwie). Dane te wskazują na dużą rolę pomocy publicznej w procesie unowocześniania rolnictwa w Polsce. Oprócz działań pozwalających rolnikom na sfinansowanie części kosztów związanych z inwestycjami ze środków pomocowych na uwagę zasługuje też pomoc w postaci dopłat do oprocentowania kredytów. W tabeli 3 podano wartości udzielonych kredytów preferencyjnych dla rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego. Wartość udzielonych kredytów na sfinansowanie inwestycji jest od początku funkcjonowania tej formy pomocy znaczącym elementem polityki rolnej wspierającej proces restrukturyzacji i modernizacji branży rolno-spożywczej w Polsce.

Przy pomocy analizy regresji wielorakiej zidentyfikowano czynniki wpływające na wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie w Polsce (tabela 4). Poziom aktywności inwestycyjnej rolników został w analizowanym okresie wytłumaczony przy pomocy trzech zmiennych objaśniających. Wraz ze wzrostem x₁ – dynamiki PKB oraz x₅ – inflacji zwiększał się poziom zrealizowanych w rolnictwie inwestycji. Z kolei ujemny wpływ na wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych zanotowano w przypadku zmiennej objaśniającej x3 – stopy redyskonta weksli. Uzyskany model wskazuje na duże znaczenie stopy wzrostu gospodarczego w stymulowaniu zachowań proinwestycyjnych rolników. Podobnie też na poziom inwestycji w rolnictwie oddziałuje inflacja. Zaobserwowano, że wskaźnik inflacji jest dodatnio skorelowany z dynamiką nakładów inwestycyjnych w rolnictwie. Może to być związane z faktem, że wzrost cen rekompensuje wzrost kapitałochłonności produkcji rolniczej. Z kolei wraz ze spadkiem poziomu stopy redyskonta weksli maleje koszt pozyskania kapitału, co ma też pozytywny wpływ na poziom zrealizowanych inwestycji. Dopasowanie wyznaczonego modelu do danych empirycznych wynosi 57,1%.

W tabeli 5 zamieszczone zostały wyniki testów charakteryzujących reszty równania modelu (1) dla zmiennej zależnej Y1 – wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie. Wyniki analizy reszt zawarte w tabeli 5, jak również wartość statystki testu Durbina-Watsona zawarta w tabeli 5, wskazują na to, iż model opisujący wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie został sformułowany poprawnie.

Tabela 5. Charakterystyka równania regresji opisującego zmienną zależną: Y1 – wskaźnik dynamiki nakładów inwestycyjnych w rolnictwie

Test

Statystyka testu

p

White’a na heteroskedastyczność wariancji

TR 2 = 8,35164

0,4991

ARCH dla rzędu opóźnienia 4

LM = 0,318814

0,5723

Test RESET

F(2, 16) = 0,174996

0,8410

LM na autokorelację

LMF = 0,0000

0,5017

JB na normalność rozkładu reszt

χ² = 16,2969

0,0004

CUSUM na stabilność parametrów modelu

t(17) = 0,0740126

0,9419

Współczynnik determinacji

0,571

Statystyka testu Durbina-Watsona

1,9928

Źródło: obliczenia własne.

Statystyka testu Durbina-Watsona bliska wartości 2 wskazuje, iż nie występuje autokorelacja reszt, co potwierdzone jest wynikiem testu LM badającego autokorelację (tabela 5). Pewne powody do niepokoju może dawać jedynie fakt, że rozkład reszt odbiega od normalnego. Jednakże bliższa analiza rozkładu reszt wykazała, iż jest to rozkład symetryczny i leptokurtyczny, co nie powinno wpływać na jakość wnioskowania o istotności parametrów strukturalnych modelu.

4. Podsumowanie

Od momentu wprowadzenia rynkowych zasad do polskiego systemu gospodarczego rolnictwo zmaga się z wieloma trudnościami wynikającymi głównie z wadliwej struktury agrarnej i społeczno-zawodowej oraz z zapóźnienia technologicznego. Dodatkowo czynnikiem wymuszającym na polskich rolnikach modernizację gospodarstw rolniczych są rosnące wymagania konsumentów co do jakości i bezpieczeństwa żywności, jak też wymogi Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska naturalnego i warunków utrzymania zwierząt. Istotną rolę w procesie modernizacji rolnictwa odgrywają inwestycje. Tylko inwestycje służące unowocześnianiu procesów produkcji z wykorzystaniem postępu technicznego, technologicznego i biologicznego, pozwalające na obniżenie kosztów produkcji, a także zastąpienie pracy żywej uprzedmiotowioną, prowadzą do restrukturyzacji i modernizacji gospodarstw rolniczych.

W latach 1990–2011 w rolnictwie w Polsce można wyróżnić sześć faz inwestycji różniących się tempem nakładów inwestycyjnych. Spośród analizowanych czynników egzogenicznych zaobserwowano dodatnią korelację między wzrostem gospodarczym a tempem nakładów inwestycyjnych w rolnictwie. Rosnąca dynamika PKB pozwala rolnikom optymistycznie postrzegać przyszłość i podjąć ryzyko związane z inwestycjami. Z kolei spadek stóp procentowych skutkuje zmniejszeniem kosztu pozyskania kapitału obcego oraz pozwala na realizację inwestycji o mniejszej stopie zwrotu. Aktywność inwestycyjna rolników jest też w znacznym stopniu stymulowana przez programy pomocowe dające możliwość uzyskania wsparcia w działalności inwestycyjnej ze środków publicznych.

