Wstęp

Kiedy ponad ćwierć wieku temu rozpoczynałem badania na temat udziału Polski w międzynarodowej współpracy intelektualnej w ramach Ligi Narodów nie zdawałem sobie sprawy, jak doniosłą rolę odegrał w tej dziedzinie profesor Oskar Halecki, jeden z najbardziej znanych historyków polskich XX w. O jego życiu, działalności naukowej i uniwersyteckiej oraz dorobku badawczym wiedziałem wtedy stosunkowo niewiele. Z miarę prowadzonych badań, opartych na materiałach rozproszonych w archiwach i bibliotekach polskich i zagranicznych, zdumiewałem się aktywnością i ogromem zadań, jakie profesor podejmował w ramach Ligi Narodów. Jego pierwsze kontakty w nowo utworzoną organizacją w latach 1919–1920 miały charakter polityczny i propagandowy, a nawiązywane były z polecenia władz odradzającego się państwa polskiego. W następnych latach, uzyskując kilkakrotnie urlopy w Uniwersytecie Warszawskim, profesor zaangażował się w działalność na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej, pełniąc różne funkcje w komisjach i komitetach Ligi Narodów. Prowadził jednocześnie działalność publicystyczną popularyzując tę organizację i wskazując potrzebę aktywnego udziału w niej Polski. Podstawą jego działania na forum międzynarodowym był interes państwa polskiego. Zasadzie tej pozostał wierny do końca życia.

Oskar Halecki urodził się 26 maja 1891 r. w Wiedniu Jego ojciec Oskar Ritten von Halecki (1838–1903), którego z polskością łączył jedynie odległy rodowód, dosłużył się stopnia feldmarszałka-porucznika armii austrowęgierskiej. Matka Leopoldyna Delimanić (1856–1943) była Chorwatką, córką żupana w Osijeku. Oskar był jedynakiem. Języka polskiego uczył się od dziecka, ojciec bowiem, który u schyłku życia interesował się polskimi korzeniami swego rodu, zapewnił mu korepetytora. Zgodnie z wolą zmarłego ojca, po zdaniu matury w Wiedniu w 1909 r., osiemnastoletni Oskar wyjechał do Krakowa, aby studiować na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wybrał studia historyczne z zakresu dziejów Europy Środkowo-Wschodniej na przełomie późnego średniowiecza i czasów nowożytnych. Podczas studiów poznał Helenę Szarłowską (1891–1964), koleżankę z roku, córkę Alojzego (1845–1911), historyka, powstańca 1863 r. na Litwie, następnie redaktora krakowskiego „Czasu”. Oskar i Helena zawarli związek małżeński 15 lipca 1913 r. Byli małżeństwem przez ponad pół wieku. Rzadko się rozstawali. Dzieci nie mieli.

W 1913 r. dwudziestodwuletni Halecki uzyskał doktorat, a dwa lata później habilitował się. Do roku 1918 wykładał w Uniwersytecie Jagiellońskim w charakterze „prywatnego docenta”. Dużo publikował. Stał się Polakiem z przemyślanego wyboru. W 1919 r. podjął pracę w Uniwersytecie Warszawskim zostając profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Historii Europy Wschodniej. W kolejnych latach zyskiwał międzynarodowy autorytet jako wybitny znawca dziejów Europy Środkowo-Wschodniej. Dzięki doskonałej znajomości kilku języków Halecki upowszechniał wyniki prowadzonych badań zarówno poprzez obcojęzyczne publikacje, jak i wykłady w zagranicznych uniwersytetach oraz referaty podczas międzynarodowych konferencji czy kongresów. Był świetnym mówcą, o doskonałej pamięci, przekazującym wiedzę bez posługiwania się notatkami. Interesował się nie tylko dziejami Średniowiecza i Renesansu, w których się specjalizował, ale również bieżącymi wydarzeniami w kraju i na świecie, których był wnikliwym obserwatorem i komentatorem.

Wybuch II wojny światowej, który zastał O. Haleckiego w Szwajcarii, przesądził o dalszym jego życiu i działalności naukowej. Od 1940 r. profesor zamieszkał z żoną w Stanach Zjednoczonych wybierając los emigranta. Wykładał na amerykańskich i kanadyjskich uniwersytetach, prowadził badania i publikował kolejne prace, które zapisały się trwale w światowej historiografii. Był pierwszym dyrektorem powstałego w 1942 r. Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku, którego intelektualnym i moralnym liderem pozostawał w następnych latach. Do Polski już nigdy nie przyjechał. Nie akceptował „ładu jałtańskiego” i komunistycznych rządów narzuconych Polsce przez Związek Sowiecki. Zmarł w White Plains 17 września 1973 r. Władze PRL uznawały Haleckiego za wroga zakazując publikacji jego dorobku naukowego. Dopiero po upadku systemu komunistycznego zaczęto wydawać prace profesora oraz charakteryzować jego twórczość i działalność naukową[1].

Profesor Halecki był katolickim intelektualistą. Wiara wyniesiona z rodzinnego domu determinowała przez całe jego życie zarówno badania historyczne, jak i aktywność na niwie politycznej i społecznej w kraju i poza jego granicami. Ligę Narodów pojmował i oceniał od samego początku z katolickiego punktu widzenia. Uważał, że jest instytucją zgodną z zasadami chrześcijańskimi, służącą wzajemnemu poznaniu i zbliżeniu narodów, a tym samym normalizacji stosunków międzynarodowych. Za jeden z zasadniczych środków do osiągnięcia tego celu uważał międzynarodową współpracę intelektualną, rozwijaną pod auspicjami instytucji genewskiej. Jako członek Union Catholique d’études Internationales, współpracującej z Ligą Narodów na gruncie zasad chrześcijańskich, lansował potrzebę poparcia i udziału katolików w inicjowanych na forum genewskim pracach. Był przekonany, że dla osiągnięcia ładu w stosunkach międzynarodowych, konieczne jest stosowanie zasad etyki chrześcijańskiej.

