Błażej Ciarkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Sztuki, 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 65

RECENZENT

Witold Cęckiewicz

REDAKTOR INICJUJĄCY

Iwona Gos

OPRACOWANE REDAKCYJNE

Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce: © https://commons.wikimedia.org

Hotel Forum w Krakowie; autor *fiedler*

© Copyright by Błażej Ciarkowski, Łódź 2017

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07678.16.0.M

Ark. wyd. 6,5; ark. druk. 10,75

ISBN 978-83-8088-515-8

e-ISBN 978-83-8088-516-5

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wykaz skrótów

Od Autora

O pamięci słów kilka

Wojna. Prolog

Część I

Życiorysy

Powroty

Przedwojenni komuniści…

…i żołnierze AK

„Będziemy się wam przyglądać”

Odbudowa

Spór o Warszawę

Cały naród buduje stolicę

Ocenzurowane zabytki?

Zmiany na Zachodzie

Ziemie trofiejnyje

Ziemie Odzyskane – Wrocław

Stare i nowe – Poznań

Niemiecka „jemioła” – Gdańsk

Nowa rzeczywistość

Architekci i inni

Mecenas

Na uczelni

Socjalistycznie w treści

Jak projektować

Neofici i dysydenci

Architektura czasów zimnej wojny

Kto tworzył soc?

Część II

Kult nowoczesności

Pudełka zapałek

„Bezideowa” nowoczesność

Sztuka i architektura

Modernizacja czy destrukcja?

Inwestor państwowy

W biurach projektów

Nakaz pracy

Na budowie

W którą stronę patrzą rycerze spod Grunwaldu

Presja

Architekci i politycy

Projektanci partyjni

Czerwona książeczka

W sejmowych ławach

Ministerstwo betonów

Mieszkać po ludzku

Oszczędności towarzysza Wiesława

Dla kogo projektujemy?

Bitwa o plac Grunwaldzki

Fabryki domów

Część III

Budować, budować, budować!

Przede wszystkim budować…

Marzenia o szklanych domach

Mieszkać na osiedlu

Osiedle na miarę czasów

Lokalni mecenasi

Poznańskie uczelnie

Zaufanie generała Ziętka

Szaleństwa władz

Niezrealizowane marzenia

Za granicą

Kto był pierwszy?

Bal kreślarzy

Konkursowe laury

Część IV

Karnawał i post

Zbudować kościół

Świątynia na osiedlu

Kryzys

Archiwa bezpieki

III RP. Epilog

Kalendarium

Biogramy architektów

Spis wywiadów

Bibliografia

Wykaz ilustracji

Wykaz skrótów

AK – Armia Krajowa

AL – Armia Ludowa

BOS – Biuro Odbudowy Stolicy

BS RP – Biblioteka Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej

CIAM – Congrès International d’Architecture Moderne (Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej)

KC PZPR – Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KUA – Komitet do spraw Urbanistyki i Architektury

KBUA – Komitet Budownictwa, Urbanistyki i Architektury

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (ZSRR)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

PAP – Polska Agencja Prasowa

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

SARP – Stowarzyszenie Architektów Polskich

TW – Tajny Współpracownik

UB – Urząd Bezpieczeństwa

WA PW – Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej

WSM – Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa

ZG SARP – Zarząd Główny SARP

ZOR – Zakład Osiedli Robotniczych

Od Autora

Nie ma granicy.

Przecież architektura nie jest niczym innym jak pochodną polityki1

[Stefan Müller]

Koncepcja opracowania polityczno-architektonicznej historii PRL-u powstała jako wyraz sprzeciwu. Sprzeciwu wobec tych, którzy nieprzejednani w swym stanowisku uważają, że „władza kupowała architektów”. Że niełatwe wybory poszczególnych jednostek w powojennej rzeczywistości da się zamknąć w jednym obraźliwym słowie „komuch”, lub nieco łagodniejszym określeniu „architekt reżimowy”. Że na świecie istnieje tylko jedna alternatywa, niczym w manichejskiej walce dobra ze złem. Czerń albo biel.

Jerzy Nowosielski stwierdził, że w tych niełatwych czasach „nikt nie miał czystych rąk”2. Czy słowa wybitnego malarza, jakkolwiek kontrowersyjne, są dalekie od prawdziwego obrazu epoki? Jest on przecież sumą ludzkich postaw, decyzji, indywidualnych charakterów i osobowości, a te rzadko kiedy są czarne bądź białe. Chcemy czy nie, poruszamy się wśród różnych odcieni szarości.

Nieprzypadkowo w tytule pojawiają się „architekci”, a nie „architektura”. Odcienie szarości to historia ludzi, jednostek, które uznać można za reprezentatywne dla całego środowiska. Projekty i realizacje, jakkolwiek niezwykle ważne, stanowią jedynie tło dla ich historii. Osobiste wspomnienia i przeżycia zawarte w pamiętnikach lub przekazane mi osobiście podczas rozmów stworzyły barwny obraz ukazujący wycinki rzeczywistości w jakiej przyszło funkcjonować architektom w latach 1944–1989. Wpisane w chronologicznie uporządkowaną narrację składają się na collage, w którym subiektywne oceny przeplatają się z ukształtowanymi przez upływ czasu ogólnymi refleksjami.

Aleksander Franta przestrzegał przed uleganiem łatwemu czarowi prostych pytań i odpowiedzi. „Pod jakimi wpływami działał dany człowiek? Kto go uczył, kto wpływał na jego uformowanie? Z czym się stykał, co wpływało na jego twórczość? To są sprawy bardzo niepewne”. Widzimy budynek czy projekt będący niejako finalnym efektem pracy architekta. Analizujemy formę i zapominamy o „kontakcie z życiem”. Nie jesteśmy świadomi towarzyszących mu historii.

Jednocześnie nie wolno nam zapomnieć o jakże istotnym, a często pomijanym czynniku, jakim jest czysty zbieg okoliczności. Nie sposób przecenić roli przypadku w tworzeniu historii (aczkolwiek historycy przyznają to niechętnie). Zagubione papiery, nierozpatrzone sprawy, urzędowy bałagan lub życzliwość decydentów – pozornie nieistotne kwestie, które wielokrotnie były uwypuklane przez moich rozmówców jako czynnik decydujący o ostatecznym efekcie ich działań i… kształcie życiorysu.