Literatura

1. Byerlee D., Halter A.N., A Macro-Economic Model for Agricultural Sector Analysis. American Journal of Agricultural Economics 1974, vol. 56, no. 3

2. Dzun W., Nakłady inwestycyjne i bieżące w świetle dochodów rolników w latach 1990–2001, Wieś i Rolnictwo 2003, nr 3

3. Henzel H., Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania decyzji inwestycyjnych przedsiębiorstw, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Studia Ekonomiczne 2006, z. 40

4. Hunek T., Rozwój obszarów wiejskich (w:) Encyklopedia Agrobiznesu, red. A. Woś, Fundacja Innowacja, Warszawa 1998

5. Karwat-Woźniak B., Charakterystyka chłopskich gospodarstw rozwojowych, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Warszawa 1998

6. Kowalski A., Rembisz W., Modele zachowań gospodarstwa rolnego w warunkach endogenicznych i egzogenicznych, Zagadnienia Ekonomiki Rolnej 2003, nr 1

7. Kusz D., Działalność inwestycyjna gospodarstw rolniczych korzystających z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie, Problemy Rolnictwa Światowego 2007, t. XVII

8. Kusz D., Egzogeniczne i endogeniczne uwarunkowania procesu modernizacji rolnictwa, Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2012, t. 99, z. 2

9. Kusz D., Gędek S., Ruda M., Endogeniczne uwarunkowania działalności inwestycyjnej gospodarstw rolniczych w Unii Europejskiej, Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2013, t. 100, z. 1

10. Kusz D., Nakłady inwestycyjne w rolnictwie polskim w latach 1990–2007, Roczniki Naukowe SERiA 2009, t. XI, z. 2

11. Kusz D., Procesy inwestycyjne w praktyce gospodarstw rolniczych korzystających z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 2009

12. Michaelides P.G., Roboli A., Economakis G., The Determinant of Investment Activity in Greece (1960-’99), Journal of Transport and Shipping (Aegean Working Papers) 2005, nr 3

13. Mikołajczyk J., Inwestycje rolnicze w Polsce w latach 1990–2005, Roczniki Naukowe SERiA 2007, t. IX, z. 1

14. Musiał W., Otoliński E., Rozważania nad potrzebą przemian gospodarstw rolniczych w regionach rozdrobnionych agrarnie, Roczniki Nauk Rolniczych, Seria G – Ekonomika Rolnictwa 2009, t. 96, z. 4

15. Ostrowska E., Ryzyko projektów inwestycyjnych, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2002

16. Przygodzka R., Fiskalne instrumenty wspierania rozwoju rolnictwa – przyczyny stosowania, mechanizmy i skutki, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006

17. Romer D., Makroekonomia dla zaawansowanych, PWN, Warszawa 2000

18. Różański J. (red.), Inwestycje rzeczowe i kapitałowe, Difin, Warszawa 2006

19. Sadowski A., Poczta W., Ocena skutków inwestycji wspieranych kredytem preferencyjnym dla gospodarstw rolnych. Wydawnictwo AR w Poznaniu, Poznań 2007

20. Thijssen G., Farmers’ Investment Behavior: An Empirical Assessment of Two Specifications of Expectations, American Journal of Agricultural Economics 1996, vol. 78, no. 1

21. Tomczak F., Gospodarka rodzinna w rolnictwie. Uwarunkowania i mechanizmy rozwoju, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Warszawa 2006

22. Towarnicka H., Strategia inwestycyjna przedsiębiorstwa. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2004

23. Włodarczyk R.W., Przemiany w strukturze nakładów inwestycyjnych w Polsce w okresie transformacji (w:) Zakres i formy interwencjonizmu państwowego we współczesnych systemach gospodarczych, red. D. Kopycińska, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006

24. Woś A., W poszukiwaniu modelu rozwoju polskiego rolnictwa, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Warszawa 2004

* Dr inż. Dariusz Kusz, Wydział Zarządzania, Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza.

** Dr hab. inż. Stanisław Gędek, Wydział Zarządzania, Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza.

***  Dr hab. inż. Ryszard Kata, Wydział Ekonomii, Uniwersytet Rzeszowski.

¹ P.G. Michaelides, A. Roboli, G. Economakis, The Determinant of Investment Activity in Greece (1960-’99), Journal of Transport and Shipping (Aegean Working Papers) 2005, nr 3; D. Romer, Makroekonomia dla zaawansowanych, PWN, Warszawa 2000.

² W. Musiał, E. Otoliński, Rozważania nad potrzebą przemian gospodarstw rolniczych w regionach rozdrobnionych agrarnie, Roczniki Nauk Rolniczych, Seria G – Ekonomika Rolnictwa 2009, t. 96, z. 4.

³ D. Byerlee, A.N. Halter, A Macro-Economic Model for Agricultural Sector Analysis, American Journal of Agricultural Economics 1974, vol. 56, no. 3; T. Hunek, Rozwój obszarów wiejskich (w:) Encyklopedia Agrobiznesu, red. A. Woś, Fundacja Innowacja, Warszawa 1998; A. Kowalski, W. Rembisz, Modele zachowań gospodarstwa rolnego w warunkach endogenicznych i egzogenicznych, Zagadnienia Ekonomiki Rolnej 2003, nr 1; F. Tomczak, Gospodarka rodzinna w rolnictwie. Uwarunkowania i mechanizmy rozwoju, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Warszawa 2006; R. Przygodzka, Fiskalne instrumenty wspierania rozwoju rolnictwa – przyczyny stosowania, mechanizmy i skutki, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006.

⁴ G. Thijssen, Farmers’ Investment Behavior: An Empirical Assessment of Two Specifications of Expectations, American Journal of Agricultural Economics 1996, vol. 78, no. 1; E. Ostrowska, Ryzyko projektów inwestycyjnych, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2002; H. Towarnicka, Strategia inwestycyjna przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2004; H. Henzel, Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania decyzji inwestycyjnych przedsiębiorstw, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Studia Ekonomiczne 2006, z. 40; J. Różański (red.), Inwestycje rzeczowe i kapitałowe, Difin, Warszawa 2006; D. Kusz, Działalność inwestycyjna gospodarstw rolniczych korzystających z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie, Problemy Rolnictwa Światowego 2007, t. XVII; idem, Procesy inwestycyjne w praktyce gospodarstw rolniczych korzystających z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 2009; idem, Egzogeniczne i endogeniczne uwarunkowania procesu modernizacji rolnictwa, Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2012, t. 99, z. 2.

