Tytuł oryginału: How Stella Learned to Talk. The Groundbreaking Story of the World’s First Talking Dog

Redakcja: Hanna Trubicka

Korekta: Jacek Bławdziewicz

Projekt graficzny okładki: Nikola Hahn, nikolahahn.com

Opracowanie graficzne, skład: Elżbieta Wastkowska, ProDesGraf

Redaktor prowadząca: Magdalena Kosińska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © 2021 by Christina Hunger. First published by HarperCollins Publishers.

Copyright © Agora SA, 2023

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Cioch 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2023

ISBN: 978-83-268-4315-0

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Jake’owi, ukochanemu mężowi,

bez którego niczego bym nie dokonała

Prolog

– Pa, Stello – powiedziałam znad śniadania. – Baw się dobrze z Jakiem.

Mój narzeczony czekał przy drzwiach ze smyczą Stelli w rękach. Każdego ranka wychodzili razem pobawić się na plaży lub w parku, a ja w tym czasie szykowałam się do pracy.

– Idziemy, Stello? – zagadnął.

Nasza suczka zatrzymała się w kuchni. Najpierw odwróciła się ku drzwiom, potem przeniosła wzrok na mnie. Zastanawiałam się, co też jej przyszło do głowy. Zazwyczaj pędzi przecież do drzwi jak szalona.

Stella podeszła do leżącego na podłodze komunikatora. Był to prostokąt o wymiarach sto dwadzieścia na sześćdziesiąt centymetrów, z rzędami kolorowych przycisków zaprogramowanych na poszczególne słowa. Nacisnęła łapą cztery różne guziki jeden po drugim.

– Christina – chodź – bawimy się – kocham – zakomunikowała, po czym odskoczyła od planszy i znów wbiła we mnie wzrok.

Jake się zaśmiał, ja też nie mogłam powstrzymać uśmiechu.

– Chcesz, żebym poszła się bawić, Stello?

Stella zamerdała ogonem.

Wskoczyłam szybko w buty, zarzuciłam na siebie płaszcz i wzięłam smycz z rąk Jake’a. Mój pies właśnie zaprosił mnie na wspólny spacer. I co wy na to?

ROZDZIAŁ 1

Zakładanie kompetencji

Siedziałam na dużej, szerokiej na metr osiemdziesiąt wyściełanej huśtawce i wstrzymywałam oddech w wyczekiwaniu. Oliver, dziecięcy pacjent, który przychodził do mnie na terapię logopedyczną, usadowił się obok, trzymając w rękach urządzenie komunikacyjne wielkości typowego tabletu. Rzadko korzystał z niego bez mojej pomocy. Ale dziś chwycił mówik, gdy tylko mnie zobaczył. Co takiego chciał mi powiedzieć?

Chociaż Oliver miał zaledwie dziewięć lat, był prawie tego samego wzrostu co ja, jego dwudziestoczteroletnia logopedka. W sportowych szortach i koszulce wyglądał jak przeciętny dziewięciolatek. Ale szyny ortopedyczne na nogach, wyciszające słuchawki na uszach i przewieszony przez ramię mówik wskazywały, że coś go wyróżnia. Oliver był dzieckiem w spektrum autyzmu. Od kilku lat przychodził do poradni pediatrycznej w Omaha na fizjoterapię, terapię zajęciową i terapię mowy.

Oliver mrużył oczy z palcem zawieszonym nad ekranem. Próbowałam skupić się na tym, co chłopiec chce mi przekazać, i odciąć się od hałaśliwych dzieciaków, które wokół nas się huśtały, wspinały na ścianki i śmigały na hulajnogach po całej sali gimnastycznej.

Przychodziły mi do głowy różne możliwości. Może wypowie jedno ze słów, które od kilku tygodni ćwiczyliśmy tu na huśtawce. Ponieważ Oliver najskuteczniej uczył się w ruchu, przez większą część naszych sesji huśtaliśmy się, jednocześnie ćwicząc słowa takie jak „start”, „stop”, „szybko” i „powoli”. Bardzo lubiłam modelować na mówiku Olivera słowo „szybko” i popychać huśtawkę najwyżej, jak się dało. Oliver piszczał z zachwytu i odchylał głowę do tyłu, śmiejąc się i rozkoszując każdą sekundą zawrotnej prędkości. Na ten widok nigdy nie potrafiłam powstrzymać uśmiechu. Czysta radość Olivera rozświetlała całą salę.

Chłopiec dotknął na tablecie jednej z sześćdziesięciu ikonek, która otwierała nową stronę ze słowami do wyboru. Przesuwał wskazującym palcem po rzędach kolorowych kwadracików, aż w końcu stuknął w jeden z nich i syntezator mowy powiedział „ryż”.

– Ryż? – zastanowiłam się na głos. Przecież nie byliśmy w kuchni, tylko w sali gimnastycznej. Najmniej spodziewane słowo.

– Miałeś ryż na obiad? – zapytałam. Po każdym słowie naciskałam odpowiedni guziczek na tablecie Olivera. Chłopiec najszybciej uczył się posługiwania mówikiem, gdy obserwował, jak robią to inni.

Oliver prychnął niezadowolony i wierzgnął nogami. Nie to próbował mi powiedzieć.

Zerknęłam na zegarek, była czwarta trzydzieści pięć po południu.

– A może masz ochotę na ryż po terapii? Chcesz jeść ryż?

Oliver niecierpliwie odsunął moją rękę i powtórzył:

– Ryż, ryż.

Już w poprzednim tygodniu użył tego słowa podczas sesji, ale jakoś nie dało mi to wtedy do myślenia. Ponieważ w zasięgu wzroku nie było ryżu, złożyłam to na karb eksperymentów z nowym słownictwem. Oliver miał urządzenie komunikacyjne dopiero od kilku miesięcy, a przecież dzieci nie od razu zaczynają samodzielnie i celowo posługiwać się słowami. Potrzebują czasu na eksplorowanie słów – najpierw muszą widzieć i słyszeć swój system komunikacyjny w działaniu, a dopiero później można od nich oczekiwać porozumiewania się za jego pomocą. Tak właśnie jest u niemowląt, które przez cały rok słuchają, jak ludzie wokół nich używają mowy, zanim same wypowiedzą pierwsze słowa. Teraz, kiedy zdałam sobie sprawę, że Oliver nieprzypadkowo wypowiedział słowo „ryż”, zaczęłam modelować wszystko, co kojarzyło mi się z ryżem. Użyłam mówika, żeby wypróbować różne wyrażenia.

Czy Oliver próbował mi powiedzieć, że jest głodny i ma ochotę na ryż? Czy chciał mnie poinformować, że lubi ryż? A może nie cierpi ryżu i chce zakomunikować, że ryż jest wstrętny? Modelowałam „ryż dobry”, „ryż niedobry”, „lubię ryż”, „jeść ryż”, „Oliver chce ryż”, „ryż w szkole”, wszystko, co tylko przyszło mi do głowy. Po każdym nowym wyrażeniu przez chwilę obserwowałam jego reakcję. Oliver rozumiał znacznie więcej, niż potrafił powiedzieć – jego bierna znajomość języka znacznie przewyższała czynną. Zawsze kiedy trafiałam w to, co chce mi przekazać, natychmiast się ożywiał. Przypominałam sobie wtedy, jak się czułam, kiedy próbowałam rozmawiać po francusku wiele lat po skończeniu liceum, gdzie się go trochę uczyłam. Kiedy przeczytałam jakieś słowo albo usłyszałam je w mowie, wiedziałam, co ono znaczy. Znacznie większą trudność sprawiało mi samodzielne przywoływanie właściwych słów. To dlatego, że moja bierna znajomość francuskiego była znacznie lepsza niż czynna.

Oliver zerwał z głowy słuchawki i rzucił je na podłogę. Cały czas pomrukując, potrząsnął huśtawką i strącił z niej mój notatnik.

– Już dobrze, już dobrze. Nic się nie dzieje. Jesteś zły, Oliver, tak? – Przytrzymując komunikator przed nim, napisałam „zły”. Musiałam błyskawicznie przekierować jego uwagę, zanim sprawy zabrną za daleko. Najszybszym sposobem było huśtanie. Cokolwiek by się działo, Oliver zawsze uwielbiał się huśtać. Tak jest z wieloma dziećmi w spektrum autyzmu. Ruch kołyszący pomaga w regulacji układu sensorycznego. Całym ciężarem ciała naparłam na huśtawkę, żeby wypchnąć Olivera najwyżej, jak się da, i nie minęła minuta, a chłopiec znowu chichotał jak zwykle. Chwilowo uratowałam sytuację i pozostałą część sesji, ale główny problem pozostał nierozwiązany. Dlaczego Oliver mówi „ryż”? I dlaczego tak się złości, kiedy próbuję rozmawiać z nim o ryżu?

Oliver był jednym z wielu moich podopiecznych uczących się porozumiewania za pomocą mówika. Mówiki to narzędzia tak zwanej komunikacji wspomagającej i alternatywnej (z ang. augmentative and alternative communication – AAC, przyp. tłum.). AAC to wspaniałe podejście, które osobom z poważnym opóźnieniem mowy lub zaburzeniami jej rozwoju daje szansę na wypowiadanie słów za pośrednictwem innego medium. Oliver sporadycznie używał języka werbalnego – powtarzał pewne słowa, które słyszał na filmikach lub od innych ludzi, ale w wieku dziewięciu lat nadal nie wykraczał poza tę granicę. Wiele osób żywi błędne przekonanie, że umiejętności werbalne odzwierciedlają inteligencję człowieka lub jego kompetencję językową. W pracy logopedy najbardziej podoba mi się obalanie tego mitu. Uwielbiam wprowadzać pomoce komunikacyjne AAC w pracy z dziećmi, które przez długie lata były niezrozumiane, i fascynują mnie ogromne przemiany, jakie w nich wówczas zachodzą.

Pod koniec studiów miałam pacjentkę, która od kilku lat korzystała z urządzenia AAC. Przeważnie komunikowała się za pomocą zwrotów złożonych z dwóch słów, aż do dnia, kiedy dotknęła rękawa mechatego swetra, który założyłam do pracy pierwszy raz. Popatrzyła na mnie i powiedziała: „Lubię nowy fioletowy sweter”. Nie miałam pojęcia, że potrafi powiedzieć „sweter” ani że przez ten cały czas zwracała w ogóle uwagę na moje ubranie.

Całkiem niedawno zwiększyłam innemu podopiecznemu mojej poradni liczbę słów widocznych na jego mówiku z mniej więcej dwudziestu do maksymalnych dwóch tysięcy. Jeszcze tego samego dnia chłopiec powiedział: „na dół – schody – zielone – klocki”, i pędem podbiegł do drzwi. Z całej siły szarpał za gałkę, chociaż miał za mało sprawności manualnej, żeby ją przekręcić. Gdyby nie powiedział, czego chce, pewnie nie otworzyłabym mu drzwi. Pomyślałabym, że chce po prostu czmychnąć z sesji. W sali terapeutycznej na parterze podszedł prosto do szafki z grami i wyciągnął ze środka półki tekturowe pudełko, nie bacząc na to, że po drodze strąca wszystkie inne. Szybkim ruchem zdjął wieczko i powyjmował zielone magnesy o różnych kształtach, po czym zaczął układać z nich rozmaite figury. Do tej pory „na dół” było jedynym zwrotem z tej wypowiedzi, jakim dysponował. Od jak dawna czekał, żeby mi powiedzieć o tej konkretnej grze, którą chciał się pobawić? Od jak dawna szarpał za klamki nie po to, żeby uciekać, ale po to, by mnie zaprowadzić tam, gdzie chciał? Nie mogłam się doczekać końca sesji, żeby opowiedzieć jego mamie o tym ogromnym przełomie.

Niektórzy rodzice, a nawet niektórzy specjaliści z góry zakładają, że dzieci ze znacznymi niepełnosprawnościami mają bardzo małą wiedzę i trudno je czegokolwiek nauczyć. Z mojego doświadczenia wynika, że wielu specjalistów po prostu nie potrafi stworzyć starszym dzieciom odpowiednich warunków do uczenia się i odkrywania własnego potencjału lub też nie próbuje wystarczająco długo, by dać maluchom realną szansę. W przypadku wszystkich dzieci wiara w ich potencjał ma ogromne znaczenie dla skuteczności uczenia się. Ale dla dzieci korzystających z pomocy komunikacyjnych ta wiara jest absolutnie kluczowa. Jeśli terapeuta czy rodzic nie jest autentycznie przekonany, że dziecko ma większe możliwości, to wręcz fizycznie ogranicza jego repertuar wypowiedzi, bo oferuje mu tylko kilka najprostszych opcji. Jeżeli specjaliści zbyt nisko ustawiają poprzeczkę w AAC, dziecko utknie w miejscu.

Tak właśnie było z Oliverem, zanim trafił do mnie. Jego mówik był zaprogramowany na zaledwie osiem czy dziesięć różnych zdań. Mógł nacisnąć ikonkę, która oznaczała „chcę się więcej huśtać” lub „muszę pójść do toalety”. Poprzednia logopedka sądziła, że chłopca nie stać na więcej. Przez całe trzydziestominutowe sesje mały w kółko powtarzał „chcę się więcej huśtać”. Nie mogłam go za to winić, bo w gruncie rzeczy nie miał innych opcji. Nie mógł w bardziej rozbudowany sposób rozmawiać ani o huśtaniu, ani o innych zajęciach, w których zwykle uczestniczył w ciągu dnia. Oliver robił najlepszy możliwy użytek z tego, czym dysponował.

Kiedy już go lepiej poznałam i nabrałam pewności siebie, umówiłam się na rozmowę z jego mamą, żeby jej pokazać, jak można przeprogramować mówik Olivera. Chciałam, żeby miał do dyspozycji ponad dwa tysiące słów, które mógłby opanować, zamiast tych samych, ogranych dziesięciu zdań. W zasadzie takie były oryginalne ustawienia tego oprogramowania językowego i z założenia tak powinno się go używać. Poprzednia logopedka Olivera zadała sobie dużo trudu, żeby usunąć wszystkie słowa i zastąpić je stworzonymi przez siebie zdaniami. Mając nareszcie dostęp do większej puli słów, Oliver mógłby zbudować miliony różnych zdań, jak my wszyscy. Ponieważ jednak w zawodzie logopedy pracowałam dopiero od kilku miesięcy, nie miałam jeszcze okazji wprowadzać tak radykalnych zmian w systemie komunikacji dziecka, nigdy też nie odrzucałam planów leczenia stworzonych przez bardziej doświadczonych specjalistów, żeby układać swoje własne. Na studiach uczyłam się programowania pomocy komunikacyjnych i tworzenia spójnych planów leczenia od podstaw. Natomiast naprawianie nieskutecznych planów było dla mnie czymś nowym.

Przygotowałam się do spotkania, przejrzałam notatki, zgromadziłam artykuły na temat znaczenia systemu AAC opartego na pojedynczych słowach w odróżnieniu od z góry zaprogramowanych całych zdań, komunikowania różnych funkcji zamiast ograniczania się do wyrażania próśb oraz nauczania słów pasujących do rozmaitych kontekstów zamiast skupiania się na rzeczownikach. Miałam nadzieję, że mama Olivera nie wyczuje mojego zdenerwowania. Bardzo mi zależało na tym, żeby ją przekonać. Oliver miałby teraz szansę uczyć się znacznie skuteczniej niż wcześniej.

– Pani syn świetnie sobie radził z tym, co dotychczas miał do dyspozycji – powiedziałam, kiedy usiadłyśmy w niewielkiej salce konferencyjnej. – Ale on potrzebuje znacznie więcej słów. Wiem, że to będzie duża zmiana, ale dzięki niej Oliver będzie w stanie wyrazić więcej niż teraz. – Mówiąc to, pokazywałam jej artykuły o AAC. – Ten system na całe życie przygotuje go na różne możliwości porozumiewania się i pozwoli mu się rozwijać. Niech pani sobie przypomni, jak uczyła się mówić pani córka. Najpierw gaworzyła, potem wypowiadała pojedyncze słowa, potem łączyła je w całe zwroty, a w końcu zaczęła formułować własne zdania, prawda?

Kobieta spojrzała na mnie i wtedy zobaczyłam w niej pełną wahania i niepewności matkę, którą zawiodły lata nieskutecznej terapii syna. To musiało być dla niej trudne. Przede mną Oliver miał już kilkoro logopedów, z których każdy miał własną wizję pracy nad jego komunikowaniem się. Mama mojego nowego pacjenta z pewnością była zdezorientowana i zmęczona wysłuchiwaniem licznych profesjonalnych opinii i koniecznością decydowania, które z nich przynoszą synowi najwięcej pożytku.

– Tak – odrzekła krótko.

– Oliver też musi przejść przez te wszystkie etapy rozwoju mowy, tylko w trochę inny sposób.

– Rozumiem. To wygląda nadzwyczajnie – mówiła, przeglądając strony na komunikatorze. – Ja się po prostu martwię. Oliver korzysta z tego urządzenia od jakiegoś czasu i w jego szkole wiedzą, jak go używać. Po prostu wszyscy do niego przywykliśmy.

Skinęłam głową.

– Ależ oczywiście możemy zachować ten zestaw językowy na wypadek, gdybyśmy kiedyś chcieli do niego wrócić. Skontaktuję się z jego szkolnym logopedą, żebyśmy wszyscy byli na bieżąco i żebyśmy używali tych samych słów i pojęć. Dowiem się, co jest ważne w szkole, i przekażę, nad czym pracujemy tu w poradni. Uważam, że warto.

Matka zadała mi jeszcze kilka pytań i w końcu dostałam od niej zielone światło do działania. Byłam podekscytowana myślą, że przed Oliverem otworzy się cały świat, nie wspominając o tym, że czułam się zaszczycona, że jego mama obdarzyła mnie zaufaniem. W tamtej chwili autentycznie się zaangażowałam, nie tylko po to, by pomóc Oliverowi w jak najskuteczniejszym porozumiewaniu się, ale także by jej nie zawieść. Dostosowałam po swojemu ustawienia na mówiku i z niecierpliwością czekałam, aż zaczniemy używać nowych słów w czasie naszych sesji.

