Magdalena El Ghamari Julita Mirowska

Istota prowadzenia operacji w Islamskiej Republice Afganistanu

Kontekst kulturowy

Recenzenci prof. dr hab. Janusz Zuziak, prof. nadzw. dr hab. Marzena Toumi

© Magdalena El Ghamari, 2017

© Julita Mirowska, 2017

Środowisko współczesnych operacji wojskowych jest wielowymiarowe oraz wieloaspektowe. Operacje reagowania kryzysowego z przełomu XX oraz XXI wieku przeprowadzone były na pograniczu cywilizacji europejsko — azjatyckiej oraz w jednorodnym cywilizacyjnie środowisku arabskim. Pogranicze cywilizacyjne korzystnie wpływa na komunikację międzykulturową ze względu na wcześniejsze kontakty, natomiast jednorodne środowisko utrudnia komunikację z uwagi na ich wcześniejszy brak.

ISBN 978-83-8104-774-6

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Partnerzy: Centrum Badań nad Ryzykami Społecznymi i Gospodarczymi Collegium Civitas

Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie

Fundacja El Karama

Pamięci Poległych poza granicami kraju

mjr dr Julita Mirowska

dr Magdalena El Ghamari

WYKAZ STOSOWANYCH AKRONIMÓW

• AAP ang. Allied Administrative Publications — publikacje dotyczące administracji NATO

• CCA ang. Cross Cultural Awerness — świadomość międzykulturowa

• CIMIC ang. Civil Military Co-operation — współpraca cywilno — wojskowa

• ESDP ang. European Security and Defence Policy — Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony

• EU ang. European Union — Unia Europejska

• EUFOR ang. European Union Force in Bosnia and Herzegovina– operacja pokojowa prowadzona przez Unię Europejską w Bośni i Hercegowinie

• GWOT ang. The Global War on Terrorism — globalna wojna z terroryzmem

• HNS ang. Host Nation Suport- cywilna i wojskowa pomoc świadczona w czasie pokoju

• ISAF ang. International Security Assistance Force — Międzynarodowe Siły Wsparcia Bezpieczeństwa

• INFO OPS ang. Information Operations — operacje informacyjne

• JFC ang. Joint Force Commander — Siły Połączone

• KFOR ang. Kosovo Force — międzynarodowe siły pokojowe NATO, działające na terenie Kosowa w ramach operacji wsparcia pokoju Joint Guardian

• KNZ Karta Narodów Zjednoczonych

• MINUSTAH ang. United Nations Stabilization Mission In Haiti — Misja Stabilizacyjna Narodów Zjednoczonych na Haiti

• MINUCI ang. United Nations Mission in Côte d’Ivore — Misja Organizacji Narodów Zjednoczonych na Wybrzeżu Kości Słoniowej

• NA5CRO ang. Non Article 5 Crisis Response Operations — operacje reagowania kryzysowego spoza artykułu 5

• NAC ang. North Atlantic Council — Rada Północnoatlantycka

• NATO ang. North Atlantic Treaty Organization — Sojusz

Północnoatlantycki

• NEOs ang. Non-combatant Evacuation Operations — Ewakuacja z pola walki osób postronnych, np. cywili

• NTM-I ang. NATO Training Mission — Irak — Misja Szkoleniowa Sojuszu Północnoatlantyckiego w Republice Iraku

• NRF ang. Siły Odpowiedzi NATO — Siły Odpowiedzi NATO

• OSCE ang. Organization for Security and Co-operation in Europe — Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

• PfP ang. Partnership for Peace — Partnerstwo dla Pokoju

• PRT ang. Provincial Reconstruction Teams — Zespół Odbudowy Prowincji

• PSO ang. Peace Support Operations — Operacje Wsparcia Pokoju

• PSYOPS ang. Psychological Operations — operacje psychologiczne

• ROE ang. Rules of Engagement — zasady użycia siły

• SAR ang. Search and Rescue — operacje poszukiwawczo — ratownicze

• SOFA ang. Status of Forces Agrement — porozumienie prawne o warunkach pobytu wojsk państw NATO na terytoriach innych państw członkowskich

• SPSS AMOS ang. Analysis of Moment Structures — analiza struktur momentu

• UNAMA ang. United Nations Assistance Mission in Afganistan — Misja Wsparcia Narodów Zjednoczonych w Afganistanie

• UNOTIL ang. United Nations Office in Timor Leste — Biuro Narodów Zjednoczonych w Timorze Wschodnim

• UN ang. United Nations — Organizacja Narodów Zjednoczonych

• UNOMIG ang. United Nations Observer Mission in Georgia — Misja Obserwacyjna Narodów Zjednoczonych w Gruzji

Wprowadzenie

Środowisko współczesnych operacji wojskowych jest wielowymiarowe oraz wieloaspektowe. Operacje reagowania kryzysowego z przełomu XX oraz XXI wieku przeprowadzone były na pograniczu cywilizacji europejsko — azjatyckiej oraz w jednorodnym cywilizacyjnie środowisku arabskim. Pogranicze cywilizacyjne korzystnie wpływa na komunikację międzykulturową ze względu na wcześniejsze kontakty, natomiast jednorodne środowisko utrudnia komunikację z uwagi na ich wcześniejszy brak. Komunikacja z ludźmi z różnych cywilizacji obarczona jest ryzykiem nieporozumienia lub błędu w zrozumieniu wzajemnych interakcji. Środowisko prowadzonej operacji reagowania kryzysowego oraz szeroko rozumianych operacji wojskowych, wpływa na interakcje między odmiennymi kulturami. Wymaga to od uczestników operacji zapoznania się z kulturą, religią, językiem oraz zwyczajami w rejonie jej prowadzenia.

Zdeterminowane środowisko cywilizacyjne operacji wymaga odrzucenia przez jej uczestników etnocentrycznych postaw na rzecz komunikacji międzykulturowej.

Środowisko wielokulturowe operacji reagowania kryzysowego jest istotnym procesem wymiany informacji — aktem porozumiewania się i rozumienia pomiędzy przedstawicielami różnych kultur, wpływającym na osiąganie celu operacji reagowania kryzysowego. Odpowiednie przygotowanie uczestników operacji do osiągnięcia jej celu powinno uwzględniać aspekt cywilizacyjny i kulturowy, by osiągnąć oczekiwany poziom komunikacji międzykulturowej. Środowisko cywilizacyjne i kulturowe operacji ze względu na jej sytuowanie będzie manifestowało swoją spójność jako instrument obrony swej tożsamości, stąd konieczne jest przekonanie lokalnej ludności co do zamiarów i celów operacji, by ich pozyskać do budowania ich przyszłości.

Głównym problemem związanym z kwestiami cywilizacyjnymi i kulturowymi, jest postrzeganie, poznanie siebie wzajemnie i zrozumienie odmienności. Dlatego też badania współczesnych operacji w kontekście bezpieczeństwa kulturowego powinny być prowadzone w celu identyfikacji oraz przeciwdziałania tym zagrożeniom, a nie ograniczania współwystępowania odmienności oraz różnic. Tezą niniejszej monografii jest stwierdzenie, iż w obecnym dynamicznym świecie, konflikty na tle kulturowym są niezwykle powszechne, zaś doświadczenie z operacji wojskowych często jest niewykorzystane, a aspekt kulturowy powinien być jednym z ważniejszych elementów szkolenia.

W wielu przypadkach wzajemnych kontaktów udowodniono, że idea dialogu oraz kontakty między kulturami, czy cywilizacjami potrafią zawieść. Okazało się, że nasza świadomość kulturowa oraz komunikacja nie jest na tyle zdeterminowana, by poradzić sobie ze wszystkim aspektami życia w wielokulturowym społeczeństwie. Na kanwie tych doświadczeń wyłaniają się zagrożenia społeczne oraz cywilizacyjno- kulturowe.

Środowisko działania sił zbrojnych charakteryzuje się współwystępowaniem i wzajemnym przenikaniem się zagrożeń militarnych i pozamilitarnych, często o charakterze asymetrycznym. Ryzyko konfliktu zbrojnego na dużą skalę zmniejszyło się radykalnie, jednakże nie można takiego wykluczyć w najbliższej przyszłości, obserwując rozwój wydarzeń w Afganistanie, Syrii, Iraku, Jemenie, czy w Libii.

Kompleksowe przedstawienie istoty przebiegu operacji w Islamskiej Republice Afganistanu wymaga gruntownej analizy problemu, w tym samych operacji i ich historii.

Głównym problemem związanym z kwestiami cywilizacyjnymi i kulturowymi, jest postrzeganie, poznanie siebie wzajemnie i zrozumienie odmienności. Dlatego też badania w obszarze bezpieczeństwa kulturowego powinny być prowadzone w celu identyfikacji oraz przeciwdziałania tym zagrożeniom, a nie ograniczania współwystępowania odmienności.

Polskie siły zbrojne stoją w obliczu zagrożenia dla pokoju i stabilności narodowej i międzynarodowej, będącymi podstawą szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Należą do nich konflikty etniczne, kryzysy ekonomiczne, zachwianie stabilności politycznej, zorganizowana przemoc i łamanie praw człowieka, rozprzestrzenianie broni masowego rażenia, terroryzm i zorganizowana przestępczość transnarodowa. Lista zagrożeń oraz układ priorytetów z nimi związanych zmienia się z czasem i różni w zależności od położenia, kultury i ludności.

W różnym okresie czasu niektóre zagrożenia zanikają, ujawniają się, inne trwają nadal, a jeszcze inne wyłaniają się ponownie ze zwiększoną siłą. Dlatego charakter zagrożeń i wyzwań dla bezpieczeństwa państw europejskich uległ zmianie. Obecnie zdecydowanie zmniejszyła się groźba wojny globalnej, jednak nie można wykluczyć pojawienia się takiej ewentualności w odleglejszej perspektywie czasowej. Współczesne siły zbrojne nie są przygotowywane do zagrożenia wojennego na skalę światową lub kontynentalną. Wzrasta liczba kryzysów lokalnych, przeradzających się niejednokrotnie w lokalne lub regionalne konflikty. Większość z nich posiada asymetryczny charakter. Ich źródła są różnorodne: waśnie etniczne, konflikty religijne, spory graniczne, naruszenia praw człowieka, katastrofy naturalne i wywołane działalnością człowieka, niedobór podstawowych środków do egzystencji, zapaść gospodarczo-cywilizacyjna oraz osłabienie lub rozpad struktur państwowych, destabilizacja polityczna i gospodarcza poza granicami.

Dlatego też siły zbrojne muszą być przygotowane na wszelkie rodzaje zagrożeń. Europa staje w obliczu coraz większej ilości konfliktów społecznych, kulturowych i cywilizacyjnych, gdzie różnorodności jest ciężko się pojednać i wypracować wspólny obszar współpracy.

Na podstawie doświadczeń międzynarodowych można stwierdzić, iż szkolenia międzykulturowe są niezmiernie istotnym oraz zasadnym elementem szkolenia sił zbrojnych. W perspektywie przyszłych operacji stosowne jest prowadzenie wnikliwych badań nad ich różnorodnym środowiskiem prowadzenia.

Dlatego też należy się oprzeć na wszelkich możliwych doświadczeniach w tym zakresie oraz przeanalizować podejmowane przedsięwzięcia przez komponenty cywilny oraz wojskowy w trakcie operacji[1]. Z drugiej strony można postawić tezę, iż stanowienie międzynarodowej koalicji wymaga nie tylko politycznych decyzji, ale również szacunku, zaufania, cierpliwości oraz wysokiego poziomu wiedzy sojuszników, jak i wrażliwości kulturowej. Aby zyskać większą skuteczność oraz przeciwdziałać pojawiającym się problemom, organizacje cywilne oraz wojskowe powinny podjąć szereg inicjatyw związanych z wdrażaniem świadomości kulturowej. Kultura, bezpieczeństwo kulturowe oraz aspekty międzykulturowości powinny być systematycznie włączane w szkolenia, doktryny oraz procedury planowania operacji poza granicami kraju. Zaś eksperci kulturowi powinni być angażowani od początku prowadzenia operacji, by swoją wiedzą wspomagali jej uczestników. Należy podkreślić, iż świadomość kulturowa musi być nie tylko włączona w proces planowania, ale i w cały okres prowadzenia operacji. Wyznaczniki oraz czynniki kulturowe powinny być przygotowywane i gromadzone we wspólną bazę informacyjną danego rejonu konfliktu. Ze względu na nacisk kładziony na zrozumienie ludności cywilnej, jej zwyczajów oraz tradycji nabiera szczególnego znaczenia sztuka zdobywania informacji poprzez czynnik ludzki. Istotą tego komponentu jest pozyskiwanie informacji. Jednakże w kontekście prowadzenia działań należy zwiększyć swoją uwagę na jakość oraz źródła tych informacji[2], które są podstawą niekonwencjonalnego działania w rejonie operacji. Konieczne jest podkreślenie zmieniających się warunków działania, w których podstawowe informacje kulturowe mogą nie wystarczyć.

Zadaniem sił zbrojnych jest stworzenie takiego komponentu, który będzie posiadał wysokie kompetencje oraz wrażliwość kulturową, wyrażoną w płynności mówienia w językach obcych, znajomości mieszkańców oraz ich sposobu myślenia. Umiejętności te stają się przydatne między innymi w negocjacjach jak i kontaktach z ludnością cywilną. Wnioski z badań wskazują, że obecnie brakuje specjalistów z tego obszaru, a co za tym idzie również merytorycznych szkoleń ze świadomości kulturowej rejonu przyszłej operacji poza granicami kraju.

Autorkom pracy szczególnie zależało na pokazaniu jak ważnym elementem jest kultura w procesie przygotowania do wielonarodowej operacji. Co więcej międzykulturowość w znaczny sposób wpływa na osiąganie celu operacji reagowania kryzysowego w zróżnicowanym środowisku kulturowym. Zatem uczestnicy operacji reagowania kryzysowego powinni zostać właściwie przygotowani pod względem znajomości podobieństw i różnic kulturowych, by posiadać zdolności do nawiązania komunikacji międzykulturowej. Efektem przygotowania międzykulturowego powinna być umiejętność nawiązywania komunikacji, tolerancja i zrozumienie innych cywilizacji w aspekcie ich oczekiwań, dążeń i systemu wartości.

[1] Por., J. Kucharczyk, Kłopoty z wielokulturowością, [w:] A. Jawłowska (red.), Różnica i różnorodność. O kulturze ponowoczesnej — szkice krytyczne, Studia Kulturoznawcze, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań, 1996, s. 51—71.

[2] Zob. A. Richard, Report for Congress, Open Source Intelligence OSINT — Issues for Congress, Congressional Research Service, 2007, s. 4—8.

Rozdział 1
Geneza i przebieg operacji w Islamskiej Republice Afganistanu

1.1. Istota oprowadzenia operacji poza granicami kraju

Dynamiczne trendy w rozwoju cywilizacyjnym państw, zmiany w środowisku naturalnym, postęp w nauce, technice i technologii, głównie informacyjnej, sprawiają, że pojawianie się nowych scenariuszy polityki bezpieczeństwa militarnego musi nieść ze sobą nowe narzędzia polityczno-dyplomatyczne.

Ciągła dynamika tych zjawisk wymaga od tworzonych obecnie naszych Sił Zbrojnych, głównie dźwigających ciężar utrzymania bezpieczeństwa militarnego, nowego i niekonwencjonalnego, lecz zdecydowanego reagowania, nawet na niewielkie konflikty regionalne, które z czasem mogą stać się niebezpieczne dla Polski. Reagowanie na pojawiające się zagrożenia nie będzie aktem jednostronnym i krótkotrwałym, jak wskazują doświadczenia w byłej Jugosławii i na Bliskim Wschodzie.

Dla naszych Sił Zbrojnych funkcjonujących od 12 marca 1999 r. w strukturach Sojuszu NATO, oznacza to posiadanie w czasie pokoju części mobilnych sił, odpowiednio wyposażonych i przygotowanych do działania w składzie międzynarodowym. Zakres przygotowania tych sił musi być odpowiednio szeroki i ukierunkowany na zadania, które mają swoją specyfikę w aspekcie czasu, przestrzeni i warunków geograficznych (teren, klimat itp.)[1].

Przez długi czas bezpieczeństwo państw oparte było na sile militarnej. Siła i suwerenność stanowiły kamienie węgielne systemu państw narodowych. Budowie siły wojskowej podporządkowane zostały pozostałe komponenty stanowiące o pozycji państwa: zasoby naturalne, położenie geograficzne, potencjał demograficzny, stan zaawansowania naukowego i technologicznego itp. Z czasem stan ten zmienił się. Po drugiej wojnie światowej powstały dwa bloki państw skupione wokół mocarstw dysponujących potężną siłą wojskową. Narastanie potencjałów militarnych po obu stronach nie powodowało konieczności ich użycia. Potencjały te stały się doskonałym środkiem odstraszania i politycznego oddziaływania na swoich przeciwników. „Równowaga strachu” stała się jedną z metod zapewnienia własnego bezpieczeństwa. Współcześnie bezpieczeństwo wymaga równowagi między elementami wojskowymi i pozawojskowymi. Gama oddziaływań wzajemnych ciągle się poszerza. Obejmuje ona płaszczyzny polityczne, ekonomiczne, naukowo-techniczne, kulturowe a także ekologiczne i humanitarne. Oznacza to, że państwa, podejmując tak szeroką współpracę, na przykład w ramach procesu podjętego przez Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE), decydują się na równie szerokie traktowanie potrzeb i środków zapewnienia własnego bezpieczeństwa narodowego. Jest to powodowane z jednej strony próbą znalezienia jak najskuteczniejszej formuły bezpieczeństwa, a z drugiej zaś „kurczeniem się” współczesnego świata w efekcie postępu naukowo-technicznego.

Postęp cywilizacyjny to powstawanie nowych zjawisk rodzących zagrożenia dla bezpieczeństwa państw, ale także większe możliwości rozpoznawania i eliminowania tych zagrożeń. Jak więc widać bezpieczeństwo współczesnych państw to stale poszerzający się zespół wartości, podlegających ochronie za pomocą wzbogacającego się instrumentarium środków owe wartości zabezpieczających[2]. Jest to zatem główny powód pojawienia się w ostatnich latach nowych aspektów bezpieczeństwa wynikających z szerokiego rozpatrywania innych obszarów bezpieczeństwa — energetycznego, żywnościowego, kulturowego.

Priorytet bezpieczeństwa militarnego, mimo zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, pozostaje nadal niezachwiany. Chociaż we współczesnym świecie możliwości wykorzystania siły zmniejszają się, to jednak jeśli chodzi o zasadnicze interesy narodu, brana jest ona pod uwagę jako podstawowy środek ich zapewnienia. Powszechnie uznaje się, że w celu zapewnienia bezpieczeństwa terytorialnego i narodowej niezależności, posiadanie siły militarnej jest niezbędne. U źródeł tego przekonania leży brak wiary w skuteczność innych metod zapewnienia bezpieczeństwa terytorium państwa bądź jej odzyskania. Aspekty wojskowe nie wyczerpują jednak istoty sprawy i same w sobie nie są w stanie skutecznie zapewnić bezpieczeństwa. Porównywanie potencjałów wojskowych państw nie jest podstawą do orzekania o stanie ich bezpieczeństwa.

Państwom przyznaje się prawo do zachowania siły wojskowej na potrzeby narodowej obrony. Jednak fakt, że państwa prowadzące politykę bezpieczeństwa opartą na umacnianiu własnej siły wojskowej i wąskich interesach narodowych, mogą stać się poważnym destabilizatorem bezpieczeństwa międzynarodowego.

Współczesne operacje reagowania kryzysowego realizowane poza granicami kraju są usytuowane w dynamicznie rozwijającym się globalnym środowisku. Ich wielonarodowy charakter spowodował przewartościowanie poglądów na temat bezpieczeństwa oraz obronności, w kontekście użycia i działania sił zbrojnych. Liczba operacji reagowania kryzysowego wpłynęła również na liczebność podmiotów zaangażowanych w realizację zadań o charakterze militarnym oraz pozamilitarnym.

Dla zrozumienia charakteru współczesnych operacji pokojowych niezbędne jest wskazanie istoty różnic w ładzie międzynarodowym po zimnej wojnie. Początek lat dziewięćdziesiątych był okresem przełomowym i wówczas zaczął kształtować się nowy ład międzynarodowy. Koniec silnych napięć pomiędzy Wschodem a Zachodem zaowocował wzrostem roli oraz jednomyślności Organizacji Narodów Zjednoczonych, ale jednocześnie spowodował pojawienie się nowych źródeł konfliktów, narodowościowych, etnicznych oraz religijnych[3].