⁵ Zestaw zmiennych objaśniających nie obejmuje wszystkich czynników egzogenicznych decydujących o aktywności inwestycyjnej w rolnictwie. Dobór zmiennych objaśniających do modelu wynikał z przesłanek merytorycznych oraz dostępności danych.

⁶ J. Mikołajczyk, Inwestycje rolnicze w Polsce w latach 1990–2005, Roczniki Naukowe SERiA 2007, t. IX, z. 1; D. Kusz, Nakłady inwestycyjne w rolnictwie polskim w latach 1990–2007, Roczniki Naukowe SERiA 2009, t. XI, z. 2.

⁷ B. Karwat-Woźniak, Charakterystyka chłopskich gospodarstw rozwojowych, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Warszawa 1998; A. Woś, W poszukiwaniu modelu rozwoju polskiego rolnictwa, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Warszawa 2004; A. Sadowski, W. Poczta, Ocena skutków inwestycji wspieranych kredytem preferencyjnym dla gospodarstw rolnych, Wydawnictwo AR w Poznaniu, Poznań 2007; D. Kusz, S. Gędek, M. Ruda, Endogeniczne uwarunkowania działalności inwestycyjnej gospodarstw rolniczych w Unii Europejskiej, Roczniki Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich 2013, t. 100, z. 1.

⁸ R.W. Włodarczyk, Przemiany w strukturze nakładów inwestycyjnych w Polsce w okresie transformacji (w:) Zakres i formy interwencjonizmu państwowego we współczesnych systemach gospodarczych, red. D. Kopycińska, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006; D. Kusz, Nakłady inwestycyjne w rolnictwie polskim…, op. cit.

⁹ W. Dzun, Nakłady inwestycyjne i bieżące w świetle dochodów rolników w latach 1990–2001, Wieś i Rolnictwo 2003, nr 3.

¹⁰ Wskaźnik relacji cen (,,nożyce cen”) to stosunek wskaźnika cen produktów rolnych sprzedawanych do wskaźnika cen towarów i usług zakupywanych, wartość wskaźnika powyżej 100 wskazuje na korzystną koniunkturę w rolnictwie.

¹¹ SAPARD – Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development; w przypadku Działanie 1.2. „Ułatwianie startu młodym rolnikom” w ramach SPO – „Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich” rolnik był zobowiązany wydać co najmniej 50% przyznanej kwoty pomocy na inwestycje w gospodarstwie rolnym, zaś w ramach PROW 2007–2013 „Ułatwienie startu młodym rolnikom” był zobowiązany wydać na inwestycje co najmniej 70% przyznanej kwoty pomocy; kwoty udzielonych kredytów preferencyjnych ze względu na brak dokładnych danych dotyczą rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego.

Adam Majchrzak*
PROCES UNIFIKACJI STRUKTUR AGRARNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ PO 2003 ROKU**

1. Wstęp

Problematyka dotycząca procesów konwergencji poruszana jest najczęściej w zakresie niwelowania różnic w odniesieniu do wzrostu gospodarczego¹. Znajduje ona zastosowanie między innymi do badania dysproporcji występujących w ramach swoistych grup krajów lub regionów, które zaliczyć można do tzw. klubów konwergencji. Niewątpliwie jedną z takich grup jest Unia Europejska, której celem jest między innymi zbliżenie poziomu rozwoju poszczególnych państw członkowskich oraz regionów². Zgodnie z art. 174 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej: „W celu wspierania harmonijnego rozwoju całej Unii rozwija ona i prowadzi działania służące wzmocnieniu jej spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej. W szczególności Unia zmierza do zmniejszenia dysproporcji w poziomach rozwoju różnych regionów oraz zacofania regionów najmniej przywilejowanych”. Tymi regionami są między innymi obszary wiejskie³. Co więcej, konwergencja stanowi jeden z głównych celów polityki regionalnej UE prowadzonej w latach 2007–2013, finansowanej przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny oraz Fundusz Spójności⁴. Jest ona uzasadniona ekonomicznym zróżnicowaniem „starych” państw członkowskich Unii Europejskiego oraz 12 państw, których akcesja do UE miała miejsce w 2004 i 2007 r.

W odniesieniu do sektora rolnego w literaturze problematyka konwergencji podejmowana jest zarówno w zakresie stosowanych mechanizmów wsparcia w kontekście procesów liberalizacji i globalizacji gospodarki, w tym handlu produktami rolno-żywnościowymi⁵, jak i przeobrażeń rolnictwa związanego z instrumentami wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej⁶. W przeciwieństwie jednak do polityki regionalnej cele WPR nie nawiązują do wyrównywania różnic występujących w sektorze rolnym pomiędzy państwami członkowskimi UE⁷. Co więcej, na uwagę zasługuje zróżnicowany poziom wsparcia pomiędzy państwami członkowskimi, w tym przede wszystkim pomiędzy krajami UE-15 i UE-12, na korzyść państw Europy Zachodniej⁸, który może potęgować istniejące dysproporcje. Choć rozwój gospodarczy wiąże się ze zmianami wykorzystania dostępnych czynników wytwórczych, należy podkreślić, iż nie zawsze prowadzi on do rozwiązania problemów sektora rolnego, a co więcej – może niekiedy prowadzić do pogłębienia się istniejących dysproporcji⁹. Szczególne znaczenie ma to w odniesieniu do ziemi. Pomimo jej niemobilności postęp cywilizacyjny powoduje zmiany w przeznaczeniu oraz strukturach tego czynnika. W przypadku ziemi rolniczej dochodzi jednak do konfliktów pomiędzy:

wykorzystaniem zasobu posiadającego rolniczy potencjał produkcyjny na cele wytwarzania żywności, wyłączaniem gruntów z produkcji rolnej z zachowaniem jej potencjału a trwałym przeznaczeniem ziemi na cele pozarolnicze,

promocją procesów scalania i koncentracji gruntów rolnych zgodnie z podejściem efektywnościowym, interwencją instytucjonalną mającą na celu realizację modelu rolnictwa opartego na rodzinnych gospodarstwach rolnych oraz ochroną drobnych, niedochodowych gospodarstw pełniących funkcję strażnika krajobrazu.