Poglądy na temat Ligi Narodów oraz działalność Haleckiego w jej strukturach są stosunkowo mało znane w porównaniu z innymi dziedzinami aktywności i dorobku profesora opisanymi w literaturze naukowej[2]. Podjąłem więc próbę przedstawienia w formie książkowej w miarę pełnego obrazu jego działalności na forum genewskim oraz ocen i opinii profesora o Lidze Narodów, jej zasadach, celach i zadaniach. W pracy wykorzystałem kilka moich opublikowanych wcześniej artykułów o niektórych aspektach działalności profesora na rzecz międzynarodowej współpracy intelektualnej, skorygowanych i uzupełnionych o nowe materiały.

Przyjąłem chronologiczno-problemową formę narracji. Poszczególne rozdziały odpowiadają kolejnym etapom aktywności profesora w Lidze Narodów i wyrażanych na jej temat poglądów. Rozdział I charakteryzuje wczesne opinie Haleckiego o powstającej Lidze Narodów, kiedy był „sekretarzem generalnym” i ekspertem Biura Prac Kongresowych podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Rozdział II przedstawia działalność i koncepcje profesora jako „delegata specjalnego” Biura Propagandy Zagranicznej (BPZ) Rady Ministrów RP przy Sekretariacie Generalnym Ligi Narodów w 1920 r. Kolejne cztery rozdziały pracy charakteryzują pełnione przez Haleckiego etatowe funkcje w Lidze Narodów na rzecz organizacji i rozwoju międzynarodowej współpracy intelektualnej w latach 1921–1926 („urzędnik” w Section des Bureaux Internationaux Sekretariatu Generalnego, sekretarz, a następnie ekspert Commission Internationale de la Coopération Intellectuelle – CICI, kierownik Sekcji Stosunków Uniwersyteckich Institut International de Coopération Intellectuelle – IICI w Paryżu). Rozdział VII charakteryzuje działalność i koncepcje profesora dotyczące międzynarodowej współpracy uniwersyteckiej w ramach Ligi Narodów w latach 1926–1931. Kolejny rozdział prezentuje aktywność Haleckiego w kraju i za granicą na rzecz popularyzacji zgłoszonego w Genewie przez rząd RP projektu rozbrojenia moralnego (1931–1933). Rozdział IX dotyczy kontaktów profesora z instytucją genewską, coraz słabszych od połowy lat trzydziestych. Ostatnia część pracy charakteryzuje opinie i oceny odnoszące się do Ligi Narodów, które Halecki wyrażał w latach emigracji.

Materiał źródłowy o działalności Haleckiego w Lidze Narodów jest rozproszony i fragmentaryczny. Stosunkowo najwięcej informacji na ten temat dostarczyły kwerendy w Archiwum Ligi Narodów (ONZ) w Genewie i w Archiwum UNESCO w Paryżu. Zachowało się w nich nieco dokumentów i korespondencji Haleckiego. Przydatne były przechowywane w obu archiwach drukowane bądź powielane do użytku wewnętrznego materiały CICI i jej podkomisji oraz IICI w Paryżu, w których znajdują się teksty sprawozdań i raportów Haleckiego. Jego korespondencja z lat dwudziestych jest w papierach Karola Lutostańskiego w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz w materiałach Bronisława Dembińskiego w Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu. Nieco informacji o uczestnictwie Haleckiego w pracach IICI zawiera archiwum Zygmunta Lubicza-Zaleskiego w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Przydatne, choć w niewielkim stopniu, okazały się materiały Marcelego Handelsmana i Witolda Chodźki w Archiwum PAN w Warszawie.

Dokumentacja z Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zespoły MSZ i MWRiOP) dostarczyła głównie informacji o polityce polskiej w Lidze Narodów i międzynarodowej współpracy intelektualnej. Nieco materiału na ten temat przyniosła kwerenda w Archives du Ministère des Affaires Étrangères w Paryżu oraz w The National Archives w Londynie. W Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. W. Sikorskiego w Londynie skorzystałem z materiałów dotyczących stanowiska polskiej dyplomacji wobec kształtowania się idei ONZ. W wymienionych archiwach natrafiałem sporadycznie na dokumenty na temat działalności O. Haleckiego. Kilka informacji znalazłem też w papierach Gilberta Murraya z Bodleian Library w Oxfordzie, których kserokopie udostępnił mi Pan profesor Jan Piskurewicz, za co mu niniejszym gorąco dziękuję.

Spośród wydawnictw źródłowych najbardziej przydatne były opublikowane raporty BPZ Prezydium Rady Ministrów, które pozwoliły scharakteryzować działalność Haleckiego jako delegata biura przy Sekretariacie Generalnym Ligi Narodów w 1920 r.[3] Istotne informacje na ten temat zawiera również opublikowana spuścizna Ignacego Paderewskiego z okresu konferencji pokojowej w Paryżu oraz obrad I Zgromadzenia Ligi Narodów w Genewie w 1920 r.[4] Notki o poczynaniach Haleckiego w strukturach Ligi Narodów na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej zamieszczano w rocznikach Kasy im. Mianowskiego Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój oraz publikowanych sprawozdaniach Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej. Nieco informacji o aktywności profesora na początku lat trzydziestych zawierają tomy Polskich Dokumentów Dyplomatycznych[5]. Podobny efekt dała kwerenda „Coopération Intellectuelle”, periodyku IICI w Paryżu oraz polskich czasopism i gazet („Szkoły Akademickie”, „Oświata i Wychowanie”, „Przegląd Współczesny”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Kurier Warszawski”).

