Oskar Wilde

PORTRET DORIANA GRAYA

przełożyła Maria Feldmanowa

Tytuł oryginału: The Picture of Dorian Gray

Przekład: Maria Feldmanowa

Korekta: Magdalena Zabrocka

Skład i Łamanie: TYPO

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie na okładce: Copyright © re_bekka / shutterstock

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXXIII

Copyright © for polish translation by spadkobiercy Marii Feldmanowej

Wznowienie, wydanie I

Warszawa MMXXIII

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

faks (22) 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8319-408-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

M2233

Fragment

Strona redakcyjna

Przedmowa

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział XII

Rozdział XIII

Rozdział XIV

Rozdział XV

Rozdział XVI

Rozdział XVII

Rozdział XVIII

Rozdział XIX

Rozdział XX

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

Artysta jest twórcą piękna.

Objawić sztukę, ukrywać artystę – oto cel sztuki.

Krytykiem jest ten, kto swe własne wrażenia piękna umie w odmiennej wyrazić formie, nowy im nadać kształt.

Zarówno najwyższa, jak i najniższa forma krytyki jest pewnego rodzaju autobiografią.

Kto w pięknie odnajduje sens brzydki, jest zepsutym, wcale nie będąc czarującym. To błąd.

Kto w pięknie odnajduje sens piękny, posiada kulturę. Ma przyszłość przed sobą.

Wybrani są ci, dla których piękno posiada wyłącznie znaczenie piękna.

Nie ma książek moralnych lub niemoralnych. Są książki napisane dobrze lub źle. Nic więcej.

Niechęć dziewiętnastego stulecia do realizmu jest wściekłością Kalibana, widzącego w zwierciadle własną swoją twarz.

Niechęć dziewiętnastego wieku do romantyzmu jest wściekłością Kalibana, niewidzącego w zwierciadle swojej twarzy.

Moralne życie człowieka stanowi część tworzywa artysty, ale moralność sztuki polega na doskonałym użyciu niedoskonałego środka. Żaden artysta nie pragnie niczego dowieść. Nawet rzeczy prawdziwe dadzą się dowieść.

Żaden artysta nie posiada sympatii etycznych. Sympatia etyczna jest u artysty niewybaczalnym zmanierowaniem stylu.

Żaden artysta nie jest neurasteniczny. Artysta może wyrażać wszystko.

Myśl i język są dla artysty narzędziami sztuki.

Cnota i występek są dla artysty tworzywem sztuki.

Ze stanowiska formy typową sztuką jest muzyka. Ze stanowiska uczucia typowa jest sztuka aktorska.

Wszelka sztuka jest zarazem powierzchnią i symbolem.

Kto sięga pod powierzchnię, czyni to na własną odpowiedzialność.

Kto odczytuje symbol, czyni to na własną odpowiedzialność.

W rzeczywistości sztuka odzwierciedla widza, nie życie. Rozmaitość zdań o dziele sztuki dowodzi, że dzieło jest nowe, złożone i zdolne do życia.

Niezgodność krytyków między sobą dowodzi zgodności artysty z sobą.

Możemy komuś wybaczyć, że stwarza coś użytecznego, dopóki dzieła swego nie podziwia. Jedynym usprawiedliwieniem dla człowieka, który stwarza coś bezużytecznego, jest wielki podziw dla tego dzieła.

Każda sztuka jest bezużyteczna.

Oscar Wilde

Rozdział I

Odurzająca woń róż napełniła pracownię, a ilekroć wietrzyk letni musnął drzewa w ogrodzie, przez otwarte drzwi wnikał ciężki zapach bzu lub mniej intensywna woń kwitnącego głogu.

Z kąta kanapy nakrytej perskim dywanem, na której leżał, wypalając jak zwykle niezliczone ilości papierosów, lord Henryk Wotton mógł jeszcze chwytać blask rozkwitłego krzewu złotego deszczu o miodowej woni i barwie: drżące jego gałązki z trudem zdawały się dźwigać ciężar swej płomiennej piękności. Tu i ówdzie fantastyczne cienie przelatujących ptaków migotały na tle jedwabnych zasłon, spływających wzdłuż ogromnych okien, a cienie te wywoływały na chwilę wrażenie obrazów japońskich. Wtedy lord Wotton myślał o owych malarzach z Tokio, których twarze są blade i znużone; starają się oni wywoływać za pomocą sztuki, z konieczności nieruchomej, wrażenie życia i ruchu. Stłumione brzęczenie pszczół, z trudem szukających sobie drogi wśród wysokiej, nieskoszonej trawy lub z monotonną wytrwałością wirujących dokoła złotawych pyłków kwiecia kapryfolium, potęgowało jeszcze panującą wokół ciszę. Głuchy gwar Londynu przypominał głębokie tony dalekich organów.