Mając powyższe na uwadze, celem opracowania jest identyfikacja i ocena procesu unifikacji w zakresie struktur agrarnych w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Tym samych chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w warunkach konwergencji gospodarczej w UE oraz funkcjonowania rolnictwa w ramach wspólnej polityki rolnej dochodzi do zmniejszania się zróżnicowania w odniesieniu do wielkości gospodarstw rolnych z uwzględnieniem klas obszarowych, czy też dotychczas występujące dysproporcje ulegają pogłębieniu. Stawia się tezę, iż WPR nie narzuca państwom członkowskim określonego kierunku rozwoju struktur ziemi rolniczej, a możliwość równoległego stosowania narodowych polityk rolnych powoduje utrzymywanie się dotychczasowych różnic. Równolegle, w nowych państwach członkowskich zauważyć można zjawisko koncentracji gruntów rolnych wzorowane na procesach zachodzących w krajach UE-15.

2. Materiały i metody

Dla oceny procesów unifikacji struktur agrarnych w państwach członkowskich Unii Europejskiej posłużono się wskaźnikiem σ (sigma) konwergencji¹⁰ obliczonym dla średniej wielkości gospodarstwa rolnego, stopnia koncentracji gruntów rolnych, a także skali zróżnicowania udziału powierzchni użytków rolnych oraz udziału liczby gospodarstw rolnych względem grup obszarowych¹¹. Wartość parametru σ konwergencji oszacowano na podstawie formuły:

.

Dla uzyskanych wartości σ konwergencji oszacowano równanie regresji:

,

na podstawie którego możliwa jest ocena zbieżności σ. O zachodzących procesach konwergencji, rozumianej jako zmniejszenie w czasie różnic pomiędzy badanymi państwami, można mówić w sytuacji, gdy parametr α₁ jest mniejszy od zera. Mając na uwadze, iż wyznaczenie trendu liniowego nie należy do najlepszych metod weryfikacji zbieżności σ¹², oceny występowania σ konwergencji dokonano za pomocą analizy kierunku zmian odchylenia standardowego logarytmów naturalnych badanych zmiennych na podstawie wykresu.

W niniejszym opracowaniu do oceny stopnia koncentracji użytków rolnych w gospodarstwach w poszczególnych państwach według grup obszarowych posłużono się współczynnikiem Giniego wyznaczonym w oparciu o formułę:

,

gdzie:

xcumi – wartość skumulowana cechy dla przedziału i,

ncumi – wartość skumulowana liczebności dla przedziału i,

xcumi = 0,

xcumi = 0.

Przyjmuje on wartości z przedziału <0;1>, gdzie 0 osiągane jest w przypadku rozkładu jednorodnego – gdy każda jednostka dysponuje taką samą częścią ogólnej sumy wartości cechy, zaś 1 w przypadku gdy całą sumą wartości cechy dysponuje tylko jedna jednostka zbiorowości (jedynie jedna obserwacja przyjmuje wartości odmienne od 0)¹³. Oznacza to, że im wyższa wartość wskaźnika, tym większy jest stopień koncentracji danej zmiennej, a tym samym większe są nierówności w danym obszarze.

W celu ukazania zróżnicowania powierzchni użytków rolnych oraz liczby gospodarstw rolnych w grupach obszarowych zastosowano natomiast wskaźnik zróżnicowania Shannona (SHDI)¹⁴:

,

w której jako i przyjęto odpowiednio poszczególne grupy obszarowe lub klasy wielkości ekonomicznej, a Pi stanowi odpowiednio udział liczby gospodarstw lub powierzchni użytków rolnych w poszczególnych grupach (klasach). SHDI przyjmuje wartość 0, gdy w danej strukturze występuje tylko jeden typ użytkowania, a wartość maksymalną (równą minus logarytmowi naturalnemu z liczby klas) w przypadku wyrównanych proporcji między rozkładem poszczególnych typów.

Zakres podmiotowy badań obejmuje 25 państw członkowskich Unii Europejskiej, z wyszczególnieniem „starych” (UE-15) i „nowych” (UE-10) członków, którzy przystąpili do UE w 2004 r. W analizach posłużono się danymi statystycznymi dotyczącymi struktur użytków rolnych¹⁵ pochodzącymi z baz danych udostępnianych przez Eurostat za lata 2003–2010.

3. Dynamika struktur agrarnych w państwach członkowskich UE po 2003 r.

Struktury agrarne w państwach członkowskich Unii Europejskiej są niezwykle zróżnicowane, co wynika zarówno z czynników naturalnych (dostępności zasobu, jakości gleb, klimatu, ukształtowania terenu) determinujących kierunek produkcji rolnej, tradycji rolnych, w tym znaczenia rolnictwa w gospodarce danego kraju, jak i przeszłych uwarunkowań polityczno-prawnych. Tam bowiem, gdzie występowała państwowa własność ziemi rolniczej, po dzień dzisiejszy dokonywane są działania reprywatyzacyjne. Od przyjętych rozwiązań zależy między innymi stopień rozdrobnienia gospodarstw rolnych.