Spośród innego rodzaju źródeł przydatne były opublikowane wspomnienia i korespondencja kilku uczonych, którzy współpracowali z Haleckim w Genewie i Paryżu. Wzmianki o zainteresowaniu Haleckiego sprawą Ligi Narodów w okresie konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. znajdują się w pamiętnikach profesorów – Stanisława Kutrzeby i Eugeniusza Romera[6]. Informacje o współpracy O. Haleckiego z Marią Skłodowską-Curie w CICI zawiera opublikowana korespondencja uczonej[7]. Notki o pełnionej przez profesora funkcji sekretarza i eksperta CICI występują w materiałach Henri Bergsona, pierwszego przewodniczącego komisji, oraz we wspomnieniach Gonzague de Reynolda, jej stałego sprawozdawcy[8]. Okruchy informacji o późniejszym okresie aktywności profesora na rzecz międzynarodowej współpracy umysłowej znajdują się w opublikowanej korespondencji Zygmunta Lubicz-Zaleskiego z Władysławem Folkierskim i Marcelim Handelsmanem[9] oraz we wspomnieniach Janusza Pajewskiego[10].

Charakterystykę poglądów Haleckiego o Lidze Narodów przedstawiłem głównie na podstawie jego bogatej publicystyki. Najwięcej prac, poczynając od 1919 r., pochodzi z pierwszej połowy lat dwudziestych, okresu jego wyjątkowej aktywności w Genewie. Kluczową pozycją, odzwierciedlającą wczesny pogląd katolickiego intelektualisty na temat instytucji genewskiej, była książka Liga Narodów wydana w 1920 i 1921 r. Jako delegat BPZ Halecki lansował za granicą pogląd o przywiązaniu Polski do idei Ligi Narodów, wynikającym z tradycji federalistycznej sięgającej czasów jagiellońskich. Pełniąc różne funkcje w organach współpracy intelektualnej Ligi Narodów, zapoznawał polskiego czytelnika z planami i realizacją działań CICI oraz IICI w Paryżu na łamach czasopism i gazet, głównie „Kuriera Warszawskiego”. Część tekstów była adresowana do katolickiego czytelnika, zwłaszcza na początku lat trzydziestych, kiedy w kraju i za jego granicami Halecki propagował rządowy projekt konwencji o rozbrojeniu moralnym. W publicystyce drugiej połowy lat trzydziestych problematyka Ligi Narodów pojawiała się sporadycznie. W pierwszych latach emigracji, podczas II wojny światowej, profesor wskazywał na pozytywne dokonania i słabości Ligi Narodów, zwłaszcza w kontekście powstawania ONZ. W nastepnych latach oceniał instytucję genewską i związki z nią Polski z perspektywy historycznej. Wykaz prac Haleckiego zawiera Bibliografia.

W rozprawie wykorzystałem monografie i artykuły poświęcone życiu oraz działalności uniwersyteckiej i naukowej O. Haleckiego. Szczególnie przydatne, oparte na źródłach PIASA (Polish Institute of Arts and Sciences of America) w Nowym Jorku, były prace Janusza Ciska, Małgorzaty Dąbrowskiej, Tadeusza V. Gromady, Marka Kornata, Sławomira Łukasiewicza, Rafała Stobieckiego, a także Tadeusza P. Rutkowskiego i Małgorzaty Willaume. Ich wykaz, podobnie jak innych prac i materiałów znajduje się w Bibliografii.

Dziękuję moim młodszym współpracownikom z Katedry Historii Powszechnej Najnowszej Uniwersytetu Łódzkiego, którzy w minionych latach pomagali mi w uzyskaniu niektórych materiałów wykorzystanych w niniejszej książce: dr. Bartoszowi Kaczorowskiemu, prof. Dariuszowi Jeziornemu, dr. Arturowi Rosiakowi oraz mediewiście Panu Michałowi Kozłowskiemu. Dziękuję też recenzentce Pani prof. dr hab. Małgorzacie Willaume za okazaną życzliwość i cenne uwagi. Podziękowania kieruję także do Pani redaktor Iwony Gos, która przyczyniła się do nadania kształtu edytorskiego książki.

Stare Skoszewy, czerwiec 2016 r.

Rozdział I 

Zwolennik nowo powstałej Ligi Narodów (1919–1920)

.