Tak jak się spodziewałam, Oliver przechodził przez wszystkie fazy nauki mowy. Początkowo spędzał dużo czasu na „gaworzeniu” na mówiku, naciskając guziki losowo i obserwując, co się będzie działo. Bawił się słówkami na komunikatorze, tak jak niemowlęta bawią się dźwiękami na początkowym etapie nauki mówienia. Wkrótce zaczął wielokrotnie używać słów, które już poznał, takich jak „więcej”, „huśtać się” czy „iść” w odpowiednich sytuacjach. Następnie próbował wypowiadać nowe słowa, takie jak „kręcić”, kiedy chciał, żebym zakręciła huśtawką wkoło, czy „stop”, kiedy chciał zakończyć jakąś aktywność. Po raz pierwszy w życiu poprosił mnie, żebym przestała coś robić, za pomocą słowa, a nie krzykiem, kopaniem czy drapaniem. Oliver wcale nie był agresywnym dzieckiem. Robił tylko to, co potrafił, żeby przekazać wiadomość. Inni terapeuci Olivera, jego mama i ja zaczęliśmy dostrzegać, że chłopiec miał w wielu sprawach własne zdanie, ale brakowało mu narzędzi, żeby je wyrazić. Pomyślałam, że nareszcie pojął, jak działają nowe ustawienia na jego urządzeniu.

Aż do dzisiejszej zagadki z ryżem wszystko, co mówił, miało sens. Zostawiłam Olivera w gabinecie fizjoterapeuty, gdzie przyszłam, żeby podzielić się informacją, nad którymi słowami obecnie pracujemy. Wspólnie z fizjoterapeutą Olivera i jego trenerem terapii zajęciowej staraliśmy się łączyć nasze cele, gdzie tylko było to możliwe. Potem zajrzałam do poczekalni, żeby porozmawiać z mamą chłopca. Krótki raport pod koniec każdego spotkania był bardzo ważny dla rozpracowania fragmentarycznych komunikatów Olivera. Po którejś sesji mama Olivera szeroko otworzyła oczy ze zdumienia, kiedy zdawkowo napomknęłam, że podczas zabawy powiedział „dentysta”. Wyjaśniła mi, że tego właśnie dnia chłopiec wyszedł wcześniej ze szkoły, żeby pójść do dentysty. Informacja okazała się dla mnie niezwykle cenna. Bez tego kontekstu nie domyśliłabym się, że próbował mi opowiedzieć, jak spędził dzień. Używanie słów do przekazywania informacji jest fascynującym punktem zwrotnym w rozwoju mowy. Ta funkcja komunikacyjna byłaby dla Olivera praktycznie niedostępna przy ograniczonym zestawie gotowych zdań poprzednio zapisanych na mówiku. Mama chłopca długo mi dziękowała, obie zresztą byłyśmy niezwykle poruszone. Okazało się, że Oliver potrafi poruszać różne tematy, a nie tylko wyrażać swoje życzenia i potrzeby w danym momencie.

Przykucnęłam koło niej w tłocznej poczekalni i zapytałam:

– Czy Oliver ostatnio w domu wspominał o ryżu?

Ściągnęła brwi w namyśle.

– Nie, nie przypominam sobie. A czemu?

– W tym tygodniu, a także w zeszłym, powiedział do mnie „ryż”. Dzisiaj bardzo się denerwował, kiedy próbowałam się domyślić, o co mu chodzi. Czy on jada ryż na obiad lub kolację?

– Czasami tak, ale nie wydaje mi się, żeby miał do ryżu jakiś szczególny stosunek. No cóż, Oliver już taki jest. – Westchnęła. – To mogło oznaczać cokolwiek.

– Na pewno do tego dojdziemy. Proszę mnie zawiadomić w przyszłym tygodniu, gdyby coś wspomniał o ryżu. A, póki pamiętam, Oliver odkrył na swoim mówiku stronę z dinozaurami. Podczas sprzątania bez przerwy powtarzał sobie nazwy różnych dinozaurów. Dzisiaj nie mieliśmy już czasu, ale w przyszłym tygodniu przyniosę mu trochę figurek do zabawy.

Przez następne trzy tygodnie moje sesje z Oliverem zaczynały się za każdym razem tak samo. On nadal mówił „ryż”, a ja nadal podsuwałam mu wszystkie swoje skojarzenia. Ryż zaczynał mnie prześladować. Drukowałam zdjęcia ryżu, przyniosłam zabawkową puszkę na ryż z naszej zabawkowej kuchni, przejrzałam na mówiku pozostałe słowa związane z jedzeniem, żeby sprawdzić, czy symbol ryżu przypomina może coś innego. Możliwe, że Oliverowi chodziło o inne słowo, ale nie mógł go znaleźć. Skontaktowałam się też z jego terapeutą zajęciowym i fizjoterapeutą. Najwyraźniej chłopiec mówił „ryż” tylko przy mnie, a nie przy innych. Zastanawiałam się dlaczego. Poza tym Oliver odrzucał najróżniejsze zabawkowe dinozaury i książki o dinozaurach, które mu przyniosłam. Nie okazał im śladu zainteresowania, mimo że nadal powtarzał nazwy dinozaurów. Byłam całkowicie zbita z tropu.

W ciągu tamtych trzech tygodni Oliver coraz bardziej się irytował, kiedy reagowałam na słowo „ryż”. Coraz głośniej krzyczał, wbijał mi paznokcie w przedramię, rozpaczliwie próbując coś mi wytłumaczyć. Rzucał mówikiem o podłogę, a kilka razy nawet cisnął go w moją stronę. Uchyliłam głowę w samą porę, żeby mówik wylądował na materacu, zamiast uderzyć mnie w twarz. Oliver robił wszystko, co w jego mocy, żeby mi pokazać, jaki jest sfrustrowany. Oddychałam głęboko i powtarzałam sobie w głowie: „On tylko okazuje swoje uczucia, on tylko okazuje swoje uczucia”. Dzięki temu nie traciłam cierpliwości. Studia przygotowały mnie na wiele aspektów mojej pracy, ale akurat nie na to. Co robiłam źle?

Przed historią z ryżem Oliver i ja mieliśmy świetny kontakt. Nie zawsze dogadywał się z dorosłymi, a do mnie najwyraźniej miał zaufanie. Nawiązaliśmy więź dzięki wspólnym zabawom i hermetycznym żartom między nami dwojgiem, na które niecierpliwie czekał co tydzień. Oliver uwielbiał nakłaniać mnie, żebym udawała różne zwierzęta. Bawiło go, gdy słyszał, jak pieję „kukurykuuuu!”, kiedy on mówił „kogut”, albo jak wyję do sufitu na jego sygnał „wilk”. Jeżeli nie wydałam głosu zwierzęcia, Oliver delikatnie klepał mnie po ręce, żeby mi przypomnieć o mojej roli w zabawie. Byliśmy w takiej dobrej komitywie, bo nie zmuszałam go do robienia tego, czego ja chciałam. Zamiast tego pilnie starałam się śledzić jego zainteresowania i z nimi pracować. Nie stawiałam sobie za cel, żeby Oliver mówił określone rzeczy w określonych momentach. Dążyłam raczej do tego, by wpoić mu umiejętność mówienia tego, co chce powiedzieć, i porozumiewania się z ważnymi dla niego ludźmi.

Teraz obserwowałam jego rozstrój podczas sesji i byłam przerażona. Fizycznie był silnym dzieckiem. Nie miałam pojęcia, co się stanie, jeżeli ten schemat będzie się powtarzał. Czy zrobi krzywdę sobie lub mnie? Serce mi pękało na widok tak radykalnej zmiany w jego zachowaniu. Prawie go nie poznawałam. Nasze porozumienie i rytm działania zaczęły szwankować. Z każdym tygodniem coraz bardziej się bałam, że tracę jego zaufanie. A im dłużej to potrwa, tym trudniej będzie je odzyskać.

W następny sobotni poranek moją pierwszą pacjentką była Anna, milutka dziewczynka w wieku wczesnoszkolnym, która zawsze przychodziła na czas, ubrana w piżamkę. Co tydzień od razu informowała mnie, gdzie chce się danego dnia bawić. Dziewięć razy na dziesięć prosiła, żebyśmy poszły do sali gimnastycznej. Gdybym była w jej wieku, też wolałabym przebywać w pomieszczeniu z materacami do skakania, dziesięcioma różnymi huśtawkami, strefą gąbek i ścianką do wspinaczki. Otwarty plac zabaw i sala sensoryczna również cieszyły się u dzieci powodzeniem.

Anna poprosiła, żebyśmy poszły na górę. Zgodziłam się. Wybrałyśmy z półki książkę i grę i poszłyśmy na piętro, gdzie mieściły się pokoje terapii indywidualnej. Idąc korytarzem, zapalałyśmy po drodze światła. Tego ranka jeszcze nikogo przed nami tu nie było.

– Tutaj, tutaj! – krzyknęła Anna, otwierając drugie drzwi po prawej stronie. Westchnęła zawiedziona, kiedy zorientowała się, że w pokoju jest tylko dziecięcy stolik z krzesełkami, nic ciekawego. Nie to co sala gimnastyczna.

– Świetny stolik do poczytania i rozłożenia gry – zauważyłam. – Cieszę się, że tu jesteśmy.

Anna spojrzała sceptycznie. Obeszła stolik i na podłodze za nim znalazła mały przezroczysty kubełek.

– Pani Christino, co to takiego?

– Dobre pytanie! To jest kubełek z... O rany! – Zerwałam się z krzesła.

– Kubełek z czym?

– Z ryżem – odparłam.

Anna przysiadła obok mnie na podłodze nagle zaciekawiona, co znajdziemy pod pokrywką.

– Pani Christino! Tu są dinozaury!

Zatopiła dłonie w ryżu, żeby wyłowić więcej figurek.

– Miłe w dotyku. – Dzieci o odmiennej wrażliwości sensorycznej z reguły uwielbiają zanurzać ręce w ryżu. To je koi i uspokaja.

Pokiwałam głową i roześmiałam się. Stało się jasne, że to właśnie o tym od pięciu tygodni usiłował mi powiedzieć Oliver! Wyczerpałam wszystkie inne możliwości. Nie chciał jeść ryżu. Nie chciał oglądać dinozaurów w książkach ani na filmach. Nic dziwnego, że tak się złościł, kiedy go nie rozumiałam. Chciał się bawić kubełkiem pełnym ryżu i zabawkowych dinozaurów.

Kiedy we wtorek Oliver pojawił się w poradni, czułam się jak mały dzieciak, który z najwyższym trudem usiłuje utrzymać tajemnicę. Posunęłam się nawet do tego, że schowałam kubełek za stosem stożków treningowych w sali gimnastycznej. Na widok Olivera chciało mi się wykrzyknąć: „Zagadka rozwiązana! Już wiem, że przez cały czas prosiłeś mnie o ten kubełek z ryżem i dinozaurami!”. Ale zamiast się odezwać, zaczekałam, czy Oliver znowu o niego poprosi. Przeszłam z chłopcem przez drzwi do sali sensorycznej krokiem bardziej niż zwykle sprężystym. Oliver swoim zwyczajem usiadł na huśtawce, stuknął w mówik, żeby włączyć ekran, i niczym w zegarku powiedział „ryż”.

– Ryż! No właśnie! Pobawmy się w ryżu! – zaproponowałam.

Oliver śledził mnie wzrokiem, kiedy szłam przez salę, żeby podnieść ukryty wcześniej kubełek. Zanim wróciłam do huśtawki, Oliver zaczął piszczeć z zachwytu, głośniej niż kiedykolwiek. Nabrał ryżu w dłonie, wyrzucił go radośnie w górę i zaczął gmerać w poszukiwaniu dinozaurów. Nie zważałam na to, że z miejsca narobił bałaganu, w końcu zasłużył na to radosne świętowanie po tylu tygodniach czekania, aż go zrozumiem. Podczas półgodzinnej sesji Oliver tylko raz przerwał ekstatyczną zabawę. Wyjął rękę z ryżu i delikatnie ścisnął mnie za ramię.

Kiedy opowiedziałam mamie Olivera i innym jego terapeutom, jaki był finał historii z ryżem, dowiedziałam się, że kilka miesięcy wcześniej chłopiec bawił się często kubełkiem ryżu z inną logopedką, która już nie pracowała w poradni. W ten sposób wyjaśniło się, dlaczego tylko mnie o to prosił. Mama Olivera była niezwykle poruszona, kiedy dotarło do niej, że przez ostatnie tygodnie chłopiec nie wypowiadał po prostu przypadkowych słów i że nie złościł się bez powodu. Spojrzała na syna z nowo odkrytą dumą i wielką ulgą w oczach. Obie wiedziałyśmy, raz na zawsze, że zmiana ustawień na jego urządzeniu była słuszną decyzją. Zobaczyłyśmy krótki przebłysk wiedzy, wytrwałości i potencjału Olivera i już nie mogłyśmy się doczekać, aż wreszcie dowiemy się, co jeszcze usiłował nam przekazać przez tak długi czas. Od tamtej pory na każdej sesji byłam otwarta na wszystkie możliwości związane z tym, co wiedział i co próbował zakomunikować. Żadne słowa, zwroty czy zdania nie były zakazane. Modelowałam mu wszystko, co tylko się dało. Oliver wkrótce przeszedł do tworzenia codziennie własnych dwu- i trzywyrazowych zwrotów i używania przymiotników takich jak „zły” i „dobry” do opisania znanych mu osób czy „śmieszny” po obejrzeniu ulubionych filmów. Raz nawet powiedział mi „logopedka chora”, kiedy wróciłam do pracy po przerwie spowodowanej grypą.

Moi profesorowie na uczelni często podkreślali, że w pracy z dziećmi wymagającymi alternatywnych i wspomagających metod komunikacji niezwykle ważne jest „zakładanie kompetencji”. Oznacza to, że prowadząc terapię, wychodzimy od podstawowego założenia, że każdy jest zdolny do uczenia się i każdy ma coś do powiedzenia. Nie da się poznać czyichś możliwości komunikacyjnych bez narzędzi i interwencji, których dana osoba potrzebuje do osiągnięcia sukcesu. Dla wszystkich innych Oliver był beznadziejnym przypadkiem. Rzekomo potrafił tylko naciskać guziki z pełnymi zdaniami, które wyrażały kilka jego życzeń. Jeżeli nie dostawał tego, co chciał, często wrzeszczał wniebogłosy, kopał i wyżywał się na otoczeniu. Pod powierzchnią tych zachowań tkwiło dziecko, którego nikt nie rozumiał, osoba z wielkim potencjałem. Chłopiec potrzebował po prostu szansy do nauki, odpowiednich pomocy i kogoś, kto by w niego wierzył. Jako studentka nie byłam w stanie w pełni ogarnąć sensu „zakładania kompetencji”. Ale w praktyce, widząc, co się wydarzyło, kiedy daliśmy Oliverowi prawdziwą szansę na opanowanie nowych słów i uwierzyliśmy w niego, zrozumiałam, jak wiele to może zmienić. Patrzyłam na niego, tak jak i na wszystkich moich podopiecznych, przez pryzmat jego ukrytych możliwości. Nie zakładałam z góry, co te dzieci mogą wiedzieć ani czego są w stanie się nauczyć. Wszystkim dzieciom, bez względu na ich niepełnosprawność, należy zapewniać sposobność uczenia się. Musimy brać pod uwagę ich możliwości, a nie ograniczenia. Z radością obserwowałam, co potrafiły wyrazić, kiedy dostawały prawdziwą szansę, by się uczyć. Cieszyła mnie moc przemiany tkwiąca w AAC. Miałam apetyt na więcej.

ROZDZIAŁ 2

Ozzie i Truman

– Dzyń, dzyń! – zadźwięczał dzwoneczek zawieszony na gałce drzwi wejściowych. Ozzie, jeden z dwóch psów rasy goldendoodle, które z moim chłopakiem Jakiem wzięliśmy na przechowanie, spoglądał na nas z wycieraczki.

Jake przykucnął przed Ozziem i podrapał białą, rozczochraną sierść.

– Znowu chcesz wyjść, koleżko? A dopiero co byliśmy na dworze.

Ozzie uniósł łapę i jeszcze raz potrącił dzwonek. On i jego „wspólnik w zbrodni” – Truman, czarny goldendoodle – nauczyli się dzwonić, kiedy chcieli wyjść za potrzebą. Powiesiliśmy im dzwonek na klamce, żeby mieli tak jak u siebie w domu.

– Ozzie coś bardzo lubi dzwonić tym dzwonkiem. Może chce wyjść na spacer – powiedziałam. – Zabierzesz ich razem?

Na dźwięk słowa „spacer” Truman natychmiast zeskoczył z kanapy i dołączył do Jake’a i Ozziego, którzy już stali pod drzwiami.

– To mi wygląda na „tak” – stwierdził Jake. – Wskakujcie w smycze.

W Omaha kończyła się zima. Zwały pośniegowego błota piętrzyły się wokół podwórek w naszym sąsiedztwie. Ozzie i Truman dyszeli z wywieszonymi na bok językami, szczęśliwi, że wyszli na powietrze i mogą penetrować nowe okolice.

Oba psy należały do mojej byłej superwizorki Mandy. Kiedy usłyszałam, że Mandy z rodziną wyjeżdża na weekend, skorzystałam z nadarzającej się okazji, żeby zaopiekować się jej rozbrykanymi czworonogami. Pilnowałam ich już kilka miesięcy wcześniej i uderzyło mnie, jak różne mają charaktery. Ozzie brał, co życie niesie, i całkiem dobrze przystosowywał się do zmian. Poza tym, że dzwonił, kiedy miał ochotę wyjść, prawie niczego więcej od nas nie żądał. Po prostu był i dotrzymywał nam towarzystwa. Truman za to miał w sobie więcej energii, ale i więcej niepokoju. Do wszystkiego podchodził z pewną nieufnością i cały czas był jakby spięty.

Jake też uwielbiał ich pilnować. Spotykaliśmy się już od jedenastu miesięcy i właśnie zamieszkaliśmy razem. Mój chłopak pochodził z małego miasteczka w Minnesocie, a do Omaha przeniósł się pięć lat wcześniej, żeby podjąć pracę jako analityk finansowy w dużym przedsiębiorstwie rolniczym. W dzieciństwie mieszkał z rodzicami na wsi i miał ważącego czterdzieści pięć kilo czarnego labradora, który wabił się Kirby. Kirby całe dnie hasał po lasach za domem, a w nocy sypiał w ocieplonej szopie. Pływał w stawie, łapał ryby i przynosił piłki do baseballa, które rodzina Jake’a rzucała głęboko w las, żeby pies miał się za czym uganiać. Wyprowadzanie psów na siku i spacer było dla Jake’a czymś zupełnie nieznanym.