Tabela 1. Średnia wielkość gospodarstw rolnych (ha) oraz współczynnik koncentracji użytków rolnych w gospodarstwach według grup obszarowych (współczynnik Giniego) w państwach członkowskich Unii Europejskiej w latach 2003–2010

Wyszczególnienie

Średnia wielkość gospodarstwa rolnego (ha)

Współczynnik koncentracji użytków rolnych w gospodarstwach według grup obszarowych – współczynnik Giniego

2003

2005

2007

2010

2003

2005

2007

2010

Austria

18,8

19,2

19,4

19,3

0,60

0,60

0,61

0,58

Belgia

25,9

27,4

29,2

32,4

0,56

0,55

0,55

0,54

Cypr

3,5

3,4

3,7

3,1

0,73

0,69

0,71

0,71

Czechy

82,7

86,4

91,4

b.d

0,87

0,85

0,84

b.d

Dania

55,1

52,8

60,2

65,3

0,53

0,55

0,57

0,58

Estonia

21,6

29,9

39,0

48,4

0,78

0,79

0,78

0,78

Finlandia

30,1

32,2

33,8

36,1

0,45

0,45

0,47

0,48

Francja

47,5

49,8

53,3

54,9

0,57

0,56

0,56

0,58

Grecja

4,8

4,8

4,8

4,9

0,63

0,63

0,63

0,65

Hiszpania

22,5

23,4

24,2

24,6

0,78

0,78

0,78

0,77

Holandia

23,8

24,4

25,5

26,5

0,56

0,55

0,55

0,56

Irlandia

31,7

31,8

32,3

35,7

0,45

0,44

0,44

0,48

Litwa

9,2

11,0

11,5

13,7

0,61

0,62

0,68

0,71

Luksemburg

52,3

52,9

57,2

60,1

0,49

0,50

0,48

0,48

Łotwa

11,8

13,3

16,5

21,6

0,67

0,68

0,68

0,70

Malta

1,0

0,9

1,0

0,9

0,37

0,35

0,34

0,37

Niemcy

41,4

43,8

45,9

56,1

0,66

0,66

0,66

0,62

Polska

6,7

6,0

6,5

9,6

0,67

0,69

0,67

0,62

Portugalia

10,4

11,4

12,7

12,1

0,81

0,81

0,82

0,82

Słowacja

30,6

28,3

29,1

b.d

0,95

0,95

0,94

b.d.

Słowenia

6,3

6,3

6,5

6,5

0,47

0,49

0,51

0,53

Szwecja

46,8

42,6

43,2

43,6

0,56

0,59

0,60

0,61

Węgry

6,1

6,4

7,5

8,8

0,90

0,91

0,92

0,91

Włochy

6,7

7,4

7,6

8,0

0,75

0,73

0,73

0,75

Zjednoczone Królestwo

65,9

64,2

64,8

92,4

0,68

0,68

0,68

0,60

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Eurostatu: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/agriculture/data/database (dostęp: 20.09.2013).

Tabela 2. Zróżnicowanie powierzchni użytków rolnych oraz liczby gospodarstw rolnych według grup obszarowych (SHDI) w państwach członkowskich Unii Europejskiej w latach 2003–2010

Wyszczególnienie

Zróżnicowanie powierzchni użytków rolnych według grup obszarowych – SHDI

Zróżnicowanie liczby gospodarstw rolnych według grup obszarowych – SHDI

2003

2005

2007

2010

2003

2005

2007

2010

Belgia

1,70

1,68

1,65

1,61

2,02

2,02

2,03

2,03

Czechy

0,53

0,56

0,56

0,53

1,78

1,86

1,89

b.d.

Dania

1,32

1,34

1,20

1,11

1,88

1,87

1,87

1,88

Niemcy

1,46

1,42

1,38

1,30

2,03

2,03

2,03

1,97

Estonia

1,48

1,27

1,16

1,04

1,77

1,85

1,91

1,95

Irlandia

1,67

1,65

1,66

1,64

1,84

1,85

1,84

1,85

Grecja

2,01

2,02

2,00

2,03

1,34

1,33

1,33

1,32

Hiszpania

1,48

1,47

1,46

1,46

1,82

1,84

1,85

1,86

Francja

1,32

1,27

1,22

1,16

2,04

2,04

2,03

2,02

Włochy

2,00

2,00

2,00

1,98

1,33

1,42

1,42

1,43

Cypr

2,05

2,05

2,05

2,05

0,97

0,99

1,02

0,88

Łotwa

1,88

1,85

1,77

1,63

1,69

1,73

1,78

1,81

Litwa

1,91

1,88

1,84

1,76

1,43

1,54

1,52

1,60

Luksemburg

1,23

1,21

1,18

1,15

1,93

1,94

1,93

1,92

Węgry

1,45

1,39

1,29

1,31

0,82

0,81

0,82

0,92

Malta

1,14

1,08

1,06

1,16

0,46

0,41

0,39

0,43

Holandia

1,73

1,72

1,70

1,69

2,00

2,00

2,01

2,01

Austria

1,86

1,86

1,86

1,86

1,88

1,89

1,91

1,92

Polska

1,94

1,98

1,99

1,96

1,46

1,39

1,45

1,62

Portugalia

1,59

1,56

1,53

1,49

1,38

1,42

1,47

1,40

Słowenia

1,75

1,81

1,85

1,89

1,45

1,46

1,48

1,50

Słowacja

0,37

0,43

0,50

0,46

0,76

0,78

0,96

b.d.

Finlandia

1,67

1,65

1,64

1,62

1,89

1,90

1,92

1,93

Szwecja

1,43

1,46

1,43

1,41

1,94

1,95

1,96

1,93

Zjednoczone Królestwo

1,01

1,03

1,00

0,91

2,06

2,06

2,02

1,94

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Eurostatu: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/agriculture/data/database (dostęp: 20.09.2013).