Zainteresowanie Oskara Haleckiego sprawą Ligi Narodów, inicjatorem i rzecznikiem utworzenia której był prezydent Stanów Zjednoczonych Thomas Woodrow Wilson[1], rozpoczęło się podczas Konferencji Pokojowej w Paryżu w 1919 r. Kilka miesięcy wcześniej przed młodym, dwudziestosiedmioletnim historykiem otwierała się szansa uniwersyteckiej kariery w stolicy odbudowującej się Polski. Po habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim, w którym podjął wykłady jako docent prywatny, Halecki otrzymał w 1918 r. propozycję zatrudnienia na Wydziale Filozoficznym odradzającego się Uniwersytetu Warszawskiego. Zawdzięczał to w znacznej mierze zaprzyjaźnionemu z nim od 1916 r., mimo że starszemu o trzydzieści trzy lata, Bronisławowi Dembińskiemu[2]. Wybitny historyk, były rektor uniwersytetu lwowskiego i deputowany do parlamentu wiedeńskiego, od grudnia 1916 r. był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, a od stycznia 1918 r. podsekretarzem stanu w MWRiOP rządu Rady Regencyjnej[3]. Za zgodą szefa tego ministerstwa, Antoniego Ponikowskiego, profesora miernictwa Politechniki Warszawskiej, Halecki rozpoczął wykłady na Uniwersytecie Warszawskim jako profesor historii Europy Wschodniej, ale jedynie w semestrze zimowym roku akademickiego 1918/1919 ze względu na planowane zmiany organizacyjne w uczelni[4].

Brak bliskiej perspektywy stałego zatrudnienia i uzyskania katedry historii Europy Wschodniej, o co wnioskował, wpłynął zapewne, obok chęci realizowania się w służbie dyplomatycznej odradzającego się państwa polskiego, na decyzję Haleckiego o podjęciu pracy w MSZ z dniem 12 grudnia 1918 r. Halecki otrzymał nominację na „sekretarza generalnego” Biura Prac Kongresowych (BPK), utworzonego przy MSZ w listopadzie 1918 r., oficjalnego organu pomocniczego Delegacji Polskiej na Konferencję Pokojową (DPKP) w Paryżu. Być może i tym razem mógł liczyć na rekomendację prof. Dembińskiego, który został zaproszony do udziału w pracach BPK w charakterze przedstawiciela MWRiOP[5]. Nie ulega jednak wątpliwości, że o zaangażowaniu Haleckiego decydowały względy merytoryczne – wiedza na temat stosunków narodowościowych i religijnych w Europie Wschodniej oraz biegła znajomość kilku języków.

Franciszek Pułaski, historyk, były marszałek Rady Stanu, inicjator i kierownik BPK z nominacji J. Piłsudskiego, definiował BPK jako instytucję „wyłącznie naukową”, mającą za zadanie „dostarczyć przedstawicielstwu polskiemu na Kongresie wszelkich materiałów, opracowań i sił fachowych, jakich dostarczyć może nauka polska”[6]. Zakres prac BPK określiła uchwała Rady Ministrów z 30 stycznia 1919 r. Członkami biura zostawali specjaliści różnych dziedzin, m.in. prawnicy i historycy. Halecki wszedł w skład „Komisji głównej” BPK, której zadaniem było „ogólne kierownictwo” pracami organu. Tworzyli ją profesorowie – Franciszek Bujak, badacz dziejów gospodarczych i społecznych Polski, Józef Buzek, prawnik i statystyk oraz historycy – Władysław Konopczyński i Wacław Sobieski. Obok Dembińskiego, Sobieski był drugim profesorem, z którym Halecki, młodszy prawie o dwadzieścia lat, pozostawał w „koleżeńskich” stosunkach. Był uczniem profesora podczas studiów i uzyskiwania doktoratu, a także habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim[7].

Haleckiemu, oprócz funkcji „sekretarza generalnego” BPK, przypadło opracowanie ekspertyz w sprawie granicy południowo-wschodniej Polski w wersji „maksymalnej i minimalnej” wspólnie z Bolesławem Batorem, prawnikiem, specjalistą od spraw wschodnich, oraz Janem Czekanowskim, antropologiem i etnografem, profesorem Uniwersytetu Lwowskiego. Natomiast z Antonim Chołoniewskim, dziennikarzem i publicystą, obrońcą polskości na „kresach zachodnich” oraz Stanisławem Kutrzebą, historykiem prawa, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, miał zajmować się kwestią miejsca Polski w przyszłej Lidze Narodów. Strukturę i charakter mającej powstać organizacji międzynarodowej pojmowano w PBK przede wszystkim w kategorii federacyjnego „Związku Ludów”. W ramach zagadnienia „Rola Polski w Związku Ludów” zamierzano opracować dwie zasadnicze kwestie: „Federacyjne tradycje Polski i jej programy unii” oraz „Polska ośrodkiem federacji narodów sąsiednich”[8].

Haleckiemu zagadnienia te były szczególnie bliskie. Po habilitacji opracowywał Dzieje Unii Jagiellońskiej, wtedy kluczowej w jego dorobku naukowym monografii, której tom I ukazał się w 1919 r. Rezultatem prowadzonych badań i wynikłych z nich przemyśleń było przekonanie, iż idea unii jagiellońskiej powinna znaleźć współczesne zastosowanie. W Przedmowie do tomu I młody profesor wyrażał nadzieję, że tak jak odrodziła się Polska, również „idea jagiellońska, święta spuścizna jej dawnych dziejów, mimo nieprzezwyciężonych na pozór przeszkód może się ziścić na nowo” i rozwiązać obecnie „problem trwałej odbudowy Wschodniej Europy”. „Jeśli dziś – pisał Halecki – odczuwa się potrzebę objęcia wszystkich narodów jednym wielkim związkiem, opartym na zasadach sprawiedliwości i dobrej woli, równości i wolności, to wypada przypomnieć sobie, że podobny zupełnie problem w skromniejszym tylko zakresie rozwiązano na ziemiach naszych przed setkami lat”[9].