Ja jako mała dziewczynka bardzo chciałam mieć psa, ale z powodu astmy miałam zakaz. Z braku żywego kudłatego czworonoga przez całe dzieciństwo gromadziłam niezliczone ilości piesków – pluszowych, plastikowych i nakręcanych. Kiedy byłam w drugiej klasie, rodzice zrobili mi niespodziankę i podarowali mi żółwia. Wyprowadzałam moją Shellie na trawnik przed domem, przyglądałam się, jak wykopuje dziury w rabatkach mamy, karmiłam ją, kąpałam i głaskałam po czerwono nakrapianej główce, kiedy tylko wychynęła ze skorupy. Ale choćbym nie wiem jak udawała, że Shellie jest psem, i choćbym nie wiem ile nazbierała zabawkowych piesków, pragnienie posiadania żywego szczeniaczka nigdy mnie nie opuściło.

Na szczęście kiedy skończyłam dziesięć lat, lekarz oficjalnie pozwolił mi mieć psa. Natychmiast zaczęłam się rozglądać za szczeniakiem, a nawet napisałam rozprawkę, by przekonać rodziców, że naprawdę powinnam go dostać. Tyle lat na to czekałam, że musiałam przeciągnąć ich na swoją stronę. I rzeczywiście, niedługo po zaprezentowaniu im mojej rozprawki pojawiła się u nas nowa domowniczka – słodka, wesoła suczka boksera, którą nazwaliśmy Wrigley.

Życie z pieskiem było pełne uroku. Małe, ruchliwe, śliniące się stworzonko weszło do rodziny i od razu się w nią wpasowało. Wrigley zadziwiała nas swoją inteligencją. Świetnie na przykład orientowała się w harmonogramie wyjazdów moich sióstr do college’u. Jak tylko zobaczyła, że któraś z nich wynosi walizki z podpiwniczenia, nie opuszczała jej na krok aż do samego wyjazdu. Czasami nawet kładła się w walizce podczas pakowania. Po wyjeździe dziewczyn Wrigley zawsze spędzała resztę dnia zwinięta w kłębek na łóżku jednej lub drugiej. Widocznie potrzebowała takiego rytuału, żeby pogodzić się z dłuższym rozstaniem.

Wrigley wiedziała też, że moja mama była jedyną konsekwentną strażniczką zakazu wchodzenia na kanapę. Kiedy tata zostawał z nami w domu, Wrigley swobodnie się tam mościła, dopóki nie usłyszała, że mama zajeżdża pod dom. Wtedy ulatniała się i jak gdyby nigdy nic grzecznie kładła się na swoim legowisku. Śmialiśmy się z tego wszyscy i nigdy nie wydaliśmy jej sekretu. Uwielbiałyśmy z siostrami namawiać Wrigley, żeby przyszła do nas na kanapę, kiedy mama była na górze albo w innym pokoju. Zachęcająco poklepywałyśmy poduchy, no, chodź, mała, wskakuj. Wrigley rozglądała się kilka razy z najwyższą ostrożnością, zanim się upewniła, że droga wolna.

Wrigley nieustannie miała ochotę bawić się albo wygrzewać w słońcu na podwórzu za domem. Jeżeli akurat oglądaliśmy telewizję, stawała przed ekranem i skomlała tak długo, aż jej ktoś nie wypuścił. Założę się, że gdyby miała dzwonek do sygnalizowania chęci wyjścia, jak Ozzie i Truman, to dźwięczałby on non stop. Co wieczór przed spacerem aż roznosiło ją z radości. Jak tylko mama brała do rąk słuchawki i zakładała tenisówki, Wrigley natychmiast się ożywiała i biegła do smyczy zawieszonej na wieszaku w korytarzu. Kiedy mama wreszcie zadawała pytanie, czy Wrigley chce iść na spacer, ta zaczynała się trząść z niecierpliwości i piszczała, dopóki drzwi się za nimi nie zamknęły. Była niezwykle żywiołowa i mądra.

Kiedy zaopiekowaliśmy się psami Mandy, Wrigley nie żyła już od kilku miesięcy. Odkąd umarła, tylko raz czy dwa odwiedziłam rodziców w Aurorze w stanie Illinois. Różnica dawała się boleśnie odczuć. Przez ponad trzynaście lat byłam przyzwyczajona do tego, że Wrigley witała mnie psimi pocałunkami, kiedy stawałam w drzwiach, wieczorami zakradała mi się do łóżka i wiecznie biegała po domu z zabawkami w pysku. Nie zdawałam sobie sprawy, jak ważną rolę odgrywała w naszej rodzinie, dopóki nie doświadczyłam martwej ciszy w domu po jej odejściu.

Po powrocie ze spaceru całą czwórką zgodnie wskoczyliśmy na kanapę, gotowi na chwilę relaksu.

Po chwili jednak Truman wrócił na podłogę i stanął na środku salonu.

– Co, Truman? – zapytałam. Truman kwilił jak przestraszone dziecko. – Hm, może woda się skończyła. – Pies potruchtał za mną do kuchni. – Nie, woda jest. I dopiero co byłeś na dworze, więc chyba jesteś wysikany. Głodny też nie, bo zmiotłeś całe śniadanie.

Musiał mieć jakiś powód do niepokoju. O czym myślał? Może o jakiejś zabawce, której nie zabraliśmy do nas? Co chciał wyrazić? Czy chciał wrócić do domu? Czy był zestresowany?

Truman nadal cichutko skomlał. „Może tęsknisz za swoją rodziną”, zastanawiałam się. Przykucnęłam przy nim, zaczęłam gładzić po pyszczku i zajrzałam mu w oczy.

– Co ci jest, piesku?

Przeszliśmy z kuchni do salonu.

– Nie mam pojęcia, co się dzieje. Oby się tylko nie rozchorował – zwróciłam się do Jake’a. Bardzo współczułam Trumanowi. To takie frustrujące, kiedy się usiłuje coś zakomunikować i nikt nas nie rozumie.

– E, nic mu nie jest. Na pewno chce się pobawić! – Jake zeskoczył z kanapy i pogonił za Trumanem po schodach na górę i z powrotem. Zanim się obejrzałam, Jake, Ozzie i Truman hasali jak zwariowani po całym domu, z salonu do kuchni, korytarza i jadalni. Za każdym razem, kiedy Jake brał zakręt, psy wpadały w poślizg na drewnianym parkiecie. Zeszłam im z drogi, ciesząc się tym przedstawieniem, ale coś nadal nie dawało mi spokoju. Jake wprawdzie odwrócił uwagę psów, ale ja wciąż nie wiedziałam, co trapiło Trumana i czego chciał.

Następnego ranka wypuściliśmy psy do ogródka za domem, a sami wzięliśmy się do smażenia naleśników.

– A wiesz, że ten dom doskonale nadaje się dla psa? – rzuciłam.

– To znaczy?

– No, mamy świetne ogrodzone podwórze, przedsionek, mnóstwo miejsca. Wręcz idealnie.

Zanim się wprowadziłam, Jake mieszkał tu z dwójką swoich przyjaciół. Dużo słyszałam o tym, jak współlokatorzy przez dwa lata próbowali przekonać Jake’a, żeby adoptować psa, ale on się nie ugiął. Chciałam wrócić do tego pomysłu i niezobowiązująco poruszyć temat, żeby ocenić, czy zaczął już do tego dojrzewać.

– A, tak! Doskonały dom do pilnowania cudzych piesków – odparł Jake.

– No... – ucichłam na chwilę. – A co myślisz o tym, żebyśmy mieli własnego?

Jake zachichotał. Najpierw współlokatorzy, teraz narzeczona! Nie mógł dłużej uciekać przed tym pytaniem.

– No fajnie by było, ale najpierw naprawdę trzeba przemyśleć dużo rzeczy. Pies kosztuje, wymaga sporo pracy, trudniej nam będzie podróżować – zaczął wyliczankę.

Posmutniałam, a Jake od razu zauważył tę nagłą zmianę nastroju.

– Na pewno kiedyś będziemy mieli psa – powiedział. – Ale przecież dopiero co zamieszkaliśmy razem. Poczekajmy z tym jeszcze trochę.

Po emocjach, jakie dopadły mnie w tamtej chwili, poznałam, że jestem już gotowa, żeby znowu mieć psa. Zupełnie się nie spodziewałam, że doskonale rozsądna odpowiedź Jake’a tak mnie wyprowadzi z równowagi. Nie miałam nastroju do kłótni, ale nie chciałam również kończyć na tym rozmowy. Kilka minut później zmieniłam taktykę.

– A tak tylko hipotetycznie, kiedyś, kiedyś, to jakiego psa sobie u nas wyobrażasz?

– Żeby był energiczny, aktywny, ale nie za duży. Ozzie i Truman są chyba za duże jak na ten dom. Za to u Mandy jest im świetnie. – Pod wysokimi sufitami w domu Mandy psy rzeczywiście dobrze się miały.

Myślałam, żeby wziąć ze schroniska jakiegoś żywotnego, wesołego psa, który ważyłby od trzynastu do osiemnastu kilogramów. Tyle psów potrzebuje dobrego domu, a ja chciałam pomóc chociaż jednemu. Obie moje siostry przygarnęły psy ze schroniska i miały z tym bardzo dobre doświadczenia.

Jake wniósł naleśniki do jadalni.

– Mam taki pomysł. Zajrzyjmy na stronę Nebraska Humane Society i zobaczmy, jakie mają pieski – odezwałam się.

Jake się roześmiał. – Christino, po co mamy to robić teraz, skoro jeszcze nie szukamy psa?

– Bo to sama przyjemność. Pooglądajmy zdjęcia psów i zobaczmy, które nam się podobają. Co nam szkodzi? – I nie pozostawiając Jake’owi czasu na odpowiedź, zerwałam się i pobiegłam na górę po laptop. Jake konsumował śniadanie, ledwo zerkając na ekran, dopóki nie przyuważył zdjęcia przedstawiającego sześć czy siedem czekoladowej maści szczeniąt labradora, przytulonych do siebie w wózku na zakupy.

– Zobacz, jakie śliczne szczenięta. No patrz! – Jake wyrwał mi laptop i zrobił zbliżenie na pyszczki. Nie do wiary! Przecież z nas dwojga to on miał być praktyczny i rozsądny.

– Owszem, prześliczne, ale szczeniaka nie bierzemy, nie ma mowy – oświadczyłam.

– Jak to? Ominie nas najważniejsza faza. No i czy możesz się oprzeć tej słodkiej mordce? – Jake jeszcze trochę powiększył zdjęcie.

– Przy szczeniakach jest za dużo roboty.

Jake miał zaledwie cztery lata, kiedy jego rodzina sprowadziła do domu Kirby’ego. Ja byłam starsza, kiedy pojawiła się Wrigley. Dobrze pamiętałam, ile czasu zabrało nam nauczenie jej sikania poza domem, jak nie można jej było zostawić samej na więcej niż parę godzin, jak tata spał przy jej kojcu noc w noc przez kilka tygodni, jak przez wiele miesięcy nie mogliśmy jej spuścić z oka.

– Nie wiem, jak byśmy sobie z tym poradzili. Popatrzmy jeszcze na dorosłe psy.

Przeglądaliśmy kolejne strony. Jake ciągle pokazywał mi nowe szczeniaki, a ja konsekwentnie trzymałam się swojego postanowienia.

Późnym popołudniem rozpakowaliśmy z Jakiem kilka pudeł na piętrze. W następnym tygodniu mieli na jakiś czas przyjechać moi rodzice i chcieliśmy skończyć urządzanie domu przed ich przyjazdem. Krzątając się, co chwilę słyszeliśmy z dołu „dzyń, dzyń, dzyń”. Schodziłam do salonu, zauważałam, że Ozzie siedzi przy dzwonku i gapi się na mnie, więc próbowałam go wyprowadzić z domu. Ale zamiast wyjść, Ozzie wracał do drzwi i znowu potrącał dzwonek. Po drugiej czy trzeciej takiej przepychance stwierdziłam, że miska na wodę jest pusta.

– Aaa, chcesz wody? – Ozzie oblizał wargi i pognał do miski. Na zmianę z Trumanem pili łapczywie.

Dzwonienie miało z początku oznaczać, że chcą wyjść na dwór, ale zaczęłam zauważać, że Ozzie chyba dzwonił zawsze, kiedy czegoś potrzebował. Zastanawiałam się, czy korzysta z dzwonka przy każdej sprawie, bo tylko taką ma możliwość. Zaintrygowało mnie to. Zaczęłam sobie wyobrażać, co też Ozzie i Truman próbowali nam zakomunikować w ten weekend. „Może dzwonili, żeby nam powiedzieć, że chcą jeść lub pić albo się pobawić? Może mieli ochotę na pieszczoty lub spacer w jakieś konkretne miejsce? Skoro mają tylko jeden dzwonek, to skąd możemy wiedzieć, czego właściwie sobie życzyli?”. Ale moje myśli szybko wróciły do bieżącego zadania: układania ubrań w szafie.

Tamtego wieczora, kiedy Mandy zabrała już Ozziego i Trumana do siebie, w milczeniu siedzieliśmy z Jakiem na oszklonej werandzie. Mój tata zawsze mawiał, że kiedy już raz się miało psa, to trudno oswoić się z życiem bez niego. Że kiedy człowiek przyzwyczai się do bezwarunkowej psiej miłości, towarzystwa i beztroskiej zabawy, życie bez czworonoga u boku wydaje się nudne i pozbawione treści. Pamiętam, że miałam podobne odczucia już kilka dni po sprowadzeniu Wrigley. Chociaż do dziesiątego roku życia nigdy nie miałam psa, nagle już nie umiałam wyobrazić sobie, jak żyłam bez Wrigley. Naprawdę wracałam do domu bez tych entuzjastycznych psich powitań? Naprawdę bawiłam się sama na podwórku? Co myśmy wszyscy w ogóle robili, zanim się pojawiła? Ponieważ Jake wychowywał się ze swobodnie biegającym psem, teraz dopiero miał pierwszą okazję doświadczyć uczucia pustki w domu.

– To co robimy? – zapytał Jake. – Jakoś tak dziwnie nieswojo zrobiło się bez nich.

Uśmiechnęłam się. – No co? Pooglądajmy więcej psiaków.

ROZDZIAŁ 3

Czekoladowy szczeniak

Przez następne dwa dni niemal każdą wolną chwilę spędzałam na czytaniu ogłoszeń o psach do adopcji w stanach Nebraska, Iowa, Illinois i Kansas, przeglądałam też aplikacje do wyszukiwania psów na smartfonie. Idealny pies dla nas mógł być wszędzie. Nie chciałam utrudniać sobie sprawy szukaniem tylko w bliskiej odległości. Przerwaliśmy poszukiwania, kiedy w schronisku położonym o godzinę drogi od nas znaleźliśmy rocznego kundelka imieniem Colt. Był dobrze wyszkolony, ale ciągle młody, i na każdym zdjęciu się uśmiechał.

Razem z Jakiem sprawnie i z wielką pewnością siebie odpowiadaliśmy na pytania w ankiecie na stronie schroniska. Wydawało się, że spełniamy wszystkie kryteria wymagane od potencjalnych właścicieli psów: stabilna sytuacja finansowa, doświadczenie z psami w dzieciństwie, duże ogrodzone podwórko za domem, aktywny styl życia, przestronny dom i referencje od Mandy, która mogła opowiedzieć, jak opiekowaliśmy się Ozziem i Trumanem. Ankietę dałoby się wypełnić w dwadzieścia minut, ale Jake i ja spędziliśmy ponad godzinę, siedząc na dwuosobowej kanapie na naszej oszklonej werandzie i delektując się słodką wizją przyszłego życia z psem.

Potknęłam się dopiero na ostatnim pytaniu: „W jakich okolicznościach rozważylibyście oddanie zwierzęcia do schroniska?”. Jedyna taka sytuacja, jaką mogłam sobie wyobrazić, to gdybym kiedyś miała dziecko, a pies zrobiłby mu krzywdę. Ale czy naprawdę muszę o tym pisać? Pomyślałam, że szczerość nie zaszkodzi. Zaznaczyłam odpowiedź, nacisnęłam „wyślij” i poszłam spać. A zapadając w sen, pomyślałam: „Może dzisiejszy wieczór jest początkiem historii o tym, jak znaleźliśmy swojego psa”. Nie mogłam się doczekać odpowiedzi ze schroniska i dalszego ciągu tej opowieści.

Rano po przebudzeniu znalazłam odpowiedź w skrzynce mailowej. Koordynatorka do spraw adopcji orzekła, że wszystko jest w porządku. Miała tylko oficjalnie spotkać się z komisją adopcyjną i wyznaczyć nam termin wizyty w najbliższy weekend.

Przez tych kilka dni zdążyłam się oswoić z myślą, że Colt jest już mój. Zadzwoniłam do rodziców, żeby im opowiedzieć o naszych ekscytujących planach, naradziłam się z Jakiem, gdzie umieścić posłanie i psie naczynia, i bez przerwy rozmawiałam o Colcie z przyjaciółkami. Ale w piątek wieczorem zaczęłam się niepokoić. Ze schroniska nadal nie było wiadomości o terminie wizyty. „Czy to możliwe, że już go adoptowano?”, zastanawiałam się.

Następnego dnia przyjechali moi rodzice, a ze schroniska wciąż nie było żadnych wieści, nawet po tym, jak sama do nich napisałam. Dopiero w niedzielę rano, kiedy wszyscy zakładaliśmy płaszcze, żeby wyjść na brunch, dostałam powiadomienie z Gmaila. Mama, tata i Jake otoczyli mnie kołem. Przeczytałam głośno:

Z przykrością informujemy, że członkowie komisji wyrazili obawy w związku z faktem, że potwierdziła Pani możliwość oddania psa, gdyby w domu pojawiło się dziecko. Psy wracają do schroniska najczęściej w sytuacji, kiedy rodzina nie jest gotowa do zadbania o potrzeby zwierzęcia, do poświęcania mu czasu i uwagi lub nie jest w stanie zapewnić mu szkolenia i socjalizacji z nowymi członkami rodziny. Dziękujemy za zainteresowanie, niestety jednak nie możemy dalej procedować adopcji.

Byłam zdruzgotana. Musiało zajść jakieś nieporozumienie. Odpisałam natychmiast z wyjaśnieniem, co tak naprawdę miałam na myśli. Przecież napisałam tylko, że rozważyłabym oddanie psa, gdyby ten był wyraźnie agresywny i niebezpieczny dla dziecka. W ogóle nie nastawiałam się, że tak będzie, po prostu chciałam uczciwie postawić sprawę.

Przez resztę dnia świat wokół nas jakby wtórował naszemu podłemu nastrojowi. Deszcz lał jak z cebra, na brunch w restauracji czekaliśmy przez blisko dwie godziny, schronisko się nie odzywało, a wszystkie inne psy, którymi się interesowaliśmy, zostały już zaadoptowane. Sprawa wyglądała na przegraną.