Tekst został podzielony na cztery części, poprzedzone rozdziałami o charakterze ogólnym oraz zwieńczone epilogiem. Odpowiadają one kolejnym sekwencjom wydarzeń w dziejach powojennej architektury polskiej, a także – transformacjom na scenie politycznej, które ściśle wpływały na kształt rodzimego budownictwa. Pierwszy etap, który utożsamiać możemy z postacią stojącego na czele państwa i partii Bolesława Bieruta, wyznaczają daty 1944–1956. Był to czas odbudowy zniszczonego wojną kraju oraz, w początkowym okresie, kontynuacji przedwojennych tendencji w architekturze. Sytuacja uległa zmianie wraz z rozpoczętymi w 1949 roku próbami wdrożenia doktryny realizmu socjalistycznego, które z różnym skutkiem trwały aż do 1956 roku. Postalinowska odwilż, której symbolem stał się nowy I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, Władysław Gomułka, zaowocowała względną wolnością twórczą architektów. Stosunkowo szybko została ona jednak stłumiona przez rygorystyczną politykę oszczędnościową. Jej kontynuację stanowił produktywizm czasów gierkowskich (lata 1970–1980) i towarzyszące mu podporządkowanie procesu budowlanego ograniczonym możliwościom wykonawstwa. Ostatnia (najkrótsza) część książki odpowiada ostatniej dekadzie PRL. Lata 1980–1989 to czas znacznego ograniczenia inwestycji, a doświadczane kolejnymi kryzysami państwo miało znacznie poważniejsze problemy niż architektura. Całość wieńczy rozdział poświęcony współpracy architektów i służb bezpieczeństwa oraz epilog stanowiący zbiór refleksji o losach architektury po 1989 roku.

Rozmowy z architektami stanowią nie tylko clue niniejszej pracy, ale stały się niezwykle ważną lekcją dla mnie. Lekcją historii, ale także – lekcją życiowej filozofii. Każde kolejne spotkanie, każda rozmowa wzbogacała mnie, skłaniała do przemyśleń, refleksji, niekiedy rewizji wcześniejszych poglądów. Wyjątkowym doświadczeniem była zarówno obserwacja pogodnego uśmiechu towarzyszącego zadumie nad dobrze przepracowanym życiem, jak i gorzkiej konkluzji, że wymarzony, wyśniony projekt nigdy nie zostanie zrealizowany. Niekiedy refleksje przybierały charakter filozoficzny, zahaczając o ogólną kondycję człowieka lub prognozy dotyczące przyszłości naszej cywilizacji. Innym razem były rzeczowymi uwagami dotyczącymi współczesnej architektury w Polsce i na świecie. Oddajmy głos tym, którzy tworzyli historię.

Za bezcenną pomoc w tworzeniu niniejszej pracy oraz ogromną życzliwość serdecznie dziękuję:

Tadeuszowi Baruckiemu, Andrzejowi Basiście, Szczepanowi Baumowi, Markowi Budzyńskiemu, Witoldowi Cęckiewiczowi, Marianowi Fikusowi, Aleksandrowi Francie, Jadwidze Grabowskiej-Hawrylak, Wiesławowi Gruszkowskiemu, Władysławowi Hennigowi, Stanisławowi Juchnowiczowi, Irenie Kardaszewskiej, Witoldowi Milewskiemu, Witoldowi Millo, Tadeuszowi Myckowi, Stefanowi Müllerowi, Marii Piechotce, Józefowi Zbigniewowi Polakowi, Jakubowi Wujkowi, Januszowi Wyżnikiewiczowi.

O pamięci słów kilka

Jan Assmann rozróżniał pojęcia pamięci i wiedzy. Pamięć jest nierozerwalnie połączona z pojęciem tożsamości – indywidualnej kulturowej czy politycznej. Brak takich relacji pozwala nam jedynie mówić o „wiedzy”3.

Pamięć indywidualna jest pierwszym z trzech wyróżnionych przez Assmanna rodzajów pamięci. Magazynowanie osobistych wspomnień stanowi jedną z biologicznych funkcji naszego organizmu, a jednocześnie buduje indywidualną tożsamość człowieka. Aby mówić o pamięci społecznej konieczne jest zaistnienie interakcji pomiędzy jednostkami, a także stworzenie wspólnego dla tych jednostek zbioru wspomnień4.

Niniejszy zapis wzajemnych związków architektów i polityki w Polsce Ludowej jest zatem połączeniem utrwalonego obrazu lat 1944–1989 (pamięć społeczna) oraz indywidualnych, nacechowanych relatywizmem wspomnień (pamięć indywidualna). Osobiste relacje zebrane podczas rozmów z projektantami, lektury pamiętników i artykułów z epoki stworzyły szczególny zapis historii architektury w PRL-u. Stanowi on rekonstrukcję opartą na śladach działalności kilkudziesięciu osób. Śladach, które nie zawsze są materialne. Paul Connerton stwierdził, że rekonstrukcja historyczna oparta jest na świadectwach przeszłości, do których, obok artefaktów, zaliczył także relacje świadków5. Odróżnił ją jednak od pamięci społecznej, podlegającej pewnemu ujednoliceniu przez grupę, która ją posiada6. Tym samym można stwierdzić, iż Odcienie szarości oscylują pomiędzy kategoriami rekonstrukcji historycznej, pamięci zbiorowej (społecznej) oraz pamięci indywidualnej. Pierre Nora pisał o „historii drugiego stopnia”, gdzie klasyczna faktografia, a więc historia wydarzeń, wypierana jest przez historię pamięci o danych wydarzeniach7. Granica pomiędzy nimi często jest jednak niemożliwa do ustalenia – zwłaszcza w obliczu szczególnego charakteru źródeł takich jak pamiętniki i wspomnienia.

Indywidualne wspomnienia różną się od pamięci kolektywnej i rezultatów badań historycznych. Czy w takim razie fałszują obraz historii? Nie. Są jedynie jej odmiennym obrazem. „Nie ma przeszłości bez pamięci i poza pamięcią”8 – podkreślał Andrzej Szczypiorski i opowiadał, że w rękopisie Początku jeden z jego przyjaciół odnalazł pewną drobną nieścisłość faktograficzną. „Przyjąłem to do wiadomości i nie poprawiłem, ponieważ uznałem, że byłby to gwałt zadany mojej pamięci, bo ja to inaczej pamiętam”9. Świadomość subiektywnego charakteru wspomnień, ich swoistej wybiórczości, wydaje się nieodzowna podczas lektury tej książki.