Tabela 3. Wartości σ konwergencji zmiennych opisujących struktury agrarne w Unii Europejskiej, UE-15 i UE-10 w latach 2003–2010 oraz wartości parametrów ich funkcji trendu

Wyszczególnienie

2003

2005

2007

2010

Parametry równania regresji

α₁

α₀

Średnia wielkość gospodarstwa rolnego (ha)

UE-25

1,08

1,09

1,09

1,13

0,007

–12,63

UE-15

0,78

0,76

0,77

0,82

0,007

–12,52

UE-10

1,22

1,27

1,29

1,20

–0,002

6,10

Współczynnik koncentracji użytków rolnych w gospodarstwach według grup obszarowych – współczynnik Giniego

UE-25

0,24

0,24

0,24

0,21

–0,005

9,54

UE-15

0,19

0,18

0,18

0,17

–0,003

5,73

UE-10

0,30

0,30

0,30

0,27

–0,006

7,40

Zróżnicowanie powierzchni użytków rolnych według grup obszarowych – SHDI

UE-25

0,40

0,38

0,36

0,38

–0,003

6,35

UE-15

0,19

0,19

0,20

0,23

0,006

–12,20

UE-10

0,60

0,55

0,51

0,54

–0,009

17,55

Zróżnicowanie liczby gospodarstw rolnych według grup obszarowych – SHDI

UE-25

0,37

0,39

0,38

0,37

–0,001

2,56

UE-15

0,16

0,15

0,14

0,14

–0,002

3,47

UE-10

0,45

0,49

0,49

0,52

0,009

–16,66

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z tabeli 1 oraz tabeli 2.

Co więcej, istniejące zróżnicowanie jest także rezultatem braku określenia na poziomie UE kierunku rozwoju struktur zagospodarowania ziemi rolniczej w państwach członkowskich, jak również braku jednolitego uregulowania form obrotu gruntami. W wyniku powyższych uwarunkowań średnia wielkość gospodarstwa rolnego według danych Eurostatu w 2003 roku kształtowała się na poziomie od 1 ha na Malcie do 82,7 ha w Czechach (por. tabelę 1). Pośród państw UE-15 zakres zmienności wskazanej cechy wynosił zaś od 4,8 ha w Grecji do 65,9 ha w Zjednoczonym Królestwie. W badanym okresie doszło do rozszerzenia powyższych przedziałów w związku ze zmniejszeniem średniej wielkości gospodarstwa rolnego w 3 państwach (na Malcie, Cyprze oraz w Szwecji) oraz wzrostem w pozostałych krajach – o 0,1% w Grecji i aż o 182% w Bułgarii. W 2010 r. przeciętne gospodarstwo rolne osiągnęło wielkość od 0,9 ha do 92,4 ha. Wzrost przeciętnej powierzchni gospodarstwa rolnego w większości „starych” i „nowych” państw członkowskich pozwala domniemywać, iż w obu grupach dochodzi do koncentracji gruntów rolnych, co zostanie zweryfikowane w dalszej części opracowania. Nie oznacza to jednak, iż pomiędzy państwami UE dochodzi do procesów unifikacji w zakresie średniej powierzchni gospodarstwa. Uzyskane w wyniku analiz wskaźniki σ konwergencji zaprzeczają zaś temu poglądowi i to zarówno w odniesieniu do UE-25, jak i poszczególnych grup państw UE-15 i UE-10 (por. tabelę 3). Świadczą o tym dodatnie parametry równania regresji wartości σ konwergencji w poszczególnych latach dla wskazanych klubów. Pomimo iż w „nowych” państwach członkowskich wartość parametru α₁ jest ujemna, z wykresu wynika (por. rysunek 1), iż jest ona rezultatem zmian, które miały miejsce między 2007 a 2010 rokiem. Biorąc zaś pod uwagę rosnący kierunek zmian w poprzednich okresach, stwierdzenie o zachodzących procesach konwergencyjnych również w tym przypadku nie jest uprawnione.

Rysunek 1. Wartości sigma konwergencji zmiennych opisujących struktury agrarne w Unii Europejskiej, UE-15 i UE-12 w latach 2003–2010

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z tabeli 3.

O jednoznacznych procesach unifikacji struktur agrarnych w państwach członkowskich Unii Europejskiej w badanym okresie nie można również sądzić na podstawie zmian zróżnicowania powierzchni użytków rolnych oraz liczby gospodarstw rolnych w grupach obszarowych wyrażonego wskaźnikiem Shannona. Ma to miejsce pomimo rosnącego w większości krajów zróżnicowania rozkładu powierzchni ziemi rolniczej w poszczególnej grupie obszarowej (por. tabela 2). W przypadku tej zmiennej wartość parametru α₁ dla UE-25 wskazuje na zachodzące procesy konwergencji, jednak z wykresu widać, iż po 2007 r. miejsce ma zjawisko odwrotne (por. tabelę 3, rysunek 1). Analogicznie sytuacja kształtuje się w dla „nowych” państw członkowskich, zaś w grupie UE-15 zaobserwować można procesy dywergencji wskaźnika SHDI obliczonego dla rozkładu powierzchni użytków rolnych w grupach obszarowych. Wskaźnik zróżnicowania Shannona oszacowany dla liczby gospodarstw wskazuje zaś na procesy dywergencji zachodzące w UE-10 oraz nieznaczną tendencję unifikacji struktury w odniesieniu do pozostałych badanych grup.