Pośrodku pokoju, na pionowo ustawionych sztalugach, stał naturalnych rozmiarów portret młodego człowieka niezwykłej piękności, a w pewnym oddaleniu od obrazu siedział sam artysta – Bazyli Hallward, który nagłym zniknięciem przed paru laty wywołał wielką wrzawę, dostarczając materiału do najrozmaitszych przypuszczeń.

Uśmiech zadowolenia przemknął i osiadł na twarzy malarza, wpatrującego się w tę wdzięczną, a zarazem wspaniałą postać, którą odtworzył jego artyzm. Nagle jednak zerwał się, przymknął oczy i palce położył na powiekach, jakby w mózgu swym chciał uwięzić dziwny sen, z którego obawiał się przebudzić.

– Najlepsze twoje dzieło, Bazyli, najlepsze ze wszystkich, jakie kiedykolwiek stworzyłeś – nieco znużonym głosem ozwał się lord Henryk. – Musisz je na przyszły rok posłać na wystawę do Grosvenorskiej Galerii. Akademia jest zbyt wielka i zbyt banalna. Ilekroć tam byłem, zastawałem zawsze tylu ludzi, że nie mogłem widzieć obrazów, co było okropne, lub też tyle obrazów, że nie mogłem widzieć ludzi, co było jeszcze znacznie gorsze. Pozostaje zatem tylko Grosvenorska Galeria.

– Zdaje mi się, że obrazu tego nie dam na żadną wystawę – odparł malarz, odrzucając głowę w tył tym dziwacznym ruchem, który zawsze w Oksfordzie pobudzał jego kolegów do śmiechu. – Nie, nie dam go nigdzie.

Lord Henryk podniósł brwi i poprzez mgliste, błękitne kółeczka dymu, w fantastycznych zwojach unoszącego się z jego mocnego, opiumowanego papierosa, ze zdumieniem spojrzał na malarza.

– Nie dasz na wystawę? Ale czemu, chłopcze drogi? Czy masz jakiś powód? Co za dziwaki z was, malarzy. Wszystko robicie, by zdobyć sławę, a gdy ją zdobędziecie, wydaje się, żebyście się jej najchętniej chcieli pozbyć. To z waszej strony głupio, bo jedyną rzeczą gorszą od tego, że o nas mówią, jest to, że o nas nie mówią. Taki obraz mógłby cię wynieść nad wszystkich młodych artystów Anglii i wzbudzić zazdrość starych, gdyby w ogóle starzy ludzie zdolni byli do jakiegokolwiek uczucia.

– Wiem, że się będziesz śmiał ze mnie – odparł malarz – ale naprawdę nie mogę tego obrazu wystawić. Za wiele weń włożyłem z siebie samego.

Lord Henryk wyciągnął się na kanapie i począł się śmiać.

– Wiedziałem, że będziesz się śmiał, ale jednak tak jest.

– Włożyłeś za wiele z siebie samego! Dalibóg, nie wiedziałem, że jesteś tak próżny. Bo istotnie nie mogę znaleźć podobieństwa między twoją surową, ostrą twarzą i kruczym włosem a tym Adonisem, który wygląda, jakby był cały z kości słoniowej i listków róży. Nie, mój drogi Bazyli, toż to Narcyz, a ty no, bez wątpienia masz twarz intelektualisty i tak dalej, ale piękność, prawdziwa piękność kończy się tam, gdzie się zaczyna intelektualizm. Jest on już sam w sobie rodzajem przesady i psuje harmonię każdej twarzy. I niech tylko człowiek się zamyśli, zaraz cały się staje nosem albo czołem, lub czymśkolwiek innym szpetnym. Spójrz tylko na ludzi pracujących z powodzeniem w jakimś uczonym zawodzie. Jacyż brzydcy! Oczywiście z wyjątkiem dygnitarzy kościelnych. Ale też w Kościele wcale się nie myśli. Biskup osiemdziesięcioletni mówi zupełnie to samo, czego go nauczono, gdy miał lat osiemnaście, i dlatego też zawsze wygląda zachwycająco. Twój tajemniczy młodzieniec, którego nazwiska nigdy mi nie wymieniłeś, a którego portretem jestem istotnie oczarowany, na pewno nigdy nie myśli. Jestem o tym przekonany. Jest bezmyślną piękną istotą, która zawsze powinna tu być w zimie, kiedy nie mamy kwiatów, a także w lecie, kiedy nam potrzeba czegoś dla ochłodzenia naszego intelektu. Nie pochlebiaj sobie, Bazyli, wcale a wcale nie jesteś do niego podobny.