Wojna. Prolog

„W 1941 roku otworzono w Krakowie Państwową Szkołę Budownictwa” – wspomina Witold Cęckiewicz – „była to szkoła dwuletnia, która miała również kierunek budowlano-architektoniczny. Miałem tam świetnych wykładowców – profesorów Politechniki Lwowskiej, Akademii Górniczej, kilku czołowych przedwojennych krakowskich architektów”. Zanim jednak ukończył szkołę, podczas wakacji w 1942 roku starszy brat zaproponował „może przyłączysz się do nas, przydasz się”. Pytania nie trzeba było powtarzać – przyszły architekt doskonale wiedział o jakich „nas” chodziło. Tydzień później został zaprzysiężony na leśnej polanie w Puszczy Niepołomickiej, przyjmując pseudonim „Kropidło”.

W 1944 roku Cęckiewicz w szeregach Armii Krajowej uczestniczył w akcji „Burza” i brał udział w walkach pod Jaksicami. Gdy działania militarne zostały wstrzymane, powrócił do pracy w budownictwie. Los chciał, że Niemcy rozpoczęli właśnie budowę mostu na Wiśle w Nowym Brzesku, rodzinnym mieście Cęckiewicza. Przyszły architekt, na polecenie przełożonych z AK, błyskawicznie nawiązał kontakt z kierownictwem ekipy budowlanej. „Znasz niemiecki? Znam. A skąd? Kończyłem taką a taką szkołę… może bym się wam przydał?” Tak od słowa do słowa Cęckiewicz został zaangażowany przy budowie drewnianych bunkrów na linii Koszyce – Miechów. Oczywiście o wszystkim wiedział jego dowódca z AK, któremu składał raporty z postępu prac i dostarczał plany umocnień. „Miałem wgląd w plany. I wszystko sobie w swoim pokoiku rysowałem, by utrwalić w pamięci, a potem paliłem te rysunki”. Następnie przekazywał informacje kapitanowi Bogdanowi Thuguttowi „Betesze”, który z kolei miał kontakt z czołówkami wojsk radzieckich oraz lotnikami angielskimi zrzuconymi koło Kazimierzy Wielkiej. Nie pomogło to kapitanowi, który po wojnie został oskarżony i, pomimo wielu korzystnych świadectw (m.in. Cęckiewicza), skazany, a następnie wywieziony w głąb ZSRR.

Młodzi architekci walczyli i uczyli się. Starsi potajemnie kreślili plany wolnej Polski i, pomimo skrajnie niesprzyjających warunków, starali się pozostać aktywnymi zawodowo. Czołowy architekt sanacyjnej Rzeczpospolitej, Bohdan Pniewski, musiał wprawdzie opuścić swą willę na Skarpie, ale pozostał w Warszawie, gdzie opracował kilka projektów, a nawet zrealizował dwa niewielkie obiekty kawiarni10. Po upadku powstania warszawskiego zmuszony został do opuszczenia stolicy, znajdując schronienie w Kielcach, gdzie planował rozbudowę katedry i przekształcenie wzgórza zamkowego. W Krakowie Adolf Szyszko-Bohusz, któremu wybuch wojny przeszkodził w realizacji planów przekształcenia wzgórza wawelskiego, pozostał czynny zawodowo na Zamku Królewskim na Wawelu, pracując w strukturach biura architektonicznego powołanego celem adaptacji rezydencji na siedzibę Hansa Franka. Dzięki jego działaniom udało się znacznie ograniczyć zakres planowanych przez Niemców przekształceń11. Po wojnie został niesłusznie oskarżony o kolaborację i, pomimo ostatecznie uniewinniającego wyroku, pozbawiony kierownictwa prac na Zamku.

Obok tych szczęśliwych, którym jak Pniewskiemu czy Bohuszowi udało się ominąć okropieństwa wojny, należy wspomnieć o architektach, którzy zostali aresztowani bądź trafili do obozów. Szymon Syrkus został aresztowany w 1942 roku przez gestapo. Przesłuchiwany na Pawiaku, trafia ostatecznie do Oświęcimia, gdzie dzięki protekcji dawnych znajomych otrzymał pracę w obozowym biurze architektonicznym12. Autor warszawskiego Prudentialu, Marcin Weinfeld, trafił w 1940 roku do obozu w Dachau, gdzie w nieludzkich warunkach dotrwał do końca wojny.

Nie wszystkim było jednak dane doczekać wyzwolenia. Tragiczne historie kilku spośród szeregu wybitnych twórców międzywojnia są aż nadto wymowne. We wrześniu 1939 roku, w bombardowanej przez wojska niemieckie stolicy, profesor Oskar Sosnowski ratował zbiory Zakładu Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Waląca się ściana zmiażdżyła mu nogę, a w ranę wdało się zakażenie będące bezpośrednią przyczyną przedwczesnej śmierci wybitnego twórcy13. Dzięki jego ofierze zachowała się między innymi skrupulatna inwentaryzacja zabudowy warszawskiego Starego Miasta, która umożliwiła powojenną odbudowę zniszczonej przez Niemców Starówki. Józef Szanajca zginął od kuli ukraińskiego snajpera, gdy wiózł rozkazy dla stacjonującego w Tomaszowie Lubelskim oddziału Wojska Polskiego. Genialny konstruktor Stefan Bryła w czasie okupacji działał w strukturach Państwa Podziemnego oraz pełnił funkcję dziekana tajnego Wydziału Architektury PW. Twórca pierwszego na świecie drogowego mostu spawanego opracował dla Kedywu instrukcję „Jak niszczyć stalowe mosty”. Za organizację tajnego nauczania został wraz z całą rodziną aresztowany przez Niemców w 1943 roku i rozstrzelany w publicznej egzekucji. Oficer Roman Sigalin, starszy brat Józefa, został rozstrzelany przez NKWD w Charkowie. Jego współpracownika, Jerzego Gelbarda zamordowano podczas ewakuacji obozu na lubelskim Majdanku. Maksymiliana Goldberga zabito podczas jednej z masowych egzekucji w warszawskim getcie. Tragiczny los stał się udziałem niemal wszystkich architektów pochodzenia żydowskiego. W Łodzi przed wybuchem wojny stanowili oni wiodącą grupę wśród awangardowych twórców. Przeżyło zaledwie kilku, wśród nich Izaak Gutman, który przetrwał koszmar w Litzmannstadt Ghetto oraz piekło obozów.

Zdziesiątkowane, osłabione, pełne nadziei i niepokojów, polskie środowisko architektoniczne z obawą przyjmowało koniec wojny, a wraz z nim – nadchodzącą nową rzeczywistość.