Diametralne zmiany w globalnym środowisku bezpieczeństwa oraz wzajemna zależność między polityką wewnętrzną a zagraniczną państw powodują, iż strategia działania sił zbrojnych w operacjach reagowania kryzysowego nie może być utożsamiana jedynie ze sztuką rozdziału i użycia środków wojskowych[4]. Co więcej, nie istnieje jedna prawidłowa droga używania sojuszniczych czy koalicyjnych sił zbrojnych w operacji wielonarodowej. Asymetryczność oraz hybrydowość wobec nowych konfliktów wygenerowała potrzebę szukania nowych rozwiązań w zakresie zapewnienia i utrzymywania bezpieczeństwa. Nowe wyzwania sprawiają, że klasyczne armie coraz rzadziej są w stanie odnieść pełen sukces w prowadzonych operacjach. Ponadto, doświadczenia z Iraku oraz Afganistanu wskazują zasadność tezy, iż klasyczne operacje militarne, mimo przewagi siły i technologii, nie są w stanie zagwarantować pokonania przeciwnika, stosującego asymetryczne, niekonwencjonalne metody oraz środki walki. Dlatego też działania opierające się na klasycznym postrzeganiu obszaru, siły oraz czasu ulegają hybrydyzacji. Czynniki te pełnią rolę czynnika rozstrzygającego, który nabiera zupełnie nowego znaczenia[5]. Siła, czas oraz obszar mogą być rozpatrywane jako zmienne, które wywierają na siebie wpływ i są zależne od siebie. Okazuje się również, iż czas i informacja stały się siłą sprawczą w przestrzeni działań zbrojnych. Siła zaczęła ustępować miejsca kooperacji (synergii) w działaniach, co niejako wpłynęło na obszar, który stał się ścisłym, określonym oraz precyzyjnym działaniem. Stąd klasyczne czynniki operacyjne siła, informacja, czas i obszar nadal są istotne i spełniają ważną funkcję w osiąganiu celu operacji reagowania kryzysowego[6].

Przyczyną tych zmian stał się przeciwnik oraz metody i środki przez niego stosowane. Niezdolność do prowadzenia otwartego konfliktu sprawiła, że jego metody stały się niekonwencjonalne i niestandardowe z punktu widzenia sił zbrojnych. Zaś strony uczestniczące są trudne do identyfikacji poprzez tradycyjne rozumienie cech sił zbrojnych. Trudne są również do identyfikacji metody walki stosowane przez przeciwnika, przez co utrudnia to efektywne zastosowanie potencjału do osiągnięcia zwycięstwa. Asymetryczne metody oraz środki pozwalają podmiotowi atakującemu na osiągnięcie efektów, niewspółmiernie wyższych, niż wskazywałaby na to skala zaangażowanych sił. Istotą działań asymetrycznych są niskie koszty działania przy niewspółmiernie wysokich efektach.

Istotnym problemem ze względu na niejednoznaczność literatury w tym zakresie jest scharakteryzowanie oraz określenie czym są operacje reagowania kryzysowego i wedle jakiej nomenklatury operacje lub misje powinny być identyfikowane.

Misje, w których mogą wziąć udział Siły Zbrojne RP obejmują wieloaspektowy obszar zainteresowania, począwszy od kryzysu lokalnego lub regionalnego w granicach państwa, do konfliktu zbrojnego poza granicami Rzeczpospolitej[7]. W literaturze, określenie misja, zazwyczaj pojawia się w kontekście misji wojskowych, pokojowych oraz stabilizacyjnych.

Misje wojskowe to przedstawicielstwa kierowane na zaproszenie drugiego państwa dla wypełnienia ściśle określonych celów: doradczych, pomocniczych lub na zlecenie organizacji międzynarodowych dla wypełnienia celów kontrolnych lub rozjemczych[8].

Misje pokojowe określają rodzaj misji o charakterze mediacyjno — monitorujacym lub obserwacyjno — nadzorującym prowadzonych przez niewielką liczbę personelu (od kilku do kilkudziesięciu osób)[9].

Organizacje międzynarodowe i państwa stosują różną klasyfikację misji pokojowych. Przykładowo, Organizacja Narodów Zjednoczonych do misji pokojowych z udziałem sił wojskowych zalicza misje obserwacyjne, utrzymania pokoju podejmowane na podstawie rozdziału VI Karty Narodów Zjednoczonych (KNZ), wymuszania pokoju podejmowane na podstawie rozdziału VII KNZ, czy humanitarne. Natomiast Unia Europejska realizuje tak zwane Misje Petersberskie, poszerzone o wymuszanie pokoju.

Określenie operacja pojawia się w doktrynie amerykańskiej. Termin operacje stabilizacyjne wywodzącą się z amerykańskiej doktryny działania sił lądowych FM — 03 i powszechnie zostały przyjęte przez środowisko wojskowe oraz media. Mimo to w literaturze polskiej brak jest definicji określającej ten rodzaj operacji, w której uczestniczą Siły Zbrojne RP.

W połączonej doktrynie sojuszniczej (ang. AJP-01 Allied Joint Publication) w pojęciu Sojusznicze Operacje Połączone zawarty jest także termin Operacje Reagowania Kryzysowego spoza Artykułu V. Termin ten jest zbliżony pojęciowo do charakteru misji jakie prowadzą wojska w trakcie misji stabilizacyjnych (ang. Non-Article 5 Crisis Response Operations).

Jak wynika z obserwacji, misje pokojowe i stabilizacyjne nie ograniczają się jedynie do zadań wojskowych — są to misje kompleksowe, wieloaspektowe, obejmują zarówno działania wojskowe jaki i polityczne, ekonomiczne, społeczne oraz kulturowe. Podstawowym założeniem dla tego rodzaju misji jest współpraca cywilno-wojskowa i ścisła koordynacja działań, tak na szczeblu międzynarodowym, jak również na szczeblu narodowym: międzyresortowym i resortowym.

Operacja wedle definicji zawartych w materiałach źródłowych może oznaczać część sztuki wojennej, zespół walk, bitew, uderzeń ogniowych i manewrów toczonych lub wykonywanych na lądzie, w powietrzu i na morzu przez związki operacyjne różnych rodzajów wojsk i sił zbrojnych, połączonych wspólną myślą przewodnią, prowadzonych pod jednym kierownictwem, dla osiągnięcia określonego celu[10]. Operacja to również zespół różnorodnych działań związków operacyjnych, rodzajów sił zbrojnych lub specjalnie wydzielonych zgrupowań dla osiągnięcia celu strategicznego (operacyjnego). Obejmuje skoordynowane czasowo i przestrzennie działania realizowane przed starciem zbrojnym, bitwy (walki) oraz działania po bitwie (walce) w czasie pokoju, kryzysu i wojny. Bitwy (walki) oraz działania wchodzące w skład operacji, mogą być skoordynowane czasowo i przestrzennie lub też prowadzone niezależnie od siebie[11]. Istotę operacji można również rozpatrywać w ujęciu narodowym, przez co można wyszczególnić operacje prowadzone przez poszczególne komponenty sił zbrojnych: operacje lądowe, powietrzne i morskie[12].

W klasyfikacjach uwzględniających podział sił zbrojnych zazwyczaj pojawia się definicja operacji połączonej, w ramach której wyróżnia się operacje połączone jako: sojusznicze, wielonarodowe oraz narodowe[13]. Sojusznicze operacje połączone są definiowane jako operacje wojenne, wynikające z artykułu 5 Traktatu Waszyngtońskiego, co budzi pewne wątpliwości. Takie podejście ogranicza zakres używania sojuszniczych sił połączonych i wskazuje na niepełne spektrum możliwych do wykonania zadań[14].

W podobnym ujęciu zdefiniowano wielonarodowe operacje połączone jako operacje reagowania kryzysowego prowadzone przez połączone siły sojuszu lub nie należące do niego. Natomiast narodowym operacjom połączonym przypisano funkcję reakcji w przypadku konfliktów o małej skali intensywności.

Zasadnym jest podkreślenie, iż w istocie działania sojusznicze, wielonarodowe, narodowe mogą być prowadzone w wyszczególnionych uwarunkowaniach, które nie powinny jednak stanowić podstawy ich klasyfikacji.

Zmiany w postrzeganiu kwestii zapewniania bezpieczeństwa na świecie wskazują, że podstawowym kryterium wyróżniającym rodzaje operacji powinien być cel polityczny konfliktu. Dlatego należy wyróżniać operacje wojenne, reagowania kryzysowego i pokojowe[15].

Rycina 1. Podział operacji we współczesnych uwarunkowaniach geopolitycznych. Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Czupryński, Kampania i operacja — próba systematyki pojęć. [w:] Charakter przyszłych operacji. Materiały z konferencji naukowej. AON, Warszawa, 2004, s. 112.

Analiza materiałów źródłowych wskazuje również na większe skupienie nad kategoryzacją operacji, niż ich celu oraz podwyższeniu efektywności prowadzonych działań. Jak wskazują również inni badacze przedmiotu nie jest zasadne ograniczanie możliwości prowadzenia operacji wojennych, reagowania kryzysowego i pokojowych odpowiednio do skali zaangażowania sił i ich składu według kryterium narodowości lub przynależności do danego systemu bezpieczeństwa. Wielonarodowość lub udział sił tylko jednego państwa oraz przynależność do sojuszu jest cechą danej operacji.

Problemy związane z klasyfikacją operacji oraz misji wynikają często z mylnej interpretacji celu konfliktu i jego przedmiotu. Współcześnie nie można postawić znaku równości między celem konfliktu, a jego przedmiotem. Jednym z wyzwań współczesności jest umiejętne przeciwstawianie się globalnym zagrożeniom oraz ich eskalacji. Osiągnąć to można dzięki wspólnemu, wielonarodowemu, zintegrowanemu i połączonemu działaniu.

Dlatego też za ujednoliconą definicję operacji reagowania kryzysowego, można przyjąć narodowe, sojusznicze, wielonarodowe, wielofunkcyjne i wielowymiarowe działania prowadzone przez siły zbrojne, mające na celu usuwanie przyczyn sytuacji kryzysowych zagrażających regionalnemu lub światowemu bezpieczeństwu albo naruszeniu praw człowieka. Ich istotą jest bezpośrednie oddziaływanie na przyczynę sytuacji kryzysowej, po której neutralizacji lub usunięciu przestaje być zasadne działanie militarne. Ponadto charakter współczesnych operacji reagowania kryzysowego należy rozważać w aspekcie odpowiedzialności międzynarodowego społeczeństwa za światowy pokój[16]. Zadaniem operacji reagowania kryzysowego w danym kraju lub w międzynarodowym środowisku jest niedopuszczenie do przekształcenia sytuacji kryzysowych w wojnę lub inny konflikt. Ich istotą jest wspieranie celu politycznego społeczności w ujęciu światowym, regionalnym i narodowym[17].

Operacje reagowania kryzysowego są dość ogólnym i bardzo pojemnym terminem. Istnieją różne podziały oraz różnice związane z podziałem operacji prowadzonych przez organizacje międzynarodowe. Przyjmując doktrynalny podział operacji ONZ, NATO, UE, USA oraz Polski przedstawiono ich analizę porównawczą. Wnioski z analizy porównawczej istoty poszczególnych operacji miały na celu wykazanie nomenklatury doktrynalnej stosowanych określeń operacji, ich podobnych cech, a nie określenia kryterium ich klasyfikacji.

Tabela 1. Nomenklatura doktrynalna stosowana do określenia operacji według założeń NATO, UE, ONZ, Polski. Źródło: Opracowanie własne na podstawie dokumentów doktrynalnych NATO, UE, ONZ, USA, Polski.

Doktrynalny podział operacji ONZ, NATO, UE, USA oraz Polski przedstawiono w oparciu o dokumenty strategiczne, doktrynalne oraz regulaminy obowiązujące w prawie międzynarodowym. Podstawą wyszczególnienia operacji w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych są:

• Peacekeeping restructures to strengthen field operations, United Nation’s Peace Operations, Year in Review 2007, s. 7,

• J. M. Guéhenno, United Nations Peace Operation. Principles and Guidelines, DPKO, New York, 2008,

• Raport Panelu ONZ ds. Operacji Pokojowych[18], A/55/305 — S/2000/809, Część II, s. 2.

Podział operacji Sojuszu Północnoatlantyckiego został dokonany na podstawie następujących dokumentów strategicznych:

• NATO Glossary of Terms and Definitions, AAP-6 (V), 2010,

• Allied Joint Doctrine, AJP-01 (D), December 2010,

• Allied Joint Doctrine for Non-Article 5 Crisis Response Operations, AJP 3.4.1.

Podstawą do przedstawienia podstaw operacji Unii Europejskiej są:

• Wersja skonsolidowana Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, C 83/51, 30.3.2010,

• A. Missiroli, Chaillot Paper, From Copenhagen to Brussels. European defence: core documents, vol. IV, December 2003,

• Core Documents, EU Security and Defence, vol. V, Chaillot Paper, no. 75, February 2005, s. 117—121 A.

W celu kompleksowego przedstawienia nomenklatury operacji posłużono się również dokumentami doktrynalnymi obowiązującymi w Stanach Zjednoczonych:

• CRS Issue Brief for Congress, Peacekeeping and Related Stability Operations, Issues of U.S. Military Involvement, 2007.

• Stability operations, Headquarters, Department of the Army, FM 3—07, 2008.

Kompleksowość poruszanej tematyki wymaga również pokazania polskich podstaw prawnych operacji ujętych w Regulaminie Działań Wojsk Lądowych, Dowództwo Wojsk Lądowych, DWLĄD, 115/2008, Warszawa, 2008.

W doktrynach przyjmuje się odmienne nazewnictwo prowadzonych działań, które wynika z pragmatyki organizacji międzynarodowych, lecz nie można wykluczać innych prowadzonych działań przez te instytucje. Dlatego też pojawia się niejednoznaczność w literaturze przedmiotu, w której często zamiennie używa się pojęcia operacja lub misja.

Na podstawie dokumentów doktrynalnych, Sojusz Północnoatlantycki przeprowadza dwa rodzaje operacji. Są to operacje związane z zastosowaniem artykułu 5 oraz operacje spoza artykułu 5 (schemat 2).

Rycina 2. Podział operacji według założeń NATO. Źródło: Allied Joint Doctrine for Non-Article 5 Crisis Response Operations, AJP 3.4.1.

Operacje wynikające z artykułu 5, oparte są o zapis Traktatu Waszyngtońskiego[19], zgodnie z którym strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego.

O każdej takiej zbrojnej napaści i o wszystkich podjętych w jej wyniku środkach zostanie bezzwłocznie powiadomiona Rada Bezpieczeństwa. Środki takie zostaną zaniechane, gdy tylko Rada Bezpieczeństwa podejmie działania konieczne do przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa[20].

Z zobowiązań zawartych w artykule 5 może wynikać również prowadzenie operacji połączonych[21], które mogą wpisywać się w kanon obrony kolektywnej.

Operacje reagowania kryzysowego spoza artykułu 5 (ang. Non Article 5 Crisis Respons Operations) wyróżniają operacje: przeciwdziałania działaniom nieregularnym, poszukiwawczo — ratownicze, zapewniające swobodę żeglugi i lotów, wspierające wprowadzone sankcje i embarga, ewakuacyjne personelu niewojskowego, wspierające władze cywilne, operacje reagowania kryzysowego i operacje wycofujące[22].

Unia Europejska prowadzi działania w ramach Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony. W 1999 roku na szczycie Rady Europejskiej wyznaczono cele Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony. Jednakże najistotniejsze postanowienia zostały zawarte w Traktacie z Amsterdamu, włączono do TUE tzw. misje petersberskie gdzie Unia Europejska może przeprowadzać:

• misje humanitarne i ratunkowe,

• misje utrzymania pokoju,

• misje zbrojne zarządzania kryzysowego, w tym przywracania pokoju (misje petersberskie)[23].

Katalog misji petersberskich został kolejno rozszerzony w 2009 roku w Traktacie Lizbońskim, gdzie przy użyciu środków cywilnych i wojskowych misje te obejmują:

• wspólne działania rozbrojeniowe,

• misje wojskowego doradztwa i wsparcia,

• misje zapobiegania konfliktom i utrzymanie pokoju,

• misje zbrojne, służące zarządzaniu kryzysowemu, w tym misje przywracania pokoju i operacje stabilizacji sytuacji po zakończeniu konfliktów[24].

Organizacja Narodów Zjednoczonych przeprowadza działania na rzecz utrzymywania pokoju, poprzez kierowanie misji pokojowych w rejony dotknięte konfliktem[25]. Zadania operacji pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych obejmują zabiegi mające na celu odbudowę zaufania, wprowadzanie ustaleń dotyczących podziału władzy, pomoc w przeprowadzaniu wyborów, umacnianie rządów prawa oraz ekonomiczny i społeczny rozwój[26]. Misje obejmują pięć głównych obszarów działalności:

• zapobieganie konfliktom,

• tworzenie pokoju,

• utrzymywanie pokoju,

• budowanie pokoju,

• wymuszanie pokoju[27].

Każda z przedstawionych organizacji prowadzi różnorodne operacje. Niektóre mają całkowicie odmienny zakres działań, strukturę oraz formę przygotowania uczestników operacji, zaś niektóre są zbieżne.

Dokonując identyfikacji operacji reagowania kryzysowego, uwzględniono również w podziale operacji podejście amerykańskie oraz polskie, zawarte kolejno w Stability operations, Headquarters, Department of the Army, FM 3—07, Peacekeeping and Related Stability Operations, Issues of U.S. Military Involvement[28] oraz w Regulaminie Działań Wojsk Lądowych z 2008 roku[29].

Wnioski z analizy badania dokumentów wskazują, iż podstawowe różnice pomiędzy obecnie uruchamianymi operacjami a misjami, oprócz zdecydowanie lepszej koordynacji i wsparcia operacji polegają coraz częściej na komponencie cywilno — wojskowym. Ponadto dochodzi do zatarcia podziałów pomiędzy różnymi rodzajami operacji, a co za tym idzie dochodzi do niejasności w ich identyfikacji oraz nazewnictwie. Operacje prowadzone przez ONZ, UE oraz NATO zwiększają zakres swoich zadań i są coraz bardziej asymetryczne. Operacje oraz misje podmiotów międzynarodowych przenikają się i przeradzają w kompleks wielostronnych, wielopłaszczyznowych operacji polityczno-wojskowych.

Konkludując należy podkreślić, iż coraz częściej mówi się o zmniejszeniu się politycznego znaczenia aspektu wojskowego bezpieczeństwa na rzecz aspektów ekonomicznych, społecznych, kulturalnych, to jednak bardziej trafne będzie stwierdzenie, że w chwili obecnej następuje redefinicja pojęcia „siła”. Dzisiaj, a będzie to jeszcze ważniejsze w przyszłości, siła zależy w dużym stopniu od tego, które państwo przoduje w rewolucji informacyjnej. Wynikająca z wielkich inwestycji, ale także otwartości tego społeczeństwa, dominująca rola Stanów Zjednoczonych oraz Rosji w najnowocześniejszych technologiach komunikacyjnych i przetwarzania danych umożliwia obserwację kosmosu, bezpośrednie komunikowanie się i zdolność do integracji niezwykle złożonych systemów informacyjnych. Umożliwiło to obydwu mocarstwom na osiągnięcie „przewagi informacyjnej” pozwalającej na odparcie tradycyjnych zagrożeń o charakterze militarnym. W efekcie doprowadziło to do poprawy bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych, państw Unii Europejskiej, Japonii i innych państw wysoko uprzemysłowionych i zwiększenia stabilizacji międzynarodowej raczej przez zachętę niż przez przymus. Przeszkodą, by wykorzystać ten potencjał jest tradycyjne, głównie militarne pojmowanie bezpieczeństwa i przywiązywanie wagi do takich wyznaczników bezpieczeństwa jak: produkt narodowy brutto, liczba ludności, zasoby energii, ziemi, bogactw naturalnych etc.