Trochę później tego wieczora wpadliśmy z rodzicami na chwilę do domu, żeby się przebrać do zarezerwowanej na później kolacji. Oświadczyłam wszystkim, że w weekend oficjalnie robię sobie przerwę od przeglądania aplikacji do wyszukiwania psów. Chyba sprawdziłam wszystkie czekające na adopcję psy w wieku od roku do czterech lat w całej Nebrasce. Chciałam się wreszcie nacieszyć tą resztą czasu, która mi została z rodzicami, i skupić na czymkolwiek innym niż szukanie psa, bo nieustannie natrafialiśmy na ślepe uliczki. Może faktycznie to nie był dobry moment na decyzję o adopcji.

W pewnej chwili zaczęłam coś mówić do ojca, ale on, zamyślony, wpatrywał się w swój telefon.

– Tato?

– Musicie to zobaczyć – powiedział, uśmiechając się radośnie. Podał mi telefon i poszedł sobie. Wymieniliśmy z Jakiem skonfundowane spojrzenia. Na ekranie widniało zdjęcie czterech rozkosznych szczeniąt. Stały jedno przy drugim, oparte przednimi łapami o krawędź niebieskiej kuwety. Trzy z nich były łaciate i cętkowane, jeden zaś, stojący pośrodku, miał gładkie czekoladowe umaszczenie z uderzająco białym krawatem na piersi. Wyraźnie wybijał się z tłumu.

– Jakie słodziaki! – wykrzyknęłam. – Mamo, chodź zobacz!

Jake wyjął mi telefon z rąk. – Gdzie one są? Co to za portal? – zapytał.

– Craigslist – odparł ojciec. – Szukałem psów w Omaha.

W wykazie przeczytaliśmy: „szczenięta, mieszańce rasy catahoula i blue heeler. Jeden pies, trzy suczki”. Zamieszczono cztery zdjęcia młodych i dwa ich rodziców. Poza tym jedyną informacją był numer telefonu – nie było ceny, opisu szczeniąt, nic więcej.

Postanowiłam zadzwonić. Sądząc po tym, jak przebiegał cały weekend, spodziewałam się, że albo nikt nie odbierze, albo okaże się, że psy już ktoś adoptował. Gryząc palce, krążyłam po salonie, aż po czwartym dzwonku usłyszałam głos kobiety. Okazało się, że jej catahoula miała młode z heelerem należącym do jej brata. Miała jeszcze do oddania trzy suczki i powiedziała, że może je po kolacji przywieźć na pobliski parking Hy-Vee, żebyśmy mogli je obejrzeć. Rozpacz nagromadzona przez cały dzień ulotniła się w jednej chwili.

Cały czas w naszej ulubionej restauracji Stirnella spędziliśmy na przyglądaniu się zdjęciom psów i googlowaniu ras catahoula i blue heeler oraz ich krzyżówek. Catahoula to rasa wyhodowana w Luizjanie, opisywana jako inteligentna, energiczna, niezależna, dociekliwa, oddana i łagodna[1]. Sierść mają najczęściej cętkowaną lub plamistą, ale istnieje też odmiana o umaszczeniu rudobrązowym, i tak właśnie wyglądała matka ze zdjęcia. Rasa blue heeler, znana również jako australijski pies pasterski, to psy używane w hodowli bydła, opisywane jako „inteligentne, aktywne, czujne, pomysłowe, opiekuńcze i pracowite”[2]. Chociaż oboje z Jakiem ucieszyliśmy się perspektywą zobaczenia szczeniaków, postanowiliśmy działać racjonalnie. Wcześniej wyobraziliśmy sobie, jak będzie wyglądało nasze życie z dorosłym psem, a nie z dorastającym szczeniakiem. Chcieliśmy być odpowiedzialni i przed podjęciem decyzji dokładnie przemyśleć, czy to wszystko się sprawdzi. Wytłumaczyliśmy sobie, że dziś wieczorem zobaczymy szczeniaki, a jeżeli nam się spodobają, prześpimy się z decyzją i jutro ewentualnie zrobimy sobie wolne, żeby przygotować dom i sprowadzić psiaka do domu. Po kolacji całą czwórką pobiegliśmy do auta, próbując uchronić się przed marcową ulewą.

– Ale żeby wszyscy mieli jasność, dzisiaj wieczorem NIE bierzemy szczeniaka – oznajmiłam. – Obejrzymy je i potem postanowimy. Rozumiecie?

Z tylnego siedzenia dobiegł śmiech taty. – A co ja ci zawsze powtarzam, Christino? Na oglądaniu szczeniaków nigdy się nie kończy.

We wstecznym lusterku zobaczyłam, że mama wygląda przez okno i zasłania usta dłonią, żeby nie było widać, że się śmieje. Skądś wiedziała, że zaraz zaczną się dziać czary.

– Okej, jesteśmy na miejscu – powiedziałam. Gigantyczny czerwony szyld Hy-Vee na froncie budynku rzucał światło na ciemny, zamglony parking. Wjechałam na miejsce w tylnej części placu i czekałam. Po kilku minutach podjechał jakiś samochód i stanął zaraz za nami. Jake ścisnął mnie za rękę i się uśmiechnął. Cała nasza czwórka wyjrzała przez okno. Z auta wysiadła ciemnowłosa kobieta tuląca trzy szczenięta do niebieskiej bluzy.

Kobieta podała czekoladowego szczeniaka mamie; mnie dostał się ten w biało-brązowe łaty, a Jake’owi – brązowy cętkowany.

– Eeej, ale ja go nie utrzymam! – zawołała mama. Czekoladowe szczenię zeskoczyło z niej, wskoczyło na mnie i od razu zaczęło lizać mnie po twarzy.

Zaśmiałam się. Spojrzałam na to urocze stworzenie i nasze oczy się spotkały. Jak to możliwe, że tak się cieszy z bliskości kompletnie obcej osoby? Jakby tańcem chciało uczcić lądowanie w moich ramionach. A może po prostu piesek czuł to samo co ja, jakby po latach witał starego przyjaciela, a nie spotykał kogoś po raz pierwszy w życiu.

– Jake, uważaj, idzie do ciebie! – Czekoladowy szczeniak jeszcze raz polizał mnie po twarzy i przeskoczył w ramiona Jake’a.

Jake zajrzał w złociste oczy. – Aleś ty wesoła, mała!

Oboje od razu poczuliśmy więź z czekoladowym szczeniaczkiem. Sunia skakała między nami tam i z powrotem, radośnie kręcąc młynka ogonkiem. Nie zwracała uwagi na to, co robią inne szczeniaki, moi rodzice ani sama hodowczyni. Patrzyła tylko na nas i nasza trójka weszła nagle we własny, mały świat. Wyrwała nas z niego dopiero konieczność podjęcia decyzji, co w końcu robimy.

– Już ją pokochałam – powiedziałam do Jake’a. – A ty co myślisz?

– Mnie też ujęła za serce. Ale trzymajmy się planu. Zawsze możemy ją odebrać jutro, jeżeli się nie rozmyślimy.

Ucałowałam pieska w łepek i szepnęłam mu do ucha, że wszystko będzie dobrze. Potem podałam go właścicielce. Piesek zrobił smutne oczy, kiedy zorientował się, że go zostawiamy. Wyciągnął do nas przednie łapki, a kiedy hodowczyni niosła go w stronę samochodu, nie odrywał od nas wzroku. Serce mi się krajało.

– Nie mogę na to patrzeć! – Odwróciłam się i wskoczyłam do auta. Czemu nie powiedziałam, że ją od razu zabierzemy? Sunia była absolutnym ideałem, a my ot tak pozwalamy jej odjechać.

– Teraz myślę, że to dlatego nie wyszło nam z Coltem. Bo to ona jest dla nas.

Przez całą drogę do domu jedno przez drugie rozpływaliśmy się w zachwytach nad brązowym szczeniaczkiem. Żałowałam, że już teraz nie siedzi mi na kolanach. Po powrocie do wielkiego, pustego domu od razu wpadliśmy w panikę, że zanim zdążymy wrócić po sunię, ktoś ją wypatrzy i zabierze. Pomyślałam, że nie wytrzymam do rana.

– Nieważne, ile czasu nam zabierze wyszkolenie jej i ile będzie przy tym roboty. Chcę, żeby z nami została, i wiem, że jakoś to urządzimy – oświadczyłam Jake’owi.

Jake zadzwonił do swoich rodziców, żeby wysondować, co oni sądzą o naszym adoptowaniu psa. Rozmowa z nimi tylko nas utwierdziła w tym zamiarze. Odłożywszy telefon, Jake zawołał:

– Zabieramy ją jeszcze dziś wieczorem!

Moi rodzice wydali radosne okrzyki. Drżącymi rękami napisałam do hodowczyni z pytaniem, czy możemy przyjechać zaraz. Było już po dziewiątej wieczorem i zastanawiałam się, czy w ogóle odpowie, czy będzie wolała zaczekać do rana. Siedzieliśmy wszyscy wokół stolika, wpatrując się w telefon. I nagle ekran się rozświetlił. Przyszedł mail ze schroniska. Akurat kiedy postanowiliśmy przygarnąć innego psa, odpisali, że ponownie rozpatrzyli mój wniosek i jeśli chcemy, możemy rozpocząć procedurę adopcji. Ale to już nie miało znaczenia, bo bardzo nastawiliśmy się na czekoladowego szczeniaka.

Po kilku minutach przyszła też odpowiedź od hodowczyni, że możemy przyjechać. Wskoczyliśmy wszyscy do auta. Tym razem, kiedy podjechaliśmy pod Hy-Vee, deszcz już nie padał, a hodowczyni czekała przed swoim samochodem z suczką na rękach. A jak tylko mała mnie zobaczyła, zaczęła machać ogonem i wyrywać się do mnie.

– No widzisz, mówiłam ci, że wszystko będzie dobrze – szepnęłam jej do ucha. – Zaraz pojedziemy do domu!

Jake i ja tuliliśmy naszą sunię, a tata od razu pobiegł do sklepu po karmę, posłanie i kilka zabawek.

– A zastanawialiście się już nad imieniem? – zapytała mama.

– Może Stella? – podsunął Jake.

– Idealne imię – powiedziałam. – Stella, nasza gwiazdeczka. Strasznie cię kochamy.

I tak nasza rodzina się powiększyła, a ja nie posiadałam się ze szczęścia. Stella była tylko nasza, mogliśmy ją sami wychowywać, uczyć się jej i bezgranicznie kochać.

ROZDZIAŁ 4

Wszystko jest komunikacją

Następnego dnia w pracy siedziałam na podłodze i układałam drewniane klocki z dziewczynką, którą poddawałam ocenie logopedycznej, jednocześnie rozmawiając z jej mamą o rozwoju mowy. W tym długotrwałym procesie można wyróżnić wiele istotnych punktów zwrotnych, do których dochodzi na długo przedtem, zanim dziecko w wieku poniemowlęcym wypowie pierwsze słowa. Słowa to tylko jedna z form ekspresji językowej. Wszelkie obawy rodziców można rozwiać, o ile wiedzą oni, jakie umiejętności dziecko już przejawia, a przy tym potrafią rozpoznać inne sposoby, jakimi maluch się porozumiewa, i mają świadomość, jakich punktów zwrotnych należy się spodziewać w kolejnej fazie rozwoju. Chociaż wspomniana dziewczynka jeszcze nie mówiła, w ciągu jednej spędzonej z nią godziny zdążyłam się sporo dowiedzieć o jej sprawnościach językowych.

– Przejdziemy to jeszcze szczegółowo krok po kroku, kiedy podsumuję badanie i sporządzę raport, ale już teraz mogę pani powiedzieć, że zauważyłam dzisiaj dużo budujących rzeczy – informowałam mamę dziewczynki. – Mała poznawała dzisiaj nowe zabawki, wciągnęła się w zabawę ze mną, nawiązywała kontakt wzrokowy i użyła kilku gestów, żeby się ze mną porozumieć podczas różnych zajęć. Są to sprawności bardzo ważne dla uczenia się słów, więc pod wieloma względami jesteśmy na dobrej drodze. Czy chciałaby pani o coś jeszcze zapytać?

Matka wzięła głęboki oddech.

– Chyba po prostu chciałabym wiedzieć, kiedy ona zacznie mówić.

Już w pierwszym roku swojej praktyki logopedycznej zorientowałam się, że jest to pytanie numer jeden, na które będę musiała odpowiadać po przeprowadzeniu oceny każdego dziecka z opóźnieniem rozwoju mowy. Na początku był to dla mnie twardy orzech do zgryzienia. Nie potrafiłam skutecznie wyjaśnić rodzicom, że podanie dokładnych ram czasowych nie jest możliwe, natomiast na podstawie przedjęzykowych umiejętności dziecka można wywnioskować, czy pod względem rozwojowym zbliża się już do artykułowania pierwszych słów. Wiele godzin między sesjami poświęciłam na ćwiczenie różnych wersji odpowiedzi na to pytanie. Starałam się, by brzmiały realistycznie, ale i krzepiąco. Chciałam poważnie rozmawiać o potrzebie interwencji, okazując jednocześnie optymizm co do możliwości dziecka.

– Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, kiedy dokładnie to nastąpi, ale rozwój mowy ma tę zaletę, że jest to proces stopniowy, podczas którego dziecko przechodzi przez wiele etapów – zaczęłam. – To zupełnie tak samo, jakbyśmy próbowali przewidzieć, kiedy dokładnie rozkwitnie kwiat. Jeżeli łodyga jeszcze nie wyrosła z ziemi, mamy pewność, że kwiat nie pokaże się w najbliższej przyszłości. Wiemy, że zanim się pojawi, roślina ma jeszcze kilka etapów do przejścia. Ale jeżeli na szczycie łodygi widzimy zamknięty pąk, to znak, że roślina jest już prawie gotowa i lada dzień kwiat się otworzy. Kiedy przeanalizujemy wyniki badania, pokażę pani dokładnie, na którym etapie rozwoju znajduje się pani córka i jakie punkty zwrotne musimy zaobserwować, zanim wypowie pierwsze słowa.

Odprowadziłam mamę z córeczką do recepcji, żeby ustalić termin kolejnej wizyty, i pobiegłam po klucze od domu, które zostały na biurku. Wczoraj, a był to nasz pierwszy dzień ze Stellą, Jake nie poszedł do pracy. Potrzebowaliśmy wolnego na opracowanie logistyki wyprowadzania Stelli przy naszych godzinach pracy. Ostatnią sesję zwykle kończyłam dopiero o wpół do ósmej wieczorem, a Jake pracował w typowym trybie ośmiogodzinnym. Musiał teraz wcześniej wychodzić do biura, żeby trochę wcześniej być z powrotem w domu. Postanowiliśmy też, że będziemy zaglądać do domu w czasie naszych przerw na lunch, które wypadały o różnych porach. Zanim pojawiła się Stella, byłam bardzo niezadowolona z tego, że pracuję w godzinach późniejszych niż wszyscy. Teraz jednak nasze nieprzystające do siebie grafiki okazały się darem niebios, bo dzięki temu udało się ułożyć łamigłówkę dyżurów przy Stelli.

Kiedy przyjechałam do domu i otworzyłam drzwi sypialni, Stella siedziała wyprostowana jak struna w swoim kojcu, czekając, aż ją wyprowadzę.

– Cześć, Stello!

Stella puściła ogon w ruch. Kilka razy podskoczyła, żeby polizać mnie po twarzy, i zaraz wdrapała mi się na kolana.

– Witaj, pieseczku. Też za tobą tęskniłam. – Jedną ręką czochrałam Stellę po brzuszku, a drugą dotknęłam ręczników rozłożonych w kojcu. Ooo, wszystkie suche! Całe rano zamartwiałam się, jak Stella zareaguje na to, że po raz pierwszy zostawiliśmy ją samą.

– Super, dobra sunia! No chodź, idziemy na dwór! – Zniosłam ją ze schodów. – Idziemy? Idziemy!

Powtarzałam ważne dla Stelli słowa, żeby nauczyła się je rozpoznawać i odpowiednio reagować. Kiedy za dawnych czasów u rodziców pytałam naszą Wrigley: „Chcesz wyjść? Idziemy?”, to jeśli chciała się wysikać albo bawić, zaraz biegła do drzwi od ogrodu. Przy wystarczająco częstym powtarzaniu Stella też nauczy się kojarzyć słowo „idziemy” z wyjściem do ogródka. Kiedy przykucnęła w trawie, ucieszyłam się jeszcze bardziej, niż gdy odkryłam suche ręczniki.

– Dobra Stella, dobra sunia, dobra. – Podrapałam ją jeszcze za uchem i ucałowałam w czoło. – No chodź, wracamy do domu.

Uwielbiałam patrzeć, jak ośmiotygodniowa Stella penetruje nasz dom niczym podróżnik po raz pierwszy wkraczający na niezbadany ląd. Węszyła zawzięcie centymetr po centymetrze, podnosiła i upuszczała napotkane zabawki i podrywała głowę na każdy nowy odgłos. Fascynowało ją dosłownie wszystko w nowym otoczeniu. Podeszła do swoich naczyń i łapą trąciła miskę na wodę.

– Chce ci się pić? Dolejemy trochę wody, Stello.

W ciągu zaledwie dwóch dni u nas Stella zdążyła się już nauczyć, do czego służy która miska. Za pomocą gestu – dotykając łapą miski – sygnalizowała mi, że chce się napić. Potrafiła bardzo jasno komunikować różne rzeczy.

– Dziękuję, że mi pokazałaś, malutka. No, masz. – Stella zaczęła pić, zanim jeszcze zdążyłam odsunąć rękę.

Komunikacja niewerbalna odgrywa krytyczną rolę w rozwoju języka i mowy. To nie tylko jeden z ważnych etapów na drodze do posługiwania się słowami, w badaniach wykazano bowiem, że istnieje bezpośrednia korelacja między repertuarem gestów dziecka a późniejszym czynnym zasobem słownictwa[3]. Dzieci używają gestów, zanim nauczą się wyrażać konkretne pojęcia za pomocą słów. Dla przykładu dziecko, które mówi „do góry”, kiedy chce być wzięte na ręce, zanim zaczęło posługiwać się słowami, prawdopodobnie podnosiło ręce, żeby pokazać, czego chce.

– Okej, Stello, pora się znowu zdrzemnąć – powiedziałam. – Jake za parę godzin wróci i się z tobą pobawi, słowo.

Stella pobiegła do swojego kojca i zaczęła węszyć za przysmakiem, który tam wrzuciłam. Zamknęłam drzwi i włączyłam przygotowaną dla niej playlistę z kojącą muzyką. Chciałam, żeby nie czuła się samotna podczas naszej nieobecności.