Część I

Jerzy Hryniewiecki podzielił historię powojennej architektury w Polsce na okresy stanowiące wypadkową sekwencji kolejnych 5-letnich cyklów planów gospodarczych. Pierwszy charakteryzowała kontynuacja tendencji i kierunków obecnych w rodzimym budownictwie jeszcze przed wybuchem wojny. Nadrzędnym celem, który przyświecał zarówno władzom, jak i społeczeństwu, była odbudowa kraju zniszczonego działaniami wojennymi. Wydawać się mogło, że polityka (przynajmniej początkowo) znacząco nie wpływa na działalność architektów. Wrażenie tego nie zmieniła nawet ustawa nacjonalizacyjna, w której ramach przeprowadzono częściowe upaństwowienie przedsiębiorstw, bowiem równolegle funkcjonował prywatny sektor budownictwa14.

W 1948 roku rozstrzygnięto szereg konkursów na projekty obiektów użyteczności publicznej. Budynki takie jak gmach Ministerstwa Komunikacji (1948–1950, projektant: Bohdan Pniewski), siedziba Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej (1947–1952, Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki) czy gmach Głównego Urzędu Statystycznego (1948–1954, Romuald Gutt), stanowiły w prostej linii kontynuację stylistyki oficjalnej architektury lat 30. Równolegle powstawały obiekty w duchu międzynarodowej modernistycznej awangardy – warszawski Centralny Dom Towarowy (1948–1951, Zbigniew Ihnatowicz, Jerzy Romański) czy Dom Towarowy w Poznaniu (1952, Marek Leykam). Adam Kotarbiński niezwykle trafnie scharakteryzował sytuację polskiego budownictwa w pierwszych latach powojennych, mówiąc o „twórczości projektowania na wyrost, pobudzanej fantazją i nadziejami”15.

W dniach 20–23 czerwca 1949 roku, podczas obrad Krajowej Partyjnej Narady Architektów, rozwiano jednak jakiekolwiek nadzieje, że oto w komunistycznym kraju będzie kwitła swobodna, niczym nie skrępowana twórczość. Wyraźnie wskazano największe zagrożenia dla rozwoju socjalistycznej architektury. Były nimi „formalizm, nihilizm i konstruktywizm, jako przejawy burżuazyjnego kosmopolityzmu, wąski tradycjonalizm odbijający tendencje nacjonalistyczne, zbyt ciasno pojęty ekonomizm…”16 Równocześnie proklamowano „architekturę socjalistyczną w treści i narodową w formie”, która odtąd miała być stylem obowiązującym w Polsce Ludowej. Zaczął się okres tzw. socrealizmu obejmującego wszystkie dziedziny sztuki.

Życiorysy

Powroty

Po upadku powstania warszawskiego Maria Piechotka wraz z mężem Kazimierzem trafili do obozu jenieckiego w Zeitheim17. W podróż do kraju wyruszyli niemal natychmiast po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec, 15 maja 1945 roku. Zapytana, czy nie rozważali wówczas pozostania na Zachodzie, żachnęła się – „To była przecież nasza Polska. Nie mogliśmy oddać jej komunistom walkowerem”.

Przez Tarnów i Kraków, Piechotkowie dotarli do zrujnowanej Warszawy. Co ich czekało? Przed oczyma mieli osławiony plakat „AK – zapluty karzeł reakcji”, w głowie obawy – czy zostaną aresztowani, czy będą musieli znów walczyć w ukryciu… Wątpliwości te rozwiał Jan Zachwatowicz, który zaproponował Kazimierzowi powrót do struktur Zakładu Architektury Polskiej na reaktywowanym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. „Sytuacja jest taka jaka jest. Nie ma co się łudzić, trzeciej wojny światowej nie będzie. Nie służymy ustrojowi lecz krajowi. Bez względu na to, kto i jak długo będzie tu rządził, to jest nasz kraj i nasze miasto, i trzeba skoncentrować wszystkie siły, żeby je odbudować” – tłumaczył18.

Odmienną drogę przebył Jerzy Sołtan. Do oflagu trafił już po klęsce kampanii wrześniowej i spędził w nim długie sześć lat. Po wyzwoleniu obozu przez armię amerykańską zamiast do Polski (lub Włoch, gdzie stacjonował 2 Korpus generała Władysława Andersa), wyruszył wprost do Paryża, do pracowni samego Le Corbusiera19. Do ojczyzny wrócił dopiero cztery lata później. W najgorszym możliwym momencie, gdy stalinizm zaczął objawiać z całą brutalnością swą istotę. Po latach Sołtan przyznawał, że zawierzył pozorom. Zwiodła go obecność Pabla Picassa na wrocławskim Kongresie Intelektualistów, uczestnictwo Bolesława Bieruta w kościelnej procesji z okazji Bożego Ciała. Nie posłuchał przestróg ówczesnego ambasadora PRL we Francji, Jerzego Putramenta, który sugerował, iż moment na powrót do kraju nie jest właściwy20. Po przybyciu do Warszawy objął obiecane stanowisko dziekana na stołecznej Akademii Sztuk Pięknych, by niemal natychmiast, jako „element niepewny” zostać całkowicie zmarginalizowany w uczelnianych strukturach. W stalinowskiej rzeczywistości nie było miejsca dla wielbicieli Le Corbusiera.

1. Wizyta Bolesława Bieruta. Ogląda makietę trasy W-Z. Od lewej, na pierwszym planie: Roman Piotrowski, Stanisław Jankowski, Michał Kaczorowski, Bolesław Bierut, Józef Sigalin (źródło: PAP/Stanisław Dąbrowiecki)

Przedwojenni komuniści…

Nowa, socjalistyczna Polska wydawała się wielu architektom szansą na realizację wyśnionych jeszcze przed wojną społecznych utopii. Oczywiście wrażliwość na problemy przeciętnego człowieka jest poniekąd wpisana w etos zawodu architekta i nie musiała wiązać się z przynależnością partyjną – ani przed, ani po wojnie. Ojciec Jacka Nowickiego, autora m.in. warszawskiego osiedla Zatrasie, był w II Rzeczpospolitej wybitnym działaczem lewicowym. Jego syn w pełni świadomie odmówił zapisania się do partii, „zachowując przy tym swoje postępowe poglądy” podkreśla Tadeusz Barucki. „Syrkusowie czy Lachert byli zadeklarowani w swoich poglądach lewicowych już przed wojną, ale nie na granicy komunizmu” – dodaje. Granicę tę Helena Syrkus przekroczyła w czasie wojny, kiedy wstąpiła w szeregi Polskiej Partii Robotniczej21.