1.2. Mnogość konfliktów w Afganistanie — uwarunkowania i charakter

Na przełomie wieków konflikty w Afganistanie były uwarunkowane zaangażowaniem obcych sił w regionie, co wynikało z interesów poszczególnych państw np. Wielkiej Brytanii czy Rosji. Następnie po okresie II Wojny Światowej, rząd komunistyczny, piastujący władzę w Afganistanie w latach 1978—1992, wywołał niespotykaną dotychczas falę uchodźców w historii całego globu, która zaistniała w latach 1970 i 1980. To właśnie z tego okresu pochodzą ogromne obozy dla uchodźców na ziemiach Pakistanu, które początkowo stały się głównym punktem rekrutacji dla zbrojnych grup opozycyjnych — mudżahedinów[30].

Tam, także narodziła się nowa idea, bardziej radykalna, której dziećmi stali się Talibowie.

To oni wywołali dalsze konflikty na terenie Afganistanu, które początkowo dotyczyły wewnętrznych antagonizmów. Następnie doprowadziły do interwencji państw zewnętrznych, które chciały pojmać Osamę bin Ladena, ukrywanego przez Talibów.,

W latach 1978—2012 w wyniku konfliktów zbrojnych na terenie Afganistanu, śmierć poniosło ponad 2 miliony mieszkańców[31]. Można wyodrębnić cztery okresy w niedawnej historii Afganistanu, wyznaczane przez konflikty zbrojne na terytorium kraju.

1.2.1. Rewolucja Saurska i jej konsekwencje

Rok 1978 stał się punktem zwrotnym w historii Afganistanu. Panowanie ostatniego przywódcy z dynastii Musahiban (1929—1978) — Mohammada Daoud Khana zostało przerwane przez decydentów partii komunistycznej. Wydarzenie to miało miejsce 27 kwietnia 1978 roku i przeszło do historii pod nazwą Rewolucja Saurska[32]. Inicjatorami obalenia rządów Daouda Khana byli członkowie Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu (LDPA)[33]. Przyczyną była rosnąca autokracja sprawującego władzę, który zatwierdził nową konstytucję, wprowadzającą prezydencką formę rządów i system jednopartyjny z jedną legalną partią — Partią Rewolucji Narodowej[34]. Warto w tym miejscu nadmienić, iż zdelegalizowano wszystkie inne partie polityczne a przedstawiciele „Parczamu”[35] i inni byli sojusznicy Daouda Khana zostali aresztowani”.No[36]men omen bezpośrednią przyczyną przewrotu wojskowego było (jedno z powszechnych wówczas) zabójstw politycznych, którego celem stał się Mira Akbar Chajbara[37]. Autor zamachu, Abdul Kadir, ogłosił się przewodniczącym Rady Wojskowej lecz nie uzyskał aprobaty Mohammeda Tarakiego[38]. Wdniu 30 kwietnia 1978 roku, powołano Demokratyczną Republikę Afganistanu[39], na czele której w roli premiera stanął, wspomniany Mohammed Taraki. Nowo na stałe władze wzorowały się na modelu radzieckim, a co więcej 6 grudnia 1978 roku Taraki podpisał układ o przyjaźni i współpracy z ZSRR[40]. Rozpoczęto wdrażanie reform społecznych i gospodarczych, m.in. związanych z równouprawnieniem kobiet oraz walką z analfabetyzmem. Wprowadzane pospiesznie radykalne zmiany będące odzwierciedleniem komunistycznej ideologii i sowieckiego modelu naruszały rodowo-plemienne struktury społeczne, hierarchię i zasady religii muzułmańskiej[41], poprzez co wywołały sprzeciw części konserwatywnego i religijnego społeczeństwa afgańskiego. Przejęcie władzy przez komunistów z partii Chalk[42] (Lud), nie zyskało akceptacji przywódców plemiennych. Negowanie tradycji muzułmańskiej wzbudziło ogólną niechęć, która pociągnęła za sobą falę protestów, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu wojny domowej[43]. Na zachodzie kraju, w Heracie miało miejsce krwawe powstanie, w którym śmierć poniosło kilkuset obecnych w mieście Rosjan.

Rząd, w celu stłumienia powstania, poprosił o wsparcie radzieckiego lotnictwa[44]. Sytuacja ta mocno podzieliła społeczeństwo afgańskie, znalazło to odzwierciedlenie w narastającej, wewnątrzpartyjnej walce o władzę — nasiliła się rywalizacja między frakcjami LDPA: umiarkowaną Parczam i radykalną Chalk. We wrześniu 1979 roku został zamordowany prezydent Taraki, którego stanowisko zajął przywódca frakcji Chalk, Hafizullah Amin[45]. Nowy przywódca, nie słuchał Związku Radzieckiego, który namawiał do złagodzenia reform, Amin nawet nie propagował polityki proradzieckiej, zaczął szukać wsparcia w Pakistanie i Stanach Zjednoczonych[46]. Jednak, podobnie jak jego poprzednik został zamordowany, a stanowisko prezydenta objął Babrak Karmal — przywódca frakcji Parczam, (jeszcze bardziej uzależnieni od Moskwy, niż wspomniany Chalk). Prezydent Karmal ogłosił amnestię, na podstawie której wolność uzyskali więźniowie polityczni osadzeni w trakcie panowania dwóch wcześniejszych rządów[47]. Ponadto przywrócono skonfiskowane mienie, przyznano koncesje przywódcom religijnym oraz sprywatyzowano wybrane nieruchomości znacjonalizowane w czasie poprzednich reform. Wszelkie zmiany, z wyłączeniem ogólnej amnestii więźniów, były wprowadzane etapowo[48]. Karmal, jako praktykujący muzułmanin nawoływał do powrotu do tradycyjnych zwyczajów afgańskich oraz islamskich[49].

W opinii ekspertów zwrócenie się przez rząd afgański w stronę komunistycznego Związku Radzieckiego, stało się jednym z kluczowych elementów regresu Afganistanu, co w efekcie doprowadziło do wewnętrznego rozpadu struktur państwa, a także walk bratobójczych.

1.2.2. Radziecka interwencja wojskowa w Afganistanie

Poszukując wyjścia z krytycznej sytuacji, w jakiej znalazł się kraj, u schyłku 1979 roku Babrak Kamal wezwał na pomoc Związek Radziecki. „W epoce zimnej wojny, gdy Związek Radziecki i Stany Zjednoczone toczyły ze sobą walki na terytoriach klientelistycznych państw, kabulscy komuniści nie zawahali się wezwać na pomoc „wielkiego brata” choćby kosztem utraty suwerenności kraju”[50]. Radziecką obecność wojskową w Afganistanie, datuje się od marca 1979 roku, gdy Moskwa rozmieściła swoje myśliwce w dwóch zbudowanych przez siebie bazach lotniczych[51]. Sama interwencja wojskowa rozpoczęła się w grudniu 1979 roku i dała początek długotrwałej, trwającej bowiem. aż do 1993 roku, wojnie domowej. Miała to być „wojna błyskawiczna”, a narodził się wieloletni krwawy i kosztowny konflikt[52] „partyzantów afgańskich z armią rządową i sowieckim korpusem interwencyjnym (w sile do 100 tys. żołnierzy rocznie)”[53].

Pomimo wprowadzenia przez Karmala proreligijnych reformy, nie udało się doprowadzić do zakończenia wojny domowej a opozycja zbrojna, której fundamentem był islam, kontynuowała walki ze świeckim rządem. Sowiecka interwencja w Afganistanie wywołała falę międzynarodowego sprzeciwu[54] i znaczne osłabienie dobrych relacji na linii Wschód-Zachód. W obliczu powyższego opozycja afgańska uzyskała wsparcie rządu USA, krajów Europy Zachodniej i państw regionu (głównie Pakistanu, Arabii Saudyjskiej i Iranu) oraz tysięcy ochotników islamskich, którzy przybyli do Afganistanu w celu prowadzenia „świętej wojny”[55] (podejmowanie wszelkich działań w imię szerzenia i umacniania religii: zarówno poprzez walkę zbrojną czy pokojowe propagowanie islamu). Warto w tym miejscu zauważyć, że „dżihad” stawał się codziennością Afgańczyków, a ZSRR zaczął być postrzegany na arenie międzynarodowej jako najeźdźca, o czym świadczy chociażby wypowiedź francuskiego ministra sprawiedliwości, Jeana François-Poncet’a: „afgański ruch oporu prowadzi wojnę narodowowyzwoleńczą”[56].

W niedługim czasie okazało się, że armia radziecka nie była odpowiednio przygotowana do prowadzenia wojny w tak trudnym górzystym terenie. Już w pierwszych miesiącach po inwazji okazało się, że Rosjanie nie są w stanie skutecznie kontrolować granicy z Pakistanem. Deficyt ludzi zmusił dowódców radzieckich do rezygnacji z jakichkolwiek prób rzeczywistej kontroli i prowadzenia ofensywy na górskie bastiony.

W ramach demonstracji siły (użyto zmechanizowanych pojazdów opancerzonych oraz ciężkiej artylerii i lotnictwa) w kwietniu i czerwcu 1985 roku, Rosjanie zainicjowali szeroko zakrojoną ofensywę na wschód i południowy wschód kraju, która miała na celu unicestwienie wiosek zapewniających wikt osobom biorących udział w przemieszczaniu broni z pakistańskich terytoriów plemiennych[57]. Notabene, tą samą drogą przewożono do Afgańczyków pomoc amerykańską.

Pokłosiem kilkuletnich walk mudżahedinów z armią rządową i radzieckim korpusem interwencyjnym, stały się masowe ucieczki miejscowej ludności do Pakistanu i Iranu, gdzie powstawały bazy szkoleniowe i zaopatrzeniowe wojowników, wspierane przez państwa Europy Zachodniej i Stany Zjednoczone oraz kraje Zatoki Perskiej, w szczególności przez Arabię Saudyjską. W 1985 roku po objęciu władzy w ZSRR przez Michaiła Gorbaczowa, nastąpiło sukcesywne minimalizowanie radzieckiej interwencji wojskowej na ziemiach Afganistanu. Sukcesy mudżahedinów w walce z radziecką armią udowodniły światu, że zwycięstwo w starciu zbrojnym z o wiele silniejszym przeciwnikiem nie pozostaje w sferze utopii[58].

W 1986 roku na czele państwa stanął Mohammad Nadżibullah, szef afgańskiej służby bezpieczeństwa, który proklamował politykę zgody narodowej, rezygnując sukcesywnie z haseł komunistycznych na rzecz propagandy islamu[59]. W ramach liberalizacji systemu nowy przywódca zlikwidował Demokratyczną Republikę Afganistanu, powołując w jej miejsce II Republikę Afganistanu. Jednocześnie została utworzona Komisja Pojednania Narodowego. Pomimo to, że jej program nie został w pełni zrealizowany, rząd zdołał przeciągnąć na swoją stronę wielu mudżahedinów rozczarowanych polityką opozycji[60]. Jesienią 1986 roku opracowano nową konstytucję, zatwierdzoną 29 listopada 1987 roku[61]. Natomiast, w czerwcu 1988 roku Rada Rewolucyjna, której członkowie byli wybierani przez kierownictwo partii, została zastąpiona przez Zgromadzenie Narodowe, wybrane w wolnych wyborach. Diametralnej zmianie uległa wówczas ideologia LDPA, socjalistyczne wzorce zostały wyparte na rzecz ideologii umiarkowanego islamu[62], a w 1989 roku partia zmieniła swoją nazwę na „Partia Ojczyzny”.

W 1988 roku Afganistan, Pakistan, USA i ZSRR zawarły w Genewie porozumienie dotyczące uregulowania konfliktu afgańskiego, na mocy którego to dokumentu 15 lutego 1989 roku ostatnie oddziały wojsk radzieckich opuściły terytorium okupowanego kraju[63].

Nastąpiło podsumowanie dotkliwych strat po stronie radzieckiej: 14500 poległych żołnierzy, 1500 zniszczonych wozów pancernych, 3 tys. samochodów[64]. Jak słusznie zauważa Jean-Charles Jauffret, „rosyjskie straty dowodzą skuteczności najprostszej broni, takiej jak granatnik RPG-7, która pozwoliła ruchowi oporu odnosić zwycięstwa w czasie ataków z zaskoczenia na radzieckie konwoje”[65]. Druga strona konfliktu stała się „wykrwawionym krajem” liczącym zaledwie 10 mln mieszkańców (przeszło milion ofiar[66], w tym 80 % ludności cywilnej, 700 tys. okaleczonych i 1,5 mln przesiedleńców wewnętrznych).

Eksperci z dziedziny polityki międzynarodowej, dopatrują się w trwająca niemal dekadę interwencji wojsk ZSRR w Afganistanie, pośredniej przyczyny upadku bloku wschodniego, ze względu na olbrzymie pokłady kapitałowe, jakie zostały włożone w finansowanie prowadzonych walk, co w efekcie mocno zachwiało gospodarką kraju. Niemniej jednak, armia radziecka opuściła Afganistan w przekonaniu, że „choćby częściowo przywróciła porządek w tym kraju leżącym na skrzyżowaniu azjatyckich szlaków”[67].

1.2.3. Sytuacja po zakończeniu interwencji ZSRR

Jak już wspomniano, w lutym 1989 roku Michaił Gorbaczow wycofał ostatnich żołnierzy z Afganistanu, ale wbrew oczekiwaniom dotychczasowy rząd afgański wciąż utrzymywał się u władzy, dzięki wsparciu finansowemu ze strony ZSRR. Podobnie mudżahedini w dalszym ciągu otrzymywali, także wsparcie ze strony Pakistanu i Stanów Zjednoczonych. Co istotne, powoli wśród mudżahedinów narastał konflikt na tle religijnym, nasileniu uległy antyrządowe działania opozycji przy jej równoczesnym rozpadzie na dwa ugrupowania — sunnickie (siedem partii zdominowanych przez Pasztunów[68] i popieranych przez Pakistan) oraz szyickie (osiem mniejszych ugrupowań współpracujących z Iranem). Ponadto miejsce miały konflikty o podłożu etnicznym, przede wszystkim pomiędzy dominującą ilościowo grupą Pasztunów (popieraną przez ich przedstawiciela Nadżibullaha) a innymi mniejszościami. W lutym 1989 roku ugrupowania opozycyjne utworzyły wspólną radę parlamentarną (Meli Szura), a następnie tymczasowy rząd.

Po ustaniu radzieckiego wsparcia dla reżimu Nadżibullaha mudżahedini sukcesywnie przejmowali kontrolę nad kolejnymi obszarami kraju. Afganistan stał się państwem islamskim, odrzucano wszelkie sugestie i nawiązania do myśli lewicowej, czego wyrazem był artykuł 1 nowej konstytucji z 1990 roku, według którego „Afganistan jest niezależnym, jednolitym i islamskim państwem”[69]. W miejsce II Republiki ustanowiono nową Islamską Republikę Afganistanu. Przed rokiem 1992 dotychczasowa tradycyjna równowaga sił została przesunięta a wpływy zyskały dwie nowe klasy — militarni dowódcy i religijni przywódcy (mułłowie).

Konsekwencją wojny domowej (1992—1996), podczas której stanęły naprzeciwko siebie pasztuńska większość i tadżycko-uzbecka-huzarsko-turkmeńska mniejszość, było całkowite zniszczenie infrastruktury, zapaść organów centralnych oraz upadek wiary społeczeństwa afgańskiego w poprawę sytuacji, co ostatecznie doprowadziło do jego rozwarstwienia[70]. Wiosną 1992 roku gen. Abdul Rasztim Dostum obalił Nadżibullaha i umożliwił zajęcie Kabulu przez mudżahedinów dowodzonych przez Tadżyka, Ahmada Szaha Masuda ze Stowarzyszenia Muzułmańskiego (Dżamija-t Islami)[71]. Formacja ta wespół z kilkoma mniejszymi ugrupowaniami podpisała tzw. porozumienie z Peszawaru, które miało na celu ustabilizowanie sytuacji wewnętrznej. Jej pokłosiem było m.in. sformowanie przejściowego rządu, czego wyrazem było powołanie Rady Kierowniczej, która wyznaczyła na prezydenta Burhanuddina Rabbaniego (Tadżyka, przywódcy Stowarzyszenia Muzułmańskiego)[72]. Przeciwko dominacji stowarzyszenia Muzułmańskiego, do którego oprócz Pasztunów należeli również Tadżycy i Uzbecy, wystąpił przywódca pasztuńskiej fundamentalistycznej Partii Muzułmańskiej (Hezb-e Islami) — Golbuddin Hekmatjar[73].

W marcu 1993 roku podpisano w Islamabadzie porozumienie, na mocy którego premierem Afganistanu został Golbuddin Hekmatjar, jednak pokój trwał tylko kilka miesięcy, gdyż już w następnym roku od nowa wybuchła wojna domowa[74].

Analiza literatury przedmiotu daje wyobrażenie o wielkości antagonizmów występujących wśród ludności Afganistanu, na tle etnicznym. Na tej podstawie można wysunąć wniosek, iż wewnętrzne waśnie znacznie przyczyniły się do wywołania wojny domowej i umożliwiły przejęcie władzy w państwie przez fundamentalistyczne ugrupowanie Talibów.

1.2.4. Afganistan pod rządami Talibów

Z początkiem 1994 roku w Kabulu wybuchły kolejne walki pomiędzy wojskami wspierającymi prezydenta i wojskami przychylnymi premierowi. Pomimo inicjatyw pokojowych podejmowanych przez ONZ i kraje muzułmańskie teren pozostawał polem walki przez cały 1995 rok. Należy, w tym miejscu wskazać wiodąca rolę Talibów[75], ugrupowania fundamentalistycznego, które pojawiło się we wrześniu 1994 roku w Kandaharze proklamując radykalną interpretację islamu[76]. To oni w znacznym stopniu podsycali ludności lokalną do walki.

Rycina 3. Talibowie. Źródło: http://www.nationalism.org/rr/news/talibs.jpg [dostęp: 11.02.2015 r.].

Dla osiągnięcia kluczowego celu, jakim było przejecie władzy w Afganistanie, Talibowie mocno zaangażowali się w trwającą wówczas wojnę domową. W lutym 1995 roku ugrupowane zajęło kwaterę wojsk Hekmatjara pod Kabulem oraz kolejne prowincje (łącznie 10 w ciągu jednego miesiąca)[77]. Przy próbie przejęcia kontroli nad Kabulem, zostali skutecznie wyparci przez wojsko. W listopadzie 1995 roku prezydent Rabbani oznajmił gotowość ustąpienia ze stanowiska w zamian za zawieszenie broni przez Talibów, którzy odrzucili tę propozycję i przypieczętowali odmowę ponownym atakiem na afgańską stolicę. Wobec zaistniałej sytuacji w marcu 1996 roku Rabbani i Hekmatjar podpisali układ wojskowy skierowany przeciwko Talibom[78]. Pomimo oporu zjednoczonych sił państwowych fundamentaliści, uzyskawszy pomoc ze strony Pakistanu, zajęli Kabul i ogłosili powstanie Islamskiego Emiratu w Afganistanie. Powołano Radę Najwyższą z mułłą Mohammedem Omarem na czele, dotychczasowy prezydent i premier uciekli na północ kraju. Nowy rząd zyskał poparcie tylko w Pakistanie, Arabii Saudyjskiej i Zjednoczonych Emiratach Arabskich. ONZ wciąż za przedstawiciela Afganistanu uznawała rząd Rabbaniego, który od 1996 roku przebywał na wygnaniu.

Rycina 4. Terytorium Afganistanu pozostające pod kontrolą Talibów w 1996 roku. Źródło: materiały własne Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych.

W 1998 roku Talibowie zajęli Mazar-i-Sharif, ostatnie z dużych miast, co było jednoznaczne z opanowaniem 95% powierzchni Afganistanu i przejęciem władzy[79]. Walki najbardziej intensywne, wciąż rozgrywały się na północy kraju, gdzie duży opór stawiały zwarte oddziały opozycji tadżyckiej i uzbeckiej, tzw. Sojusz Północny[80] dowodzony przez Masuda[81].

Nowa władza wprowadziła zasady państwa wyznaniowego, opartego na regułach prawa szariatu (prawa muzułmańskiego, którego źródłem jest Koran i Sunna — Tradycja Proroka). Talibowie uformowali państwo, które miało być „współczesnym odzwierciedleniem myśli zawartych w Koranie i słów Proroka sprzed czternastu wieków”[82]. Idea powrotu do pożądanej pierwotnej czystości skrywała głęboki fanatyzm, który znajdował swój wyraz w nowo utworzonym Ministerstwie Wspierania Cnoty i Karania Występku[83]. Ostatecznemu zwycięstwu Talibów sprzyjało zmęczenie społeczeństwa targanego odwiecznymi konfliktami oraz deklarowana przez nich gotowość do walki z korupcją, wszelkiego rodzaju przemytem, haraczami i daninami, jakie dotychczas nagminnie pobierali rodzimi watażkowie[84].