– Pa, Stello, pieseczku kochany. – Kiedy wychodziłam, obserwowała mnie uważnie. Jak ja mogłam tak zostawić tę słodką mordkę?

Wróciwszy do pracy, zabrałam się do przeglądania kwestionariusza badania mowy któregoś z moich podopiecznych, kiedy naszła mnie myśl. „Skoro Stella w wieku ośmiu tygodni już porozumiewa się za pomocą gestów, to może przejawia i inne umiejętności komunikacyjne, zbieżne z tymi u dzieci?”. Przyjrzałam się bliżej sprawnościom przedjęzykowym wymienionym w obszarach „interakcja”, „pragmatyka”, „zabawa”, „rozumienie mowy” i „ekspresja mowy”. Przewracając kartki, zauważyłam, że w każdym obszarze istniały podobieństwa. Oto kamienie milowe, które osiągnęła Stella i które zauważyłam po zaledwie dwóch dniach pracy z nią[4]:

• Płacze lub krzyczy, żeby zwrócić uwagę. Stella skomlała, żeby nas przywołać, zwłaszcza w nocy.

• Odwraca głowę w kierunku głosu. Kiedy mówiliśmy do Stelli, spoglądała na nas czujnie.

• Przewiduje karmienie. Kiedy zbliżaliśmy się do półki z psią karmą, Stella stawała przy misce, czekając na wydanie posiłku.

• Utrzymuje kontakt wzrokowy. Stella patrzyła nam w oczy, kiedy bawiliśmy się z nią i przemawialiśmy do niej.

• Próbuje wchodzić w interakcję z dorosłymi. Stella upuszczała nam swoje zabawki pod nogi, skomlała i szczekała, żeby złapać z nami kontakt.

• Reaguje na prośbę „chodź tutaj!”. Stella z łatwością nauczyła się przychodzić na komendę. Kiedy przykucaliśmy i poklepywaliśmy się po udach, biegła prosto do nas.

• Okazuje chęć bycia z ludźmi. Stella wszędzie za nami dreptała, a kiedy coś ją spłoszyło, wskakiwała mi na kolana.

• Wokalizuje, żeby zdobyć uwagę. Stella szczekała i pomrukiwała, kiedy chciała, żebyśmy się nią zainteresowali.

• Szuka osoby mówiącej. Kiedy odzywaliśmy się z drugiego pokoju, przybiegała i rozglądała się za nami.

• Bawi się z opiekunem w przynoszenie przedmiotów. Co ciekawe, bieganie za rzuconą piłką i przynoszenie jej rodzicowi to jedna z pierwszych zabaw we wczesnym dzieciństwie. Stella robiła dokładnie to samo – goniła za swoją piłeczką i w miarę często przynosiła ją z powrotem do nas.

• Bada i poznaje zabawki. Stella testowała wszystkie psie zabawki, jakie jej podsuwaliśmy. Nauczyła się, które przedmioty należą do niej, a które nie.

• Gestykuluje, żeby wywołać reakcję. Stella przewracała się na grzbiet i w ten sposób prosiła, żeby ją podrapać po brzuchu. Stukała łapką w miskę, żeby mi powiedzieć, że trzeba dolać wody.

Powyższe zachowania są wskaźnikami rozwoju mowy dziecka. U Stelli zaobserwowałam je wszystkie, a nawet jeszcze więcej. I zaczęłam się zastanawiać, jaki potencjał do przyswojenia i używania języka drzemie w moim psie.

Tamtego dnia po pracy wróciłam do rozhasanej Stelli, która akurat bawiła się z Jakiem. Jake ściskał gumową piłeczkę i rzucał ją na drugi koniec salonu. Kiedy Stella usłyszała pisk zabawki, upuściła but, który miała w pysku, i rzuciła się w pogoń.

– Dobry pies! Dobry pies, pięknie się bawisz piłką – powiedziałam.

Stella kilka razy zapiszczała piłeczką, ale zostawiła ją, kiedy w zasięgu jej wzroku znalazła się stojąca po drugiej stronie stołu doniczka z bluszczem. Skoczyła ku roślinie i łapką zaczęła potrącać liście.

– Stella, nie! Nie wolno – powiedziałam stanowczo. Sunia znieruchomiała i popatrzyła na mnie.

– Dobry piesek! Pobaw się piłeczką! – Poturlałam piłkę w jej stronę, żeby odciągnąć ją od rośliny. Złapała przynętę i przebiegła cały salon z piłką w pysku.

– Dobry pies! Dobra Stella! – powtarzałam.

Jake był pod wrażeniem. Chwaląc Stellę za każdym razem, kiedy bawiła się swoimi zabawkami, chciałam nauczyć ją, które rzeczy należą do niej, a które nie. Kiedy zbliżała się do doniczek, butów czy poduszek, mówiłam: „nie, nie wolno”, kierowałam jej uwagę na przedmioty, którymi mogła się bawić, i okazywałam radość, kiedy wybierała swoje zabawki. Wróciłam myślami do badania rozwoju mowy małego dziecka. Jedna z wymienionych tam umiejętności rozumienia mowy to „dość często reaguje na słowo NIE”[5]. Po dwóch dniach mieszkania z nami Stella zaczynała już na nie reagować. Zaczęłam przeliczać to w myślach.

Później Stella podeszła do schodów, a my z Jakiem ruszyliśmy za nią. Postawiła prawą łapę na pierwszym stopniu i zaraz ją cofnęła. Potem na chwilę zawiesiła nad stopniem lewą łapę i znowu ją postawiła. Odwróciła się, popatrzyła na mnie, potem znowu na schody, i zaskomlała.

Wzięłam ją na ręce i ruszyłam schodami w górę, analizując jednocześnie to, co Stella właśnie zrobiła. Chciała, żebym zobaczyła, że trzeba jej pomóc w wejściu na górę, i spojrzeniem naprowadziła mnie na schody. Mało tego, połączyła ten gest z wokalizacją – cichym skomleniem. Ta umiejętność, zwana współdzieleniem uwagi, jest formą komunikacji, która rozwija się u dzieci, zanim zaczną porozumiewać się słowami. W poradni codziennie piszę o tym w swoich notatkach z sesji.

Współdzielenie uwagi stanowi lwią część komunikacji. Jest to sytuacja, kiedy dwie osoby skupiają się na tym samym obiekcie lub czynności. Jedna werbalnie lub niewerbalnie kieruje uwagę drugiej na obiekt, druga zaś reaguje patrzeniem na wskazaną rzecz. Za każdym razem, kiedy mówimy do kogoś: „hej, spójrz na to”, lub wskazujemy coś gestem, wchodzimy w pole wspólnej uwagi. Małe dzieci, u których rozwija się ta zdolność, początkowo wykorzystują kontakt wzrokowy lub gesty innego rodzaju, następnie łączą gesty z wokalizacją, na kolejnym zaś etapie przyciągają uwagę innych, używając słów[6]. Stella właśnie to zrobiła – połączyła gest z wokalizacją. Ten etap najczęściej bezpośrednio poprzedza pierwsze słowa.

Przez resztę wieczoru Stella inicjowała wspólną uwagę w rozmaitych sytuacjach – ta pod schodami nie była jedyną. Nieustannie wykorzystywała kontakt wzrokowy i wokalizację, żeby nam pokazać, czego chce lub jak mamy się z nią pobawić. Kiedy siedziała z nami na kanapie, celowo upuszczała zabawkę na podłogę. Spoglądała za nią w dół i znowu przenosiła wzrok na mnie, żeby zasygnalizować, że mam podnieść przedmiot.

– Chcesz się ze mną bawić? – Sięgnęłam po zabawkę i podrzuciłam ją. Stella międliła ją chwilę w pysku, po czym znowu upuściła i popatrzyła na mnie. Chciała wielokrotnie powtarzać zabawę, którą sama wymyśliła. To zupełnie tak samo jak niemowlęta bawiące się w „a kuku!” – raz po raz zasłaniają i odsłaniają oczy, żeby po chwili zrobić to znowu. Za trzecim razem zaczęłam reagować tak, jak gdyby Stella była dzieckiem.

Zamiast mówić do Stelli całymi zdaniami, ograniczałam się do pojedynczych słów. Kiedy dzieci przyswajają język, bardzo ważne jest mówienie do nich rzeczy lekko wykraczających ponad ich aktualne zdolności ekspresji. Jeżeli małe dziecko jeszcze nie mówi, wypowiadam słowa takie jak np. „chcesz?”, gdy sięga po zabawkę, „jeszcze”, gdy mam zamiar znowu wykorzystać zabawkę, i „koniec”, gdy ją chowamy. Od momentu, kiedy dziecko zaczyna wypowiadać pojedyncze słowa, wprowadzam powoli zwroty dwuwyrazowe, np.: „chcesz zabawkę?”, „jeszcze raz”, „koniec zabawy” itp. Dzięki takiej strategii modeluję dziecku następny poziom komunikacji, nie obciążając go bardziej złożonymi zdaniami.

Za każdym razem, kiedy Stella upuszczała zabawkę i patrzyła na mnie, to zanim ją podniosłam i rzuciłam, mówiłam „bawimy się”. Stella i ja tworzyłyśmy wspólnie naszą grę i zacieśniałyśmy więź. Obserwowałam ją i słuchałam jej, a ona obserwowała i słuchała mnie. Nigdy nie sięgałam po zabawkę, jeżeli upuszczała ją bez patrzenia na mnie i bez wokalizacji. Z hasłem „bawimy się” czekałam do momentu, gdy zainicjowała kontakt spojrzeniem lub skomleniem. W ten sposób łączyłam odpowiednie słowo mówione z jej komunikatem niewerbalnym. Po pięciu minutach zabawy Stella reagowała już merdaniem za każdym razem, gdy usłyszała „bawimy się”. Po tym jak wielokrotnie usłyszała to słowo w połączeniu z zabawą, zaczęła przewidywać, co się zaraz stanie. Dzięki temu, że łączyłam słowne „bawimy się” z jej komunikacją za pomocą gestów i angażowaniem się w zabawę, moja sunia zaczęła rozumieć, co znaczy „bawimy się”.

Okazje do komunikacji są wszędzie, jeżeli tylko wiemy, jak je znaleźć. Na pierwszych zajęciach z komunikacji wspomagającej i alternatywnej na początku studiów wykładowcy kazali nam zapisać obserwacje z krótkiego nagrania sesji logopedycznej, które pokazano całej grupie. Kiedy zbierano nasze prace, poczułam przypływ paniki. „Na co właściwie miałam zwrócić uwagę? Co powinnam była zaobserwować?”. Byłam kompletnie zielona, nie wiedziałam praktycznie nic. Przejęta wstydem, odłożyłam swoją kartkę na ławkę – czystą stroną do góry, żeby nikt nie widział, jak mało napisałam. W ostatni dzień semestru wykładowcy włączyli nam dokładnie ten sam film, a my mieliśmy ponownie spisać nasze spostrzeżenia. Tym razem wręcz nie nadążałam z przelewaniem swoich myśli na papier. Między nastoletnim chłopakiem z filmu a jego logopedą dostrzegłam bogatą wymianę przeróżnych komunikatów. Nie zdawałam sobie nawet sprawy, że oglądamy to samo nagranie, dopóki profesor nie rozdał nam prac z pierwszego dnia.

Na pierwszych zajęciach wypisałam sześć punktów, a jeden z nich brzmiał: „chłopiec używa tablicy komunikacyjnej do mówienia”. Ostatniego dnia wypełniłam całą stronę komentarzami na temat jego gestów, doboru słów, stopnia samodzielności, wokalizacji, różnych funkcji komunikacji, reakcji logopedy na jego słowa, działających i niedziałających strategii ułatwiających mowę, ile czasu chłopiec potrzebował na przetworzenie tego, co się do niego mówi, kiedy się rozpraszał, kiedy był skupiony, kiedy wymagania wydawały się zbyt niskie, a kiedy zbyt wysokie. Porównywałam dwie swoje prace w zdumieniu. Ile treści mieściło się w tych pięciu minutach! Film był dokładnie ten sam, zmieniły się tylko moja wiedza i świadomość.

Opiekując się Stellą, przez pierwsze kilka dni czułam się całkiem jak w ten ostatni dzień zajęć. Bawiłam się w życiu z mnóstwem szczeniaków, ale odkąd specjalizuję się w logopedii, nie miałam styczności z żadnym. Stella nie była jedynym szczenięciem przejawiającym wszystkie „ludzkie” fazy rozwojowe. Mój punkt widzenia zmienił się, odkąd zdobyłam wiedzę i stosowałam ją w codziennej praktyce zawodowej. Stella już teraz komunikowała się wspaniale. Gdyby była ludzkim dzieckiem, spodziewałabym się, że wkrótce usłyszę jej pierwsze słowa. Skoro nie ma fizycznej zdolności, by rozwinąć mowę werbalną, jaki może być jej następny etap?

Myśli kłębiły mi się w głowie. Psy rozumieją słowa. Wrigley rozpoznawała wszystkie nasze imiona, wiedziała, co to spacer, podwórko, ser, przysmak, kojec, zabawa, piłeczka, na pewno też znała mnóstwo innych słów. Jak tylko słyszała któreś z nich, odwracała głowę, merdała ogonem i bezbłędnie trafiała, gdzie trzeba. Większość psów, podobnie jak Wrigley, musi czekać prawie cały dzień, żeby usłyszeć ulubione słowa, takie jak „spacer” czy „przysmak”. Stella jako dwumiesięczny szczeniak już wykazywała ponad połowę sprawności przedjęzykowych, które obserwuje się u dziewięciomiesięcznych niemowląt, zanim powiedzą pierwsze słowa. Współczesna technologia pozwala na wypowiadanie słów w różny sposób, niekoniecznie za pomocą mowy werbalnej. Era elektronicznych urządzeń komunikacyjnych rozpoczęła się w latach 60. XX wieku. Pewien wolontariusz w szpitalu zauważył, że dla pacjentów dotkniętych paraliżem jedynym sposobem porozumiewania się było korzystanie z dzwonka. Skonstruował maszynę do pisania, którą uruchamiało się, wciągając lub wydmuchując powietrze przez rurkę![7]. W latach 80. zbudowano kilka różnych, dużych rozmiarów maszyn do generowania głosu, które miały pomagać ludziom w różnym wieku z rozmaitymi upośledzeniami, niebędącym w stanie się wysłowić. W 2010 roku, wraz z pojawieniem się na rynku iPada Apple’a, systemy komunikacji wspomagającej i alternatywnej znacznie staniały i stały się szerzej dostępne w postaci aplikacji do pobrania. Zaczęłam się zastanawiać: „A gdyby tak umożliwić Stelli dostęp do kilku różnych słów? Czy nauczyłaby się używać komunikatora AAC?”.

Przez całą noc albo Jake, albo ja wyprowadzaliśmy Stellę do ogródka za domem, bo co i raz budziła nas skomleniem. Nie dało się stwierdzić, czy piszczała ze strachu i chciała być z nami, czy po prostu chciało jej się sikać. Próbowała nam coś powiedzieć, tylko zupełnie nie wiedziałam co.

– Chodź, idziemy na dwór. – Wzięłam Stellę na ręce i zniosłam ją ze schodów do ogródka. Moje kapcie zachrzęściły na oszronionej trawie. Stałam w kompletnych ciemnościach, trzęsąc się. – No, rób siusiu.

Stella usiadła tuż przy mojej nodze i spojrzała na mnie. Nawet ona wydawała się zdezorientowana tym, że w środku nocy wychodzimy na podwórko.

– No, widocznie ci się nie chciało. Dobra, wracamy do domu.

Godzinę później znowu skomlenie wyrwało nas ze snu.

– Zobaczmy, może za chwilę po prostu przestanie – powiedziałam. – Może zaśnie. – Ale jak tylko przysnęłam, Jake znowu mnie obudził.

– Czujesz? Chyba się zesikała. – Wyskoczył z łóżka i zapalił światło. – No a jak. Dam jej nowe ręczniki.

Nazajutrz w pracy podeszłam na chwilę do biurka mojej współpracowniczki i przyjaciółki Grace. Tak samo jak ja dopiero pierwszy rok pracowała jako logopedka i podzielała mój entuzjazm dla komunikacji wspomagającej i alternatywnej. We dwie jeździłyśmy na specjalistyczne konferencje poświęcone AAC, w wolnym czasie razem eksperymentowałyśmy z różnymi komunikatorami i nieustannie pracowałyśmy nad tym, żeby wszystkie dzieci pod naszą opieką potrafiły się precyzyjnie wyrazić.

– Czemu psy nie mogą używać AAC? – rzuciłam.

– A kto mówi, że nie mogą?

– Nie wiem, może nikt. Ale nie wydaje ci się, że psy z pomocą takiego urządzenia mogłyby powiedzieć chociaż parę słów? Przeglądałam badania rozwoju mowy młodszych dzieci i zauważyłam u Stelli dużo podobnych zachowań.

– Zdecydowanie. Warto spróbować. Musisz posprawdzać, na pewno ktoś już gdzieś o tym pisał – powiedziała Grace.

Zgodziłam się z nią. Przypuszczałam, że znajdę całe mnóstwo badań na temat komunikacji wspomagającej i alternatywnej dla psów i najskuteczniejszych praktyk. W ostatnich latach w licznych badaniach potwierdzono, że psy rozumieją ludzkie słowa. W roku 2010 emerytowany profesor, doktor John Pilley opublikował badanie, w którym opisał, jak nauczył swoją border collie o imieniu Chaser zapamiętywać nazwy ponad tysiąca różnych zabawek[8]. Doktor Pilley do szkolenia psa wykorzystał wiedzę o tym, jak dzieci uczą się znaczenia różnych słów. Następnie opublikował kolejny artykuł, w którym wyjaśniał, jak Chaser nauczyła się rozumieć zdania zawierające czasownik oraz dopełnienie bliższe i dalsze[9]. Chaser rozumiała nie tylko pojedyncze słowa, ale też znała znaczenia ich połączeń.

Badanie przeprowadzone w 2016 roku dowiodło, że psy reagują nie tylko na ton ludzkiego głosu, jak wielu wcześniej zakładało. Psy potrafią oddzielnie zrozumieć znaczenie słowa i znaczenie intonacji, tak jak ludzie[10]. Jeden z autorów tego badania twierdzi, że „psy przetwarzają zarówno to, co do nich mówimy, jak i to, jak mówimy, a procesy te są zadziwiająco podobne do tych zachodzących w mózgu ludzkim”[11].