Irena Kardaszewska, była studentka Heleny Syrkus, pamięta jak pani profesor płakała, przemawiając podczas uroczystego apelu na Wydziale Architektury PW po śmierci Józefa Stalina. Był to szczery żal czy wyrachowana gra przed przepasanym kirem portretem generalissimusa? Tamte trudne czasy często wymykają się jednoznacznym ocenom. Powtarzając za doskonale pamiętającym tamte lata Baruckim „trudno dziś wyobrazić sobie, że powiedzenie czegoś mogło zaważyć na życiu ludzkim. Stąd też te wypowiedzi były robione czasami i na wyrost, żeby zabezpieczyć się przed tym nawet najgorszym. To może chodziło o życie, może o karierę…”

Znajomości niegdysiejszych awangardzistów z najważniejszymi osobami w komunistycznej Polsce zawiązały się w czasie wojny i latach przedwojennych. Szymon Syrkus poznał Józefa Cyrankiewicza w obozie. Znajomość z Bolesławem Bierutem trwała od czasów, kiedy Syrkusowie projektowali dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, której ten był jednym z założycieli22. W czasie okupacji wspólnie z Tadeuszem Tołwińskim i Romanem Piotrowskim tworzyli zręby nowej stolicy.

Piotrowski, zadeklarowany komunista, jeden z najbardziej radykalnych i lewicowych członków SARP przed wojną, tuż po wyzwoleniu objął stanowisko kierownika Biura Odbudowy Stolicy oraz wiceprezydenta Warszawy. Od 1951 roku piastował urząd ministra budownictwa. Nie był lubiany przez środowisko, bowiem z charakterystyczną dla technokratów bezdusznością starał się odrzeć profesję architekta z artystycznej otoczki. Już w latach 30. prorokował, że „zawód architekta zniknie…”23. Sam był twórcą solidnym. Barucki opisuje go jako „rzemieślnika znającego się na rzeczy” i podkreśla szczerą ideowość Piotrowskiego. Obrazuje ją doskonale pewna anegdota. Na początku lat 50., gdzieś na ulicy Koszykowej, Barucki mijał sklep z warzywami, przed którym stał długi ogonek kupujących. Wśród nich z siatką w ręku cierpliwie czekał na swoją kolej… minister Piotrowski. „Taki właśnie był” – śmieje się Barucki, „działał jak każdy normalny człowiek, nie wykorzystywał zajmowanego stanowiska”.

2. Roman Piotrowski (źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe/Zbyszko Siemaszko)

…i żołnierze AK

Witold Cęckiewicz, Maria i Kazimierz Piechotkowie – wielu architektów walczyło w szeregach Armii Krajowej. Mało kto miał jednak równie bogaty wojenny życiorys jak Józef Zbigniew Polak.

Podobnie jak wielu rówieśników w 1941 roku „zamienił pióro na karabin”, działając w szeregach Armii Krajowej i walcząc w powstaniu warszawskim. Po jego upadku, w obliczu faktu, że na prawym brzegu Wisły stacjonowała już Armia Czerwona oraz towarzyszące jej Ludowe Wojsko Polskie, dowódca zgrupowania AK na Pradze wydał swym podwładnym rozkaz wstąpienia w szeregi I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Tym samym dawał im szansę uniknięcia nieuchronnych jego zdaniem represji. Nietypowo musiała wyglądać przysięga nowych Kościuszkowców, bowiem, jak wspomina Polak, „wraz z kolegami z oddziału poruszaliśmy ustami, lecz nie wypowiadaliśmy słów. Tym samym pozostaliśmy wierni przysiędze Armii Krajowej”.

Przeszli cały szlak bojowy z Warszawy do Berlina. Polak w międzyczasie został dowódcą zwiadu saperów – po wojnie będzie, wraz z I Batalionem Saperów, brał udział w rozminowywaniu pasa nadnarwiańskiego. Tymczasem jednak Armia Czerwona, a wraz z nią berlingowcy i oddział w którym służył Polak, zdobyła stolicę Trzeciej Rzeszy i zatrzymała się na linii Łaby. Pojawiła się pokusa przedostania się do amerykańskiej strefy okupacyjnej i pozostania na Zachodzie. Dość szybko rozwiał ją wewnętrzny głos mówiący „twoje miejsce jest w Polsce” oraz… enkawudziści, którzy błyskawicznie zabezpieczyli tymczasową „granicę”.

Po powrocie do Warszawy Polak podjął studia na Wydziale Architektury. „Przyszedłem na uczelnię w mundurze i większość od razu, automatycznie, posądziła mnie o sprzyjanie komunistom” – śmieje się. Po ukończeniu edukacji w 1949 roku rozpoczął pracę w Biurze Projektowym Zakładu Osiedli Robotniczych, a także opiniował projekty budynków gmachów wojewódzkich komitetów partii wspólnie z Jerzym Mokrzyńskim oraz Tadeuszem Iskierką. Jak to możliwe, że żołnierz AK pełnił taką funkcję w najgorszych latach stalinizmu? Jednym z najprostszych, a zarazem najbardziej logicznych wyjaśnień wydaje się fakt, iż ojciec Józefa Zbigniewa Polaka, Czesław (także architekt) był członkiem partii odpowiedzialnym za budowę komitetów. Protekcja ojca oraz fakt, iż Polak wraz z berlingowcami zdobywał Berlin sprawiły, że władza przez palce patrzyła na jego przeszłość. Urząd Bezpieczeństwa nie pozwalał mu jednak zapomnieć, iż jest otoczony szczególną „opieką”. Jeszcze dziś projektant, wspominając lata powojenne szeroko się uśmiecha gdy opowiada, jak w latach powojennych „wodził za nos bezpiekę” i „kiwał ubeków”.

3. Jerzy Hryniewiecki i Witold Cęckiewicz (źródło: Archiwum ZG SARP)

„Będziemy się wam przyglądać”

„Wychodzicie na wolność. Zobaczymy, czy się to Ojczyźnie opłaci” – powiedziała w 1948 roku dyrektorka departamentu politycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Julia Brystygierowa do opuszczającego więzienie Pawła Jasienicy24. Słowa te stanowią poniekąd podsumowanie stosunku komunistycznych władz do ludzi nieprawomyślnych a użytecznych.