– Nie rozumiesz mnie, Henryku – odparł artysta. – Naturalnie, że nie jestem do niego podobny. Wiem o tym tak samo dobrze jak ty. I przykro by mi było, gdybym był do niego podobny. Wzruszasz ramionami? Mówię jednak prawdę. Pewnego rodzaju fatalizm unosi się nad każdą niezwykłością fizyczną czy duchową, fatalizm, który w historii idzie trop w trop za chwiejnymi krokami królów. Lepiej nie różnić się od swych bliźnich. Brzydkim i głupim najprzyjemniej na tym świecie. Mogą sobie spokojnie siedzieć i przyglądać się zabawie. Jeśli nic nie wiedzą o zwycięstwie, to bywa im też zaoszczędzona świadomość klęski. Żyją, jak powinniśmy żyć wszyscy: cicho, obojętnie, bez niepokoju. Nie powodują zguby innych, ale też i inni nie powodują ich zguby. Twoje stanowisko, Henryku, twój dobrobyt, mój umysł, jakikolwiek on jest, mój talent, cokolwiek on wart, piękność Doriana Graya: wszyscy my odpokutujemy za to, co nam bogowie dali, odpokutujemy strasznie.

– Dorian Gray? Więc tak się nazywa? – podjął lord Henryk, zbliżając się do Bazylego Hallwarda.

– Tak, tak się nazywa. Nie miałem zamiaru ci tego powiedzieć.

– Dlaczego nie?

– Ach, nie mogę ci tego wytłumaczyć. Jeśli kogoś bardzo kocham, przed nikim nie wymieniam jego nazwiska. Bo wydaje mi się, że wyrzekam się cząstki jego istoty. Nauczyłem się kochać tajemniczość. Ona jedna chyba może uczynić życie niezwykłym i cudownym. Najpowszedniejsza rzecz zyskuje urok, gdy się ją zachowuje w tajemnicy. Gdy wyjeżdżam z Londynu, nie mówię mojej rodzinie, dokąd jadę. Gdybym to zrobił, pozbawiłbym się całej przyjemności. Może to nierozsądne, ale mnie się wydaje, że taka tajemniczość wnosi w nasze życie dużą dozę romantyzmu. Obawiam się, że mnie będziesz uważał za strasznie niemądrego.

– Wcale nie – odparł lord Henryk. – Wcale nie, mój drogi Bazyli. Zapomniałeś zapewne, że jestem żonaty i że urok małżeństwa na tym właśnie polega, że wzajemne niemówienie prawdy jest tutaj nieodzowne. Ja nigdy nie wiem, gdzie jest moja żona, a moja żona nie wie nigdy, co robię. O ile się spotykamy, a zdarza się to czasem, gdy jesteśmy gdzieś razem zaproszeni lub idziemy do księcia, wtedy z najpoważniejszą miną opowiadamy sobie najgłupsze rzeczy. Moja żona to umie, lepiej nawet ode mnie. Ona nigdy nie jest w kłopocie, gdy chodzi o daty, ja zawsze. Ale jeśli mnie nawet na czymś przychwyci, to wcale mi nie urządza sceny z tego powodu. Czasem chciałbym, aby to zrobiła, ale ona poprzestaje na wyśmianiu mnie.

– Nie cierpię, gdy się w ten sposób wyrażasz o swym małżeństwie – rzekł Bazyli Hallward, podchodząc do drzwi wiodących do ogrodu. – Jestem pewny, że jesteś bardzo dobrym mężem i wstydzisz się tylko swoich cnót. Dziwny z ciebie człowiek. Nigdy nie powiesz nic moralnego, a nigdy nie zrobisz nic złego. Twój cynizm nie jest niczym innym jak pozą.

– Naturalne zachowanie nie jest niczym innym jak pozą, i to pozą najbardziej drażniącą ze wszystkich, jakie znam – ze śmiechem zawołał lord Henryk.

Obaj młodzi mężczyźni wyszli do ogrodu i usiedli na długiej ławie bambusowej, ustawionej w cieniu dużego krzewu wawrzynu. Promienie słońca ślizgały się po błyszczących liściach. W trawie drżały małe stokrotki.

Po chwili lord Henryk wyjął zegarek.

– Muszę już iść, Bazyli – rzekł – ale zanim pójdę, obstaję, byś mi odpowiedział na pytanie, które ci zadałem.

– Na jakie pytanie? – spytał malarz, nie podnosząc oczu.

– Wiesz doskonale.

– Doprawdy, że nie.

– Więc ci powtórzę. Chciałbym, abyś mi wyjaśnił, dlaczego nie chcesz wystawić portretu Doriana Graya. Chciałbym znać prawdziwy powód.