Biorąc pod uwagę wnioski z tych wszystkich badań, wymyśliłam sobie, że następnym logicznym krokiem byłoby umożliwienie psom wypowiadania słów. Jest tak wiele badań nad efektywnością różnych rodzajów AAC – kiedy wprowadzać komunikatory, dlaczego się sprawdzają, jakie stosować strategie ułatwiające używanie języka, jakich spodziewać się rezultatów. Wszystko tylko dla ludzi. A ja chciałam poczytać, co badania naukowe mówią na temat zdolności językowych psów, i wykorzystać płynące z nich wnioski.

Szukałyśmy w sieci: „badania nad AAC u psów”, „logopedia dla psów”, „komunikatory dla psów”, „psy używające języka”. Najtrafniejsze wyniki wyszukiwania dotyczyły firm pracujących nad urządzeniami do tłumaczenia psiego skomlenia, szczekania i gestów na słowa zrozumiałe dla opiekunów. Nie tego jednak szukałam. To by przypominało urządzenia skanujące mimikę oraz gesty i przekładające je na zdania, czyli zupełnie coś innego niż wypowiadanie własnych słów i wyrażanie myśli. Chciałam umożliwić Stelli wypowiadanie słów, które słyszała przez całe dnie z naszych ust i na które już reagowała. Jeżeli jest w stanie zrozumieć słowa, powinna też mieć sposób na ich używanie.

– A niech to! – westchnęłam po bezskutecznym przeklikaniu czterech stron wyników z wyszukiwarki. – Serio myślałam, że coś się znajdzie. Jestem pewna, że Stella poradziłaby sobie z takim urządzeniem, gdyby je miała.

– Później jeszcze zrobimy burzę mózgów – obiecała Grace. – Jest tyle różnych rodzajów AAC na świecie.

Następnego dnia, kiedy udało nam się wykroić pół godziny wolnego czasu razem, przejrzałyśmy z Grace nasze pomysły dotyczące AAC dla psów. Postawiłyśmy sobie dwa zasadnicze pytania: Na co pozwolą Stelli jej warunki fizyczne? Oraz: Co będzie łatwe do przetestowania? Symbole graficzne na tabletach, których najczęściej używałyśmy z dziećmi, byłyby za małe dla łapek i nosa Stelli. Krótko omówiłyśmy pomysł systemu opartego na spojrzeniach; jest to urządzenie skalibrowane tak, że słyszy się słowo, na którego symbol użytkownik patrzy przez kilka sekund. Jest to jednak sprzęt bardzo drogi, a ja nawet nie miałam pewności, w jaki sposób Stella widzi ekran.

Niektóre dzieci ze znacznymi ograniczeniami motorycznymi korzystają z metody switch scanning – przełączników skanujących, zamiast bezpośredniego dotykania ekranu palcem. Polega to na naciskaniu dużego guzika aktywującego wybraną ikonę na urządzeniu do komunikacji. Użytkownik naciska jeden guzik, żeby przebiec przez wszystkie opcje na ekranie, a kiedy trafi na żądane słowo, naciska guzik dwa razy lub wybiera daną opcję drugim przyciskiem. Pomysł z przyciskami wydawał się obiecujący, o ile zdołałybyśmy zaprogramować je tak, żeby „mówiły” pojedyncze słowa.

– Czekaj, a BIGMack? – odezwała się w pewnej chwili Grace. W BIGMacku była możliwość wgrania dowolnego tekstu, co bardzo przypominało Easy Button firmy Staples. BIGMack kosztował ponad sto dolarów, wpisałam więc w wyszukiwarkę „przyciski AAC z funkcją nagrywania” w nadziei, że znajdę bardziej opłacalne rozwiązanie.

– Hej, spójrz na to. – Grace pokazała palcem na ekran.

Kliknęłam we wskazany link do przycisków dźwiękowych Learning Resources: Recordable Answer Buzzers. W zestawie były cztery przyciski w jasnych kolorach.

– O, znacznie tańsze – stwierdziłam. – Wypróbuję te w takim razie! W najgorszym wypadku okaże się, że Stella nie da rady z nich korzystać. Ale przynajmniej to sprawdzę.

JAK UCZYĆ PSA

• Obserwuj, jak obecnie komunikuje się twój pies. Patrz uważnie, jak szczeka, warczy, skomle, porusza łapą, merda ogonem i naprowadza cię na coś spojrzeniem. Jeżeli potrafisz poznać, że pies chce ci coś zakomunikować, łatwiej ci będzie reagować na jego sygnały i ustalić, jakich słów masz go uczyć na początek.

• Reaguj pozytywnie na komunikaty psa. Wszyscy jesteśmy bardziej skłonni do wchodzenia w interakcje, jeżeli wiemy, że spotkamy się z zainteresowaniem i zrozumieniem. Odpowiadanie na werbalne i niewerbalne komunikaty psa jest równie istotne jak odpowiadanie na słowa. Zbuduj solidne podstawy, obserwując psa, ucząc się jego zwyczajów i reagując zawsze, kiedy pies chce ci coś powiedzieć.

• Dopasowuj słowa do komunikatów psa. Podobnie jak ja, kiedy mówiłam „bawimy się” za każdym razem, kiedy Stella spoglądała na zabawki, a potem na mnie, wypowiadaj słowa oznaczające to, co z dużym prawdopodobieństwem pies chce powiedzieć, lub to, co akurat robi. Jeżeli zastanawiasz się, co powiedzieć, zadaj sobie pytanie: „Co się teraz dzieje?”.

ROZDZIAŁ 5

Metr od żyły złota

Tydzień po sprowadzeniu Stelli do domu otworzyłam przyniesione przez kuriera tekturowe pudełko z zestawem brzęczyków z funkcją nagrywania. Przyciski idealnie mieściły się w mojej dłoni. Czarny plastikowy kapselek osadzono w obudowie tworzącej szeroką podstawę, z boku był mały klawisz do nagrywania, a głośniczek i miejsce na baterie znajdowały się w denku. Nacisnęłam kilka razy czarny guziczek – chodził gładko, a to było bardzo ważne.

Stella ważyła wtedy niespełna cztery i pół kilograma. W ciągu roku urośnie i będzie znacznie silniejsza, ale ja chciałam jej zapewnić sukces od samego początku. System AAC koniecznie należy dobrać tak, aby użytkownik fizycznie mógł łatwo z niego korzystać lub nauczyć się tego w miarę nabierania wprawy, a jednocześnie tak, aby możliwy był dalszy rozwój. Ten zestaw spełniał wszystkie kryteria. Siła, z jaką Stella naciskała łapą swoje zabawki i miskę, powinna z nawiązką wystarczyć do uruchamiania brzęczyków. A kiedy osiągnie rozmiary dorosłego psa, nie będą za małe.

Przepełniało mnie takie samo radosne oczekiwanie jak zawsze przed testowaniem nowych rozwiązań AAC z podopiecznymi. Rodzi się wtedy tyle ogromnych nadziei i nowych możliwości na przyszłość. Nawet jeśli nie od razu nastąpi radykalny przełom w komunikacji (bo na ogół nie następuje), wkraczamy razem na ścieżkę odkryć, która na dłuższą metę musi się okazać pomocna. To takie uczucie jak w chwili, gdy wskakujesz do samochodu, żeby rozpocząć wielką podróż przez całe Stany. Dobrze wiesz, że w jeden dzień nie dotrzesz na drugi koniec kraju, a za kółkiem trzeba będzie spędzić wiele godzin. Ale widzisz też oznaki, że posuwasz się w dobrym kierunku i jesteś coraz dalej. Przejeżdżasz przez kolejne stany, za oknem przesuwają się coraz to nowe krajobrazy i na własne oczy widzisz wszystkie ciekawe miejsca, o których wcześniej mogłaś tylko poczytać. W najgorszym razie może się okazać, że musisz przestawić nawigację i obrać inną trasę. Nawet jednak w takiej sytuacji będziesz bliżej celu, niż gdybyś została w domu i zastanawiała się, jak wyglądają najdalsze regiony kraju.

Znalazłam baterie. Na razie chciałam podłączyć tylko jeden przycisk. Pierwszą nasuwającą się w sposób oczywisty potrzebą Stelli było sygnalizowanie nam, że trzeba ją wyprowadzić. Po tygodniu w naszym domu już dobrze wiedziała, że drzwi w kuchni prowadzą do ogródka za domem. Sama jeszcze nie podchodziła do drzwi, żeby dać znać, że chce wyjść, ale kiedy jedno z nas mówiło „idziemy”, od razu się ku nim kierowała. A ponieważ zaczęła reagować na to słowo, chciałam dać jej możliwość wypowiedzenia go. Wcisnęłam klawisz nagrywania i powiedziałam „idziemy” do mikrofonu.

Umieściłam zielony brzęczyk w kuchni koło drzwi do ogródka. Kolory przycisków nie miały dla Stelli znaczenia. Psy widzą dichromatycznie, co oznacza, że nie spostrzegają takiego samego spektrum barw jak większość ludzi. Widzenie psów porównuje się do widzenia osób ze ślepotą na czerwień i zieleń. Kiedy Stella była całkiem mała, trzeba się było bardzo spieszyć, gdy sygnalizowała chęć wyjścia. Nie dawała nam zbyt dużo czasu na zastanawianie się, czego od nas chce. Kiedy zaczynała węszyć po ziemi, wiadomo było, że zaraz zacznie sikać. Teraz, mając możliwość powiedzenia „idziemy”, znajdzie się na podwórku już kilka sekund później. Ustawienie przycisku zbyt daleko od drzwi groziło wypadkiem po drodze.

Byłam już gotowa, by oficjalnie zastanowić się nad moim najważniejszym pytaniem: „Co by było, gdybym zastosowała interwencje logopedyczne u mojego szczeniaka?”. W myślach już zamieniałam kuchnię w gabinet logopedyczny. Usadowiłam się przy drzwiach, żeby być na poziomie wzroku Stelli. Jake stał oparty o blat, jak większość rodziców po raz pierwszy obecnych na terapii logopedycznej swoich dzieci. Na ogół rodzice bardzo chętnie się przyglądają, ale angażują się raczej opornie.

Stella podreptała do spiżarni, uniosła głowę i obwąchała najniższą półkę, gdzie stały pudełka z płatkami śniadaniowymi, chleb i krakersy. Podpełzłam do niej i spróbowałam odwrócić jej uwagę od jedzenia.

– Stella, patrz! – Przesunęłam się z powrotem do drzwi i pokazałam jej przycisk. Suczka rzuciła okiem na Jake’a, potem na mnie, potem znowu na półkę w spiżarni i na końcu na drzwi. Możliwe, że widziała też brzęczyk, ale z pewnością nie spojrzała nań celowo. Zaczęłam mówić wolniej, każdą sylabę artykułowałam wyraźnie i robiłam przerwy po każdym słowie.

– Idziemy – powiedziałam, jednocześnie naciskając guzik. – Idziemy! Idziemy na dwór! – Stella patrzyła przed siebie na zamknięte drzwi, nadal nieświadoma, że na podłodze leży nowy przedmiot. Nacisnęłam przycisk, żeby „idziemy!” wybrzmiało wyraźnie, potem zrobiłam to jeszcze raz i szybko otworzyłam drzwi.

– Chodź, maleńka!

Stella pobiegła za mną, zeskakując po stopniach prowadzących na podwórko.

– Brawo! Idziemy! Idziemy, Stella!

Jake dołączył do nas.

– Czy to normalne? – zapytał. – Chyba w ogóle nie zwróciła na to uwagi.

– Jest dobrze. Dzieci też potrzebują czasu, żeby w końcu się skupić na komunikatorze i na tym, co robię. U Stelli też to trochę potrwa. W każdym razie przynajmniej słyszy, co mówię, i zaczyna kojarzyć to z tym, co się potem dzieje.

Dwa ważne elementy w nauczaniu słów to modyfikowanie sposobu mówienia do pacjentów i tworzenie dla nich środowiska sprzyjającego wzbogacaniu języka i komunikacji. Jeżeli dziecko ma opóźnienie lub zaburzenia rozwoju mowy, to znaczy, że samo słuchanie osób z jego otoczenia mówiących w sposób naturalny nie wystarcza mu do przyswojenia różnych pojęć językowych. Dzieci te potrzebują zogniskowanej interwencji, która ułatwi im wykształcenie poszczególnych pojęć. Sposób, w jaki mówiłam do Stelli w kuchni, jest połączeniem dwóch najskuteczniejszych technik logopedycznych opartych na dowodach naukowych. Są to wspomagane wprowadzanie języka i zogniskowana stymulacja języka.

Wspomagane wprowadzanie języka polega na używaniu w naturalnej rozmowie systemu AAC i jednoczesnym wypowiadaniu tych samych słów werbalnie. Jak wykazano, jednoczesne używanie języka mówionego i pomocy komunikacyjnej zwiększa sprawność percepcyjną i ekspresyjną osoby uczącej się[12]. Ta prosta metoda poprawia sprawność językową z kilku względów. Po pierwsze, mówiący, poruszając się między językiem werbalnym a językiem z urządzenia, najczęściej zwalnia tempo mowy. Spowolniona mowa daje uczącemu się więcej czasu na przetworzenie słów. Po drugie, wspomagane wprowadzanie języka służy jako wzorzec dla użytkownika. Słyszy on słowo w wersji werbalnej, słyszy i widzi inny sposób na powiedzenie tego samego słowa oraz obserwuje, jak słowo jest używane w adekwatnych kontekstach.

Zogniskowana stymulacja języka polega na powtarzaniu docelowych słów odnoszących się w sposób istotny do tego, co dzieje się w danym momencie. Podczas pojedynczej interakcji czy aktywności słowo należy powtórzyć co najmniej pięciokrotnie, zanim przejdzie się dalej. Kiedy Stella i ja miałyśmy wyjść do ogródka, powtórzyłam „idziemy” pięć razy (słownie i z brzęczyka). W ogródku powtórzyłam to jeszcze dwa razy. To znaczy, że w ciągu trzydziestu sekund przygotowań do otwarcia drzwi i po wyjściu Stella usłyszała „idziemy” siedem razy. Jeżeli będziemy wyprowadzać Stellę sześć razy dziennie, to usłyszy „idziemy” mniej więcej czterdzieści dwa razy. Jeżeli, co bardziej prawdopodobne podczas treningu czystości, wyprowadzalibyśmy ją dziesięć razy dziennie, usłyszałaby „idziemy” siedemdziesiąt razy w ciągu jednego dnia, zawsze w adekwatnym kontekście.

Prosta zmiana sposobu przemawiania do dzieci i częstotliwości modelowania słów w odpowiednich momentach ma duży pozytywny wpływ na rozwój ich mowy. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Speech and Hearing Research” wskazuje na ogromne różnice w sprawności językowej małych dzieci przed zastosowaniem zogniskowanej stymulacji języka i po jej wdrożeniu. Pod koniec czteromiesięcznych badań zasób słownictwa czynnego w grupie małych dzieci uczestniczących w eksperymencie powiększył się o 400 procent w porównaniu ze stanem na początku badania. Ponadto w ciągu typowej sesji zabawy dzieci tworzyły o 257 procent więcej wypowiedzi niż przed terapią. Są to naprawdę znaczące zmiany. Wyniki w grupie eksperymentalnej były dużo wyższe od statystyk dla grupy kontrolnej złożonej z dzieci, u których w ciągu czterech miesięcy badań nie stosowano interwencji[13].

Dzieci, które późno zaczynają mówić, znacznie częściej rozumieją i wypowiadają nowe słowa, kiedy do planu terapii włącza się zogniskowaną stymulację języka. Ponadto użytkownicy AAC znacznie łatwiej uczą się korzystania ze swoich pomocy komunikacyjnych, o ile dorośli w ich otoczeniu stosują wobec nich wspomaganą stymulację języka[14]. Nie miałam pojęcia, czy Stella kiedykolwiek nauczy się wypowiadać słowa, ale chciałam zrobić dla niej wszystko, co w mojej mocy. Jeżeli coś miałoby się sprawdzić, to chyba najlepiej zacząć od najskuteczniejszych metod stosowanych z dziećmi.

Pod koniec tygodnia po Stelli nie było widać żadnych postępów, jeśli chodzi o słowo „idziemy”. Zabraliśmy ją na pierwszy spacer po najbliższej okolicy i patrzyliśmy, jak po raz pierwszy gramoli się z wody po kąpieli, ale, jak się zdawało, przycisku koło drzwi nadal nie zauważała. Jeśli chodzi o dzieci, byłam przyzwyczajona do takiego stanu rzeczy. Czasami mijały całe tygodnie, zanim maluch faktycznie zainteresował się urządzeniem, którego przy nim używałam. Mając tę świadomość, nie traciłam motywacji. Gdybym wcześniej nie wprowadzała systemów AAC u dzieci i nie uczyła ich posługiwania się mową, to zapewne dałabym za wygraną. Ale brak postępów u Stelli skłonił mnie tylko do powiększenia zapasu baterii i zaprogramowania dla niej dwóch kolejnych słów (zaprogramowałabym wszystkie cztery brzęczyki, ale jeden okazał się popsuty). Byłam bardzo ciekawa, czy w procesie edukacji Stelli coś się zmieni, jeśli zamiast jednego przycisku użyję trzech.

Spotkałam się z podobną sytuacją w przeszłości, kiedy pod moją opieką znalazł się pewien trzyletni chłopiec w spektrum autyzmu. Był niemówiący; nigdy nie powiedział nawet słowa. Kiedy się cieszył, piszczał, a niezadowolony chrząkał i burczał. Poprzednia klinicystka napisała w raporcie, że przez pięć miesięcy testowała z nim jeden przycisk, zaprogramowany na słowo „jeszcze”. Chłopiec nie robił postępów, więc zwątpiła w jego możliwości opanowania jakiegokolwiek systemu AAC.

Kiedy zaczęłam z nim pracować, wprowadziłam komunikator z bogatszym systemem językowym, który dał mu możliwość wypowiedzenia docelowo tysięcy słów. W ciągu miesiąca od wprowadzenia zmiany korzystał już z tableta, żeby powiedzieć pojedyncze słowa i zwroty, takie jak „na górę”, kiedy chciał wejść po schodach, „ładne”, kiedy podobała mu się przyniesiona przeze mnie zabawka, „założyć”, kiedy terapeutka zajęciowa pomagała mu założyć buty, „daj”, kiedy nie mógł czegoś dosięgnąć, i „jeszcze”, kiedy chciał, żebym znowu uruchomiła jego ulubioną zabawkę. Dawniej widział komunikator w użyciu tylko wtedy, kiedy trzeba było powiedzieć „jeszcze”, teraz obserwował, jak stale z niego korzystałam do wypowiadania różnych słów. Większa ekspozycja przynosiła coraz lepsze efekty.