Tadeusz Barucki wspomina jedną z rozmów z Romanem Piotrowskim. Emerytowany wówczas architekt opowiedział niezwykłą historię o Stanisławie Jankowskim. Piotrowski był wtedy ministrem budownictwa. Pewnego dnia odwiedzili go funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa – „Jak to możliwe, że Jankowski, cichociemny z Londynu, adiutant Bora-Komorowskiego, pracuje w Biurze Odbudowy Stolicy i w dodatku jest kierownikiem pracowni?” Piotrowski znał Jankowskiego jeszcze sprzed wojny. Mieli odmienne poglądy na temat polityki i architektury, ale cenił go jako partnera polemik. Ocena ta nie zmieniła się po wojnie. „To jest wasz obowiązek. Wy go obserwujcie, ale zostawcie. Ja daję gwarancję za niego” – zadeklarował Piotrowski.

4. Biuro Odbudowy Stolicy. Prezentacja planów przez członkami Rządu Jedności Narodowej. Warszawa, 02. 1946 r. (źródło: Archiwum ZG SARP)

Sam Jankowski nie miał złudzeń – „Wiedzieli o mnie wszystko”25. Długo jednak nie wiedział komu zawdzięcza „nietykalność”. „Dlaczego ja nie siedziałem? Z biegiem lat coraz częściej zadaję sobie to pytanie” – pisał na kartach Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie26. Protekcja Piotrowskiego oraz Józefa Sigalina nie oznaczała oczywiście braku jakichkolwiek problemów. Jankowski wspominał jak pewnego razu dyrektor BOS (Piotrowski) wezwał go do siebie. „Nie patrząc mi w oczy, oświadczył, że nie mogę nadal kierować tą pracownią. Będę miał inną ciekawą robotę, ale sam rozumiem: Plan 6-letni i ja, były cichociemny żołnierz AK”. Jankowski nie rozumiał. Wyszedł z pokoju Piotrowskiego przybity, z dojmującym poczuciem krzywdy jaka go spotkała. Szczęśliwie sytuacja uległa zmianie. „Następnego dnia wieczorem odwiedził mnie Józek Sigalin. Mam się rano zgłosić do Piotrowskiego. Tym razem z satysfakcją oznajmił mi, że poprzednia rozmowa była nieporozumieniem”27.

„Byliśmy im [władzom – przyp. B.C.] potrzebni” – krótko podsumowuje Maria Piechotka, „ale dokładnie nas obserwowali”28.

Odbudowa

Spór o Warszawę

W roku 1961 Tadeusz Barucki oprowadzał po Warszawie amerykańskiego projektanta Richarda Neutrę. „Uważał on za bezsens, by budować współcześnie architekturę z innej epoki” – wspomina, „mówiłem mu, że Warszawa została zniszczona nie tylko w wyniku działań wojennych, ale jako plan zniszczenia materialnego świadectwa dorobku kultury polskiej”. Neutra, który przed przyjazdem do Polski był zdecydowanym przeciwnikiem rekonstrukcji stołecznej Starówki, przez dłuższą chwilę rozglądał się w milczeniu. Wreszcie przemówił. „Wie Pan, ja wyznaję bioarchitekturę, to znaczy wierzę, że architektura powinna zaspokajać biologiczne potrzeby człowieka we wszystkich aspektach, również psychologicznych. Jeżeli psychologiczną potrzebą Polaków jest ponowne posiadanie zniszczonych obiektów, to ja tego rodzaju odbudowę akceptuję”.

Problem odbudowy zniszczonej przez Niemców Warszawy był szeroko omawiany w środowisku rodzimych architektów, urbanistów i konserwatorów zabytków. Dyskusja miała miejsce tuż po zakończeniu wojny i, jakkolwiek burzliwa, trwała stosunkowo krótko. Bolesław Bierut w styczniu 1945 roku relacjonował „Stalin uważa, że Warszawa powinna być jak najszybciej odbudowana”29. Pozostawało tylko rozstrzygnąć jaką postać ona przybierze.

W momencie kiedy Barucki z Neutrą spacerowali po stolicy, prace na Starym Mieście były już zakończone. To, co mogli oglądać, było efektem decyzji podjętych na początku 1946 roku. „Na terenie dzisiejszej Warszawy czyste koncepcje konserwatorskie nie mogą być zastosowane” – perorował podczas zebrania BOS Jan Zachwatowicz30. Powoływał się na głos społeczeństwa, które „chce widzieć Warszawę ściśle taką, jaka była przed rokiem 1939”31. Kategorycznie zanegował fantastyczne, aczkolwiek zupełnie nierealne, pomysły wzniesienia w centrum stolicy ogromnej piramidy z gruzów, czy też zachowania Starówki w postaci trwałej ruiny, jako pomnika niemieckiego barbarzyństwa, za czym głośno opowiadał się Kazimierz Wyka32.

Odrzucona została koncepcja Macieja Nowickiego i Le Corbusiera, którzy zaplanowali ogromny międzynarodowy konkurs na odbudowę Warszawy i chcieli zaprosić „wszystkich Niemeyerów, Aalto i Saarinenów do współpracy”33. Można dyskutować, czy wówczas Warszawa byłaby „ładniejsza”, jak sugerowała Teresa Torańska w rozmowie z Jakubem Bermanem34. Pewne jest natomiast, że na koncepcję taką nie przystałyby nigdy władze w Warszawie i Moskwie. Pomimo faktu, że Corbusier i inni modernistyczni projektanci uważnie śledzili odbudowę Warszawy, że Polacy „nie mogli skorzystać z ich rad, gdyż w Związku Radzieckim przeszli w tym czasie na budownictwo kolumnowo-uroczyste”35. Berman, który uważnie analizował wszelkie „sugestie” płynące z Moskwy, nie miał złudzeń – „Corbusier został w Związku Radzieckim zdetronizowany, zaczęło nad nim ciążyć odium supernowatorstwa”36. W ocenie rzeczywistości wtórował mu Leopold Tyrmand [sic!]. „Nie wiadomo, co by z tego wynikło, ale szybko stało się wiadome, że co dotyczy Warszawy decyduje się w Moskwie. Odbudowa potoczyła się drogami starego urbanistycznego grzechu” – narzekał na niewykorzystanie potencjału jaki dawała miastu Wisła37.

5. Prace nad odbudową Starego Rynku w Warszawie (źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe/Zbyszko Siemaszko)

Cały naród buduje stolicę

Pomimo upływu lat Piotr Biegański dobrze zapamiętał tamto styczniowe popołudnie 1945 roku38. Pod dom w Podkowie Leśnej, gdzie wraz z Janem Zachwatowiczem prowadził wstępne prace nad planem odbudowy Warszawy, podjechała radziecka wojskowa ciężarówka. Wysiadły z niej trzy osoby. Chwilę później rozległo się zdecydowane pukanie do drzwi. Możemy tylko wyobrazić sobie jakie uczucia musiały wówczas towarzyszyć Biegańskiemu i jego towarzyszom – w realiach walki nowej władzy z antykomunistycznym podziemiem wizyta mundurowych niejednokrotnie oznaczała aresztowanie. Na szczęście, gdy otworzyły się drzwi, oczom zgromadzonych ukazał się Józef Sigalin w kapitańskim uniformie. Zabrał Biegańskiego wraz z Zachwatowiczem i ruszyli do stolicy. „Trzeba od zaraz zająć się odbudową Warszawy” – zakomunikował krótko.