– Podałem ci go.

– O nie. Powiedziałeś, że za wiele włożyłeś w ten obraz z siebie samego. To przecież dziecinada.

– Henryku – rzekł Bazyli Hallward, patrząc lordowi Henrykowi prosto w twarz – każdy portret malowany z przejęciem jest portretem artysty, nie zaś modela. Model jest tylko pobudką, okazją. Nie jego, ale raczej siebie samego malarz ujawnia na płótnie. Powód, dla którego nie chcę tego obrazu wystawiać, jest ten, że obawiam się, czy nie ujawniłem w nim tajemnicy własnej duszy.

Lord Henryk się zaśmiał.

– Jakiej tajemnicy?

– Powiem ci – rzekł Hallward, ale po twarzy jego przemknął wyraz zmieszania.

– Drżę z niecierpliwości, Bazyli – rzekł lord, patrząc na niego.

– Właściwie niewiele tu do opowiadania – odparł malarz – i obawiam się, że niewiele z tego zrozumiesz. Może nawet w to nie uwierzysz.

Po twarzy lorda Henryka przemknął uśmiech. Przechylił się, zerwał różową stokrotkę i jął się jej przyglądać.

– Jestem pewny, że zrozumiem – rzekł, wpatrując się uważnie w drobną, złotawą tarczę, otoczoną małymi piórkami. – A co się tyczy wiary, to mogę uwierzyć we wszystko, o ile jest całkowicie nieprawdopodobne.

Wiatr strząsnął z drzewa nieco kwiecia, a ciężkie pęki rozkwitłego bzu, pełnego gwiazdek, leniwie kołysały się w parnym powietrzu. Konik polny ćwierkał pod murem, a długa, cieniuchna jętka o brązowych skrzydełkach z gazy mignęła niby błękitna niteczka. Lord Henryk miał wrażenie, że słyszy bicie serca Bazylego Hallwarda, i ze zdumieniem czekał, co nastąpi.

– Rzecz jest po prostu taka – zaczął malarz po chwili. – Przed dwoma miesiącami poszedłem na przyjęcie do lady Brandon. Wiesz, że my, nieszczęśni artyści, musimy się od czasu do czasu pokazywać w towarzystwie, aby przypomnieć publiczności, że nie jesteśmy dzikimi ludźmi. Powiedziałeś raz, że w wieczorowym stroju i w białym krawacie nawet makler giełdowy może zdobyć reputację człowieka cywilizowanego. Otóż byłem zaledwie dziesięć minut w pokoju, rozmawiałem z niesłychanie przesadnie postrojonymi wdowami i nudnymi akademikami, gdy nagle poczułem, że ktoś na mnie patrzy. Odwróciłem się na wpół i po raz pierwszy ujrzałem Doriana Graya. Gdy spojrzenia nasze spotkały się, poczułem, że blednę. Zdjęło mnie dziwne uczucie lęku. Wiedziałem, że stoję naprzeciw człowieka, którego sama osobowość jest tak fascynująca, że jeśli się jej poddam, wchłonie całą moją istotę, całą moją duszę, całą moją sztukę. Nie chciałem, aby życie moje uległo wpływom zewnętrznym. Sam przecie wiesz, Henryku, jak jestem z natury niezależny. Byłem zawsze własnym swym panem, byłem nim, zanim spotkałem Doriana Graya. Wtedy… nie wiem, jak ci to wytłumaczyć, ale coś zdawało mi się mówić, że stoję przed strasznym przełomem w mym życiu. Miałem dziwne przeczucie, że los ma dla mnie w pogotowiu wyjątkowe radości i wyjątkowe cierpienia. Przerażony, odwróciłem się, by wyjść z pokoju. Nie sumienie mnie wypędzało, ale pewnego rodzaju tchórzliwość. Przyznam się ze wstydem, że chciałem po prostu umknąć.

– Sumienie i tchórzliwość to w gruncie rzeczy jedno i to samo, Bazyli. Sumienie jest firmą spółki. Oto wszystko.

– Nie wierzę w to, Henryku, i nie sądzę, abyś ty w to wierzył. Ale jakikolwiek był powód, może nim była duma, bo byłem bardzo dumny, dość, że przedzierałem się ku drzwiom. I wtedy zetknąłem się, naturalnie, z lady Brandon. „Chyba pan nie zamierza już uciekać, panie Hallward?!”, krzyknęła. Znasz przecież jej dziwnie krzykliwy głos.

– O tak, wszystko w niej jest pawie z wyjątkiem piękności – rzekł lord Henryk i długimi nerwowymi palcami rozstrzępił stokrotkę.