W ramach „Rozpraw Biura Prac Kongresowych” napisał broszurę będącą zarysem historii unii polsko-litewskiej od XIV w. do unii lubelskiej z 1569 r. W konkluzji stwierdził, że „dzieło unii”, po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów „dowiodło swej niespożytej trwałości”. Ponieważ uszanowano odrębność Litwy „zrosła się ona z Koroną w jedno ciało”, co ostatecznie utwierdziły reformy Sejmu Czteroletniego za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dopiero wtedy usunięto formalnie odrębność Wielkiego Księstwa Litewskiego, „która w obrębie wspólnej Ojczyzny była już tylko historycznym przeżytkiem”[10].

Wymowa polityczna tego stwierdzenia była oczywista. Halecki opowiadał się za federacją odrodzonej Polski z Litwą, koncepcją wpisującą się w federalistyczny program zasięgu wschodnich granic państwa, głoszony przez J. Piłsudskiego i jego współpracowników. W artykule Wschodnia granica Polski w świetle historii opublikowanym w połowie lutego 1919 r. na łamach „Przeglądu Dyplomatycznego”, wydawanego pod auspicjami MSZ, wyraził pogląd, że terytorium odbudowującego się państwa polskiego na wschodzie powinna określać granica Rzeczypospolitej z 1772 r.[11]

Halecki przyjechał do Paryża z grupą BPK pod kierownictwem F. Pułaskiego 13 lutego 1919 r. W Warszawie pozostała ekspozytura biura pod kierownictwem Karola Lutostańskiego, prawnika-cywilisty, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, której zadaniem było zbieranie i wysyłanie do Paryża dalszych materiałów. Dwa dni później BPK zaprezentowało się Romanowi Dmowskiemu, przewodniczącemu DPKP[12]. Jako „sekretarz generalny” BPK Halecki przedstawił w dłuższym wystąpieniu sprawozdanie z działalności biura i dokonał prezentacji zagadnień dotychczas opracowanych. Uczestniczący w spotkaniu Eugeniusz Romer, geograf i kartograf, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, ekspert DPKP, zanotował, że Halecki chciał „być dokładny zarówno pod względem rzeczy, jak i osób”[13].

Kluczowe zadania ekspertów BPK i członków DPKP dotyczyły ustalenia granic odradzającego się państwa polskiego, oszacowania strat wojennych i odszkodowań. Zmierzano do odzyskania ziem polskich zaboru pruskiego i ograniczenia możliwości ekspansywnych Niemiec, pokonanych, ale dysponujących nadal dużym potencjałem przemysłowym i demograficznym. Ustalenie granicy wschodniej było kwestią niezwykle skomplikowaną, Ukraińcy i Białorusini domagali się bowiem uznania ich praw do niepodległości. Litwini odmawiali powrotu do unii z Polską i tworzyli własne państwo. Wskutek ofensywy Armii Czerwonej od połowy lutego 1919 r. trwała niewypowiedziana wojna polsko-sowiecka. Uregulowanie granicy południowej utrudniały spory z Czechami o Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę. Sprawy nie ułatwiały różnice zdań w DPKP pomiędzy zwolennikami koncepcji inkorporacyjnej R. Dmowskiego i federacyjnej J. Piłsudskiego, do których zaliczał się Halecki[14].

DPKP i jej eksperci pracowali w stresujących warunkach. Przekonanie Rady Najwyższej, praktycznie „wielkiej trójki” (Georges Clemenceau, David Lloyd George, Th. W. Wilson), której głos miał decydujące znaczenie, do słuszności polskich postulatów terytorialnych było zadaniem niezwykle trudnym. Clemenceau, zainteresowany maksymalnym osłabieniem Niemiec, popierał stanowisko Polski w sprawie ustalenia granicy polsko-niemieckiej. Lloyd George, nie chcąc nadmiernego – jego zdaniem – politycznego i militarnego umocnienia Francji kosztem Niemiec, zajmował odmienne stanowisko. Ponadto dyskredytował zdolności polityczne polskich przywódców (I. Paderewski, J. Pilsudski), jak i całego społeczeństwa do utrzymania samodzielnej państwowości. Prezydent Wilson, zainteresowany przede wszystkim urzeczywistnieniem idei Ligi Narodów, wykazywał mniejszą aktywność w sprawie ustalenia granic powojennej Europy. Z kraju docierały niepokojące wiadomości o zaciętych walkach polsko-bolszewickich na północno-wschodnim obszarze oraz atakach ukraińskich na Lwów. Współdziałanie pomiędzy ekspertami BPK i kierownictwem DPKP pozostawiało wiele do życzenia[15]. Wszystko to powodowało, że w miarę przedłużania się prac konferencji, wśród niektórych członków DPKP i BPK zauważalna stawała się frustracja i nerwowość, której nie uniknął też Halecki. Podczas posiedzenia BPB 13 maja 1919 r. ogłosił, że rezygnuje z funkcji sekretarza biura i eksperta w sprawach kresów wschodnich „z powodu zupełnego nieinformowania go o toku spraw”. Jednak dwa dni później, kierując się poczuciem odpowiedzialności, wycofał dymisję[16].