Na początku Talibowie cieszyli się znacznym poparciem wśród ludności afgańskiej, co wynikało z ogromnej potrzeby pokoju wewnętrznego. Z chwilą wycofania się wojsk radzieckich społeczeństwo afgańskie żywiło nadzieję na nadejście długo oczekiwanego spokoju i ładu. Nagła stabilizacja po latach chaosu i bezprawia jawiła się jako obiecująca perspektywa dla długotrwałego pokoju i sukcesywnego rozwoju.

Rycina 5. Uprawa maku, produkcja opium i heroiny — fundamenty gospodarki Talibów. Źródło: http://www.tolerancja.pl/files/afghan-poppy-farmer.jpg [dostęp: 11.02.2015 r.].

Wkrótce społeczeństwo przekonało się o brutalnych metodach i rzeczywistych zamiarach nowej władzy. Na kontrolowanych przez siebie terenach Talibowie, stosując terror jako metodę działania, organizowali ortodoksyjne państwo wyznaniowe: „ustanawiali własne prawa i przepisy, opierając się na skrajnej interpretacji islamu, z zakazem działalności opozycji, ścisłą cenzura, kontrolą mediów i informacji”[85]. Wdrażane ograniczenia obejmowały sukcesywnie kolejne dziedziny życia: „politykę, prawo, obyczajowość, wyznania, edukację, stosunki i zwyczaje społeczne”[86]. Kobietom zakazano podejmowania nauki i pracy oraz zobligowano do noszenia burek.

Na mężczyzn zaś nałożono obowiązek noszenia brody (której długość powinna być identyczna z tą, noszoną przez Proroka Mahometa), co było ściśle kontrolowane (tzn. mierzone) przez Talibów. Obostrzenia dotknęły, także dzieci, którym zakazano zabawy lalkami i zabawkami, gdyż przypominały „grzeszny zachód”. Zakazano m.in. oglądania telewizji, słuchania muzyki, korzystania z internetu i wielu innych aktywności, odwracających uwagę od tego, co najistotniejsze — wiary i modlitwy. Jako alternatywną rozrywkę proponowano obejrzenie „budujących spektakli”, ukazujących obcięcie ręki złodziejowi czy np. ukamienowanie niepraworządnej kobiety[87]. Niszczono zbiory muzealne i wszelkie formy jakiejkolwiek sztuki[88]. „Powołując się na skrajnie pojmowany muzułmański ikonoklazm (w 2001 roku, zniszczono monumentalne Posągi Buddy w Bamjanie — wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO)”[89].

Taki stan rzeczy pociągnął za sobą kolejny exodus — Afganistan opuściło kolejne 5 mln ludzi[90]. Niechęć budził również fakt, iż Talibowie udzielili schronienia członkom organizacji Al-Kaida oraz jej przywódcy, Osamie bin Ladenowi, jednemu z najbardziej poszukiwanych terrorystów świata.

Saudyjczyk sprowadził na terytorium Afganistanu kilka tysięcy najemników różnych narodowości (w szczególności Arabów), w zdecydowanej większości byłych ochotników podejmujących uprzednio walkę na terytorium Afganistanu z Armią Radziecką.

Owe cudzoziemskie oddziały stały się fundamentem władzy Talibanu[91], w rezultacie Afganistan stał się jedną z kluczowych baz terrorystycznych na świecie. Talibowie nawołujący radykalnych fundamentalistów islamskich do walki z niewiernymi zaczęli być problemem na skalę międzynarodową.

Reasumując, należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, iż Stany Zjednoczone początkowo nie odebrały zmiany rządów w Afganistanie jako zagrożenia, wręcz odwrotnie postrzegały taki stan rzeczy jako pożądany, który pozwoli na długo wyczekiwaną stabilizację w regionie. Nie bez znaczenia pozostaje również kwestia, krytyki Talibów wobec Iranu, który od wielu lat postrzegany jest przez Amerykanów jako jeden z największych antagonistów na Bliskim Wschodzie[92].

1.3. Zamachy terrorystyczne — zagrożenie płynące z rządzonego przez Talibów Afganistanu

Diametralna zmiana polityki Stanów Zjednoczonych nastąpiła dopiero po serii zamachów terrorystycznych na placówki zagraniczne USA (atak na ambasady w Kenii i Tanzanii w 1998 roku[93]– fot. 3 oraz na amerykański niszczyciel USS „Cole” w Jemenie[94] — fot. 4), zorganizowanych i przeprowadzonych przez Al-Kaidę.

Wydarzenia te uświadomiły światowemu mocarstwu, jak wielkie zagrożenie płynie z Afganistanu pozostającego pod rządami Talibów. Islamski emirat Afganistanu wyrażał aprobatę dla poczynań Al-Kaidy, okazując przy każdej okazji najgłębszą pogardę dla fundamentalnych praw człowieka, w rezultacie czego został zepchnięty poza margines wspólnoty międzynarodowej[95]. Od 1997 roku tylko takie kraje, jak Pakistan, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie uznawały reżim Talibów[96].

Rycina 5,6. Ambasady USA w Kenii i Tanzanii po zamachach terrorystycznych. Źródło: http://static01.mediaite.com/med/wp-content/uploads/gallery/andrea-mitchell-iran-ally/kenya-tanzania.jpg [dostęp: 11.02.2015 r.].

Rycina 7. Uszkodzenia po ataku na amerykański niszczyciel USS Cole. Źródło: http://images.alarabiya.net/a1/15/640x392_46084_212534.jpg [dostęp: 11.02.2015 r.].

W obliczu powyższego Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1267, która dotyczyła sankcji wobec Al-Kaidy i Talibów, ci drudzy zostali wezwani do wydania Osamy bin Ladena i zaprzestania udzielania wsparcia ugrupowaniom o charakterze terrorystycznym[97]. W niedługim czasie nałożono na Afganistan sankcje: państwa członkowskie zostały zobowiązane do zamrożenia kont bankowych, zapobiegania przekraczania granicy oraz przekazywania wsparcia materialnego, technicznego, w tym broni dla osób i instytucji powiązanych z Al-Kaidą, Osamą bin Ladenem i Talibami[98]. Sankcje sukcesywnie rozszerzano (listopad 1999, styczeń 2001), co było rezultatem skrajnej represyjności reżimu oraz ukrywania członków organizacji o charakterze terrorystycznym (Al-Kaida) oraz arabskich najemników bin Ladena[99]. Talibowie odczytali te decyzje jako przejaw międzynarodowego spisku zarówno przeciwko Afganistanowi, jak i islamowi. Władze w Kabulu ignorowały nawoływania ze strony Zachodu, umiejętnie wykorzystując kolejno wprowadzane ograniczenia, za pogarszającą się sytuację gospodarczą kraju oskarżając Amerykanów i pogłębiając tym samym społeczne niezadowolenie skierowane ku Waszyngtonowi.

Przełomowym momentem stały się zamachy terrorystyczne z 11 września 2001 roku, wówczas na terytorium Stanów Zjednoczonych miały miejsce cztery niemal równoległe ataki z wykorzystaniem samolotów pasażerskich. Sprawcy po opanowaniu jednostek latających skierowali je na znane obiekty na terenie USA: dwie wieże Światowego Centrum Handlu (World Trade Center — WTC), budynek Pentagonu oraz — prawdopodobnie[100] — w Biały Dom lub Kapitol. Zamach na WTC po dziś dzień pozostaje jedyną tak skuteczną operacją, która pociągnęła za sobą olbrzymią liczbę ofiar oraz ogromne straty materialne, tj. pozwoliła w pełni osiągnąć cel terrorystów, jakim jest spektakularny zamach przynoszący możliwie maksymalne straty oraz wzbudzający powszechny strach i panikę. Około 3 tys. osób poniosło śmierć, wielu zostało rannych, a konsekwencje zamachów są odczuwalne po dziś dzień[101].

Rycina 8. Płonące wieże WTC. Źródło: http://www.terroryzm.com/wp-content/uploads/2001/09/wtc5.jpg [dostęp: 20.05.2015 r.].

Wydarzenia 9/11 uświadomiły zachodniej społeczności, że staje w obliczu nowej wojny, wojny prowadzonej nie na polach bitewnych, ale w miastach, biurach, centrach handlowych, centrach kultury, publicznej komunikacji zbiorowej, gdzie każdy może stać się ofiarą. Winą za zamachy obarczono organizację terrorystyczną Al-Kaida[102]. Pod koniec października 2001 roku jej przywódca, Osama bin Laden[103], wystąpił w telewizji Al-Jazeera z komunikatem potwierdzającym odpowiedzialność Al-Kaidy za wydarzenia z 11 września 2001 roku[104]. Saudyjczyk argumentował, iż zamachy terrorystyczne stanowiły przejaw walki o wolność i zagroził ich powtórzeniem. Zachód zareagował niemal natychmiast — 13 września Stany Zjednoczone postawiły Talibom ultimatum z żądaniem wydania Osamy bin Ladena, jednakże spotkały się z odmową, co doprowadziło do zainicjowania akcji zbrojnej. Działaniom podjętym przez Waszyngton sprzyjała, również kolejna rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ — nr 1368 z 12 września 2001 roku. Potępiła ona jednogłośnie zamachy terrorystyczne z 11 września 2001 roku, uznając tym samym takie czyny za zagrożenie pokoju i ładu na całym świecie. Ponadto wezwała wszystkie państwa do współpracy w doprowadzeniu przed oblicze sprawiedliwości winnych tej tragedii, w tym państw wspierających organizacje terrorystyczne[105].

1.4. Operacja antyterrorystyczna w Islamskiej Republice Afganistanu w 2001 roku

Z opinii ekspertów z dziedziny bezpieczeństwa, a także polityki stosunków międzynarodowych wynika, iż ataki z 11 września 2001 roku stanowiły punkt zwrotny w postrzeganiu reżimu w Kabulu, a przede wszystkim stały się bezpośrednią przyczyną zawiązania międzynarodowej koalicji antyterrorystycznej pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych i rozpoczęcia działań o charakterze militarnym w Afganistanie.

W antyterrorystycznej koalicji brało udział 31 państw, w tym 15 państw członkowskich NATO, 5 z Rady Partnerstwa Euroatlantyckiego oraz 11 państw spoza obszaru euroatlantyckiego, tj. Australia i Nowa Zelandia, Arabia Saudyjska, Jordania, Pakistan, Egipt oraz kraje postsowieckie (Kazachstan, Uzbekistan, Kirgistan, Tadżykistan i Turkmenistan)[106]

[1] Szerzej na ten temat zob. prace J. Kukułki, Kształtowanie nowego ładu międzynarodowego, [w:] Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku (red. D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba), Warszawa 1997 oraz Na drodze nowego ładu światowego, [w:] R. Kużniar (red.), Krajobraz po transformacji, Warszawa 1992.

[2] Szerzej na ten temat zob. prace J. Kukułki, Kształtowanie nowego ładu międzynarodowego, [w:] Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku (red. D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba), Warszawa 1997 oraz Na drodze nowego ładu światowego, [w:] R. Kużniar (red.), Krajobraz po transformacji, Warszawa 1992.

[3] Zob., J. Kukułka, L. Łukaszuk, Od konfliktów do partnerskiej współpracy, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 1997, s. 142—143.

[4] Zob., R. Kuźniar, Miedzy polityką a strategią, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, 1994, s. 31.

[5] Red., B. Szulc, Przemiany w teorii sztuki wojennej lat dziewięćdziesiątych, AON, Warszawa, 1998, s. 41.

[6] Zob., R. Zięba, Instytucjonalizacja Bezpieczeństwa Europejskiego: koncepcje — struktury — funkcjonowanie, Scholar, Warszawa, 1999, s. 1.

[7] Materiały z konferencji, Misje Wojska Polskiego poza granicami kraju — ich znaczenie dla reform w Siłach Zbrojnych RP, Instytut Studiów Strategicznych, Kraków, 30. 11. 2007.

[8] Zob., E. J. Omańczyk, Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa, 1987, s. 323.

[9] Zob., J. Pawłowski, Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2002, s. 65.

[10] Zob., J. Solarz, Doktryny militarne XX wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków, 2009, s. 510.

[11] Zob., NATO Glossary of Terms and Definitions. AAP-6 (U), May 1996.

[12] Zob., Doktryna prowadzenia operacji połączonych. DD /3. SGW P, Warszawa 2004, s. 15–17.

[13] Por., Ibidem, s. 8.

[14] Zob., NATO Glossary of Terms and Definitions. AAP-6 (U), May 1996.

[15] Zob., A. Czupryński: Kampania i operacja — próba systematyki pojęć, [w:] Charakter przyszłych operacji., Materiały z konferencji naukowej. AON, Warszawa, 2004, s. 112.

[16] Zob. J. Zieliński, A. Czupryński, B. Panek, Operacje wojsk lądowych — kierunki ewolucji. „OPERACJA”, AON, Warszawa, 2003, s. 88–136.

[17] Zob. Przedmiot badań i system pojęć współczesnej sztuki wojennej, Materiały z konferencji naukowej, (red.) A. Czupryński, AON, Warszawa, 2006, s. 34.

[18] Zgodnie z Raportem Brahimiego operacje tworzenia pokoju są uruchamiane odnośnie do trwających konfliktów i obejmują działania dyplomatyczne oraz mediacje w celu ich powstrzymania lub przerwania. Operacje utrzymywania pokoju oznaczają głównie akcje rozdzielenia sił zbrojnych i powstrzymywania wymiany ognia. Operacje budowania pokoju polegają na odbudowie podstaw gospodarczego, społecznego i politycznego funkcjonowania obszaru postkonfliktowego.

[19] Art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego (whttp://www.nato.int/docu/other/pl/treaty-pl.htm, :) [dostępne: 21.04.2009].

[20] Zob., ibidem.

[21] Zob., A. Czupryński, Operacje czy działania połączone?, Przegląd Wojsk Lądowych. Styczeń 2008, nr 1, (007).

[22] Zob., Allied Joint Doctrine for Non-Article 5 Crisis Response Operations, AJP 3.4.1.

[23] Por., Traktat z Amsterdamu zmieniający traktat o unii europejskiej, traktaty ustanawiające wspólnoty europejskie i niektóre związane z nimi akty, 17.06. 1997, art. 17 ust. 4.

[24] Zob., Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, art. 42, 43, 44, Lizbona, 13.12.2007.

[25] Zob., M. Pollyanna, Building Better Strategists, Carlisle Barracks, Army War College, PA, 2008, p. 24.

[26] Zob., ibidem, s. 32.

[27] Por., Nation Peacekeeping Operations. Principles and Guidelines, Department of Peacekeeping Operations, NATO, New York, 2008.

[28] Zob., N. M. Serafino, CRS Issue Brief for Congress, Peacekeeping and Related Stability Operations, Issues of U.S. Military Involvement, 2007, s. 15.

[29] Por., Dowództwo Wojsk Lądowych, Regulamin Działań Wojsk Lądowych, DWLĄD 115/2008, Warszawa, 2008, s. 247—257.

[30] Afgańscy mudżahedini to zbrojne grupy opozycyjne, odwołujące się do islamu. Od lat siedemdziesiątych podejmowały walkę z reformatorskimi rządami komunistycznymi.

[31] W latach 1978—2012 konflikty pozbawiły życia ponad 2 miliony Afgańczyków. Wielu innych osób zostało rannych lub uciekło poza granicę kraju (miliony wyemigrowało lub zostało wysiedlonych). Zob. szerzej: Barfield, T., Afghanistan — A Cultural and Political History, 2010, s. 195—225; http://www.oxfam.org/en/policy/cost-war-afghanistanexperiences [ dostęp: 17.07.2014 r.], S. Tanner, Afghanistan — A Military History from Alexander the Great to the War Against the Taliban, 2009, s. 54.

[32] Tudzież: Rewolucja Sauryjska bądź rewolucja kwietniowa (od miesiąca, w którym wybuchła: kwiecień — „Saur”).

[33] Zob. szerzej: rozdz. 5.1. niniejszej dysertacji.

[34] Zob. szerzej: J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski Historia powszechna. Wiek XX, 2010 r., s. 722—724.

[35] Sztandar, Chorągiew — umiarkowana frakcja LDPA.

[36] P. Tomsen, The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts, and the Failures of Great Powers. Public Affairs 2011, s. 107 oraz J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski Historia powszechna. Wiek XX, dz. cyt., s. 724.

[37] G. Gladstone, Afghanistan Revisited, Nova Publishers 2001, s. 116.

[38] Polityk afgański należący do Chalk, radykalnego frontu LDPA.

[39] G. Gladstone, Afghanistan Revisited…, dz.cyt., s. 116.

[40] Konflikty współczesnego świata, oprac. zb., Warszawa 2008, s. 166—167.

[41] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 167.

[42] Lud — radykalna frakcja LDPA — zob. szerzej: rozdz. 5.1. niniejszej dysertacji.

[43] J.-Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013. Kronika przepowiedzianego braku zwycięstwa, Warszawa 2014, s. 21.

[44] I. Biruś, Historia konfliktu afgańskiego a bezpieczeństwo międzynarodowe w XXI wieku, [w:] Studia Bezpieczeństwa Narodowego, oprac. zb., R. 4, Nr 5, Warszawa 2014, s. 49.

[45] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie, Warszawa 2007, s. 236.

[46] I. Biruś, Historia konfliktu afgańskiego…, dz. cyt., s. 49.

[47] Kakar H., Kakar M., Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response 1979—1982, California 1997, s. 71—72.

[48] Tamże, s. 72.

[49] Kalinovsky A., A Long Goodbay: The Soviet Withdrawal from Afghanistan, Harvard 2011, s. 97.

[50] J.-Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 21.

[51] Wówczas Nur Mohammad Taraki, w obliczu rosnącego niezadowolenia społeczności zbuntowanej autorytarnym rządom, chcąc utrzymać stolicę, wezwał na pomoc radzieckie lotnictwo. Za: T. Dietrich, La Résistance afghane. L’example du maquis du commandant Massoud. 1979—1992, praca dypl. pod kier. A.-P. Comora, Instytut Nauk Politycznych w Aix-en-Provence, wrzesień 2006, s. 21.

[52] W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 2005, s. 299.

[53] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 167.

[54] M. in. bojkot olimpiady w Moskwie w 1980 roku.

[55] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 167.

[56] Wypowiedź francuskiego ministra spraw zagranicznych z 2. lipca 1980 roku. Za: L’Afghanistan, cinq ans après l’intervention soviétique, “Problèm espolitiques et sociaux”, 16 grudnia 1984, s. 13.

[57] Tamże.

[58] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 164—165.

[59] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 236, Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., 165.

[60] Blood P. K., Afghanistan: Past and Present, LA 2007, s. 152.

[61] Otto J. M., Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Amsterdam 2010, s. 289.

[62] A. Giustozzi, War, Poltics and Society in Afghanistan 1978—1992, Londyn 2000, s. 155.

[63] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 236 oraz Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 168.

[64] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 28.

[65] Tamże.

[66] Inne źródła podają informację o ofiarach w liczbie 1,5—2 mln, z czego 90% stanowiła ludność cywilna. Zob. np.: Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 168.

[67] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 31.

[68] Pasztunowie — główna grupa etniczna w południowym Afganistanie (ok. 15,5 mln) i północnym Pakistanie (ok. 28 mln). Zajmowane przez nich „obszary plemienne” (góry i równiny podgórskie) znajdują się poza kontrolą władz centralnych w Kabulu i Islamabadzie. Są wyznawcami islamu sunnickiego. Kultywują prawo zwyczajowe pasztunwali, egzekwowane przez rodowe bądź plemienne zgromadzenia, tzw. dżirga, z udziałem dorosłych mężczyzn. Trzy podstawowe zasady obyczajowe obejmują: gościnność, zemstę za krzywdę i zwyczaj plemiennego uroczystego orędownictwa. Za: Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 168.

[69] Otto J. M., Sharia Incorporated…, dz. cyt., s. 289.

[70] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 32.

[71] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 236.

[72] P. Hudyma, Udział wojsk polskich w misjach zagranicznych o charakterze pokojowym i stabilizacyjnym w latach 1953—2008, rozprawa doktorska, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznań 2011, s. 144.