– Nie mogłem się jej pozbyć. Poprowadziła mnie do książąt krwi, do ludzi uorderowanych i ugwieżdżonych, do starszych dam w olbrzymich tiarach i o papuzich nosach. Nazywała mnie najdroższym przyjacielem. Raz w życiu się z nią widziałem, niemniej uwzięła się, by mnie zrobić lwem salonowym. Zdaje mi się, że właśnie któryś z moich obrazów cieszył się wielkim uznaniem, przynajmniej gazety się nim zajmowały, no a podług tego przecież mierzy się w dziewiętnastym wieku nieśmiertelność. Nagle znalazłem się naprzeciw człowieka, którego osobowość tak dziwnie mną wstrząsnęła. Staliśmy tuż obok siebie, dotykaliśmy się niemal. Oczy nasze znów się spotkały. Z mojej strony była to może nierozwaga, ale poprosiłem lady Brandon, by mnie przedstawiła. A może w gruncie rzeczy nie była to jednak nierozwaga. Było to po prostu czymś nieuniknionym. I bez przedstawienia bylibyśmy nawiązali rozmowę. Jestem tego pewny. Dorian mi to później powiedział. On czuł również, że przeznaczeniem naszym było, abyśmy się poznali.

– A jak lady Brandon opisała tego cudownego młodzieńca? – spytał lord Henryk. – Wiem, że daje krótki, zwięzły opis wszystkich swoich gości. Przypominam sobie, jak mnie prowadziła do jakiegoś wojowniczego starego pana o czerwonej twarzy, od stóp do głów okrytego orderami i wstęgami i scenicznym szeptem, który wszyscy w pokoju mogli doskonale słyszeć, trąbiła mi do ucha wysoce zdumiewające o nim szczegóły. Uciekłem po prostu. Lubię wyrabiać sobie o ludziach zdanie bez niczyjej pomocy. Ale lady Brandon postępuje ze swymi gośćmi jak licytator ze swym towarem. Albo daje tak wyczerpujące objaśnienia, że zabija zainteresowanie ludźmi, albo opowiada o nich wszystko prócz tego, co by się chciało wiedzieć.

– Biedna lady Brandon! Zbyt ostro ją sądzisz, Henryku! – rzekł Bazyli Hallward z roztargnieniem.

– Mój drogi, posłuchaj, chciała stworzyć s a l o n, a udało jej się otworzyć tylko restaurację. Jakże ją mam podziwiać? Ale co powiedziała o Dorianie Grayu?

– Ach, coś w tym rodzaju: „Czarujący chłopiec, jego dobra, biedna matka była moją nierozłączną przyjaciółką, całkiem zapomniałam, czym on się zajmuje, zdaje się, że niczym, a prawda… gra na fortepianie czy też na skrzypcach, kochany pan Gray”. Obydwaj musieliśmy się roześmiać i od razu staliśmy się przyjaciółmi.

– Śmiech to wcale niezły początek przyjaźni, a jest też najlepszym jej zakończeniem – wtrącił młody lord, zrywając drugą stokrotkę.

Hallward potrząsnął głową.

– Henryku, ty nie rozumiesz, czym jest przyjaźń lub wrogość. Lubisz wszystkich, to znaczy, że wszyscy są ci obojętni.

– Jakaż to niesprawiedliwość z twojej strony! – zawołał lord Henryk, odsuwając w tył kapelusz i wznosząc oczy ku chmurkom, które niby splątane kłębki białego, lśniącego jedwabiu mknęły po wklęsłym turkusie letniego nieba. – Tak, strasznie jesteś niesprawiedliwy. Robię ogromne różnice między ludźmi. Wybieram sobie przyjaciół dla ich piękności, znajomych dla ich dobrego charakteru, a wrogów dla ich bystrej inteligencji. Człowiek nie może być dość oględnym przy wyborze swych wrogów. Ja nie mam ani jednego, który by był głupcem. Wszyscy są ludźmi o wybitnym intelekcie, więc wszyscy mnie doceniają. Czy to świadczy o wielkiej próżności? Zdaje mi się, że jestem trochę próżny.

– Ma się rozumieć, Henryku. Ale wnioskując z tego podziału, to ja jestem zapewne tylko twym znajomym.

– Ależ mój drogi stary! Ty jesteś dla mnie znacznie więcej niż znajomym.

– A znacznie mniej niż przyjacielem. Coś w rodzaju brata zapewne.

– Brata! Niewiele sobie robię z braci. Mój starszy brat nie chce umrzeć, a młodsi, zdaje się, nigdy nie robią nic innego.

– Henryku! – wykrzyknął Hallward, ściągając brwi.