W obliczu ogromu problemów związanych z ustaleniem granic państwa mniejsze znaczenie dla DPKP miała dyskusja prowadzona w komisji ds. Ligi Narodów składającej się z przedstawicieli 14 państw pod przewodnictwem prezydenta Wilsona. Polskę reprezentował w niej Roman Dmowski (od 6 lutego 1919 r.), który oceniał mającą powstać organizację przede wszystkim z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski, „uwolnienia” jej od zagrożeń ze strony wrogich sąsiadów[17]. Po pierwszych dziewięciu posiedzeniach (2–13 lutego) Wilson przedstawił 14 lutego opracowany przez komisję projekt Paktu (Covenant) Ligi Narodów na plenarnym posiedzeniu konferencji pokojowej. Projekt ten został ogłoszony i stał się przedmiotem dyskusji m.in. wśród towarzystw popierających ideę utworzenia międzynarodowej organizacji bezpieczeństwa i pokoju, partii politycznych i związków zawodowych we Francji, Wielkiej Brytanii i innych krajach. Ostateczny tekst Paktu Ligi Narodów (art. 1–26) został przedstawiony i jednomyślnie uchwalony na plenarnej sesji konferencji 28 kwietnia 1919 r. Wtedy też przegłosowano powierzenie E. Drummondowi, członkowi delegacji brytyjskiej na konferencji paryskiej, funkcji sekretarza generalnego Ligi Narodów[18].

Halecki, obok obowiązków wynikających z funkcji „sekretarza generalnego” BPK, występował w Paryżu w charakterze eksperta DPKP do „zagadnień historycznych i prawnych”[19]. Pisał bądź współtworzył ekspertyzy dotyczące wschodniej i południowo-wschodniej granicy państwa polskiego[20]. Zgodnie z przyjętym jeszcze w Warszawie programem prac BPK zajmował się również kwestią mającej powstać Ligi Narodów. Zapoznawał się z obszerną literaturą przedmiotu, śledził przebieg dyskusji na ten temat podczas konferencji paryskiej oraz aktywność stowarzyszeń popierających ideę powołania międzynarodowej organizacji pokoju i bezpieczeństwa we Francji i w Wielkiej Brytanii. Nawiązał kontakt z członkami wpływowej „Association Française pour la Société des Nations”, istniejącej w Paryżu od sierpnia 1918 r.[21] Realizował „gorliwie” przyjętą przez BPK propozycję prof. Kutrzeby, aby gromadzić „w kilku egzemplarzach” książki, broszury i inne publikacje dotyczące Ligi Narodów w celu stworzenia bibliotek na ten temat „w kilku głównych centrach” życia umysłowego Polski[22]. Można założyć, że wtedy zasadniczo kształtował się optymistyczny pogląd Haleckiego dotyczący charakteru, roli i zadań mającej powstać organizacji, stanowiącej novum w stosunkach międzynarodowych, oraz jej znaczenia dla odbudowującej się Polski.

Odzwierciedleniem jego punktu widzenia na ten temat był wykład Liga Narodów a Polska, który wygłosił dla paryskiej Polonii w siedzibie DPKP 14 kwietnia 1919 r.[23] Obszerny tekst prezentujący główne tezy wystąpienia Haleckiego, „wybornego znawcy przedmiotu”, został opublikowany – za jego zgodą – na łamach krakowskiego „Czasu” kilkanaście dni później. Niewątpliwie autorowi zależało na szerszej popularyzacji jego poglądów wśród polskiego czytelnika w kraju. Tekst referatu przesłał za pośrednictwem Antoniego Beaupré, paryskiego korespondenta „Czasu” w okresie prac konferencji pokojowej[24].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp

[1] J. Kłoczowski, Oskar Halecki i jego walka o miejsce Polski w Europie, [w:] Z dziejów polityki i dyplomacji polskiej. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie, pod red. H. Bułhaka, Warszawa 1994, s. 397–406; M. Wierzbicka, Halecki Oskar, [w:] Słownik historyków polskich, Warszawa 1994, s. 173–174; R. Stobiecki, Twórczość emigracyjna Oskara Haleckiego (1891–1973). Próba charakterystyki, [w:] Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX wieku. Księga dedykowana Profesorowi Piotrowi Stefanowi Wandyczowi, pod red. J. Farysia, R. Nira, M. Szczerbińskiego, Gorzów Wielkopolski 2004, s. 581–592; M. Kornat, Historyk Europy Środkowo-Wschodniej. Oskar Halecki (1891–1973) w nauce i życiu Polski, [w:] Historik v promĕnách doby aprostředi – 20. stoleti. K vydáni připravili Jiři Hanuš a Radomir Vlček, Matice Moravská, Brno 2009, s. 305–338; J. Cisek, Oskar Halecki. Historyk. Szermierz Wolności, Warszawa 2009; Oskar Halecki i jego wizja Europy, pod red. Małgorzaty Dąbrowskiej, t. I–III, Warszawa–Łódź 2012–2014.

[2] M. Kozłowski, Bibliografia prac dotyczących Oskara Haleckiego, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, t. I, s. 245–258.

[3] O niepodległą i granice. Raporty i informacje Biura Propagandy Zagranicznej Prezydium Rady Ministrów 1920–1921. Opracowanie, wybór i przygotowanie do druku M. Jabłonowski, W. Janowski, A. Koseski, Warszawa–Pułtusk 2002 [dalej – RIBPZ].

[4] Archiwum Polityczne Ignacego Paderewskiego, t. II, 1919–1921, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.

[5] Polskie Dokumenty dyplomatyczne 1931, red. M. Wołos, Warszawa 2008; Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1932, red. K. Kania, Warszawa 2011.

[6] St. Kutrzeba, Kongres, Traktat i Polska, Warszawa 1919; E. Romer, Pamiętnik paryski (1918–1919). Do druku przygotowali A. Garlicki, R. Świętek, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 182–183.

[7] Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881–1934. Opracowanie K. Kabzińska, M. H. Malewicz, J. Piskurewicz, J. Róziewicz, Warszawa 1994.