Chciałam wybrać słowa, które byłyby dla Stelli ważne i znaczące. Już po kilku tygodniach interakcji i obserwowania jej zauważyłam, że nasza sunia uwielbia się bawić. Często sama wciągała nas w różne gry i zabawy – gonienie Jake’a wokół stołu w jadalni, upuszczanie piłeczki z kanapy, żebym ją podniosła, czy bieganie za rzuconą zabawką. Nagrałam „bawimy się” na pomarańczowy przycisk i umieściłam go w salonie obok koszyka z zabawkami. Czasowniki takie jak „bawimy się” dają więcej możliwości uczenia się niż rzeczowniki typu „piłka” czy „zabawka”. Stella mogłaby powiedzieć „bawimy się”, żeby poprosić o jakąkolwiek zabawę, zamiast wskazywać konkretną. To mogło poczekać.

Następnym pojęciem, które uznałam za pożyteczne, była „woda”. Starałam się pilnować, żeby Stella zawsze miała wodę w misce, ale czasami, przechodząc obok, zauważałam, że miska jest pusta, i wtedy ją napełniałam, mając nadzieję, że to nie trwało zbyt długo. Gdyby Stella mogła powiedzieć „woda”, wiedziałabym od razu, kiedy potrzebuje dolewki. Mogłabym też usłyszeć taką prośbę z innego pokoju, zamiast czekać, aż Stella zacznie grzebać łapką w pustym naczyniu. Stella już bardzo dobrze rozumiała, skąd się bierze woda w misce. Szturchała naczynie łapką, śledziła mnie bacznie wzrokiem, kiedy niosłam miskę do zlewu, i stawała dokładnie tam, gdzie zaraz miałam ją postawić. Zaprogramowałam szary brzęczyk na słowo „woda” i umieściłam go przy misce.

Ponieważ dzieci na ogół zaczynają mówić od słów, które już wcześniej wyrażają gestami, „bawimy się” i „woda” miały sens w przypadku Stelli. Używała gestykulacji, żeby komunikować oba te pojęcia, szturchając łapką puste naczynie, potrącając zabawki nosem i spojrzeniem kierując moją uwagę na konkretną zabawkę, którą chciała, żebym podniosła. Nie mogłam się już doczekać, żeby sprawdzić, czy Stella zademonstruje podobną progresję od gestów do słów, jaką obserwuje się u dzieci.

Po wprowadzeniu trzech przycisków zamiast jednego Stella w kolejnych dniach miała znacznie więcej ekspozycji na język i swoje komunikatory. Przechodząc obok pijącej Stelli, mówiliśmy „woda” i po drodze naciskaliśmy guzik. Kiedy Jake gonił Stellę wokół stołu w jadalni, zatrzymywał się na chwilę, żeby modelować „bawimy się”, zanim zaczął kolejne okrążenie. Brałam do rąk koszyk Stelli i naciskałam „bawimy się” za każdym razem, kiedy wyjmowałam z niego nową zabawkę. Przed wyprowadzeniem Stelli modelowaliśmy „idziemy”. Grace wpadała do nas czasem na lunch i wtedy na przemian z jedzeniem modelowałyśmy „bawimy się” i „idziemy”. Teraz Stella codziennie słyszała te same słowa wypowiadane przez kilka osób i w różnych kontekstach.

W pracy każdego logopedy ważną rzeczą jest świętowanie małych zwycięstw. Na większe zmiany w sposobie komunikacji trzeba czasami długo czekać. Na drodze do nowego etapu rozwojowego zawsze są jakieś małe kroki, które pokazują, że zmierzamy w dobrym kierunku. Świętowanie takich sukcesów zachęca dziecko do wytrwałości i nieustawania w próbach, a rodzicom i zespołowi terapeutycznemu daje inspirację do kontynuowania kształcenia malucha. Około półtora tygodnia od pokazania naszemu psu komunikatorów nadarzyła się okazja do uczczenia. Wyjmowałam właśnie jedzenie z lodówki i kątem oka zobaczyłam, że Stella stoi przy drzwiach od ogródka i przygląda się brzęczykowi „idziemy”. Zupełnie spontanicznie. Niczego jej wtedy nie modelowałam, nie wskazywałam, nie powiedziałam „idziemy”. Stella wpatrywała się w brzęczyk przez całe pięć sekund. Zamknęłam lodówkę i przykucnęłam koło niej.

– Tak, Stella! Dobry piesek! – Pogłaskałam ją po głowie. Sunia pomachała ogonem i polizała mnie po twarzy. Widać było, że cieszy się z pochwały.

– Idziemy – ogłosiłam słownie i od razu zamodelowałam to samo za pomocą guzika. – Chodź, idziemy! – Tym razem bacznie mnie obserwowała, kiedy naciskałam przycisk.

Nie potrafiłam odczytać intencji Stelli, kiedy patrzyła na komunikator. Może chciała, żeby ją wypuścić, i tak przyciągała moją uwagę, a może po prostu zaciekawiła się przedmiotem leżącym na podłodze? To zresztą było bez znaczenia. Pochwałą pokazałam psu, że podoba mi się to, co robi. Liczyłam, że to go skłoni w przyszłości do dalszego testowania przycisków.

Po powrocie z ogródka Stella sprintem przebiegła przez dom i zanurzyła nos w koszyku z zabawkami. Wyjęła swoją ulubioną żółtą zabawkę piszczącą i wyrzuciła ją w powietrze tak, że przedmiot znalazł się tuż pod moimi nogami.

– Bawimy się – zamodelowałam guzikiem.

Stella przekrzywiła głowę na bok i spojrzała na brzęczyk. To był już drugi raz z rzędu, kiedy zwróciła uwagę na komunikatory.

W takich chwilach, zamiast nakłaniać Stellę do zrobienia czegoś więcej, chwaliłam ją za samo zainteresowanie mówikiem i ponownie dawałam jej przykład, jak się z niego korzysta. Przez prawie dwa tygodnie po Stelli nie było widać, że zauważa modelowanie czy nawet sam fakt istnienia brzęczyków. Dotychczas badała każdy przedmiot w swoim zasięgu oprócz nich. Miałam nadzieję, że to po prostu trudne początki.

Niestety, pod koniec dwutygodniowego okresu modelowania każdego słowa kilkakrotnie w każdym dogodnym momencie Stella nie posunęła się dalej niż popatrzenie na dwa przyciski. Więcej już na brzęczyki nie spojrzała i nie dawała żadnych innych oznak postępu. Zastanawiałam się, jak długo powinnam eksploatować ten pomysł. Wiadomo, że wszystkie dzieci potrafią rozmawiać w jakiś sposób, chociaż czasami dochodzą do tego bardzo długo. W ich przypadku nie rozważamy pytania, czy zrezygnować z wysiłków, czy nie. Odpowiedź zawsze jest jasna – nie poddawać się. O psach niestety tego nie wiemy. „Czy to kwestia kilku miesięcy? Czy rezultaty będą warte czasu, który na to poświęcam? A może moje bezustanne próby nie zdadzą się na nic?”.

Być może właśnie z tego powodu nie mogłam znaleźć żadnych badań na temat psów korzystających z AAC. Być może podobieństwa między kompetencją językową psów i ludzi kończą się na rozumieniu słów i komunikowaniu pojęć za pośrednictwem gestów. Przez kolejne kilka dni już tak często nie modelowałam słów. Mówiłam „bawimy się”, „idziemy” i „woda” tylko raz, a potem naciskałam odpowiedni guzik. Ale nie robiłam już tylu powtórzeń ani nie dbałam o to, żeby modelować język w każdym stosownym do tego momencie. Czasami wypuszczałam Stellę na dwór bez naciskania „idziemy”. Albo w pośpiechu nalewałam wody do miski, nie przejmując się modelowaniem słowa „woda”. Na tym etapie przestałam oczekiwać postępów, stwierdziłam natomiast, że jeśli coś się wydarzy, to będzie to miła niespodzianka. Nie porzuciłam całkowicie swoich dążeń, ale skreśliłam je z listy priorytetów. „Jeżeli naciśnie przycisk, to super. A jak nie, to też super”. Tak brzmiało moje oficjalne stanowisko.

Jest pewna znana historia, opisana w książce Napoleona Hilla Myśl i bogać się, o człowieku nazwiskiem Darby, który w czasach gorączki złota poszukiwał tego cennego kruszcu. Trafił na żyłę tuż pod powierzchnią gleby, wyjechał do domu, żeby zebrać pieniądze na maszyny wydobywcze, po czym wrócił do swojej kopalni. Wydobył tyle kruszcu, ile się dało, dzięki czemu prawie spłacił wierzycieli, którzy pożyczyli mu pieniądze na sprzęt. Według jego obliczeń głębiej pod powierzchnią powinno być jednak znacznie więcej złota. Kopał więc i wiercił, kopał i wiercił, ale następnej żyły już nie znalazł. Nie mając żadnych dalszych dowodów, że złota jest więcej, Darby zrezygnował z poszukiwań. Sprzedał sprzęt i powrócił w rodzinne strony. Człowiek, który odkupił maszyny, dokopał się o metr głębiej. Znalazł potężną żyłę cennego metalu i zarobił miliony dolarów. Darby dał za wygraną, będąc zaledwie o metr od znaleziska, które mogło odmienić jego życie[15].

Hill podkreśla, że „porażka jest niczym trickster o ironicznym poczuciu humoru i niesamowitym sprycie. Z przyjemnością doprowadza człowieka do potknięć, kiedy sukces znajduje się niemalże w zasięgu ręki”[16].

Na początku trzeciego tygodnia z przyciskami przez cały dzień niczego nie modelowałam. Siedziałam na kanapie ze Stellą na kolanach. W pewnym momencie suczka zeskoczyła na podłogę i pognała truchtem do kuchni.

Poszłam za nią aż do drzwi od podwórza, przy których się zatrzymała. Spojrzała na komunikator, potem na mnie i z powrotem na brzęczyk „idziemy”. Tym razem nie było wątpliwości, co oznacza jej spojrzenie. To był gest nakłaniający mnie do naciśnięcia guzika, tak samo jak wtedy, gdy ruchem głowy prosiła mnie, żebym ją wniosła po schodach. Bez chwili zwłoki stopą nacisnęłam „idziemy” i popędziłam na podwórze, chwaląc swojego pieska. Stella wysikała się, jak tylko stanęła na trawie.

Niektóre dzieci, zapoznając się ze swoimi pomocami komunikacyjnymi, często łapią mnie za rękę, żebym za nie nacisnęła jakiś symbol. Wiem z doświadczenia, że zawsze się to dzieje krótko przedtem, zanim same zaczną używać palca do wskazywania słów – potrzebują trochę więcej wsparcia, zanim do tego dojdą. Po jednym znaczącym spojrzeniu Stelli zaczęłam znowu tryskać entuzjazmem. Stella wiedziała, że naciskałam guzik „idziemy” przed wyjściem na podwórko. Kiedy poczuła, że musi wyjść za potrzebą, skierowała moją uwagę na przycisk, żeby mi zasygnalizować, czego chce.

Następnego dnia po powrocie z pracy zastałam w kuchni uśmiechniętego Jake’a.

– Miałaś rację, ona już zdaje sobie sprawę, że te brzęczyki tam są.

– A co ona robi? Coś straciłam?

– Zaczekaj minutkę, a sama zobaczysz.

Usiadłam na podłodze w kuchni i pozwoliłam Stelli wgramolić mi się na kolana. To była moja ulubiona chwila wieczorem po powrocie z pracy.

– No cześć, maleńka, strasznie się cieszę, że cię widzę.

Ucałowałam pieska w czoło między klapniętymi uszkami i podniosłam się. Stella przeszła wokół kuchni, węsząc pod szafkami, a po chwili pomaszerowała prosto do brzęczyka „idziemy”. Zaczęła się weń wpatrywać. A kiedy nic się nie wydarzyło, przeszła koło niego jeszcze kilka razy. Potem znowu stanęła przy nim i wyciągnęła przednie łapy na podłodze. Szczeknęła na przycisk i spojrzała na klamkę u drzwi.

– Już trzy albo i cztery razy to dziś zrobiła. A jak naciskam, macha ogonem i obserwuje mnie, dopóki nie otworzę drzwi.

Stella łączyła rozmaite gesty z wokalizacją. Robiło to nawet jeszcze większe wrażenie niż złożenie pojedynczego gestu i jednej wokalizacji, czyli to, co obserwuje się u dzieci, zanim powiedzą właściwe słowo. Skojarzyło mi się to z grą w kalambury. Uczestnicy zabawy wymyślają najróżniejsze gesty, żeby pokazać jakieś słowo bez wypowiadania go na głos. Może właśnie byliśmy o metr od żyły złota? Może mimo wszystko to, co robimy, ma sens?

JAK UCZYĆ PSA

• Opowiadaj o tym, co się dzieje w otoczeniu psa, używając pojedynczych słów i krótkich zwrotów. Mów o tym, co robi pies, co robisz ty, co się zaraz wydarzy.

• Stosuj powtórzenia. Staraj się powiedzieć dane słowo pięć do dziesięciu razy, zanim przejdziesz do następnej czynności. Im częściej pies słyszy słowo w adekwatnym kontekście, tym szybciej zrozumie, co ono znaczy.

• Na urządzeniu komunikacyjnym zaprogramuj słowa często używane, istotne w codziennym życiu psa. Pamiętaj, że słowa bardziej ogólne, takie jak „bawić się”, będą pożyteczniejsze i częściej stosowane niż np. nazwy konkretnych zabawek.

• Szukaj okazji do nauki w typowych zajęciach psa. Zanim wyprowadzisz psa na spacer, dasz mu jeść, dolejesz wody, pobawisz się czy podrapiesz po brzuchu, poświęć chwilę, żeby powtórzyć kilka razy, co masz zamiar zrobić.

• W rozmowie z psem używaj języka werbalnego i przycisków na komunikatorze. Za każdym razem, kiedy używasz brzęczyka, żeby powiedzieć słowo, modelujesz jego właściwe użycie.

• Na początku ucz więcej niż jednego słowa. Szersza ekspozycja przynosi lepsze rezultaty.

• Wypatruj drobnych zmian w zachowaniu psa: w jego sposobie interakcji z przyciskami, reagowania na ciebie i ogólnie porozumiewania się. Pies najprawdopodobniej nie nauczy się z dnia na dzień funkcjonalnie komunikować za pomocą AAC. To absolutnie normalne zarówno u psów, jak i u ludzi. Dostrzegaj małe zwycięstwa po drodze do celu, np. kiedy pies przygląda się przyciskom, obserwuje, jak ty ich używasz, stoi przy nich lub na nie szczeka. Chwal zwierzę werbalnie za każdym razem, kiedy zauważysz, że bada swój komunikator.

ROZDZIAŁ 6

Rozmawiamy!

Stella bardzo się zmieniła przez pierwszy miesiąc u nas. Urosła kilkanaście centymetrów, nauczyła się wchodzić i schodzić po schodach, zaczęła przesypiać całe noce bez Jake’a czuwającego przy kojcu, zaprzyjaźniła się z paroma szczeniakami i zaczęła nawiązywać różne relacje z naszymi przyjaciółmi. Bardzo interesowała się ludźmi. Z gośćmi witała się serdecznie, machając ogonem i trzęsąc całym ciałem, a potem wskakiwała im na kolana w nadziei na czochranie po brzuszku. Wszystkich bacznie obserwowała, zafascynowana każdą chwilą. Mnie, Jake’a i naszych znajomych bawił fakt, że z każdym wolała obcować w zupełnie inny, niepowtarzalny sposób. Dla każdego miała inną twarz.

Stella wpadała w istne szaleństwo, kiedy przychodziła do nas Jenna, bardzo energiczna i pełna humoru znajoma. Biegała w kółko wokół stóp Jenny, jakby atakowaniem i odskakiwaniem chciała ją sprowokować do gonitwy. Kiedy Jenna siadała na podłodze, Stella wdrapywała się na nią i zasypywała psimi całusami. Ale kiedy pojawiała się u nas w domu spokojna, zrównoważona Alex, Stella w błogiej szczęśliwości wtulała się w jej ramiona. Jeżeli Jenna i Alex przychodziły w tym samym czasie, wszystkie zrywałyśmy boki, patrząc na Stellę, która co chwila zmieniała osobowość ze zwariowanej na słodziutką. Delikatnie lizała Alex po dłoniach i siedziała potulnie przy jej boku, żeby nagle wyskoczyć do Jenny, szczekać i pędzić do koszyka po zabawki. W Stelli zderzały się dwa różne światy. Kiedy patrzyłam, jak lawiruje w takich sytuacjach, przypominałam sobie przyjęcia, na których w jednym miejscu spotykali się moi znajomi z różnych okresów życia; ujawniały się wtedy różne twarze mojej osobowości, zależnie od tego, z kim w danej chwili wchodziłam w interakcję.

Wrigley była zupełnie taka sama. Doskonale odczytywała ludzi i dostosowywała poziom swojej energii do osób w otoczeniu. Kiedy byłam chudziutką jedenastolatką, podczas spacerów rodzice nie pozwalali mi jej prowadzić na smyczy. Była silna, energiczna i mocno ciągnęła. Mogła mnie w każdej chwili przewrócić jednym skokiem za wiewiórką. Tymczasem kiedy w końcu dostałam smycz do rąk, było wręcz przeciwnie. Ku zaskoczeniu wszystkich Wrigley szła równo i spokojnie tuż przy moim boku. Wiedziała, że przy mnie musi być łagodniejsza. Podobnie było w pewien weekend, kiedy z powodu wyjazdu zostawiliśmy Wrigley u moich dziadków. Dziadek wybrał się wtedy na ryby, a babcia musiała spędzić noc sama z psem. Wrigley mnóstwo razy zostawała wcześniej u dziadków i zawsze wtedy spała na własnym posłaniu w salonie. Ale tamtej nocy wzięła posłanie w zęby i przewlokła je kawał drogi na próg sypialni. I tam została, pilnując babci przez całą noc. Cała nasza rodzina rozpływała się z zachwytu, jaka Wrigley jest mądra, świadoma tego, co dzieje się w jej otoczeniu, i zdolna do samodzielnych decyzji.

W ciągu pierwszych czterech tygodni pobytu Stelli u nas jej bogata osobowość z każdym dniem ujawniała się coraz bardziej. Uwielbiała być blisko nas, ale nie brakowało jej ciekawości świata i niezależności. Była grzeczna i inteligentna, ale nie ślepo posłuszna naszym życzeniom. Towarzyska wobec obcych, ale ostrożna w kontakcie z nowymi przedmiotami i dźwiękami. Zaczynałam zdawać sobie sprawę, że Stellę trudno byłoby opisać jednym czy dwoma przymiotnikami. Ale przecież tak samo nie potrafiłabym podsumować w kilku słowach różnych aspektów osobowości żadnego z moich przyjaciół czy członków rodziny. Stella jest równie skomplikowana jak my wszyscy. Kiedy nieznający naszej suczki krewni i przyjaciele pytali, jaka ona jest, najtrafniejszym zwrotem, jaki mi się nasuwał, było „żywe srebro”.