– Drogi chłopcze, nie mówię tego tak całkiem serio. Ale nie mogę się powstrzymać od nienawidzenia mych krewnych. Pewnie to stąd pochodzi, że nikt z nas nie może znieść ludzi mających te same wady co my. Doskonale rozumiem wściekłość angielskiej demokracji na tak zwane występki wyższych klas. Masy czują, że pijaństwo, głupota, niemoralność są ich przywilejem i że każdy z nas, robiąc z siebie osła, dopuszcza się kłusownictwa w ich rejonie. Kiedy ten biedny Southwark z powodu sprawy rozwodowej stawał przed sądem, oburzenie ich było wprost wspaniałe. A jednak nie wierzę, aby bodaj dziesięć procent proletariatu prowadziło życie nienaganne.

– Nie zgadzam się ani z jednym słowem z tego wszystkiego, co powiedziałeś, a co więcej, jestem pewny, że i ty się nie zgadzasz.

Lord Henryk gładził ciemną, spiczastą bródkę i hebanową laseczką uderzał w koniuszek swego lakierka.

– Jakiż z ciebie typowy Anglik, Bazyli. Po raz drugi robisz już tę samą uwagę. Skoro prawdziwemu Anglikowi podda się jakąś myśl, co zawsze jest rzeczą ryzykowną, nigdy nie przyjdzie mu do głowy zbadać, czy myśl ta jest dobra, czy zła. Jego obchodzi wyłącznie to, czy wypowiadający wierzy w nią lub nie wierzy. Tymczasem wartość myśli zupełnie jest niezależna od szczerości człowieka, który ją wypowiada. Istnieje nawet prawdopodobieństwo, że im człowiek jest mniej szczery, tym bardziej myśl jego jest czystym przejawem intelektu, tym mniej bowiem będzie ona zabarwiona jego potrzebami, pragnieniami lub przesądami. Ale nie chcę przecież rozprawiać z tobą o polityce, socjologii lub metafizyce. Mnie bardziej się podobają ludzie niż zasady, a ludzie bez zasad bardziej niż wszystko na świecie. Opowiedz mi coś więcej o Dorianie Grayu. Często go widujesz?

– Codziennie. Nie czułbym się szczęśliwy, gdybym go nie widywał codziennie. Jest mi niezbędnie potrzebny.

– To dziwne. Sądziłem, że nigdy nie będziesz dbał o nic innego prócz swej sztuki.

– On jest teraz całą moją sztuką – poważnie odparł młody malarz. – Czasem myślę, że w dziejach świata istnieją tylko dwie ważne epoki. Jedną stanowi pojawienie się nowego materiału w sztuce, drugą: pojawienie się nowej indywidualności. Czym dla malarzy weneckich było wynalezienie farby olejnej, tym dla rzeźby greckiej była twarz Antinousa. A dla mnie stanie się tym pewnego dnia twarz Doriana Graya. Nie idzie tylko o to, że ja go maluję, rysuję, szkicuję. Naturalnie, że wszystko to robię, ale poza tym jest on dla mnie czymś znacznie więcej niż modelem lub kimś, kto mi pozuje. Nie mówię, że jestem niezadowolony z tego, co z niego zrobiłem, lub że sztuka nie potrafi wyrazić jego piękności. Nie istnieje nic takiego, czego by sztuka nie mogła wyrazić, i wiem, że to, co stworzyłem po zetknięciu się z Dorianem Grayem, jest dobre, wręcz najlepsze ze wszystkiego, co kiedykolwiek namalowałem. A jednak w jakiś dziwny sposób, nie wiem, czy mnie rozumiesz, osobowość jego natchnęła mnie zupełnie nowym rodzajem sztuki, nowym stylem. Widzę rzeczy inaczej. Myślę o nich inaczej. Mogę teraz odtwarzać życie w sposób przedtem mi nieznany. „Sen o kształtach w dniach zadumy”, kto to powiedział? Zapomniałem, ale to właśnie wyraża, czym dla mnie stał się Dorian Gray. Sama obecność tego chłopca, bo wydaje mi się ciągle jeszcze chłopcem, mimo że przekroczył już lat dwadzieścia, sama jego obecność… ach, chciałbym wiedzieć, czy ty możesz odczuć wszystko, co to znaczy? Samą swą obecnością wskazuje mi bezwiednie kierunek nowej szkoły, w której ma się mieścić cała namiętność ducha romantyzmu i cała doskonałość sztuki greckiej. Harmonia ciała i duszy, jakże to wiele! My w swym obłędzie oddzieliliśmy jedno od drugiego, wynajdując realizm, który jest ordynarny, i idealizm, który jest pusty. Henryku, gdybyś ty wiedział, czym jest dla mnie Dorian Gray! Przypominasz sobie ten pejzaż, za który Agnew ofiarował mi tak niesłychaną cenę, ale z którym ja się nie chciałem rozstać? Obraz ten należy do najlepszych, jakie namalowałem. A czemu? Ponieważ Dorian Gray siedział obok mnie, kiedy malowałem. Jakiś subtelny wpływ emanował od niego i po raz pierwszy w życiu w zwykłym leśnym krajobrazie dostrzegłem czar, za którym zawsze tęskniłem, a którego nigdy nie zdołałem uchwycić.