[73] Tamże.

[74] K. Korzeniowski, Afganistan — gdzie regułą jest brak reguł, Warszawa 2006, s. 80—81.

[75] Talibowie (arab. talib — student, uczeń); Talib-e ilm — czyli ten kto poszukuje wiedzy. Przedstawiciele ortodoksyjnego odłamu islamu, nakazującego ściśle określoną interpretację przesłania Koranu. Ruch muzułmański uformowany na początku lat 90. w Pakistanie przez sunnickich uczniów działających przy meczetach szkół koranicznych (tzw. madresy, medresy). To skrajnie fundamentalistyczne ugrupowanie muzułmańskie zostało utworzone po upadku rządów komunistycznych (1992 rok) w rezultacie rozłamu opozycji muzułmańskiej. Ostatecznie ukształtowało się w 1994 roku. Talibowie zespolili elementy islamu z pasztuńskim kodeksem honorowym (wspominany już na kartach dysertacji pasztunwali). Nadrzędnym celem ich działalności stało się wprowadzenie na terenie całego Afganistanu prawa muzułmańskiego w jego skrajnej interpretacji (a, niestety, nie raz sprzecznej z islamem). Za: K. Korzeniewski, Afganistan…, dz. cyt., s. 236, K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 238 oraz Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 169.

[76] I. Biruś, Historia konfliktu afgańskiego…, dz. cyt., s. 50.

[77] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 237.

[78] Tamże.

[79] I. Biruś, Historia konfliktu afgańskiego…, dz. cyt., s. 50.

[80] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 237.

[81] We wrześniu 2001 roku Talibowie dokonali skutecznego zamachu na jego osobę.

[82] A. Kobyłka, Afganistan pod rządami Talibów,http://www.psz.pl/116-bezpieczenstwo/aleksander-kobylka-afganistan-pod-rzadami-talibow [dostęp 24.03.2015 r.].

[83] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 33.

[84] Tamże.

[85] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 170.

[86] Tamże.

[87] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 34.

[88] Tamże.

[89] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 170.

[90] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 35.

[91] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 237.

[92] S. Niedziela, Afgański tygiel, „Bellona” 2008, Nr 1, s. 112—113.

[93] 7 sierpnia 1998 roku samochody pułapki eksplodowały przed ambasadami Stanów Zjednoczonych w Nairobi (Kenia) i Dar es-Salaam (Tanzania), zabijając 224 osoby, w tym 12 obywateli amerykańskich. Po tych wydarzeniach prezydent USA, Bill Clinton, określił Osamę bin Ladena jako największego wroga Waszyngtonu. W ramach odwetu siły amerykańskie dokonały ataków rakietowych na bazy Al-Kaidy w Afganistanie i Sudanie. Za: 1998 U.S. Embassies in Africa Bombings Fast Facts, http://edition.cnn.com/2013/10/06/world/africa/africa-embassy-bombings-fast-facts/ [dostęp: 12.02.2015 r.].

[94] 12 października 2000 roku Amerykański niszczyciel manewrujący w porcie Aden (Jemen) został uderzony przez łódź przypominającą tabor portowy wypełnioną niespełna 270 kg C4. W wyniku zamachu terrorystycznego poza dwoma terrorystami-samobójcami zginęło 17 marynarzy amerykańskich, a 39 pozostałych zostało rannych. Prace mające doprowadzić do pełnej sprawności USS Cole, które należało przeprowadzić w suchym doku oszacowano na 250 milionów dolarów. Ponadto okręt został wyłączony na 14 miesięcy ze służby w linii, co przyniosło kolejne straty dla właściciela. Za: D. Olender, Przeciwdziałanie oraz zwalczanie piractwa i terroryzmu morskiego w wybranych regionach zwiększonego ryzyka, rozprawa doktorska, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2015, s. 113—114.

[95] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 35.

[96] Tamże, s. 36.

[97] http://www.un.org/sc/committees/1267/index.shtml [dostęp: 01.02.2014 r.].

[98] https://www.msz.gov.pl/pl/p/msz_pl/polityka_zagraniczna/polityka_bezpieczenstwa/zwalczanie_terroryzmu_miedzynarodowego/zapobieganie_i_zwalczanie_terroryzmu/page_30001 [dostęp: 12.02.2015 r.].

[99] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 170.

[100] Nie jest do końca znany obiekt, jaki był potencjalnym celem terrorystów. Nie został on bowiem osiągnięty, dzięki wielkiej odwadze pasażerów i załogi samolotu. Atak nie powiódł się, pasażerowie ryzykując życiem, stawili opór zamachowcom, a samolot rozbił się w miejscowości Shanksville w Pensylwanii. Na podstawie zarejestrowanych rozmów telefonicznych oraz zeznań świadków (rodziny i inni rozmówcy) możliwa była rekonstrukcja wydarzeń z tego lotu sfilmowana w obrazie P. Greengrassa pt. Lot 93 (reż. P. Greengrass, Francja, USA, Wielka Brytania 2006).

[101] Ofiarami zamachów z 11 września stali się również funkcjonariusze Policji i Straży Pożarnej. Zarówno podczas prowadzonej akcji ratunkowej, jak i w wyniku chorób stanowiących pokłosie interwencji prowadzonej w kłębach dymu i toksycznych oparach nierzadko bez specjalistycznego wyposażenia.

[102] Nazwa transkrybowana w literaturze przedmiotu także jako: Al-Qaida, al-Quaeda, al-Qaeda. Nie stanowi ona międzynarodowego ugrupowania terrorystycznego o zasięgu światowym, jednolitej organizacji działającej w ramach konkretnego państwa, ale tworzy koalicję ekstremistycznych ugrupowań islamskich, zrzeszającą terrorystów różnych narodowości gotowych do osiągania jednego, wspólnego celu. Al-Kaida reprezentuje silnie antyzachodnie stanowisko, a w poglądach członków organizacji USA są uważane za największego wroga islamu (Zob. P.L. Williams, Al-Kaida. Bractwo terroru, Studio Emka, Warszawa 2002, s. 145—160). Celem Al-Kaidy jest,,radykalizacja istniejących ugrupowań islamskich i utworzenie ich w miejscach, gdzie nie występują, zniszczenie Stanów Zjednoczonych, których obecność i polityka zagraniczna postrzegana jest jako główne przeszkody w reformowaniu muzułmańskich społeczeństw, popieranie muzułmańskich wojowników w Afganistanie, Algierii, Bośni, Kosowie, Pakistanie, Somalii, Tadżykistanie i Jemenie”, www.terroryzm.com/al-kaida [dostęp: 30.05.2015 r.]. Struktura Al-Kaidy posiada elementy charakterystyczne dla organizacji terrorystycznych współczesnego świata. Ważną cechą takich grup jest luźna, zdecentralizowana struktura, która utrudnia wykrycie oraz zniszczenie organizacji w chwili rozbicia jednej z jej komórek.

[103] Nazwa transkrybowana w literaturze przedmiotu również jako: Osama ben Laden, Usama ibn Laden.

[104] https://www.youtube.com/watch?v=gWVC4JBjtEE [dostęp: 12.02.2015 r.].

[105] https://www.msz.gov.pl/pl/p/msz_pl/polityka_zagraniczna/polityka_bezpieczenstwa/zwalczanie_terroryzmu_miedzynarodowego/zapobieganie_i_zwalczanie_terroryzmu/page_30001 [dostęp: 12.02.2015 r.].

[106] Konflikty współczesnego świata…, dz. cyt., s. 170.

[107] H. Królikowski, C. Marcinkowski, Afganistan 2002, Warszawa 2003, s. 23.

[108] http://edition.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/central/09/20/ret.afghan.bush [dostęp: 14.02.2015 r.].

[109] „Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie, jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego” www.nato.int/docu/other/pl/treaty-pl.htm [dostęp: 21.04.2011 r.].

[110] B. Górka-Winter, NATO w koalicji antyterrorystycznej, Biuletyn PISM 2002/87, s. 644.

[111] AWACS –Airborne Warning and Control System (Lotniczy System Ostrzegania i Kontroli).

[112] „Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, Bezpieczeństwo Narodowe 2014 / I 163 Traktat Północnoatlantycki to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego. O każdej takiej zbrojnej napaści i o wszystkich podjętych w jej wyniku środkach zostanie bezzwłocznie powiadomiona Rada Bezpieczeństwa. Środki takie zostaną zaniechane, gdy tylko Rada Bezpieczeństwa podejmie działania konieczne do przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Za: Traktat Północnoatlantycki sporządzony w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r. (Dz. U. z dn. 19 października 2000 r. Nr 87, poz. 970), art. 5.

[113] http://www.nato.int/docu/update/2001/1001/e1002a.htm [dostęp: 10.11.2013 r.].

[114] Zob. szerzej: Address to the Joint Session of the 107th Congress in: Selected Speeches of President George W. Bush 2001—2008, United States Capitol, Washington D.C. 20.09.2011, http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/bushrecord/documents/Selected_Speeches_George_W_Bush.pdf [dostęp: 30.05.2015 r.], s. 65—73. Zob. też http://abcnews.go.com/Archives/video/sept-20-2001-bush-declares-war-terror-10995502 [dostęp: 30.05.2015 r.].

[115] OEF, „Trwała Wolność” — na terytorium Afganistanu niemalże równocześnie rozpoczęto, a następnie prowadzono dwie operacje. Pierwszą z nich była operacja koalicyjna „Enduring Freedom” (Trwała Wolność) pod dowództwem amerykańskim, z kolei druga ISAF to operacja stabilizacyjna z udziałem NATO i innych państw współdziałających z sojuszem. Za: D. S. Kozerawski, Polish Military Contingets in International Peacekeeping and Stabilization Operations between 1973 and 2009, [w:] End and Empres. Challenges to Seciurity Statehood in Flux, Ed H. E. Raugh, Institiute for: Political Studies of Defence and Military History, Ministry of Defence, Bucharsest 2009, s. 271—279.

[116] Manuel de l’OTAN, 2006 r., s. 418. Cyt. za: J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 36.

[117] S. Bowman, C. Dale, War In Afghanistan: Strategy, Military Operations and Issues for Congress, 2009 — http://fpc.state.gov/documents/organization/133925.pdf,[dostęp: 12.03.2015 r.].

[118] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 37.

[119] R. Przeciszewski, Afgańska operacja, „Polska Zbrojna” 2002, nr 11, s.12.

[120] T. Barfield, Afghanistan — A Cultural and PoliticalHistory, Princeton2010, s. 258–260; United Islamic Front for the Salvation of Afghanistan (pierwotna nazwa Zjednoczony Front) — zbrojny sojusz o charakterze antypasztuńskim, którego celem było obalenie Nadżibullaha i złamanie hegemonii Pasztunów. Po raz pierwszy zawiązany w marcu 1992 r., w Mazar-i Sharif. Sojusz zrekonstruowano w 1996 r., jako opozycja antytalibską i przyjął nazwę Zjednoczony Islamski Front Narodowy na Rzecz Ocalenia Afganistanu (z ang. United National Islamic Front for the Salvation of Afghanistan, UNIFSA).Jego przewodniczącym został Burhanuddin Rabbani, W skład sojuszu wchodziło 13 antytalibskich ugrupowań, m.in: Harakat-i-Islami Afghanistan (Ruch Islamski), Hizb-i-Islami (Partia Islamu), Hizb-i-Wahdat-i-Islami (Partia Jedności), Dżamijat-i-Islami (Stowarzyszenie Islamskie), Jumbish-i-Milli (Narodowy Ruch Islamski), Mahaz-i-Milli-i-Islami (Narodowy Front Islamu), składających się w główniej mierze z Tadźyków, Hazarów i Uzbeków.

[121] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 237.

[122] J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 37.

[123] Tamże.

[124] Reżim Talibów gasł z każdym dniem operacji sił Sojuszu Północnego i już 13 listopada Kabul został uwolniony z ich rąk, natomiast Kandahar opuścili 7 grudnia. Za: A. Rashid, Descent into Chaos, New York 2008, s. 102.

[125] Został zaprzysiężony 22 grudnia 2001 roku, natomiast Loya Jirga w czerwcu 2002 roku; oficjalnie powierzyła Karzajowi funkcję prezydenta. Przywódca mało znaczący, pozbawiony jakichkolwiek wpływów; Pasztun, pochodzący z Kandaharu. Popełnił dwa kluczowe błędy: powołał na stanowiska potężnych i wiarołomnych watażków i wprowadził administrację centralną w kraju pozbawionym tradycji etatystycznych. Za: J.- Ch. Jauffret, Afganistan 2001—2013…, dz. cyt., s. 38.

[126] Przykładowo na początku 2002 roku w Kandaharze miały miejsce walki pomiędzy oddziałami komendanta Szerzaja i mułły Nadżibullaha. Wówczas o miasteczko Spin Boldak na granicy z Pakistanem walczyły oddziały aż czterech rywalizujących pasztuńskich klanów. Do wymiany ognia między antagonistycznymi plemionami dochodziło w Dżalalabadzie, Helmandzie, Uruzganie i Kunduzie. Za: K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 238.

[127] http://www.un.org/en/index.html [dostęp: 11.04.2015 r.].

[128] Misja Międzynarodowych Sił Wspierania Bezpieczeństwa (ISAF) jest operacją stabilizacyjną, prowadzoną na podstawie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ (nr 1386 z 20 grudnia 2001 r., nr 1510 z 13 października 2003 r., nr 1563 z 17 września 2004 r., nr 1623 z 13 września 2005 r. i nr 1707 z dnia 13 września 2006 r.) oraz porozumienia z Bonn z 5 grudnia 2001 r., dotyczącego tymczasowych ustaleń w sprawie odbudowy stałych instytucji rządowych w Afganistanie.

[129] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 238.

[130] International Security Assistance Force — Międzynarodowe (Wielonarodowe) Siły Wsparcia Bezpieczeństwa, funkcjonujące w Afganistanie na podstawie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1386, 1413, 1444 oraz Porozumienia z Bonn z 6 grudnia 2001 roku. Struktura militarna istniejąca w ramach NATO, której celem jest utrzymanie pokoju w Afganistanie. Kwestie szczegółowe regulowane są poprzez Porozumienie między dowódcą ISAF a władzami Islamskiej Republiki Afganistanu.

[131] http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_69366.htm [dostęp: 14.03.2015 r.].

[132] J. Trembecki, Sztuka operacyjna a strategia w Afganistanie, „Kwartalnik Bellona”, 2010, nr 1, s. 67.

[133] Funkcjonowanie misji ISAF regulują następujące rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ: Rezolucja nr 1386 z 21 grudnia 2001 roku, Rezolucja nr 1413 z 23 maja 2002 roku, Rezolucja nr 1444 z 27 listopada 2002 roku, Rezolucja nr 1510 z 13 października 2003 roku, Rezolucja nr 1563 z 17 września 2004 roku, Rezolucja nr 1623 z 13 września 2005 roku, Rezolucja nr 1707 z 12 września 2006 roku, Rezolucja nr 1776 z 19 września 2007 roku, Rezolucja nr 1817 z 11 czerwca 2008 roku, Rezolucja nr 1833 z 22 września 2008 roku, Rezolucja nr 1890 z 8 października 2009 roku, Rezolucja nr 1917 z 22 marca 2010 roku, Rezolucja nr 1943 z 13 października 2010 roku, Rezolucja nr 2011 z 12 października 2011 roku.

[134] United Nations Security Council, Military Technical Agreement between the International Security Assistance Force (ISAF) and the Interim Administration of Afghanistan (S/2002/117), New York 2002, http:// reliefweb.int/report/afghanistan/afghanistan-military-technical-agreement-between-international-security [dostęp: 11.04.2015 r.].

[135] M. in: Rady Partnerstwa Euroatlantyckiego (Euro-Atlantic Partnership Council — EAPC), Rady NATO-Rosja (NATO-Russia Council), Śródziemnomorskiego Dialogu NATO (NATO’s Mediterranean Dialogue), Stambulskiej Inicjatywy Współpracy (Istanbul Cooperation Initiative) I tzw. państw kontraktu (contract countries). Za.: A. Moraczewska, NATO — sojusz ponad-transatlantycki? [w:] NATO w pozimnowojennym środowisku (nie) bezpieczeństwa, M. Pietraś, J. Olchowski (red.), Lublin 2011, s. 114.

[136] North Atlantic Treaty Organization, ISAF Mandate, http://www.nato.int/isaf/topics/mandate/ [dostęp: 11.04.2015 r.].

[137] K. Czuba, Media i władza, Warszawa 1994, s. 14—15.

[138] Terminy przejmowania poszczególnych regionów były ściśle związane z procesem rozbudowy sił koalicyjnych. Kolejność ich przejmowania wyglądała następująco: Region Północ — 01.07.2004, Region Zachód — 01.06.2005, Region Południe — 01.08.2006, Region Wschód — 05.11.2006. Za: D. S. Kozerawski, Zaangażowanie kontyngentów WP [w:] Międzynarodowe działania stabilizacyjne — przykład afgański (2002 2011), [w:] Działania stabilizacyjne — aspekty strategiczne. Konflikty. Interwencje. Bezpieczeństwo, red. D. S. Kozerawski, Warszawa 2011, s. 19 i 68.

[139] Tamże.

[140] D. S. Kozerawski, Zaangażowanie kontyngentów WP w międzynarodowe działania stabilizacyjne — przykład afgański (2002 — 2011), [w:] Działania stabilizacyjne — aspekty strategiczne. Konflikty. Interwencje. Bezpieczeństwo, red. D. S. Kozerawski, Warszawa 2011, s. 68.

[141] http://www.isaf.nato.int [dostęp: 13.03.2015 r.].

[142] K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne…, dz. cyt., s. 238.

[143] Monitor Polski 2001, nr 42, poz. 674.

[144] Dz. U. Nr 162, poz. 1117.

[145] Polska, podobnie jak wszyscy członkowie Sojuszu, przyłączyła się do interwencji amerykańskiej, powołując się na Artykuł 5 Traktatu Waszyngtońskiego (prawo do kolektywnej obrony w przypadku ataku na jedno z państw sojuszniczych).

[146] Polska Armia, Super Album, Nr 6/2015, s. 33.

[147] H. Królikowski, C. Marcinkowski, Afganistan…, dz. cyt., s. 26.

[148] http://isaf.wp.mil.pl/pl/15.html [dostęp: 12.04.2013 r.].

[149] D.S. Kozerawski, Zaangażowanie kontyngentów WP…, dz. cyt., s. 20, Poszczególne elementy PKW wykonywały zadania w rejonach odpowiedzialności czterech dowództw regionalnych (Regional Commands — RC): Dowództwa Regionalnego Wschód — zgrupowanie nr 1 — polska grupa bojowa i operacyjny zespół doradczo-łącznikowy OMLT (Operational Mentoring and Liaison Team); Dowództwa Regionalnego Północ — zgrupowanie nr 2 — ruchomy zespół operacyjny MOT (Mobile Observation Team) wchodzący w skład szwedzkiego prowincjonalnego zespołu odbudowy PRT (Provincial Reconstruction Team); Dowództwa Regionalnego Południe — zespół operacji specjalnych; Dowództwa Regionalnego Kabul — zgrupowanie nr 3 z polskimi przedstawicielami w dowództwach ISAF. W skład dowództwach ISAF wchodziły polskie elementy: grupa doradcy ministra obrony Afganistanu, grupa zastępcy dowódcy Dowództwa Koalicyjnego ds. Szkolenia Armii Afganistanu

[150] http://isaf.wp.mil.pl/pl/15.html [dostęp: 12.04.2013 r.].

[151] Poszczególne elementy PKW wykonywały zadania w rejonach odpowiedzialności czterech dowództw regionalnych. Za: http://isaf.wp.mil.pl/pl/15.html [dostęp: 12.04.2013 r.].

[152] D.S. Kozerawski, Rola i zadania oficerów Wojska Polskiego w międzynarodowych operacjach pokojowych i stabilizacyjnych w latach 1953 — 2007, [w:] Oficerowie grup dyspozycyjnych. Socjologiczna analiza procesu bezpieczeństwa narodowego, red. T. Kołodziejczyk, D.S. Kozerawski, J. Maciejewski, Wrocław 2008, s. 73—74.