[8] H. Bergson, Écrits et paroles. Textes Rassemblés par R.-M. Mossé-Bastide, t. III, Paris 1959; G. de Reynold, Mes Mémoires, t. III, Genève 1963.

[9] M. Willaume, Listy Marcelego Handelsmana do Zygmunta Lubicz-Zaleskiego (1911–1939), [w:] Akta Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, t. II, Paryż 1993; taż, Listy Władysława Folkierskiego do Zygmunta Lubicz-Zaleskiego z lat 1924–1935, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. XLIII, nr 1.

[10] J. Pajewski, Przeszłość z bliska. Wspomnienia, PIW, Warszawa 1983; tenże, Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznań 1992.

Rozdział I. Zwolennik nowo powstałej Ligi Narodów (1919–1920)

[1] S. Sierpowski, Narodziny Ligi Narodów. Powstanie, organizacja, zasady działania, Poznań 1984; J. Kiwerska, Między izolacjonizmem a zaangażowaniem. Europa w polityce Stanów Zjednoczonych od Wilsona do Roosevelta, Poznań 1995, s. 36–78; J. M. Cooper jr., Breaking the Hart of the World: Woodrow Wilson and the Fight for the League of Nations, Cambridge University Press, Cambridge 2001.

[2] W liście do B. Dembińskiego z 18 lipca 1918 r. O. Halecki dziękował mu „raz jeszcze najgoręcej” za „łaskawe zajęcie się tą sprawą”. Rozważał wtedy także możliwość wykładów na uniwersytecie w Lipsku. „Wolałbym oczywiście – pisał – pracować w Warszawie, chociaż zdaję sobie sprawę, jak ważnem by było, aby właśnie w Lipsku dzieje wschodniej Europy wykładał Polak” (Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Poznaniu [dalej – APANOP], sygn. P II-34, j. 130, k. 5). Latem 1916 r. B. Dembiński, za radą prof. Stanisława Smolki, zaprosił Haleckiego do współpracy w Archiwum Głównym w Warszawie, gdzie na zlecenie Wiednia poszukiwał archiwaliów austriackich z przełomu XVIII i XIX w. „Mimo wielkiej różnicy wieku – pisał po latach Halecki – zawiązała się wtedy między nami przyjaźń, która pozostanie jednym z najmilszych wspomnień mego życia” (O. Halecki, Bronisław Dembiński, [w:] Straty kultury polskiej 1939–1945, pod redakcją Adama Ordęgi i Tymona Terleckiego, t. II, Książnica Polska, Glasgow 1945, s. 56–57).

[3] O działalności naukowej, uniwersyteckiej i politycznej B. Dembińskiego: Bronisław Dembiński (1858–1939) wybitny historyk, polityk i działacz społeczny, pod redakcją Włodzimierza Jastrzębskiego, Toruń 2004.

[4] T. P. Rutkowski, Oskar Halecki a warszawskie środowisko akademickie, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, pod redakcją M. Dąbrowskiej, t. II, Warszawa–Łódź 2014, s. 92–93.

[5] W. Jastrzębski, K. Grysińska, Profesor Bronisław Dembiński jako polityk, [w:] Bronisław Dembiński (1858–1939)..., s. 55.

[6] Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1918 (listopad–grudzień), red. S. Dębski, PISM, Warszawa 2008 [dalej – PDD], dok. 122. Pismo F. Pułaskiego do Komitetu Narodowego Polskiego [dalej – KNP] w Paryżu, Warszawa 13 grudnia 1918 r., s. 244–245.

[7] O. Halecki pisał po latach, że W. Sobieski (1872–1935) od początku traktował go „jak młodszego przyjaciela i współpracownika” i odnosił się do niego „prawdziwie po koleżeńsku”. O pracy Sobieskiego w BPK w 1919 r pisał: „We wszystkich poczynaniach Polskiego Biura Prac Kongresowych, któremu dostarczył całego szeregu doskonale opracowanych referatów, brał udział z młodzieńczym zaiste zapałem” (O. Halecki, Wacław Sobieski, „Kwartalnik Historyczny” [Lwów] 1935, R. XLIX, nr 3, s. 479, 466).

[8] PDD 1918, dok. 179, Wykaz ekspertyz zleconych przez BPK przed 27 grudnia 1918, s. 359, 363.

[9] O. Halecki, Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I. W wiekach średnich, Kraków 1919, s. XI–XII; t. II, W XVI wieku, Kraków 1920. Przedmowa w tomie I jest datowana 11 sierpnia 1919 r. „w 350-letnią rocznicę ostatecznego zatwierdzenia Unii Lubelskiej”, s. XVI. Praca została wyróżniona nagrodą im. Juliana Ursyna Niemcewicza PAU w 1920 r., a w roku następnym Komitet Kasy im. Mianowskiego, na posiedzeniu 30 grudnia 1921 r., przyznał Haleckiemu nagrodę pierwszego stopnia im. Adolfa Pawińskiego („Kurier Poznański”, 20 stycznia 1922 r., nr 16, s. 6).

[10] O. Halecki, O Unii Jagiellońskiej (Zarys rozwoju). Rozprawa Biura Prac Kongresowych, Wydawnictwo „Przeglądu Dyplomatycznego”, Warszawa 1920, ss. 10.

[11] O. Halecki, Wschodnie granice Polski w świetle historii, „Przegląd Dyplomatyczny” 1919, nr 2, s. 47–57. Zob. też J. Faryś, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, Warszawa 1981, s. 64 i n.