– Bazyli, to coś nadzwyczajnego. Muszę zobaczyć Doriana Graya.

Hallward wstał i zaczął chodzić po ogrodzie. Po chwili wrócił.

– Henryku – rzekł – Dorian Gray jest dla mnie po prostu bodźcem artystycznym. Ty może nic w nim nie zobaczysz. Ja w nim widzę wszystko. W tym, co tworzę, najwięcej jest z niego tam, gdzie wcale nie ma jego wizerunku. On jest bodźcem do nowego stylu, jak już powiedziałem. Odnajduję go w wygięciach pewnych linii, w piękności i subtelności pewnych barw. Oto wszystko.

– Wobec tego czemu nie chcesz wystawić jego portretu? – spytał lord Henryk.

– Bo bezwiednie w portrecie tym dałem wyraz memu artystycznemu ubóstwieniu. Oczywiście, że Dorianowi nigdy o tym nie wspominałem. On o tym nie wie. Nigdy się nie dowie. Ale świat mógłby odgadnąć. Nie chcę obnażać mojej duszy przed bezmyślnymi, ciekawymi oczyma tłumu. Nie chcę kłaść swego serca pod jego mikroskop. Za wiele w tym obrazie ze mnie samego, Henryku, za wiele ze mnie samego.

– Poeci nie są tak skrupulatni jak ty. Wiedzą, jak bardzo namiętność sprzyja zdobywaniu popularności. Złamane serce doczekuje się dzisiaj wielu wydań.

– Nienawidzę ich za to! – zawołał Hallward. – Artysta powinien stwarzać piękno, ale nie wkładać w nie nic ze swego życia. Żyjemy w epoce, kiedy ludzie tak się obchodzą ze sztuką, jak gdyby miała być pewnego rodzaju autobiografią. Zatraciliśmy abstrakcyjny zmysł piękna. Pewnego dnia ja go pokażę światu i dlatego to świat nigdy nie zobaczy mego portretu Doriana Graya.

– Zdaje mi się, Bazyli, że postępujesz niesłusznie, ale nie chcę się z tobą sprzeczać. Tylko bankruci umysłowi prowadzą sprzeczki. Ale powiedz mi, czy Dorian Gray bardzo cię kocha?

Malarz namyślał się przez chwilę.

– Lubi mnie – odparł po chwilowym milczeniu. – Wiem, że mnie lubi. Naturalnie, że mu strasznie pochlebiam. Dziwną przyjemność mi sprawia mówić mu pewne rzeczy, choć wiem, że będę żałować, iż je powiedziałem. Zwykle okazuje mi dużo sympatii. Siedzimy w pracowni i rozprawiamy o tysiącach rzeczy. Czasem jest okropnie bezmyślny i zdaje się wprost znajdować przyjemność w udręczaniu mnie. I wtedy, Henryku, czuję, że całą swą duszę oddałem człowiekowi, który się z nią obchodzi jak z kwiatem do butonierki, ot, pewnym upiększeniem schlebiającym jego próżności, jak z ozdobą na jeden dzień letni.

– Bazyli, w lecie dni się dłużą – mruknął lord Henryk. – Może ty się nim rychlej znudzisz niż on tobą. Smutno się robi na tę myśl, ale bez wątpienia geniusz trwa dłużej niż piękność. To wyjaśnia fakt, dlaczego wszyscy zadajemy sobie tyle trudu, aby stać się jak najbardziej wykształconymi. W dzikiej walce o byt potrzeba nam czegoś, co trwa, i dlatego zapełniamy sobie umysł rupieciami i faktami, w głupiej nadziei utrzymania się na poziomie. Człowiek wszechstronnie wykształcony to ideał nowoczesny. A umysł takiego wszechstronnie wykształconego człowieka jest czymś strasznym. Wygląda niby jakiś sklep ze starzyzną, pełen okropności i kurzu, gdzie wszystko ocenia się powyżej wartości. Mimo to sądzę, że ty się nim znudzisz pierwszy. Pewnego dnia spojrzysz na swego przyjaciela i dostrzeżesz, że jest trochę przerysowany, albo jego koloryt przestanie ci się podobać lub coś podobnego. W duchu będziesz mu czynił gorzkie wymówki, z głębokim przeświadczeniem, że ci wyrządził krzywdę. A gdy znów przyjdzie do ciebie, będziesz dlań zimny i obojętny. Smutne to, ponieważ zmieniło ciebie. To, co mi opowiedziałeś, to cały romans. Można by go nazwać romansem artystycznym, a najgorszą rzeczą każdego romansu jest to, że tak bardzo obdziera ludzi z romantyzmu.