[153] W uroczystości udział wzięli: Minister Obrony Abdul Rahim Wardak, Minister Obrony Narodowej Bogdan Klich, przewodniczący Komisji Obrony Narodowej Sejmu RP Janusz Zemke i przewodniczący Komisji Obrony Narodowej Senatu RP Stanisław Zając, szef SG WP gen. Franciszek Gągor, dowódca wojsk ISAF gen. David McKiernan, dowódca sił NATO w Europie gen. John Craddock — materiały DORSZ.

[154] http://isaf.wp.mil.pl/pl/15.html [dostęp: 08.05.2011 r.].

[155] Minister Bogdan Klich w asyście afgańskiego ministra Abdula Rahina Wardaka (…) odsłonił tablicę z nazwiskiem Jacka Winklera, nowego patrona FOB Ghazni. „Jacek Winkler walczył za wolność waszego kraju, jest symbolem dobrych relacji łączących narody polski i afgański” — podkreślał minister Klich. Jacek Winkler był opozycjonistą oraz weteranem wojny afgańsko-rosyjskiej. W latach 1985—87 brał aktywny udział w walkach przeciwko Sowietom. Pod nazwiskiem Adama Khana walczył w oddziale Ahmeda Massudy. Prowadził fotograficzną dokumentację wydarzeń, po powrocie do Europy udostępnił swoje zdjęcia światu. W 1986 r. zbierał w Ameryce Północnej fundusze na dalszą walkę mudżahedinów. W 2001 r. zorganizował w Polsce wystawę „Afganistan w ogniu”. Zginął 12 października 2002 r. w wypadku na Mont Maudit, szczycie położonym w masywie Mont Blanc. Tablicę z jego nazwiskiem ustawiono w FOB Ghazni na honorowym miejscu w pobliżu budynku polskiego sztabu. Za: http://www.wojsko-polskie.pl/pl/misje-zagraniczne/polskie-kontyngenty-wojskowe/misja-pokojowa-w-afganistanie/12705,ghazni-wziete-oficjalnie.html[dostęp: 05.05.2011 r.].

[156] Według płk. D. Kozerawskiego, wraz ze zwieszeniem ilościowym zagazowania SZ RP w działania stylizacyjne w Afganistanie, zmianie uległ również charakter wykonywanych przez komponent zadań. Zmiany w charakterze działań kontyngentów WP w operacjach stabilizacyjnych w Afganistanie w latach 2002—2011 przebiegały w następujących etapach: I — wykonywanie zadań logistycznych — od 2002 roku „Enduring Freedom” w bazie Bagram; II — rozpoczęcie realizacji zadań operacyjnych — od 2007 roku w ramach sił ISAF (prowincje Ghazni, Logar, Paktika, Wardak); III — kontynuacja zadań operacyjnych — od 2008 roku w ramach sił ISAF w prowincji Ghazni. Za: D.S. Kozerawski, Zaangażowanie kontyngentów WP…, dz. cyt., s. 21.

[157] Badania własne płk. D. Kozerawskiego prowadzone w czasie pobytu w PKW Afganistan, w Bazie Biały Orzeł w 2009 r. D.S. Kozerawski, Zaangażowanie kontyngentów WP…, dz. cyt., s. 20—21.

[158] Afgańskie Siły Bezpieczeństwa — Afghan (Nationale) Security Forces.

[159] Transition w Ghazni, dostęp internetowy: http://isaf.wp.mil.pl/pl/1_1719.html [dostęp: 13.01.2012 r.].

[160] U.S., Afghan forces prep for transition in Ghazni — USA Today, http://www.usatoday.com/videos/news/world [dostęp: 22.06.2013 r.].

[161] Informacje pochodzą z Biura Prasowego DORSZ.

[162] W 2005 roku Rada Wykonawczo-Sterująca PRT (PRT Executive Steering Committee), w skład której wchodzili akredytowani ambasadorowie i działali pod przewodnictwem ministra spraw wewnętrznych Afganistanu, określiła zakres działania PRT w operacji ISAF. Za: Provincial Reconstruction Team Handbook, Kabul 2007, s. 2.

[163] Afghan National Development Strategy, Kabul 2008, s. 23.

[164] Ministry of Foreing Affairs,http://mfa.gov.af/ [dostęp: 16.03.2015 r.].

[165] W taktyce najogólniejszą kategorią są działania taktyczne/działania bojowe/ rozumiane jako wszelkie działania związków taktycznych, oddziałów i pododdziałów wojsk operacyjnych i obrony terytorialnej na polu walki. Obejmują walki, w tym boje, przemieszczanie i rozmieszczanie wojsk. Zob. szerzej: Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002, s. 26.

[166] NATO Environmental Management Direction and Guidance — materiały DORSZ.

[167] http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_8189.htm [dostęp: 08.12.2015 r.].

[168] Działania kinetyczne — zob. pp. 10 niniejszej dysertacji.

[169] Materiały DORSZ, a także doświadczenia własne autorki z udziału w operacji ISAF w 2012, 2013 i 2014 roku.

[170] Teren Afganistanu corocznie nawiedzają: trzęsienia ziemi, lawiny błotne, susze i powodzie. W obecnej sytuacji geopolitycznej ataki terrorystyczne, w całości nie zostały wyeliminowane i w ciąż ludność cywilna jest narażona na ataki. Za: http://www.aljazeera.com/Search/?q=natural%20disasters%20afghanistan [dostęp: 12.03.2015 r.].

[171] http://isaf.wp.mil.pl/pl/4.html[dostęp: 12.03.2015 r.].

[172] http://nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2010_06/20110310_100610-media-backgrounder-OMLT.pdf[dostęp: 12.03.2015 r.].

[173] http://nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2010_06/20110310_100610-media-backgrounder-POMLT.pdf[dostęp: 12.03.2015 r.].

[174] Materiały DORSZ.

[175] Konferencja w Tokio w sprawie rekonstrukcji i wsparcia Afganistanu, która odbyła się w styczniu 2002 roku, określiła iż do kluczowych zadań ANA będzie należała: współpraca z policją w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom wewnętrznym i zewnętrznym, zwalczanie ugrupowań terrorystycznych, poprzez zatrzymywanie ich członków, a także zmniejszanie ich zdolności bojowej w wyniku wykrycia i zniszczenia magazynów broni, i materiałów wybuchowych, a koronnym zadaniem jest obrona granic Afganistanu — A to Z Guide to Afghanistan Assistance — załączniki PDF, http://www.areu.org.af/ US — [dostęp: 12.03.2015 r.].

[176] Policja miała odpowiadać za bezpieczeństwo i ład wewnętrzny, strzec praworządności, porządku publicznego, a także — podobnie jak ANA — przeciwdziałać terroryzmowi i narkobiznesowi, który w dużym stopniu był źródłem finansowania Al Kaidy — Cops or Robbers? The Struggle to Reform the Afghan National Police, http://www.areu.org.af/ [dostęp: 12.03.2015 r.].

[177] https://www.dvidshub.net/news/62715/tf-white-eagle-afghan-partners-conduct-cordon-search-operation [dostęp: 12.03.2015 r.].

[178] Kalata jest słowem używanym przez wszystkie narody Afganistanu i oznacza domostwo. Ma postać mini fortec, która zbudowana jest z suszonej gliny. Za: http://www.national-geographic.pl [dostęp: 20.07.2014 r.].

[179] Istotny jest fakt, iż społeczność prowincji Ghazni nie jest jednorodna etnicznie i podobnie jest ze stanem osobowym armii i policji. Istnieją antagonizmy pomiędzy grupami i w trakcie szkolenia należało zwracać szczególną uwagę na relacje plemienne kursantów.

[180] https://www.youtube.com/user/DowOperRSZ/[dostęp: 12.03.2015 r.]. Materiały filmowe sporządzone przez ComCam DORSZ: Afganistan szkolimy i pomagamy, Afganistan — IX zmiana — szkolenie afgańskiej armii, Złoty Patrol, Wsparcie dla afgańskiej służby zdrowia, Afganistan 2007—2014, stabilizacja i bezpieczeństwo,http://naszaarmia.pl/ [dostęp: 12.03.2015 r.], NATO in Afghanistan — Polish forces in Ghazni province, http://www.dailymotion.com/video/x2vs6ek [dostęp: 12.03.2015 r.],NATO cool over more Afghan troops, http://www.aljazeera.com/news/europe/2009/12/200912341754672169.html[dostęp: 12.03.2015 r.], Specjalsi od szkolenia, czyli jak polscy komandosi trenują Afgańczyków, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329,title,Specjalsi-od-szkolenia-czyli-jak-polscy-komandosi-trenuja-Afganczykow,wid,17968569,wiadomosc.html?ticaid=116caa [dostęp: 21.11.2015 r.], Specjalsi od szkolenia, czyli jak polscy komandosi trenują Afgańczyków, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329,title,Specjalsi-od-szkolenia-czyli-jak-polscy-komandosi-trenuja-Afganczykow,wid,17968569,wiadomosc.html?ticaid=116caa — S [dostęp: 21.11.2015 r.]. Focus on Poland, dostęp internetowy: http://www.rs.nato.int/article/nic/nic-focus-on-poland.html [dostęp: 12.03.2015 r.].

[181] Statystyczne „4 minuty” (w różnych przypadkach czas ten może być nieco dłuższy lub krótszy) decydują o zdrowiu większości poszkodowanych, (…) Dlatego tak ważne jest wczesne podjęcie RKO, które o kilkadziesiąt procent zwiększa szanse poszkodowanego na przeżycie. Za: http://www.autocentrum.pl/pierwsza-pomoc-na-drodze/resuscytacja-krazeniowo-oddechowa/#ixzz45AIRMgmU [dostęp: 04.04.2014 r.].

[182] W marcu 2014 roku., przekazano polski sprzęt specjalistyczny afgańskim medykom służącym w 3 Brygadzie ANA. Wśród podarowanego ekwipunku znalazło się przede wszystkim wyposażenie do przenoszenia poszkodowanych i szyny transportowe do stabilizacji i unieruchomienia złamań. Przed przekazaniem sprzętu medycznego żołnierze z 3 Brygady zostali przeszkoleni w zakresie prawidłowego wykorzystania i użytkowania otrzymanych zestawów ratunkowych. Za: http://10bkpanc.wp.mil.pl/pl/145_2433.html [dostęp: 15.05.2014 r.].

[183] Training Center Ghazni funkcjonowała od listopada 2008 r. do czerwca 2013 r.

[184] Materiały własne DORSZ, a także wiedza zdobyta przez autorkę w trakcie pełnienia służby w ramach X zmiany PKW Afganistan.

[185] B. Pacek, Polscy żołnierze w Afganistanie 2002—2014, Ministerstwo Obrony Narodowej, s. 34.

[186] Afgańskie Tygrysy, http://isaf.wp.mil.pl/pl/1_1737.html [dostęp:15.04.2013 r.], 31 Militants Killed During Special Operations in Ghazni and Kunduz Provinces, http://moi.gov.af/en/news [dostęp: 14.10.2015 r.], Afghan special forces search passengers at a checkpoint in Ghazni, http://www.leta.lv/photo/printpreview [dostęp: 21.10.2015 r.]. Focus on Poland, http://www.rs.nato.int/article/nic/nic-focus-on-poland.html [dostęp: 21.10.2015 r.].

[187] Focus on Poland, dostęp internetowy http://www.rs.nato.int/article/nic/nic-focus-on-poland.html [dostęp: 18.11.2015 r.].

[188] http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-army-desertions [dostęp: 14.02.2016 r.].

[189] UNAMA — Misja Wsparcia Narodów Zjednoczonych w Afganistanie jest misją pokojowa ONZ o charakterze cywilnym, która działa w Afganistanie od 2002 r. Funkcjonuje na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1401. Personel misji składa się wyłącznie z cywilów i liczy ok. tysiąca osób, z czego 80% to obywatele Afganistanu, a pozostali to pracownicy ONZ z innych państw. Za: https://unama.unmissions.org/ [dostęp:12.01.2015 r.].

[190] a) szkolenie kobiet, pracownic administracji publicznej i organizacji pozarządowych; b) szkolenie dla kobiet z zakresu nauki języka angielskiego i obsługi komputera; c) zakup urządzeń geodezyjnych wraz ze szkoleniem dla pracowników departamentu geodezji i kartografii w prowincji Ghazni; d) szkolenie elektryków dla przyszłego sektora energetycznego. Za: http://isaf.wp.mil.pl/ [dostęp: 11.06.2015 r.].

[191] Szura, podobnie jak dżirga, od dawna funkcjonuje w społeczeństwie afgańskim. Wywodzi się z zawartej w Koranie zasady konsultacji. Jej istotą jest swoboda naradzania się, wymieniania poglądów oraz wspólne podejmowanie decyzji. Członkowie szury są wybierani spośród lokalnych oligarchów. Może występować pod dwiema postaciami: zgromadzenia starszyzny i zebrania islamskich uczonych (tzw. ulema). Dżirga jest bardziej popularna wśród Pasztunów. Zob. szerzej: rozdział V.

[192] Inside a Taliban cort in Afghanistan, dostęp internetowy: http://www.aljazeera.com/video/asia/2015/01/ [dostęp: 02.02.2015 r.].

[193] a) Kurs języka angielskiego dla sędziów, prokuratorów oraz pracowników departamentu sprawiedliwości; b) Kurs informatyki dla sędziów i pracowników administracji Sądu Apelacyjnego w Ghazni; c) Seminarium z zakresu przeciwdziałania uzależnieniom i zwalczania przemocy. Za: http://isaf.wp.mil.pl/ [dostęp: 11.06.2015 r.].

[194] Obecnie obowiązująca Konstytucja Islamskiej Republiki Afganistanu została uchwalona przez ponad 500 delegatów, reprezentujących społeczeństwo całego kraju podczas zgromadzenia Loja Dżirgi (w dniach 13 grudnia 2003 — 4 stycznia 2004 roku). Oficjalnie konstytucję ratyfikował prezydent Hamid Karzaj podczas uroczystości 26 stycznia 2004 roku w Kabulu. Tekst Konstytucji dostępny jest w języku angielskim na stronie ambasady Islamskiej Republiki Afganistanu w Warszawie, http://www.afghanembassy.com.pl/afganistan/konstytucja [dostęp:10.01.2016 r.].

[195] W. Lorenz, M.A. Piotrowski, Norwegian and Polish Security Sector Reform Experiences from Afghanistan, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, nr 64 styczeń 2015, s. 8.

[196] a) Budowa Centrum Zarządzania Kryzysowego dla miasta Ghazni; b) Szkolenie przyszłych pracowników Centrum Zarządzania Kryzysowego. Za: http://isaf.wp.mil.pl/ [dostęp: 11.06.2015 r.].

[197] https://dsc.kprm.gov.pl/aktualnosci/spotkanie-szefa-sluzby-cywilnej-z-delegacja-afganistanu [dostęp:17.08.2013 r.] oraz http://iarcsc.gov.af/en/ — [dostęp: 22.10.2015 r.].

[198] W marcu 2014 r., prowincjonalnemu szpitalowi w Ghazni przekazano ponad 5 ton darów w tym: ponad 200 sztuk sprzętu szpitalnego, dwa kompletne zestawy ultrasonograficzne z wyposażeniem, respirator stacjonarny, monitory EKG, pompy infuzyjne, lampy bakteriologiczne itd. Informacje na podstawie doświadczeń własnych zdobytych w trakcie wizyt w szpitalu w Ghazni w 2012 oraz http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/5527?t=Pomoc-dla-szpitala-w-Ghazni [dostęp: 27.12.2012 r.], http://www.wojnografia.pl/relacje-2013/14/10/2013/lekarstwa-dla-szpitala-w-ghazni [dostęp: 27.12.2012 r.], ER COMING film dokumentalny, http://www.creatiffgarden.pl (trailer) — całość materiały własne autorki.

[199] Materiały własne DORSZ, projekt był prowadzony w ramach X zmiany PKW Afganistan. Badania parazytologiczne na terenie Afganistanu poprzednio przeprowadziło WHO (ang. World Health Organization — Międzynarodowej Organizacji Zdrowia) w 2003 r., przebadano wówczas 1001 afgańskich dzieci, wykazując 47% zarażeń pasożytami układu pokarmowego. http://www.wojsko-polskie.pl/pl/misje-zagraniczne/polskie-kontyngenty-wojskowe/misja-pokojowa-w-afganistanie/18762,prekursorskie-badania-polskich-lekarzy-zolnierzy-w-afganistanie.html — [dostęp: 28.03.2012].

[200] „Białe niedziele” realizowano w ramach MEDCAP (Medical Civic Assistance Program) przez Grupę Zabezpieczenia Medycznego. W rzeczywistości odbywały się w piątki w różnych dystryktach.

[201] Badania statystyczne przeprowadzone w Afganistanie w 2005 r., wskazują iż szacowany wskaźnik alfabetyzacji wśród osób w wieku 15 lat i powyżej wynosi 34% (50% dla mężczyzn i 18% dla kobiet). Na obszarach wiejskich, szacuje się 90 % kobiet i 63 % mężczyzn nie potrafi czytać i pisać. Zob. szerzej: National Report on the Situation of Adult Learning and Education, Islamic Republic of Afghanistan Ministry of Education 2008, s. 2.

[202] http://kontakt24.tvn24.pl/nowa-szkola-w-ghazni — dostęp internetowy [dostęp: 15.04.2015].

[203] http://isaf.wp.mil.pl/pl/1_708.html — Afgańska czwarta władza — [dostęp: 15.04.2015].

[204] Potocznie mianem CIMIC określa się elementy wojskowe zajmujące się współpracą wojskowo-cywilną.

[205] A. Czupryński, J. Trembecki, Uwarunkowania współpracy cywilno-wojskowej w rejonie działania współpracy, Warszawa 2008, s. 105.

[206] Głównym zadaniem CIMIC jest nawiązywanie kontaktów z ludnością lokalną, rozpoznanie warunków życia oraz opracowywanie propozycji działań. Doraźne projekty poprawiające jakość życia przy użyciu sił i środków własnych wojska. Za: J. Matuszak, CIMIC w Afganistanie, Przegląd Wojsk Lądowych 2008, nr 6, s 52—57.

[207] PRT odpowiadało z realizację dużych i długoterminowych projektów i inwestycji w ramach pomocy rozwojowej. Za: P. Chabielski, Przygotowanie personelu Zespołu Specjalistów PRT, Przegląd Wojsk Lądowych 2012, nr 2, s 87—93.

[208] http://isaf.wp.mil.pl/pl/113.html — [dostęp: 03.07.2015]: Remont sierocińca: Badanie stanu wód gruntowych i struktury geologicznej dystryktu Jaghato; Rozbudowa kompleksu biurowego gubernatora prowincji Ghazni; Budowa świetlicy dla dzieci i kobiet; Zakup maszyny do zgniatania śmieci dla wysypiska w m. Rawza.

[209] a) Szkolenie kobiet z organizacji pozarządowych i uczennic ostatnich klas szkół średnich; b) szkolenie zawodowe z tkania dywanów dla kobiet; c) szkolenie dla kobiet z zakresu nauki języka angielskiego i obsługi komputera; d) nauka języka angielskiego i informatyki dla dzieci z sierocińca; e) nauka języka angielskiego i informatyki dla dzieci z sierocińca w m. Ghazni; f) nauka czytania, pisania i matematyki dla mieszkanek dystryktu Khwajah Omari; g) szkolenie z murarstwa dla mężczyzn; h) szkolenie zawodowe dla mężczyzn z dystryktu Nawur. — http://isaf.wp.mil.pl/pl/113.html [dostęp: 03.07.2015 r.].

[210] http://www.rs.nato.int/article/news/provincial-development-council-discusses-projects-in-ghazni.html [dostęp: 11.06.2015 r.]. P. Chabielski, Elementy CIMIC IV PKW w Afganistanie, Przegląd Wojsk Lądowych 2009, nr 10, s. 47.

[211] Tamże.

[212] https://www.polskapomoc.gov.pl/ [dostęp: 11.06.2015 r.].