14 lutego 1945 roku powołano do życia Biuro Odbudowy Stolicy, którego kierownikiem został Roman Piotrowski. Sigalin był jego pierwszym zastępcą. Wydziałem Urbanistyki dyrygował Wacław Ostrowski, a Architektury – Bohdan Lachert. Biegański i Zachwatowicz odpowiadali za Wydział Architektury Zabytkowej39. Jak wspominał Eugeniusz Ajewski, to właśnie Sigalin, który błyskawicznie zdobył stopień majora oraz tytuł inżyniera, „był szarą eminencją BOS”40.

Piechotkowie wspominali, że BOS łączył ludzi różnych proweniencji, „z obozów jenieckich i koncentracyjnych, ze wschodu i zachodu, z popowstaniowej rozsypki, z AK, AL, od Andersa i Berlinga, partyzanci o orientacji prawicowej i lewicowej, związani z Delegaturą Rządu Londyńskiego i z PKWN, członkowie PPS, PPR, PSL i bezpartyjni…”41 Owa barwna mozaika ludzi o odmiennych poglądach i życiorysach nie powinna dziwić42. W końcu sam Zachwatowicz współtworzył Biuro w ścisłym porozumieniu z Delegaturą Rządu na Kraj, która uznała, iż wobec wielkiego zamierzenia, jakim była odbudowa Warszawy, podziały polityczne powinny zejść na dalszy plan.

Sytuacja była jednak daleka od ideału. W „skomplikowanych warunkach politycznych”, jak po latach określił ją eufemistycznie Sigalin43, atmosfera stawała się napięta, a pracownicy BOS czuli się zagrożeni. Stan niepewności pogłębiały aresztowania pracowników Biura. Rysowały się podziały na „naszych” i „onych”, przeciw którym protestował między innymi Jerzy Hryniewiecki. „Wszyscy aresztowani koledzy byli wypuszczani po kilku tygodniach jako ludzie niewinni […] W dodatku przy śledztwie padają epitety, że BOS jest źródłem reakcji” – mówił i apelował do kierownictwa o „wpływ na zaniechanie dzielenia ludzi na tych, którzy mogą być w każdej chwili wyrwani z pracy, i na tych, którym nic nie grozi”44. Piotrowski i Skibniewski zalecali spokój i koncentrację wysiłków na pracy. „Aparat aresztujący ma wiele usterek, ale czy rzeczywiście to ma wpływać deprymująco na pracę” – pytał ten pierwszy. „Sam przed wojną żyłem w warunkach niepewnych, ale kiedy grożono mi Berezą, pracowałem jeszcze intensywniej” – konkludował45, zapominając, iż w owych „niepewnych” czasach piastował kierownicze stanowisko w Towarzystwie Osiedli Robotniczych, a jego kolega, Marian Spychalski, mimo iż sympatyzował z Komunistyczną Partią Polski był kierownikiem Wydziału Planu Ogólnego Zabudowania stolicy w Zarządzie Miejskim w Warszawie.

Czy tego typu sytuacje były aż tak niewyobrażalne dla partyjnych decydentów, jak sugeruje Barucki? Sam fakt obecności w BOS licznej grupy były akowców sugeruje coś zgoła innego. Jakkolwiek niejednokrotnie dyskryminowani i otaczani szczególną „opieką” Urzędu Bezpieczeństwa, tak długo jak pracowali „zgodnie z linią partii” i robili „co było potrzebne” „to się ich nie czepiano”46. W ten sposób Julia Minc opisywała po latach zasady, na jakich funkcjonowali byli żołnierze Armii Krajowej w strukturach kierowanej przez nią PAP. Podobne zasady koegzystencji zdawały się panować także w BOS. Oczywiście należy przy tym pamiętać, iż wspomniane przez Hryniewieckiego przesłuchania i kilkutygodniowe aresztowania mieściły się, zdaniem budowniczych komunizmu, w kategorii „nieczepiania się”.

Ocenzurowane zabytki?

„Odbudowa zabytków w Polsce Ludowej, a zwłaszcza w Warszawie, poza swym znaczeniem poznawczym i kulturalnym ma głębokie uzasadnienie polityczne” – pisał Edmund Goldzamt, naczelny apologeta architektury socrealistycznej47. Zgodnie z ideą sformułowaną w połowie XIX stulecia przez Johna Ruskina, zabytki zostały zaprzęgnięte do politycznej rozgrywki.

W procesie odbudowy coraz śmielej odchodzono od przyjętych doktryn, na rzecz „zabytkotwórczości”48. Jej efekty dostrzec można było zarówno w sposobie kreowania wizerunku całych zespołów urbanistycznych, jak i pojedynczych budowli, w których niekiedy zmieniano elementy dekoracyjne tak, aby wyrażały nowe treści49. Dokonywano także selekcji obiektów przeznaczonych do restauracji bądź rekonstrukcji. „My ustalamy inne kryteria. Z zabytkowego punktu widzenia ważnym jest to, co charakteryzuje epokę i problemy w niej nurtujące. W tym sensie może przyszłe pokolenia będą miały do nas żal, że nie zachowaliśmy budynków secesyjnych, i kto wie, czy nie należałoby zachować jednego takiego domu”– tłumaczył Zachwatowicz50. Tym niemniej, kierując się zapisem ustawy mówiącym, że zabytkiem jest obiekt sprzed pół wieku, a także własnymi przekonaniami, architekci i konserwatorzy nader rzadko zachowywali eklektyczne bądź secesyjne budynki.