– Henryku, nie mów tak. Póki życia będę pod wpływem osobowości Doriana Graya. Ty nie możesz odczuć tego, co ja czuję. Zbyt często się zmieniasz.

– Ach, drogi mój Bazyli, właśnie dlatego mogę to odczuć. Wierni znają tylko trywialną stronę miłości, niewierni znają jej tragedię.

I lord Henryk potarł zapałkę o śliczne srebrne pudełeczko, a potem zapalił papierosa z miną tak pełną zadowolenia i godności, jakby świat cały określił tym jednym powiedzeniem.

Wśród ciemnej zieleni bluszczu ćwierkały wróble, a błękitne cienie obłoków przemykały po trawie jak jaskółki. Jak pięknie było w ogrodzie! I jak zajmujące były uczucia innych ludzi – wydawały mu się znacznie więcej zajmującymi od ich myśli. Własna dusza i namiętność przyjaciół – one to nadawały życiu urok. Z cichą radością wyobrażał sobie nudne śniadanie, które go ominęło, ponieważ tak długo bawił u Bazylego Hallwarda. Gdyby był poszedł do ciotki, niewątpliwie byłby tam spotkał lorda Goodbody’ego i cała rozmowa byłaby się obracała koło kwestii wyżywienia biednych i konieczności budowania wzorowych domów mieszkalnych. Każdy wygłaszałby kazania o ważności cnót, których praktykowanie było w ich własnym życiu zbyteczne. Bogaci byliby mówili o wartości oszczędzania, a próżniacy o godności pracy. Jak to świetnie, że zdołał się uwolnić od tego wszystkiego. Myśl o ciotce nasunęła mu pewne skojarzenie. Zwrócił się do Hallwarda i rzekł:

– Mój drogi, teraz sobie przypominam.

– Co sobie przypominasz, Henryku?

– Przypominam sobie, gdzie słyszałem już poprzednio nazwisko Doriana Graya.

– Gdzie to było? – spytał Hallward, lekko marszcząc czoło.

– No, Bazyli, nie patrz na mnie tak gniewnie. To było u mojej ciotki, lady Agaty. Mówiła mi, że odkryła cudownego młodego człowieka, który jej będzie pomagał w pracy w East End, i że młodzieniec ten nazywa się Dorian Gray. Muszę co prawda dodać, że nigdy nie wspominała mi o jego piękności. Kobiety nie umieją oceniać piękności, przynajmniej dobre kobiety tego nie umieją. Mówiła mi o nim, że jest bardzo poważny i ma piękny charakter. Wyobraziłem już sobie chuderlawe stworzenie w okularach, o prostych włosach, straszliwie piegowate, z olbrzymimi nogami. Szkoda, że nie wiedziałem, że to twój przyjaciel.

– Cieszę się, Henryku, że o tym nie wiedziałeś.

– Dlaczego?

– Bo nie chciałbym, abyś się z nim zetknął.

– Nie chciałbyś, abym się z nim zetknął?

– Nie.

– Pan Dorian Gray jest w pracowni – zameldował służący, który właśnie wszedł do ogrodu.

– Teraz musisz mnie przedstawić – ze śmiechem zawołał lord Henryk.

Malarz zwrócił się do służącego, który stał w słońcu, mrużąc oczy.

– Parkerze, poproś pana Graya, by zaczekał chwilę. Zaraz tam przyjdę.

Służący skłonił się i wyszedł.

Wtedy Hallward spojrzał na lorda Henryka.

– Dorian Gray jest moim najdroższym przyjacielem – rzekł. – Ma prostą, szlachetną naturę. Ciotka twoja miała słuszność we wszystkim, co o nim powiedziała. Nie psuj go. Nie staraj się zdobyć nad nim wpływu. Twój wpływ byłby dla niego zgubny. Świat jest tak wielki i tylu jest ludzi niezwykłych. Nie zabieraj mi tego jedynego człowieka, nadającego sztuce mej cały jej urok. Życie moje jako artysty zależy od niego. Pamiętaj, Henryku, że ci ufam – mówił bardzo powoli i zdawało się, że słowa te zostały na nim wymuszone wbrew jego woli.

– Cóż ty za głupstwa wygadujesz – z uśmiechem rzekł lord Henryk i ująwszy pod ramię Hallwarda, prawie siłą zaciągnął go do mieszkania.