[213] a) budowa drogi do District Center w Jaghori; b) budowa przedszkola w mieście Ghazni; c) rozbudowa sieci energetycznej w mieście Ghazni — II etap; d) ujęcie wód rzecznych w miejscowości No Berja w dystrykcie Khwajah „Omari e) badanie stężenia związków arsenu i innych metali w wodzie pitnej z wybranych studni miasta Ghazni; f) naprawa i modernizacja mostu w wiosce Podina w dystrykcie Nawur; g) szkolenie zawodowe dla kobiet z zakresu krawiectwa z elementami matematyki w dystrykcie Khwaja Omari; h) szkolenie z przędzenia wełny; i) szkolenie zawodowe z zakresu fryzjerstwa i kosmetyki dla kobiet z dystryktu Ghazni; j) zakup kontenerów biurowo — mieszkalnych; j) zabezpieczenie stanowiska archeologicznego Tepe Sardar; k) modernizacja dróg w centrum Ghazni — sektor III; l) zagospodarowanie terenu usługowo-technicznego przy drodze przy HWY 1; ł) budowa 8 klasowego budynku szkoły w wiosce Bahai w dystrykcie Nawur; m) oświetlenie solarne dla kompleksu gubernatora; n) oświetlenie solarne dla kompleksu mera miasta; o) doposażenie dla elektrowni miejskiej w Ghazni; p) zakup materiałów szkolnych oraz wyposażenia dla szkół z dystryktów Jaghatu i Nawur; r) zakup materiałów szkolnych oraz wyposażenia dla szkół z dystryktów Rashidan i Zanakhan; s) budowa spalarni odpadów medycznych przy wybranych placówkach służby zdrowia w prowincji Ghazni. Za: http://isaf.wp.mil.pl/ [dostęp: 11.06.2015 r.].

[214] http://isaf.wp.mil.pl/pl/114.html [dostęp: 11.06.2015 r.].

[215] Report of Progress Toward Security and Stability In Afghanistan, Washington 2012, s. 110.

[216] a) nauka czytania, pisania i matematyki dla mieszkanek dystryktu Khwajah „Omari; b) szkolenie dla kobiet z zakresu nauki języka angielskiego i obsługi komputera; c) szkolenie z zakresu podstaw matematyki. Za: http://isaf.wp.mil.pl/pl/113.html [dostęp: 12.06.2015 r.].

[217] a) szkolenie zawodowe z tkania dywanów dla kobiet (Miasto Ghazni); b) szkolenie zawodowe dla mieszkanek północnego Qarabaghu; c) szkolenie z zakresu krawiectwa firan; d) szkolenie z zarządzania i rozwoju drobnej przedsiębiorczości dla kobiet z dystryktu Ghazni; e) szkolenie zawodowe dla kobiet z zakresu szycia tradycyjnych kołder afgańskich w dystrykcie Ghazni. Za: http://isaf.wp.mil.pl/pl/113.html [dostęp: 12.06.2015 r.].

[218] a) szkolenie z zakresu praw człowieka, w tym kobiet i dzieci dla mężczyzn (Miasto Ghazni); b) seminarium z zakresu przeciwdziałania uzależnieniom i zwalczania przemocy; c) warsztaty z zakresu eliminacji przemocy wobec kobiet i ochrony dzieci. Za: http://isaf.wp.mil.pl/pl/113.html [dostęp: 12.06.2015 r.].

[219] T. Tiouli, Honor kobiety. Ofiara gwałtu uwięziona w Dubaju, Warszawa 2007, s. 28.

[220] Według rządu Afganistanu, dane dotyczące umieralności okołoporodowej kobiet i niemowląt poprawiły się od 2001 roku. Umieralność matek spadła z 1600 do 1400 przypadków śmiertelnych na 100000 żywych urodzeń, ale jest to wciąż jedną z najwyższych liczb na świecie. Umieralność dzieci i niemowląt spadła z 257 do 161 przypadków śmiertelnych na 1000 urodzeń rocznie, jednak liczby te pozostają wciąż bardzo wysokie. Report Amnesty International 2011, http://files.amnesty.org/air11/air_2011_full_en.pdf [dostęp: 10.05.2015 r.].

[1] P. Hudyma, Udział wojsk polskich w misjach zagranicznych o charakterze pokojowym i stabilizacyjnym, w latach 1953 — 2008, Poznań 2011, s. 172.

[2] MOOTW –Military Operation Other Than War, Operacje Militarne Inne Niż Wojna.

[3] T. Szubrycht, Analiza podobieństw operacji militarnych innych niż wojna oraz działań pozwalających zminimalizować zagrożenia asymetryczne, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”, Gdynia, 2006 nr 1, s. 143.

[4] W Afganistanie religią dominująca jest islam, jednakże jego wyznawcy są podzieleni: 74% stanowią sunnici, natomiast 25% — szyici.

[5] „Fundamentalizm muzułmański (…) określenie nurtów politycznych dążących do zastąpienia zachodnich instytucji politycznych i wartości kulturowych Zachodu tradycjami dawnego islamu”. Cyt. za: J. Danecki, Kultura islamu…, dz. cyt., s. 75.

[6] Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych zostało powołane w dniu 1 stycznia 2014 roku na mocy Ustawy z dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw (Dziennik Ustaw z 29 lipca 2013r. poz. 8520), poprzednio funkcjonowało jako Dowództwo Operacyjne Sił Zbrojnych, a jeszcze wcześniej jako Dowództwo Operacyjne.

[7] Monitor Polski 2001, nr 42, poz. 674.

[8] http://isap.sejm.gov.pl [dostęp:16.02.2016 r.].

[9] http://isaf.wp.mil.pl/plik/file/infor_Afgan2.pdf [dostęp: 12.03.2012 r.].

[10] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, tekst uchwalony w dniu 2 kwietnia 1997 r. przez Zgromadzenie Narodowe, (Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483), http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htm [dostęp: 12.03.2012 r.].

[11] Dziennik Ustaw 2004 nr 241, poz. 2416.

[12] „Zagrożeniem dla Europy, w tym i dla Polski, jest zorganizowany terroryzm międzynarodowy. Polska musi się liczyć z możliwością działań skierowanych przeciwko niej w związku z udziałem w kampanii antyterrorystycznej. Nie można wykluczyć akcji odwetowych będących konsekwencją prowadzonych przez NATO lub IE operacji stabilizacyjnych i pokojowych. Szczególnym zagrożeniem dla polskich podmiotów realizujących zadania poza granicami państwa, są działania zbrojne prowadzone przez ugrupowania terrorystyczne na obszarze odpowiedzialności polskich Kontyngentów Wojskowych”. Za: Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007, pkt 34, s. 9; „Siły Zbrojne RP współuczestniczą w stabilizowaniu sytuacji międzynarodowej. Pozostają one w gotowości do udziału w wielonarodowych połączonych operacjach stabilizacyjnych, pokojowych oraz humanitarnych poza terytorium kraju. W celu skutecznego wykonywania tego typu zadań powinny one posiadać zdolności operacyjne, które pozwolą na znaczący udział w operacjach reagowania kryzysowego prowadzonych przez NATO i UE oraz wsparcia tego typu operacji organizowanych przez ONZ. Siły Zbrojne RP będą kontynuować dwustronną i wielostronną współpracę wojskową ze wszystkimi zainteresowanymi partnerami, a zwłaszcza państwami sąsiedzkimi”. Za: Strategia bezpieczeństwa narodowego…, dz. cyt., Warszawa 2007, pkt 96, s. 24.

[13] Z. Trejnis, Siły zbrojne w państwie demokratycznym i autorytarnym, Warszawa 1997, s. 307.

[14] W. J. Wołpiuk, Siły Zbrojne w regulacjach Konstytucji RP, Warszawa 1998, s. 25.

[15] Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa, Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1117.

[16] Tamże.

[17] Tamże.

[18] Tamże.

[19] Polska „popiera selektywne zaangażowanie w misje stabilizacyjne na obszarze pozaeuropejskim, jednak pod warunkiem zachowania przez Sojusz wiarygodnego potencjału i pełnej zdolności do zbiorowej obrony państw członkowskich, jak również uwzględnienia wpływu pozaeuropejskiej aktywności NATO na przebieg, tempo oraz koszty modernizacji i transformacji sił zbrojnych sojuszników, w tym Polski”. Za: Strategia Bezpieczeństwa Narodowego…, dz. cyt., pkt 41. „Polska będzie też wnosić znaczący wkład ludzki i materialny w organizowane przez Unię misje stabilizacyjne, pokojowe, humanitarne, ratownicze i szkoleniowe”. Za: Strategia Bezpieczeństwa Narodowego…, dz. cyt., pkt 46. „Polska będzie się angażować w podejmowane przez ONZ działania mające na celu rozwiązywanie konfliktów, a także zgłaszać kadry wojskowe, policyjne oraz cywilne do udziału w operacjach pokojowych i stabilizacyjnych”. Za: Strategia Bezpieczeństwa Narodowego…, dz. cyt., pkt 51. „Warunkami powodzenia operacji wojskowych będą przede wszystkim: uzyskanie przewagi informacyjnej; użycie struktur zadaniowych sił zbrojnych, wyposażonych w nowocześniejszy sprzęt techniczny od sprzętu przeciwnika; zastosowanie zaawansowanych technologii w zakresie dowodzenia; posiadanie możliwości skutecznego rażenia, dokonywania manewru i ochrony przed rażeniem przeciwnika; umiejętne stosowanie symetrycznej strategii wobec działań przeciwnika, pełne wykorzystanie zasobów logistycznych kraju oraz współpracy cywilno-wojskowej”. Za: Strategia Bezpieczeństwa Narodowego…, dz. cyt., pkt 57.

[20] Strategia udziału Sił Zbrojnych RP w operacjach międzynarodowych zakłada możliwość udziału Sił Zbrojnych RP w operacjach międzynarodowych w przypadku: obrony interesów narodowych przed zewnętrznymi zagrożeniami, likwidacji źródeł kryzysów oraz wygaszanie konfliktów, budowania stabilnego bezpieczeństwa, umacniania instytucji i organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego, wypełniania zobowiązań sojuszniczych, zapobiegania katastrofom humanitarnym oraz powstrzymywania naruszeń praw człowieka. W strategii zapisano również charakter uczestnictwa Polski we współczesnych operacjach międzynarodowych, których ważnym elementem są działania polityczne, dyplomatyczne, ekonomiczne i społeczne. Za: Strategia udziału Sił Zbrojnych RP w operacjach międzynarodowych, Warszawa 2009, http://www.premier.gov.pl/rzad/legislacja/dokumenty_rady_ministrow/strategie/id:951 [dostęp: 12.01.2016 r.].

[21] „Współuczestnictwo w misji stabilizacji sytuacji międzynarodowej oraz w operacjach reagowania kryzysowego i humanitarnych wymaga utrzymywania przez Siły Zbrojne RP sił i zdolności do: udziału w operacjach pokojowych i reagowania kryzysowego prowadzonych przez NATO, UE, ONZ oraz innych operacjach wynikających z porozumień międzynarodowych; udziału w operacjach humanitarnych prowadzonych przez organizacje międzynarodowe, rządowe i inne; współpracy wojskowej w zakresie rozwoju i stosowania środków budowy zaufania i bezpieczeństwa”. Za: Strategia obronności RP, Warszawa 2009, pkt 78.

[22] „Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru połnocnoatlantyckiego. O każdej takiej zbrojnej napaści i o wszystkich podjętych w jej wyniku środkach zostanie bezzwłocznie powiadomiona Rada Bezpieczeństwa. Środki takie zostaną zaniechane, gdy tylko Rada Bezpieczeństwa podejmie działania konieczne do przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Za: Traktat Połnocnoatlantycki z dnia 4 kwietnia 1949 r. Dz. U. z 2000 Nr 87, poz. 970, art. 5.

[23] Zob.: Karty Narodów Zjednoczonych, dostęp internetowy: http://isap.sejm.gov.pl [dostęp: 12.03.2016 r.].

[24] Zob.: Rezolucji ONZ nr 1368 z 12 września 2001 roku, dostęp internetowy:https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/533/82/PDF/N0153382.pdf?OpenElement [dostęp: 12.03.2016 r.].

[25] International Security Assistance Force(ISAF) — Międzynarodowych Siły Wsparcia Bezpieczeństwa.

[26] Porozumienie z Bonn, zatwierdzone przy udziale przedstawicieli Afganistanu i ONZ, miało na celu odbudowanie państwa afgańskiego po inwazji Stanów Zjednoczonych w 2001 roku i długoletniej wojnie domowej. W ramach porozumienia, stworzono http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/afghan-agree.htm. projekt konstytucji Afganistanu, a także wezwano do odtworzenia systemu sądownictwa. Wytyczono także zakres działań ISAF, w tym wsparcie w tworzeniu narodowych struktur bezpieczeństwa i rozszerzenie zasięgu operacji poza Kabul i jego okolice. Zob.: Agreement on Provisional Arrangements in Afghanistan Pending the Re-Establishment of Permanent Government Institutions, 2001, m.in [dostęp: 12.03.2016 r.].

[27] United Nations Security Council Resolution 1510, 2003.10.03, http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N03/555/55/PDF/N0355555.pdf?OpenElement [dostęp:12.03.2016r.].

[28] United Nations Assistance Mission in Afghanistan(UNAMA) — Misją Wsparcia Narodów Zjednoczonych w Afganistanie.

[29] United Nations Security Council, Military Technical …

[30] M. Mecherzyński, Specyfika przygotowania wojsk do działań w Afganistanie, Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej 12 kwietnia 2007 r. w AON, Warszawa 2007, s. 37.

[31] Zagrożenia generują także organizacje przestępcze oraz tzw. „baronowie narkotykowi”. Na terenie Afganistanu działa ok. 1800 nielegalnych formacji zbrojnych, skupiających ponad 70 000 bojowników. Oprócz grup terrorystycznych funkcjonują też „prywatne” armie tzw. „baronów narkotykowych” oraz regionalnych przywódców, które również podejmują działania antykoalicyjne. Działalność poszczególnych ugrupowań zbrojnych w Afganistanie koncentruje się wzdłuż linii komunikacyjnych oraz kluczowych pozycji sił koalicyjnych i Afgańskich Sił Bezpieczeństwa. Za: http://isaf.wp.mil.pl/pl/15.html [dostęp: 15.04.2014 r.].

[32] A. Tyszkiewicz, Operacje stabilizacyjne: na podstawie doświadczeń polskiej dywizji wielonarodowej w Iraku, Warszawa 2005, s. 88—89.

[33] Doświadczenia własne autorki dysertacji, zdobyte w czasie pełnienia służby w ramach X zmiany PKW Irak.

[34] http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981621117 [dostęp: 15.04.2016 r.].

[35] R. Pawlicki, Przygotowanie żołnierzy zawodowych Wojska Polskiego do działania w środowisku odmiennym kulturowo, Rozprawa doktorska, Warszawa 2006, s. 222—231.

[36] Dowództwo Wojsk Lądowych od 1 stycznia 2014 roku zostało przekształcone w Inspektorat Wojsk Lądowych, w wyniku reformy systemu kierowania i dowodzenia Siłami Zbrojnymi RP z dnia 21 czerwca 2013 roku.

[37] J. Z. Matuszak, Wojsko Polskie w Afganistanie 2002—2014, Warszawa 2014, s. 97.

[38] (…) Inspektorat Szkolenia jest elementem spinającym szkolenie dowództw, sztabów i wojsk podległych DG RSZ, z uwzględnieniem wymagań określonych przez organizatora systemu, którym jest Zarząd Szkolenia P-7 Sztabu Generalnego WP. (…) Ponadto planuje i koordynuje system szkolenia w DG RSZ w zakresie szkolenia dowództw, sztabów i wojsk w wymiarze narodowym i międzynarodowym. Zarządza bazą szkoleniową i systemami symulacyjnymi oraz koordynuje zabezpieczenie procesu szkolenia jednostek organizacyjnych DG RSZ. Analizuje szkolenia, gromadzi i formułuje wnioski oraz upowszechnia doświadczenia szkoleniowo-metodyczne w ramach systemu wykorzystania doświadczeń. Koordynuje proces kształcenia i szkolenia w placówkach szkolnictwa wojskowego, a także realizuje zadania związane z doskonaleniem zawodowym żołnierzy. Za: http://www.dgrsz.mon.gov.pl/ [dostęp: 15.04.2015 r.].

[39] Red. R. Chrobak, Możliwości przygotowania i kierowania przemieszczeniem PKW, Warszawa 2008, s. 83.

[40] Tamże, s. 62.

[41] KTO Rosomak –Kołowy Transporter Opancerzony Rosomak — produkowany w Polsce na licencji transportera opancerzonego konstrukcji fińskiej.

[42] MRAP –Mine Resistant Ambush Protected, pojazdy opancerzone, przystosowane do transportu i ochrony żołnierzy w trakcie kontaktu z improwizowanym ładunkiem wybuchowym.

[43] M. Mecherzyński, Specyfika przygotowania …, dz. cyt., s. 47.

[44] Centrum Szkolenia Sił Połączonych NATO (JFTC) szkoli oficerów z krajów wchodzących w skład NATO oraz krajów współdziałających w ramach programu Partnerstwo dla Pokoju, a także upowszechnia najnowsze technologie i rozwiązania w zakresie działań na szczeblu taktycznym. Materiał filmowy: Welcome to Bydgoszcz by Commander JFTC Brig Gen Wojciech Grabowski, http://www.jftc.nato.int/ [dostęp: 15.04.2015 r.].

[45] Ćwiczenie Unified Endeavor kształtują trzy formy aktywności: kształcenia akademickiego, przygotowania planu operacyjnego i wykonania nakazu operacji.

[46] Zob. szerzej: M. El Ghamari, Między kulturą a religią, Toruń 2015, s. 204—206.

[47] Centrum Przygotowań do Misji Zagranicznych sformowano w roku 2011 na podstawie Decyzji MON Nr 57/Org./P1 z dnia 12 lipca 2010 roku oraz wykonawczego Rozkazu Dowódcy Wojsk Lądowych Nr PF-5/Org. z dnia 7 lutego 2011 roku. Bazą do formowania CPdMZ było rozformowywane Centrum Szkolenia Na Potrzeby Sił Pokojowych oraz Centralna Grupa Wsparcia Współpracy Cywilno-Wojskowej, miejsce stacjonowania jednostki — Kielce-Bukówka. Centrum sformowano w terminie do dnia 31 grudnia 2011 roku i rozpoczęło oficjalne funkcjonowanie z dniem 1 stycznia 2012 roku. Podstawowym zadaniem centrum jest przygotowywanie żołnierzy do służby poza granicami kraju, centrum oferuje szereg kursów różnego rodzaju, w tym językowych, specjalistycznych, jednym z głównych komponentów centrum jest Wydział Szkolenia, działalność dydaktyczna Wydziału koncentruje się na szkoleniu przygotowawczym do służby w PKW Afganistan, KFOR, EUFOR/MTT oraz misjach obserwacyjnych. Wydział realizuje również szkolenia za pomocą Mobilnych Zespołów Szkoleniowych w jednostkach formujących Polskie Kontyngenty Wojskowe. W strukturze centrum jest również Wydział CIMIC, który kontynuuje zadania CGWWC-W. Za: Historia CPdMZ, http://cpdmz.wp.mil.pl/pl/82.html [dostęp: 16.01.2016 r.].

[48] Zobacz: D. S. Kozerawski, Międzynarodowe działania stabilizacyjne w świetle doświadczeń X zmiany KW Irak w 2008 roku, Warszawa 2010, s 23—24.

[49] Doktryna szkolenia Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej DD/7(A), Ministerstwo Obrony Narodowej. Sztab Generalny Wojska Polskiego, Warszawa 2010.

[50] Tematykę tą także regulują postanowienia, rozkazy i decyzje podejmowanych na najwyższych szczeblach dowodzenia, jednak dokumenty te nie są ogólnie dostępne, ze względu na zawarte w nich informację. W związku powyższym nie zostaną omówione w dysertacji, gdyż może zawierać ona tylko dane nieklauzulowane.

[51] A. Wiśniewska, P. Bernabiuk, Strategia z kulturą, „Polska Zbrojna”, nr 10, Warszawa 2015, s. 15.

[52] W spisie ludności w 2011 roku po raz pierwszy w historii polskich spisów powszechnych umożliwiono mieszkańcom Polski wyrażanie złożonych tożsamości narodowo-etnicznych. Elastyczna formuła pytania o przynależność narodowo-etniczną, umożliwiająca zadeklarowanie przynależności do jednej lub dwóch kategorii etnicznych. Za: Główny Urząd Statystyczny, Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Przynależność narodowo-etniczna ludności — wyniki spisu ludności i mieszkań 2011, Warszawa 2015, s. 29.

[53] Tamże, s. 93.