Nie było to jedynie efektem politycznej niechęci komunistycznych władz do architektury, która kojarzyła się z XIX-wiecznym kapitalizmem. Wiesław Gruszkowski przyznaje, że jako student uważał „że najgorszy okres w historii architektury to XIX wiek”. Wtóruje mu Maria Piechotka dodając, iż budownictwo z drugiej połowy XIX wieku było postrzegane przez wychowanych w modernistycznym duchu dawnych uczniów Syrkusów i Brukalskich, jako przejaw architektonicznego bezguścia. Dopiero później ich niechęć nabrała politycznego zabarwienia, a czynszowe kamienice o historyzujących formach stały się niemalże symbolem „drobnomieszczaństwa” i „dulszczyzny”. Do rzadkości należały sytuacje, w których projektant zalecał ratowanie XIX-wiecznych detali, jak miało to miejsce w kamienicy przy Nowym Świecie 7. Zygmunt Stępiński zwrócił uwagę na dobrze zachowany efektowny portal, jedyną pozostałość po eklektycznej kamienicy zburzonej w trakcie bombardowania. Poprosił zatem kierownika rozbiórki, aby go pozostawiono, a następnie zwrócił się do projektanta, aby ten uwzględnił portal w projekcie nowej elewacji51.

Odbudowa stała się pretekstem. Dla władz – aby za pomocą architektury prowadzić własną politykę historyczną. Dla architektów o modernistycznej proweniencji – by wreszcie uporać się z wadami historycznych zespołów miejskich.

6. Zygmunt Skibniewski na praskim brzegu Wisły opowiada o odbudowanej warszawskiej Starówce. 1975 r. (źródło: Archiwum ZG SARP)

1 Ten i kolejne cytaty (za wyjątkiem opatrzonych indywidualnymi przypisami) pochodzą z serii wywiadów przeprowadzonych w latach 2010–2015 przez autora. Patrz: Spis wywiadów.

2 Z. Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim. Wokół ikony – Mój Chrystus – Mój Judasz, Kraków 2009, s. 424.

3 J. Assmann, Communicative and Cultural Memory, [w:] Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook, eds. A. Erll, A. Ninning, Berlin–New York 2008, s. 113.

4 Ibidem, s. 109–110.

5 P. Connerton, How Societies Remember, Cambridge 2006, s. 13.

6 Ibidem, s. 14 i n.

7 B. Halicka, Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajania Nadodrza 1945–1948, Kraków 2015, s. 44.

8 A. Szczypiorski, Początek raz jeszcze. Z Andrzejem Szczypiorskim rozmawia Tadeusz Kraśko, Warszawa 1991, s. 21.

9 Ibidem.

10 M. Czapelski, Bohdan Pniewski – warszawski architekt XX wieku, Warszawa 2008, s. 172–174.

11 M. Wiśniewski, Zamek Królewski na Wawelu (1916–1946), [w:] Reakcja na modernizm. Architektura Adolfa Szyszko-Bohusza, rozdz. Konserwacja, red. D. Leśniak-Rychlak, Kraków 2013, s. 79

12 B. Chomątowska, Lachert i Szanajca. Architekci awangardy, Wołowiec 2014, s. 261.

13 A.K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika kampanii wrześniowej 1939, Warszawa 2005, s. 109.

14 A. Basista, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu, Kraków 2001, s. 11–12.

15 A. Kotarbiński, Rozwój urbanistyki i architektury polskiej w latach 1944–1964. Próba charakterystyki krytycznej, Warszawa 1967, s. 32.

16 Rezolucja Krajowej Partyjnej Narady Architektów w dniu 20-21 czerwca 1949 r. w Warszawie, „Architektura” 1949, nr 6–8, s. 162.

17 www.ahm1944.pl [dostęp 20.02.2016].

18 M. Piechotka, K.M. Piechotka, Zapiski z przeszłości 1919–2010, Warszawa 2010, s. 191 (mpis).

19 J. Sołtan, Rozmowy o architekturze, Warszawa 1996, s. 43–44.

20 Ibidem, s. 48.; Czesław Miłosz był przekonany, iż Putrament „nie miał złudzeń do co ustroju. Ale wybrał.” Cz. Miłosz, Rozmowy polskie 1999–2004, s. 360, za: E. Pasierski, Miłosz i Putrament. Żywoty równoległe, Warszawa 2011, s. 284.

21 B. Chomątowska, Lachert i Szanajca. Architekci awangardy, Wołowiec 2014, s. 254.

22 Ibidem, s. 240.

23 J. Wujek, Mity i utopie architektury XX wieku, Warszawa 1986, s. 200.

24 K. Masłoń, Jak Paweł Jasienica opłacił się ojczyźnie, „Historia. Uważam Rze” 2012, nr 7, s. 88.

25 S. Jankowski, Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie, t. 2, Warszawa 1984, s. 475.

26 Ibidem, s. 474.

27 Ibidem, s. 478

28 Podobna sytuacja panowała m.in. w kierowanej przez Julię Minc Polskiej Agencji Prasowej; T. Torańska, Oni, Warszawa 1989, s. 416–417.

29 P. Majewski, Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach socrealizmu, Warszawa 2009, s. 30.

30 Protokół posiedzenia Wydziału Architektury Zabytkowej BOS, 15 stycznia 1946, ibidem, s. 297–300.

31 B. Rymaszewski, Polska ochrona zabytków, Warszawa 2005, s. 103.

32 Ibidem, s. 108.

33 L. Tyrmand, Dziennik 1954, Londyn 1980, s. 224.

34 T. Torańska, Oni, Warszawa 1989, s. 127.

35 Ibidem.

36 Ibidem.

37 L. Tyrmand, Dziennik..., s. 224.

38 P. Majewski, Ideologia i konserwacja..., s. 30.

39 J. Sigalin, Warszawa 1944–1980. Z archiwum architekta, t. 1, Warszawa 1986, s. 75–76.

40 E. Ajewski, Polska walcząca na moim podwórku. Pamiętniki z lat 1939–1947, Warszawa 1995, s. 323.

41 M. Piechotka, K.M. Piechotka, Zapiski z przeszłości 1919–2000, Warszawa 2010, s. 192 (mpis).

42 P. Majewski, Ideologia i konserwacja..., s. 32.

43 J. Sigalin, Warszawa 1944–1980..., s. 270–271.

44 Narada BOS z 12.01.1946; J. Sigalin, Warszawa 1944–1980..., s. 273–275.

45 Ibidem.

46 T. Torańska, Oni, s. 416.

47 E. Goldzamt, Architektura zespołów śródmiejskich i problemy dziedzictwa, Warszawa 1956, s. 426.

48 P. Majewski, Ideologia i konserwacja..., s. 140.

49 J. Miziołek, Zabytkowe falsyfikaty, [w:] Spotkania w willi Struvego 1998–2001. Wykłady o dziedzictwie kultury, red. K. Kwiecińska, Warszawa 2001, s. 171.

50 P. Majewski, Ideologia i konserwacja..., s. 300.

51 Z. Stępiński, Gawędy warszawskiego architekta, Warszawa 1984, s. 24.