[12] Powstanie DPKP nastąpiło wskutek kompromisu pomiędzy działającym w Paryżu od sierpnia 1917 r. Komitetem Narodowym Polskim z R. Dmowskim na czele, uznawanym przez państwa Ententy za oficjalną reprezentację Polski, a rządem Ignacego Jana Paderewskiego, powołanym przez J. Piłsudskiego, Naczelnika Państwa, 16 stycznia 1919 r. R. Dmowski przewodniczył DPKP do 6 kwietnia 1919 r. następnie jego obowiązki przejął I Paderewski. O genezie i ukonstytuowaniu się DPKP: Z. Wroniak, Rola delegacji polskiej na konferencję paryską w ustaleniu polskiej granicy zachodniej, [w:] Problem polsko-niemiecki w traktacie wersalskim, pod red. J. Pajewskiego, Poznań 1963, s. 228–239.

[13] E. Romer, Pamiętnik paryski (1918–1919). Do druku przygotowali A. Garlicki, R. Świętek, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 182–183.

[14] Ekspertyzy i materiały delegacji polskiej na konferencję wersalską 1919 roku, oprac. red. M. Przyłuska-Brzostek, PISM, Warszawa 2009. Podczas pierwszego spotkania z BPK w Paryżu 15 lutego 1919 r., R. Dmowski powiedział: „Polska musi mieć spójnię, wyłączyliśmy więc wszystkie możliwości federacyjne, Polska musi być państwem rządzonym przez Polaków, inne narodowości muszą w Polsce stanowić tak wyraźną mniejszość, by głosu decydującego mieć nie mogły. Nie wyklucza to oczywiście daleko idącej tolerancji” (E. Romer, Pamiętnik..., s. 183). Zob. M. M. Drozdowski, Ignacy Jan Paderewski. Zarys biografii politycznej, Warszawa 1981, s. 140–174.

[15] M. Nowak-Kiełbikowa, Polska–Wielka Brytania w latach 1918–1923. Kształtowanie się stosunków politycznych, Warszawa 1975, s. 72–93; Historia dyplomacji polskiej, pod redakcją Piotra Łossowskiego, t. IV, 1918–1939, Warszawa 1995, s. 101–116; W. Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Warszawa 2005, s. 28 i n.

[16] E. Romer, Pamiętnik..., s. 304, 308.

[17] „Czas”, 2 lutego 1919 r., R. LXXII, nr 27, s. 3, Polska na konferencji w Paryżu (doniesienie PAT).

[18] S. Sierpowski, Liga Narodów w latach 1919–1926, Wrocław 2006, s. 48–59.

[19] Nominacje delegatów J. Piłsudski podpisał 8 maja 1919 r. Pełny skład delegacji: Sprawy polskie na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Dokumenty i materiały, t. III, Warszawa 1968, s. 337–342. Zob. M. Kornat, Profesor Oskar Halecki w życiu politycznym Polski i na forum międzynarodowym, [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, pod redakcją M. Dąbrowskiej, t. III, Warszawa–Łódź 2014, s. 238–240.

[20] Publikacje BPK miały oficjalny charakter (z tytułem „Commision Polonaise des Travaux Préparatoires au Congrès de la Paix”) lub ukazywały się tylko pod nazwiskiem autora. Halecki był współautorem publikacji oficjalnych: Mémoire sur la Galicie, Paris, Mars 1919 oraz Les conflits orientaux de la Pologne, Paris, Mai 1919 (S. Kutrzeba, Kongres, Traktat i Polska, Warszawa 1919, s. 60, 65). Swoim nazwiskiem firmował broszury: Les relations entre la Pologne et les terres lithuaniennes et ruthėnes avant les partages, Paris 1919; Que’est-ce que l’Ukraine, Paris 1919.

[21] A. M. Brzeziński, De l’histoire du mouvement français pour la Société des Nations dans les années 1916–1919, „Polish Western Affairs. La Pologne et les Affaires Occidentales” 1988, no 2, s. 199–218; J.-M. Guieu, „Pour la paix par la Société de Natons”. La labouriese organisation d’un mouvement français de soutien à la Société des Nations (1915–1920), „Guerres mondiale et conflits contemporains” 2006/2 (no 222), s. 89–102.

[22] St. Kutrzeba, Kongres, Traktat..., s. 140.

[23] Niektórzy członkowie BPK wygłaszali wykłady dla. Polonii „bez względu na przynależność partyjną”. Referaty przedstawiali m.in. prof. Górski na temat zadań stojących przed polską gospodarką, dr B. Winiarski o projekcie konstytucji odrodzonej Polski, Halecki zaś o Lidze Narodów. Organizowano je w sali konferencyjnej stosunkowo przestronnego hotelu „Champs Elysées” (rue Balzac 3), będącego siedzibą polskich ekspertów i delegatów (St. Kutrzeba, Kongres, Traktat..., s. 59.). Prof. Romer zapisał w dzienniku pod datą 7 marca 1919 r. „Wynajęto dla polskiej misji wcale piękny hotel »Champs Elysées« przy rue Balzac – ca 70 pokoi użytkowych, sal, salonów, fumoirów, czytelń etc.” (E. Romer, Pamiętnik..., s. 221).

[24] Antoni Beaupré (1860–1937), doktor praw, dziennikarz i publicysta, był redaktorem naczelnym „Czasu” w latach 1899–1904 i 1920–1937. Zob. M. Jakubek, Krakowski „Czas” – środowisko dziennikarskie w latach 1848–1918, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” Prace Historyczne, z. 32, [Kraków] 2005, s. 154–155.