[54] J. Falecki, J. Frączek, Świadomość i komunikacja międzykulturowa w przedmisyjnym szkoleniu żołnierzy wojska polskiego w świetle doświadczeń CSNPSP w Kielcach [w:] Bezpieczeństwo dla rozwoju. komunikacja kulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, red. A. Czupryński, Warszawa 2012, s. 85.

[55] Znamiennym przykładem jest realizacja przez obywateli obu państw przepisów odnoszących się do dyskryminacji na tle rasowym czy religijnym w Stanach Zjednoczonych i w Polsce. Uwrażliwienie żołnierzy na odmienne wymogi legislatywy, jak też odmienne zapatrywanie na pojęcie postawy obywatelskiej i wolności słowa jest niezbędne dla sprawnego funkcjonowania misji. W ramach narodowego kontyngentu także mogą pojawić się problemy związane z brakiem porozumienia między żołnierzami a cywilnym psychologiem, lekarzem czy antropologiem pracującymi dla misji, co może zaowocować, jej niestabilnością i niespójnymi działaniami, w których kodeks etyczny grupy zawodowej może kłócić się z założeniami mandatowymi misji. Za: J. Falecki, J. Frączek, Świadomość i komunikacja międzykulturowa…, dz. cyt., s. 86.

[56] Wypowiedź dr Jakuba Gajdy (ekspert Fundacji Pułaskiego, publicysta i tłumacz prasowy z języków: perskiego, dari, tadżyckiego i paszto) dotycząca spalenia Koranu przez amerykańskich żołnierzy. Zob. szerzej: http://natemat.pl/2117, amerykanie-spalili-koran-afganczycy-protestuja-co-sie-stanie [dostęp: 14.02.2014 r.]. Zob.: U.S. troops tried to burn 500 Korans in blunder, investigative report says,https://www.washingtonpost.com/world/national-security/military-disciplines-9-service-members-in-connection-with-afghan-incidents/2012/08/27/ [dostęp: 14.02.2014 r.]. US soldier apologises for Afghan massacre, dostępinternetowy:http://www.aljazeera.com/news/americas/2013[dostęp: 14.02.2014 r.]. UK troops in Iraqi torture probe, http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3675215.stm [dostęp: 14.02.2014r.].

[57] J. Falecki, Wybrane aspekty szkolenia Polskich Kontyngentów Wojskowych, [w] Misje pokojowe — 60 lat polskiego zaangażowania, red. Czesława Marcinkowskiego, Warszawa 2014, s. 75.

[58] Zob. szerzej: J. Falecki, J. Frączek, Aksjologiczne przygotowanie żołnierzy do udziału w misjach pokojowych i stabilizacyjnych w Centrum Szkolenia Na Potrzeby Sił Pokojowych [w:] Służyć w ochronie i obronie wartości. Aksjologiczne fundamenty służb mundurowych, red. A. Szerauc, Płock 2010, s. 207—229.

[59] Komunikacja werbalna i pozawerbalna została omówiona w rozdziale drugim dysertacji,

[60] Podstawą do przeprowadzenia kursu był Rozkaz Nr Z-168 Dowódcy Wojsk Lądowych z dnia 09 maja 2012 roku w sprawie formowania i przygotowania XIII zmiany Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Islamskiej Republice Afganistanu. Informacje na temat szkolenia żołnierzy Wojska Polskiego udających się do Islamskiej Republiki Afganistanu zostały zebrane przez autorkę w trakcie rozmów z kadrą wojskową i cywilną CSNPSP w Kielcach.

[61] Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie.

[62] Jestem Polakiem — [ma Pulandihastum], generał — [dzinrol], major — [dźaglan], Czy ktoś tu mówi po angielsku? — [aja delta jauzook anglesi chabarekawi?].

[63] Informator Polskiego Komitetu Błękitnej Tarczy, Warszawa 2007, s. 8.

[64] Konwencja z 17 listopada 1970 r. dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury (Dz. U. z 1974r. Nr 20, poz. 106).

[65] Ruiny buddyjskiego klasztoru z VI–VII w., minarety z połowy XII wieku zbudowane w czasie trwania Imperium Ghaznawidów, grobowiec sułtana Mahmuda z Ghazniawitów. Za:http://biuletyn.mon.gov.pl [dostęp: 11.01.1015 r.].

[66] „SWD w SZ RP przyczynia się do zmniejszenia ryzyka występowania i powielania tych samych błędów, a tym samym zwiększa szanse powtarzalności w osiąganiu sukcesów”. Za: Centrum Doktryn Szkolenia Sił Zbrojnych, dostęp internetowy: http://cdis.wp.mil.pl/pl/76.html [dostęp: 26.04.2016 r.].

[67] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 5 dysertacji.

[68] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 3 dysertacji.

[69] S. H. Qazi, The Neo-Taliban, Counterinsurgency & the American endgame in Afghanistan, Raport Institute for Social Policy and Understanding, http://www.ispu.org/default.aspx [dostęp: 14.03.2016 r.].

[70] Dogmaty wiary: „wiara w Jednego Boga, w Jego anioły i księgi oraz jego proroków, w sąd ostateczny i wyroki Boga”. Za: G. M. Khan, Islam, dz. cyt., s. 126—143.

[71] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 5 dysertacji.

[72] Wahabizm ruch religijny i polityczny powstały w XVIII wieku na terenie Arabii, którego twórcą był muzułmański teolog Muhammad Ibn Abd al-Wahhaba (1703—1792). Opiera się na fundamentalizmie — tj. głosi powrót do źródeł: pierwotnej czystości islamu, prostoty i surowości obyczajów jak za czasów proroka Mahometa. Za: J. Danecki, Kultura islamu…, dz. cyt., s. 197.

[73] Deobandyzm — ruch szerzony przez pakistańskie medresy, postulujący zreformowanie i zjednoczenie społeczności muzułmańskiej. Deobandyści sprzeciwiają się hierarchii społecznej, odrzucają szyizm i postulują za ograniczeniem praw kobiet. Za: J. Modrzejewska-Leśniewska, Talibowie, Pułtusk 2001, s. 12.

[74] Sufizm — sufizm (taṣawwuf) — nurt mistyczny, oparty na ascezie, dążeniu do doskonałego poznania natury Boga, polega na regularnych modlitwach, recytacji formuł religijnych i boskich imion, grupowych śpiewach, a przede wszystkim na wyparciu się własnego ego. Za: J. Danecki, Kultura islamu…, dz. cyt., s. 175.

[75] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 5 dysertacji.

[76] J. Danecki, Kultura islamu…, op. cit., s. 66,

[77] Umma oznacza naród, społeczność; a w znaczeniu religijnym — całą wspólnotę islamską. Zob. szerzej: E. Machmut-Mendecka, Archetypy …, dz. cyt., s. 146.

[78] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 2 dysertacji.

[79] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 5 dysertacji.

[80] Szerzej tematyka została opisana w rozdziale 5 dysertacji.

[81] Tamże.

[82] M.in. gen. bryg. Khatool Mohammadzai — pierwsza kobieta generał w armii afgańskiej, dr Habiba Sarabi — gubertantor prowincji Bamiyan.

[83] „(…) obie koncepcje praw jednostki: zachodnia i islamska, uznają dobro człowieka za doniosłą wartość, niemniej już w obszarze fundamentów obie wykazują poważne różnice. Co za tym idzie, trudno oczekiwać zbliżenia obu koncepcji praw jednostki na poziomie szczegółowych rozwiązań prawnych, to jest na poziomach: traktatowym, konstytucyjnym oraz na poziomie prawa wewnętrznego rangi podkonstytucyjnej. Może wystąpić zgodność brzmienia prawnoczłowieczych norm europejskich i islamskich, ale zasadniczo będzie to zgodność na poziomie werbalnym. W przypadku prawnoczłowieczych traktatów, których stronami są zarówno państwa europejskie, jak i państwa islamskie, można oczekiwać rozbieżności w interpretacjach tych samych norm, dokonywanych na gruncie europejskim oraz na gruncie islamskim. Na gruncie islamskim bowiem powszechność praw podstawowych jednostki jest podważona przez kryteria płci i wyznania, różnicujące zakresy ich obowiązywania. (…) Arabska karta między innymi dopuszcza daleko idące ograniczenia poszczególnych praw jednostki, stosowanie okrutnych, nieludzkich i poniżających kar, pozwala na zasądzenie kary wobec nieletnich, gdy dopuszcza to prawo krajowe, a gwarantowane nią prawa nie przysługują osobom niebędącym obywatelami państw stron Karty. Nie umniejszając znaczenia Arabskiej karty, zaznaczmy jednak, już te spostrzeżenia są trudne do pogodzenia z zachodnią koncepcją praw jednostki i międzynarodowymi standardami praw człowieka”. Za: A. Bisztyga, Zachodnia a islamska koncepcja praw jednostki, Przegląd Prawa Konstytucyjnego Nr 1 (13)/2013, s. 77 — 92.

[84] Kairska Deklaracja Praw Człowieka w Islamie została podpisana 5 sierpnia 1990 roku przez 45 ministrów spraw zagranicznych (m.in. Afganistan, Iran, Egipt, Syrię). Składa się z 25 artykułów określających podstawy prawodawstwa w zakresie praw człowieka w krajach islamskich z szariatem jako podstawą.

[85] Kobiety, pokój, bezpieczeństwo. Dokumenty i materiały, red. B. Szubińska Warszawa 2011, s. 51—65.

[86] „Urodzenie syna daje kobiecie szczególną pozycję w rodzinie, a mężczyźnie — poważanie w społeczności. Z narodzinami dziecka związanych jest wiele lokalnych obrzędów, ale powszechnie przyjętym obrzędem muzułmańskim jest wyszeptanie przez ojca (ewentualnie innego mężczyznę, nigdy przez kobietę) do ucha dziecka wezwania na modlitwę (azan). Są różne wersje tej praktyki: czasem do jednego ucha szepcze się azan, a do drugiego podobną do niego ikamę — zapowiedź początku modlitewnego nabożeństwa. Innym zwyczajem jest włożenie noworodkowi do ust odrobiny przeżutego przez uczonego męża daktyla lub innego pożywienia jako symbolu przekazania mu mądrości. Gdy ojcu zakomunikuje się narodziny dziecka, obdarowuje on swoją żonę prezentami. Wydaje też przyjęcie dla rodziny, krewnych i przyjaciół”, „Śmierć i pogrzeb. Śmierć w świetle islamu nie jest czymś złym czy negatywnym. Jest traktowana jako przejście do drugiego życia pod bezpośrednią opiekę Boga. Nie jest też następstwem grzechu ani karą dla człowieka. Zmarłego obmywa się, recytując przy tym 36. surę Koranu. Następnie ciało owija się w biały całun i przenosi do meczetu lub na cmentarz, a pogrzeb zazwyczaj odbywa się w ciągu 24 godzin od śmierci. Ciało niosą zmieniający się żałobnicy. Zmarłego chowa się tak, by leżał na prawym boku, a twarz miał zwróconą w kierunku Mekki. Jednak w wielu krajach, zwłaszcza europejskich, muzułmanie chowają swoich zmarłych także w trumnach. Nie ma zwyczaju zdobienia grobu kwiatami ani zapalania na nim lampek. Przez czterdzieści dni rodzina zmarłego recytuje w meczecie Koran, a także rozdaje pokarm biednym i potrzebujący”. Za: Fragment szkolenia podstawy edukacji obywatelskiej CSNPSP w Kielcach dla XII PKW Afganistan.

[1] Zob., Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2012 roku, poz. 461, 1101, art.3, pkt. 2.

[2] Zob. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, Dz. U. 1997, nr 78, poz. 483, art. 117.

[3] Zob. Konstytucja…, art. 136.

[4] Zob., Ustawa z 17 grudnia 1998 roku o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa Dz. U.98.162.1117.

[5] Por., B. Balcerowicz, Siły zbrojne w państwie i stosunkach międzynarodowych, Bellona, Warszawa, 2006, s. 21.

[6] Zob., Metodyka przygotowania pododdziałów WOPL do udziału w misjach PKW, Dowództwo Wojsk Lądowych. Szefostwo Wojsk Obrony Przeciwlotniczej, Warszawa, 2010, s. 141.

[7] Zob., (red.) R. Chrobak, Możliwości przygotowania i kierowania przemieszczaniem PKW, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2008, s. 52.

[8] Zarządzenia Szefa Inspektoratu Szkolenia — Zastępcy Szefa Sztabu Generalnego WP nr.1 szkol. Z dnia 2 stycznia 1996 roku.

[9] Red. R. Chrobak, Możliwości przygotowania…, s. 62.

[10] Zob., ibidem, s. 83.

[11] Por., Materiały z konferencji naukowej, Współczesne operacje reagowania kryzysowego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2005, s. 38.

[12] Z. Piątek, Obszary niezbędnych zmian w Siłach Zbrojnych RP, ZN AON, Warszawa, 2009, s. 54.

[13] Por., R Blackhurst, A New Force in British Politics — New Statesman, London, 2004, s. 3.

[14] Zob., L. Elak, Funkcjonowanie polskich kontyngentów wojskowych poza granicami kraju, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2010, s. 17.

[15] Zob., ibidem, s. 4—5.

[16] Por., L. Elak, Funkcjonowanie polskich kontyngentów wojskowych poza granicami kraju, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2010, s. 20.

[17] Zob., ibidem, s. 26.

[18] Zob., L. Elak, Funkcjonowanie polskich kontyngentów wojskowych poza granicami kraju, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa, 2010, s. 45.

[19] Poligon w Hofenfels to amerykański ośrodek, gdzie szkoli się żołnierzy przez wysłaniem ich do Afganistanu. Poligon w Hohenfels tworzy wzór państwa islamskiego w Niemczech. Uczestnicy operacji doskonalą tam działania w składach plutonów, które w czasie misji stanowią podstawowy element samodzielnie wykonujący zadania związane z patrolowaniem strefy odpowiedzialności. Żołnierze mają również możliwość prowadzenia operacji typu cordon and search co w praktyce oznacza działania prowadzące do izolacji określonego obszaru i przeszukania go w celu znalezienia sił i środków przeciwnika lub pozyskania informacji.

[20] Plan Szkolenia Przygotowawczego Żołnierzy Zakwalifikowanych do PKW Afganistan — Kwiecień 2010, 2011.

[21] Zob., N. Finney, HTS doctrine development team leader, Human Terrain Team book, 2008, s. 36—80.

[22] Zob., ibidem, s. 54.

[1] Zob., John C. Griffiths, Afghanistan: A History of Conflict, Carlton Books, London, 2001, s. 14.

[2] Por., ibidem, s. 16.

[3] Por., A. Frank, Conflict in Afghanistan: An Encyclopedia, Roots of Modern Conflict, ABC, London, 2003, s. 219.

[4] Por., Rola NATO w Afganistanie, NATO’s role in Afghanistan — tłumaczenie własne [dostępne 2010—05—30].

[5] Por., United Nations S/RES/1510, Security Council Resolution 1510, 2003, s. 51.

[6] Zob., John C. Griffiths, Afghanistan: A History of Conflict, Carlton Books, London, 2001, s. 62.

[7] Por., ibidem., s. 65.

[8] Por., R.A Pape, J. K. Feldman, Cutting the Fuse: The Explosion of Global Suicide Terrorism and How to Stop It. University of Chicago Press, Chicago, 2010, s. 142.

[9] Zob., ibidem, s. 132.

[10] Zob., ibidem, s. 157.

[11] Harakat-i-Islami Afghanistan (Ruch Islamski), Hizb-i-Islami (Partia Islamu), Hizb-i-Wahdat-i-Islami (Partia Jedności), Dżamijat-i-Islami (Stowarzyszenie Islamskie), Jumbish-i-Milli (Narodowy Ruch Islamski), Mahaz-i-Milli-i-Islami (Narodowy Front Islamu). Talibowie i Al-Kaida zostali pokonani przez siły UNIFSA wsparte przez amerykańskie naloty na przełomie 2001 i 2002.

[12] John C. Griffiths, Afghanistan: A History of Conflict, Carlton Books, London, 2001, s. 41.

[13] Zob Por., R.A Pape, J. K. Feldman, Cutting the Fuse: The Explosion of Global Suicide Terrorism and How to Stop It. University of Chicago Press, Chicago, 2011, s. 52.

[14] Zob., ibidem, s. 55.

[15] Zob. www.ntm-a.com (tłumaczenie własne).

[16] Zob. R.A Pape, J. K. Feldman, Cutting the Fuse: The Explosion of Global Suicide Terrorism and How to Stop It. University of Chicago Press, Chicago, 2011, s. 52.

[17] Por., B. Blackburn, Richard Holbrooke Dies After Suffering Aortic Dissection, ABC News, 2010, s. 31.

[18] Dowódca armii w południowym regionie Afganistanu.

[19] Zob., R. Mackay, Revisiting Holbrooke’s Last Remarks,, The New York Times, 2010, s. 62.

[20] Por., UK Border Agency, Operational Guidance Note — Afghanistan, 2011, s. 10—22.

[21] Zob., J. Randal, Osama: The Making of a Terrorist, I. B. Tauris, 2010, s. 26.

[22] United Nations Office on drugs and crime, The opium economy in Afghanistan, An International Problem, Vienna, s. 30—47.

[23] United Nations Office on drugs and crime, World Drug Report, Vienna, 2011, s. 14—26.

[24] The Central Intelligence Agency, The word factbooks, — Afghanistan [http://www.cia.gov/index.html, dostępne: 02.05.2012].

[25] Operation Enduring Freedom — Afganistan, tłumaczenie własne za http://www.globalsecurity.org/military/ enduring-freedom [dostępne: 02.05.2012]

[26] Zob., ibidem.

[27] UK Border Agency, Operational Guidance Note — Afghanistan, s. 15—24.

[28] The Central Intelligence Agency, The word factbooks, — Afghanistan, www.cia.govpublicationsaf/ (tłumaczenie własne).

[29] J. Armajani, Modern Islamist Movements, History, Religion, and Politics, Wiley-Blackwell, 2012, s. 41.

[30] Najmłodsza niezależna monoteistyczna religia świata, została założona przez Bahá’u’lláha (1817 — 1892) w Iranie w XIX wieku.

[31] Por., J. Armajani, Modern Islamist Movements, History, Religion, and Politics, Wiley-Blackwell, 2012, s. 48.

[32] Zob., M. Hodgson, Marshall, The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization, Vol 3, University of Chicago, Chicago, 1958, s. 302.

[33] Zob., ibidem, s. 257.

[34] Por., ibidem, s. 386–392.

[35] Por., R. C. Macmillan, Encyclopedia of Islam and the Muslim world, USA, 2004, s. 46.

[36] Zob., A. Rashid, Taliban. Yale Nota Bene Books, 2000, s. 70.

[37] Por., Edward Girardet. Killing the Cranes: A Reporter’s Journey Through Three Decades of War in Afghanistan, Chelsea Green Publishing, 2011, s. 416.

[38] Zob. ibidem, s. 419—421.

[39] Por., Human Rights Watch Report, Incitement of violence against Hazaras by governor Niazi — Afghanistan, the massacre in Mazar-e-Sharif, November 1998, s. 27.

[40] Zob., P. Kurtz, A. Dacey, T. Flynn, Defaming Human Rights, Free Inquiry, Vol. 29, No. 2, 2009, s. 16.

[41] Por., George Washington University’s National Security Archive, The Taliban Biography, The Structure and Leadership of the Taliban, 1996—2002, s. 34—51.

[42] Opracowanie dla krajów muzułmańskich Irak, Afganistan.

[43] Algieria, Bahrajn, Dżibutti, Egipt, Iran, Irak, Izrael, Jordan, Kuwejt, Liban, Libia, Maroko, Oman, Palestyna, Katar, Arabia Saudyjska, Syria, Tunezja, ZEA, Jemen. Liczba mieszkańców regionu MENA stanowi 6 procent ludności świata, co jest porównywalne z Unią Europejską.

[44] Zob., G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, wyd. I, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 2000, s. 384.

[1] Zob., R. Zenderowski, K. Cebul, M. Krycki, Międzynarodowe stosunki kulturalne, Warszawa 2012, s. 130.

[2] Tamże, s. 130.

[3] Zob., http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/wunderle.pdf [dostęp:12.04.2016 r.].

[4] K. Peszyńska-Drews, Rozumienie kultury a polityka Stanów Zjednoczonych wobec wybranych krajów Bliskiego Wschodu [w:] Wschód i zachód, tolerancja i różnorodność, red. M. Woźniak, K. Zdulski, Łódź 2013, s. 32.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.