4. Podsumowanie

Przeprowadzone analizy wybranych zmiennych opisujących struktury agrarne w państwach członkowskich Unii Europejskiej w latach 2003–2010 nie pozwalają na zaobserwowanie jednoznacznych procesów unifikacji tych struktur. Na tej podstawie uprawnione jest potwierdzenie tezy, iż w UE nie występuje określony kierunek rozwoju struktur ziemi rolniczej, co wynika zarówno z możliwości stosowania przez poszczególne kraje narodowych polityk rolnych, jak i z szerokiego wachlarza instrumentów wspólnej polityki rolnej. Jednocześnie na podkreślenie zasługuje fakt, iż procesy unifikacji w obszarze ziemi rolniczej nie idą w parze ze zjawiskiem konwergencji gospodarczej zachodzącej pomiędzy państwami oraz regionami UE. Z drugiej strony silny wpływ na uzyskane parametry zmian, które zaszły miedzy 2007 a 2010 rokiem sugeruje, iż przekształcenia w zakresie struktur agrarnych wymagają stałego monitoringu. Co więcej, określenie długookresowej tendencji rozwojowej wydaje się być wątpliwe w związku ze zmieniającym się kształtem instrumentów WPR wpływających na rynek ziemi rolniczej, ale również rosnącym zróżnicowaniem struktur rolnych będącym wynikiem rozszerzaniem Unii Europejskiej o kolejne kraje.

Literatura

1. Baer-Nawrocka A., Markiewicz N., Procesy konwergencji/dywergencji w zakresie wydajności pracy w rolnictwie Unii Europejskiej – analiza regionalna, Journal of Agribusiness and Rural Development 2012, nr 3(25)

2. Bal-Domańska B., Ekonometryczna analiza sigma i beta konwergencji regionów Unii Europejskiej (w:) J. Łyko, Ekonometria. Zastosowanie matematyki w Ekonomii, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009

3. Barro R.J., Sala-i-Martin X., Convergence, Journal of Political Economy1992, nr 100

4. Baumol W.J., Productivity groeth, convergence, and welfare: what the long-run data show, American Economic Review 1986, nr 76

5. Czyżewski A., Kułyk P., Konwergencja czy dywergencja mechanizmów wsparcia sektora rolnego?, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Problemy Rolnictwa Światowego 2009, z. 8

6. Czyżewski A., Kułyk P., Wzrost gospodarczy jako czynnik przekształceń w gospodarce żywnościowej w Polsce okresu transformacji, Roczniki Naukowe SERiA 2004, t. 3

7. Eurostat: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/agriculture/data/database (dostęp: 20.09.2013)

8. Głodowska A., Znaczenie konwergencji w aktualnej w przyszłej polityce strukturalnej Unii Europejskiej, Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy 2012, nr 24

9. Jost L., Entropy and diversity, Oikos 2006, vol. 113, issue 2

10. Kułyk P., Czyżewski A., Konwergencja w polityce wsparcia sektora rolnego. Mit czy rzeczywistość (w:) D. Kopycińska (red.), Wybory podmiotów decyzyjnych w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2010

11. Kułyk P., Dysproporcje w systemie wsparcia rolnictwa państw UE i ich uwarunkowania (w:) A. Mickiewicz, P. Mickiewicz (red.), Zrównoważony rozwój lokalny, unijne instrumenty wsparcia rolnictwa i obszarów wiejskich w latach 2007–2013, Szczecin 2008

12. Malaga K., Konwergencja gospodarcza w krajach OECD w świetle zagregowanych modeli wzrostu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2004

13. Monfort P., Convergence of EU regions. Measures and evolution, Working papers. A series of short papers on regional research and indicators produced by the Directorate-General for Regional Policy, no. 01/2008, http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/work/200801_convergence.pdf (dostęp: 26.09.2013).

14. Próchniak M., Rapacki R., Konwergencja beta i sigma w krajach postsocjalistycznych w latach 1990–2005, Bank i Kredyt, sierpień–wrzesień 2007

15. Pułaska-Turyna B., Statystyka dla ekonomistów, Difin, Warszawa 2008

16. Tomczak F., Zmiany i reformy WPR: konsekwencje dla rolnictwa i finansowania polityki rolnej, Program Wieloletni 2005–2009, raport nr 126, IERiGŻ, Warszawa 2009

17. Załącznik I do rozporządzenia Komisji (WE) nr 1444/2002 z dnia 24 lipca 2002 r. zmieniającego decyzję Komisji 2000/115/WE odnoszącą się do definicji charakterystyk, wyjątków od definicji oraz regionów i okręgów, dotyczących przeglądów struktury gospodarstw rolnych, Dz. Urz. WE z dnia 12.08.2002 r. nr L 216/1

18. Zawalińska K., Wielofunkcyjność rolnictwa w ujęciu modelowym (w:) J. Wilkin (red.), Wielofunkcyjność rolnictwa. Kierunki badań, podstawy metodologiczne i implikacje praktyczne, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2010

* Mgr Adam Majchrzak, doktorant w Katedrze Makroekonomii i Gospodarki Żywnościowej, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.

** Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/03/N/HS4/00428.

¹ Zob. np. R.J. Barro, X. Sala-i-Martin, Convergence, Journal of Political Economy 1992, nr 100, s. 223–251; W.J. Baumol, Productivity groeth, convergence, and welfare: what the long-run data show, American Economic Review 1986, nr 76, s. 1075–1085; K. Malaga, Konwergencja gospodarcza w krajach OECD w świetle zagregowanych modeli wzrostu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2004.

² W preambule Traktatu o Unii Europejskiej czytamy, iż przedstawiciele państw członkowskich UE są zdecydowani umocnić swoje gospodarki, a także doprowadzić do ich konwergencji. Redukcja dysproporcji rozwojowych pomiędzy państwami członkowskimi UE (a także ich regionami) należy zaś do podstawowych celów prowadzonej polityki wspólnotowej.

³ Realizacja wskazanego celu podlega monitorowaniu przez organy UE. Zob. np. P. Monfort, Convergence of EU regions. Measures and evolution, Working papers. A series of short papers on regional research and indicators produced by the Directorate-General for Regional Policy, no. 01/2008, http://ec.europa.eu/regional_policy/rources/docgener/work/200801_convergence.pdf (dostęp: 26.09.2013).

⁴ Zob.: A. Głodowska, Znaczenie konwergencji w aktualnej w przyszłej polityce strukturalnej Unii Europejskiej, Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy 2012, nr 24, s. 174–185; B. Bal-Domańska, Ekonometryczna analiza sigma i beta konwergencji regionów Unii Europejskiej (w:) J. Łyko, Ekonometria. Zastosowanie matematyki w Ekonomii, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2009, s. 9–24.

⁵ Zob. np. A. Czyżewski, P. Kułyk, Konwergencja czy dywergencja mechanizmów wsparcia sektora rolnego?, Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Problemy Rolnictwa Światowego 2009, z. 8, s. 41–51; P. Kułyk, A. Czyżewski, Konwergencja w polityce wsparcia sektora rolnego. Mit czy rzeczywistość (w:) D. Kopycińska (red.), Wybory podmiotów decyzyjnych w warunkach globalizacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2010, s. 196–208.

⁶ Przeprowadzone przez Baer-Nawrocką oraz Markiewicz badania wskazują między innymi na niwelowanie nierówności przestrzennych pomiędzy regionami UE-27 w zakresie wydajności pracy w rolnictwie, co wynika z rosnącej w regionach UE-12 i spadającej w UE-15 wydajności pracy. A. Baer-Nawrocka, N. Markiewicz, Procesy konwergencji/dywergencji w zakresie wydajności pracy w rolnictwie Unii Europejskiej – analiza regionalna, Journal of Agribusiness and Rural Development 2012, nr 3(25), s. 13–23.

⁷ Należy jednak zaznaczyć, iż w latach 2000–2006 cel polityki strukturalnej polegający na pomocy regionom słabo rozwiniętym, w których poziom PKB na mieszkańca, liczony za ostatnie trzy lata według parytetu siły nabywczej, był niższy od 75% średniego poziomu w UE, finansowany był również z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. W ramach polityki strukturalnej w latach 2004–2006 realizowano w Polsce między innymi SPO Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich.

⁸ P. Kułyk, Dysproporcje w systemie wsparcia rolnictwa państw UE i ich uwarunkowania (w:) A. Mickiewicz, P. Mickiewicz (red.), Zrównoważony rozwój lokalny, unijne instrumenty wsparcia rolnictwa i obszarów wiejskich w latach 2007–2013, Szczecin 2008. Jak wskazuje F. Tomczak: „Wyrównanie poziomu wsparcia rolnictwa, chociażby w zakresie dopłat bezpośrednich, nie zapewnia przyspieszenia rozwoju w procesie konwergencyjnym państw EU-12 względem do Europy Zachodniej. Warunkiem zmniejszania dysproporcji jest odpowiednie zwiększenie krajowych środków budżetowych dla rolnictwa w ramach narodowej polityki rolnej.” – F. Tomczak, Zmiany i reformy WPR: konsekwencje dla rolnictwa i finansowania polityki rolnej, Program Wieloletni 2005–2009, raport nr 126, IERiGŻ, Warszawa 2009, s. 60.

⁹ A. Czyżewski, P. Kułyk, Wzrost gospodarczy jako czynnik przekształceń w gospodarce żywnościowej w Polsce okresu transformacji, Roczniki Naukowe SERiA 2004, t. 3.

¹⁰ Zob. np. K. Malaga, Konwergencja…, op. cit., s. 22–25.

¹¹ Wspólnotowa Typologia Gospodarstw Rolnych klasyfikuje gospodarstwa według powierzchni użytków rolnych w sposób następujący: poniżej 5 ha – gospodarstwa bardzo małe, od 5 do 10 ha – gospodarstwa małe, od 10 do 20 ha – gospodarstwa średnie – małe, od 20 do 30 ha – gospodarstwa średnie – duże, od 30 do 50 ha – gospodarstwa duże, powyżej 50 ha – gospodarstwa bardzo duże. W niniejszym opracowaniu posłużono się klasyfikacją stosowaną przez Eurostat, która dodatkowo wyróżnia grupy gospodarstw o powierzchni do 2 ha, 2–5 ha, 50–100 ha oraz powyżej 100 ha.

¹² Wynika to z możliwości nieliniowej zmienności różnic pomiędzy poziomami badanych zmiennych, a także z faktu, iż powyższa metoda nie pozwala na odczytanie dokładnej tendencji zmian zróżnicowania badanej zmiennej w poszczególnych latach. M. Próchniak, R. Rapacki, Konwergencja beta i sigma w krajach postsocjalistycznych w latach 1990–2005, Bank i Kredyt, sierpień–wrzesień 2007, s. 44.

¹³ B. Pułaska-Turyna, Statystyka dla ekonomistów, Difin, Warszawa 2008, s. 98–102.

¹⁴ L. Jost, Entropy and diversity, Oikos 2006, vol. 113, issue 2, s. 363–375; K. Zawalińska, Wielofunkcyjność rolnictwa w ujęciu modelowym (w:) J. Wilkin (red.), Wielofunkcyjność rolnictwa. Kierunki badań, podstawy metodologiczne i implikacje praktyczne, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2010.

¹⁵ Do użytków rolnych według metodologii Eurostatu zalicza się: ogólną powierzchnię gruntów ornych, trwałych terenów trawiastych, upraw długoletnich oraz ogrodów owocowych i warzywnych. Załącznik I do Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1444/2002 z dnia 24 lipca 2002 r. zmieniającego decyzję Komisji 2000/115/WE odnoszącą się do definicji charakterystyk, wyjątków od definicji oraz regionów i okręgów, dotyczących przeglądów struktury gospodarstw rolnych, Dz. Urz. WE z dnia 12.08.2002 r. nr L 216/1.