Kiedy dotarło do nas, że Stella uświadamia sobie istnienie przycisków, wróciłam do codziennego modelowania języka w niemal każdej naturalnej sytuacji. Suczka przestała robić wrażenie nieobecnej, gdy naciskałam guzik i wypowiadałam właściwe słowo. Bacznie obserwowała moją dłoń lub stopę uruchamiającą brzęczyk. Machała ogonem i patrzyła w stronę drzwi, miski lub zabawek, zależnie od tego, które słowo padło. Tryby w umyśle Stelli zaczęły się kręcić. Po jej mimice, ruchach głowy i ogona widziałam jak na dłoni, że kojarzy fakty. Przestałam się zastanawiać, czy miną długie miesiące, zanim Stella zacznie używać brzęczyków, i czy kiedykolwiek będzie zdolna wypowiedzieć słowo. Zamiast tego zaczęłam działać tak, jakby już było przesądzone, że ten etap nastąpi. Bo był to kolejny logiczny krok w jej rozwoju.

Trochę później w tym samym tygodniu ja i Jake jedliśmy kolację, a Stella leżała sobie na podłodze w salonie, żując sznurkowy gryzak. Siedliśmy naprzeciwko niej, żeby pilnować, by nie zrobiła sobie krzywdy. Nagle Stella upuściła zabawkę, wstała i poszła w stronę kuchni. Przechodząc koło stołu, przystanęła, żeby nawiązać z nami kontakt wzrokowy. Jak tylko zdobyła naszą uwagę, ruszyła dalej. Wyglądała jak małe dziecko, które się upewnia, że rodzice na nie patrzą, zanim spróbuje czegoś nowego. Przechyliliśmy się nad stołem, żeby lepiej widzieć, jak przechodzi przez próg. Zatrzymała się przed przyciskiem „idziemy”. Spojrzała w dół niczym dziecko stojące na trampolinie i zbierające się na odwagę, by skoczyć do basenu. Uniosła prawą łapę. Wstrzymałam oddech. Stella pacnęła łapą. Minęła się z brzęczykiem o jakieś piętnaście centymetrów. Wymieniliśmy z Jakiem spojrzenia i zeskoczyliśmy z krzeseł.

– Dobry pies! – zawołałam, idąc do kuchni. – Uda ci się! Dobry pies.

Stella pomachała ogonem i jeszcze raz uniosła łapę. Pacnęła nią trzy razy z rzędu, za każdym razem chybiając o jakieś dziesięć centymetrów.

– No, coraz bliżej! Tuż-tuż! – Wskazałam jej guzik w nadziei, że mała podpowiedź, gdzie ma uderzyć, załatwi sprawę.

W terapii AAC najlepszą praktyką jest stosowanie systemu podpowiedzi „od najmniejszej do największej”[17]. Badacze opracowali hierarchię, która szereguje sygnały podpowiedzi od najbardziej naturalnych po najbardziej wyraziste i bezpośrednie. Należy zaczynać od sygnałów najbardziej naturalnych, takich jak odczekanie pewnego czasu (co najmniej dziesięć sekund), następnie przechodzi się do wskazania komunikatora lub jego dotknięcia. Jeżeli użytkownik nadal nie reaguje, modelujemy słowo po raz drugi i ponownie kierujemy na nie uwagę uczącego się. Nigdy nie polecam chwytania dziecka za palec, żeby za nie trafić w mówik, ani chwytania psa za łapę, żeby nacisnąć nią guzik. Byłby to odpowiednik wyrywania słów z czyjegoś gardła, a to jest niemożliwe. Użytkownikom AAC powinno się zapewnić pełną kontrolę nad wypowiadanymi słowami.

Wychodzenie od najbardziej naturalnych podpowiedzi i stopniowe zwiększanie poziomu koniecznej pomocy przynosi większe korzyści niż natychmiastowe spieszenie z pomocą i zwalnianie użytkownika z zaangażowania. Ta druga strategia często powoduje „zależność od podpowiedzi” – użytkownik AAC oczekuje, że ktoś mu powie, kiedy ma wygłosić dane słowo, zamiast uczyć się samodzielnej komunikacji. Natomiast pierwsza buduje solidne podstawy pod funkcjonalne, samodzielne używanie mowy.

Stella spojrzała na mnie, a potem znowu na Jake’a. Zadałam sobie pytanie: „Czy mam ją zabrać na dwór, czy dać jej jeszcze trochę czasu na kolejną próbę?”. Była już tak blisko. Nie chciałam zniweczyć okazji do nauki, wyganiając ją teraz za drzwi. Zarazem jednak chciałam wzmocnić przekaz, że była już bardzo blisko celu, czyli aktywowania guzika. Nauczanie mowy jest jak taniec. To nieustanne poszukiwanie rytmu i równowagi między dawaniem odpowiednio dużo czasu na przetwarzanie a szybkim reagowaniem; między chwaleniem za postępy a popychaniem do następnego kroku; między nadmierną pomocą i zbyt małym wsparciem. Nie ma jednej słusznej recepty, nadającej się na wszystkie możliwe sytuacje. Nawet jeśli się zna wszystkie narzędzia i strategie do wyboru, to decyzja, które z nich w danym momencie wypróbować, jest sztuką, do której dochodzi się tylko dzięki praktyce i refleksji.

– Tutaj, Stella, tutaj! – powiedziałam, klepiąc w guziczek. Stella przesunęła się kawałeczek w moją stronę i przygięła tylne łapy. Tuż obok przycisku utworzyła się kałuża. Do akcji wkroczył Jake; podniósł Stellę i wypuścił ją na podwórze.

– No, to była w stu procentach nasza wina, a nie Stelli – orzekłam z westchnieniem. „Po co tak na nią naciskałam?”.

Chociaż próba powiedzenia „idziemy” zakończyła się niepowodzeniem i kałużą na podłodze, to jednak z tej sytuacji wynikło dużo dobrego. Stella pokazała, że nie tylko jest świadoma istnienia guzików, ale też zaczyna rozumieć, do czego służą. Kiedy poczuła, że musi się wysikać, zawiadomiła nas o tym, podchodząc do przycisku i próbując weń trafić. Zademonstrowała wyraźną intencję komunikacyjną. Jej samodzielna próba powiedzenia „idziemy” we właściwym kontekście była ogromnym krokiem naprzód. Nie dbałam o to, że nasza dwunastotygodniowa sunia chybiła celu. Byłam niesamowicie podekscytowana tym, że kiedy zachciało jej się sikać, wiedziała, co ma przedtem zrobić.

– Christino, Christino, obudź się! Stella powiedziała pierwsze słowo!

Był późny wieczór, Jake stał, potrząsając mnie za ramię. Leżałam opatulona kołdrą.

– Co takiego? – Sięgnęłam do lampki na nocnym stoliku. Było piętnaście po jedenastej. Spałam może od pół godziny.

Jake z radości zupełnie stracił głowę. Podsunął mi pod oczy swój telefon.

– Masz tu, zapisałem wszystko, żeby ci opowiedzieć – powiedział. – Albo nie, czekaj, sam ci lepiej przeczytam. – Wyrwał mi telefon.

Chcąc nie chcąc, uśmiechnęłam się, siadając na łóżku i słuchając, jak Jake opowiada mi najlepszą bajkę na dobranoc w całym moim dorosłym życiu. Zaczął, jak tylko złapał oddech:

„30 kwietnia 2018 roku o godzinie 11 wieczorem Stella nie spała. Roznosiła ją energia, nagle pogalopowała do kuchennych drzwi. Tam usiadła, więc ja też stałem i czekałem, obserwując ją uważnie. Siedziała bardzo cierpliwie i spoglądała to na mnie, to na drzwi. Po jakichś trzydziestu sekundach bez skomlenia i szczekania popatrzyła na mnie jeszcze raz, zaczęła się lekko niepokoić i w końcu spojrzała na przycisk. Podniosła łapę i nacisnęła go! Nie wiedziałem, co powiedzieć. Zaraz potem użyła go jeszcze raz i popatrzyła na mnie wyczekująco. Otworzyłem drzwi, pochwaliłem, a ona wyszła przed dom i wysikała się! Zostaliśmy na dworze przez pięć minut i zrobiła też kupę. Potem wróciliśmy do środka. Spędziliśmy w domu nie więcej niż dwie minuty, a tu Stella znowu podchodzi do drzwi, szczeka i znowu naciska guzik łapą! Wyszliśmy więc jeszcze raz. Stella puściła się sprintem naokoło podwórka. Wulkan energii! Robi niesamowite postępy i jestem z niej bardzo dumny!”.

Rzuciłam się Jake’owi na szyję. Tamtego wieczora byłam z niego tak samo dumna jak ze Stelli. Absolutnie wszystko zrobił jak należy, a przecież wcale nie miał doświadczenia. Dla niego to była całkowita nowość. Było już późno i mógł równie dobrze od razu wypuścić psa, a potem położyć go spać. Zamiast tego wykazał się niespotykaną cierpliwością. Dał Stelli czas i możliwość, by samodzielnie się wypowiedziała. Na jej słowo zareagował doskonale, okazując entuzjazm, wychodząc i bawiąc się z nią. Żałowałam trochę, że zmorzył mnie sen i że nie wytrzymałam jeszcze pół godziny, żeby zobaczyć to na własne oczy. Ale bardziej rozpierała mnie radość z tego, że Jake doświadczył tego niesamowitego uczucia, które pojawia się, gdy obserwujemy, jak druga istota zyskuje nową umiejętność, a my wiemy, że jej w tym pomogliśmy. Mało jest większych przyjemności.

Następnego wieczora wróciłam z pracy z mocnym postanowieniem, że tym razem będę świadkiem tego, jak Stella mówi „idziemy”. Jake twierdził, że od poprzedniego wieczora to się nie powtórzyło. Po kolacji przez pół godziny raz po raz modelowałam „idziemy” na komunikatorze i zabierałam Stellę na podwórko, żeby się z nią pobawić. Za każdym razem, kiedy powtarzałam „idziemy”, sunia patrzyła na mnie z przekrzywioną głową i dezorientacją w oczach. Nigdy tyle nie wychodziłyśmy raz za razem jednego dnia.

W pracy zawsze dostawałam białej gorączki, kiedy widziałam, jak rodzice za wszelką cenę usiłują skłonić dzieci do powiedzenia czegoś na komendę, byle tylko coś mi udowodnić. Wtedy łagodnie kwitowałam: „W porządku, wierzę. Jestem pewna, że mały znów to powie, kiedy będzie to miało dla niego jakiś głębszy sens”. Następnie kierowałam rozmowę na inne tory. W tamtej chwili zdałam sobie sprawę, że robię dokładnie to samo, co odradzam rodzicom moich podopiecznych. Stella powie „idziemy”, kiedy to będzie miało głębszy sens dla niej. Komunikacja jest zawsze sprawą wyboru.

Dosiadłam się do Jake’a na kanapę i relaksowałam się przy odcinku The Office. Stella bawiła się pluszowym szopem, po czym wymknęła się z salonu do kuchni. Nie zauważyłam, że jej nie ma, dopóki nie usłyszałam pojedynczego piskliwego szczeknięcia, takiego, jakim nasz pies nas woła. Kiedy weszłam do kuchni, Stella chodziła tam i z powrotem przed przyciskiem. Obejrzała się na mnie, potem spojrzała na guzik. Wyczekałam jakieś pięć-dziesięć sekund, żeby sprawdzić, czy sama powie „idziemy”. Przydreptała do mnie, potem poszła do brzęczyka.

– Idziemy? – zapytałam.

Stella szczeknęła w odpowiedzi.

Podeszłam do przycisku i lekko klepnęłam go palcem u nogi, żeby jej pokazać, co może zrobić. Stella spojrzała mi w oczy, po czym pomaszerowała do brzęczyka, uniosła łapę i nacisnęła go wreszcie. Rozległo się „idziemy”.

– Dobrze, idziemy. – Otworzyłam drzwi i zanim wyszłam za Stellą, zawołałam Jake’a. – Znowu to zrobiła!

Stella od razu poszła sikać na trawę. Stało się to, czego się spodziewałam – czekała, aż powiedzenie „idziemy” będzie coś dla niej znaczyło. Było to znacznie bardziej imponujące i satysfakcjonujące niż powiedzenie słowa, żeby mnie zadowolić. Jake i ja uczciliśmy kolejny pomyślny akt komunikacji, ganiając się ze Stellą wokół stołu na patio. Po kilku okrążeniach Stella zauważyła, że zostawiłam uchylone drzwi, i czmychnęła do kuchni. Odwróciła się, żeby znowu spojrzeć mi w oczy. Powiedziała „idziemy” jeszcze dwa razy z rzędu. Zeskoczyła ze schodów i dalej bawiła się z Jakiem na podwórku.

Odkrywała swoją moc.

– Nie do wiary – powiedziałam.

Byłam przeszczęśliwa, że Stella powiedziała „idziemy” już całe pięć razy, zanim wyszła się wysikać i bawić. Zadziwiało mnie, że od samego początku komunikowała się tak intencjonalnie. To nie było tak, że nacisnęła guzik i poszła sobie. Najpierw wyraziła chęć wyjścia za pomocą szczeknięcia, kontaktu wzrokowego i dreptania koło brzęczyka. Potem dosłownie na moich oczach przeszła od gestów do właściwego słowa. Głośne „idziemy” było ukoronowaniem już i tak bogatego aktu komunikacji.

Przez miesiąc Stella słuchała i obserwowała, jak mówimy to słowo. Dzięki naszemu przykładowi (modelowaniu) nauczyła się, co się dzieje za każdym razem, kiedy ono pada. Taka jest skuteczność stosowania naturalnych interwencji i modelowania słów w adekwatnych sytuacjach i kontekstach. Znać słowo to jedno, ale zupełnie czym innym jest wiedzieć, jak i kiedy go użyć. Zachęcające było to, że jak dotąd Stella mówiła „idziemy” w sytuacjach, kiedy to miało sens. Te obserwacje wciąż były trochę na wyrost, ale rosła we mnie ciekawość, co będzie dalej. Zastanawiałam się, czy ta sprawność się utrwali, czy może pies straci zainteresowanie, kiedy już wszystko rozgryzie. Czy Stella będzie używać guzika „idziemy” do sygnalizowania każdego życzenia i potrzeby, czy też odróżni jego znaczenie od innych słów? Czy zacznie wkrótce wypowiadać pozostałe słowa, czy będzie trzeba na to kolejnego miesiąca?

Odpowiedzi na kilka z tych pytań przyszły znacznie szybciej, niż się spodziewałam. Stella, Jake i ja wróciliśmy do salonu, szczęśliwi i zdyszani po bieganiu w ogródku. Stella z niewyczerpaną energią wsunęła nos do kosza z zabawkami. Podczas gdy szukała upragnionej zabawki, kilka razy zamodelowałam dla niej „bawimy się”.

Stella wyciągnęła w końcu piłkę i znieruchomiała. Spojrzała w kierunku kanapy, gdzie właśnie usiadłam, potem znowu w dół, ciągle z piłeczką w zaciśniętym pysku. I jednym pewnym ruchem łapy nacisnęła guzik „bawimy się”.

– To ty? – zapytał Jake.

– Nie, sama sobie poradziła – uśmiechnęłam się. – Bawimy się? Pewnie, bawimy się! Dobry pies! – Zeskoczyłam z kanapy i rzuciłam piłkę, która odbiła się i przeleciała przez cały pokój. Kilka minut później, porzuciwszy piłeczkę i złapawszy za sznurkowy gryzak, Stella znowu ogłosiła: „bawimy się!”.

Po kilku tygodniach spędzonych na mówieniu do Stelli, modelowaniu słów i obserwowaniu jej wzorców komunikacyjnych tamtego wieczora po raz pierwszy ona i ja przemówiłyśmy tym samym językiem.

Stella, tak samo jak dzieci, potrzebowała fazy wprowadzania języka, czyli słuchania słów i obserwowania ich w użyciu, zanim doszła do fazy ekspresji. Teraz, kiedy się to udało, wkręciłam się na całego. Otworzyłam laptop i szczegółowo opisałam wszystkie jej akty komunikacji. Chciałam dobrze zapamiętać, co wydarzyło się tego wieczora, kiedy po raz pierwszy mój szczeniak się do mnie odezwał.

Kilka dni po tym, jak Stella powiedziała swoje pierwsze dwa słowa, stałam w kuchni, smarując grzankę dżemem. Śpieszyłam się do pracy i byłam już spóźniona, bo spędziłam ze Stellą na dworze trzy razy więcej czasu niż zwykle, w strugach deszczu namawiając ją usilnie, żeby zrobiła siku. Wiedziałam, że w przeciwnym razie nie wytrzyma, i będę musiała po niej sprzątać w domu. Wkładając talerz do zmywarki, usłyszałam znajome chłeptanie, jak zawsze, kiedy Stella łapczywie piła.

Nagle odgłosy ucichły. Stella spojrzała na szary guziczek na prawo od miski. Popatrzyła na mnie i znowu na miskę. Zerknęłam. Wszystko wypiła! Po kilku sekundach ciszy podeszłam na palcach i przykucnęłam obok brzęczyka „woda”. Przyjęta przeze mnie pozycja była też delikatnym sygnałem dla Stelli, co może zrobić. Takie subtelne wskazówki są dobrymi podpowiedziami. To całkiem tak samo jak wtedy, kiedy masz sobie przypomnieć, jak się nazywa stolica Montany. Myślisz i myślisz, a kiedy nagle ktoś powie, że zaczyna się na „H”, od razu mówisz „Helena”. Nie wpadłaś na to całkiem samodzielnie, ale potrzebowałaś tylko małego naprowadzenia, żeby sobie przypomnieć.

Stella zrozumiała mój sygnał. Uniosła łapę, pacnęła nią w guzik i tym samym po raz pierwszy powiedziała „woda” na widok pustej miski. Napełniłam naczynie, a Stella napiła się jeszcze trochę. Oficjalnie skorzystała już z trzech swoich przycisków. Pękałam z dumy.

Pokazałam ludziom w pracy nagrania, jak mała Stella używa trzech różnych guzików AAC i mówi „idziemy”, „bawimy się” i „woda”. Grace na te wieści wpadła niemal w euforię. Przecież to ona pomogła mi znaleźć odpowiednie urządzenie z przyciskami, towarzyszyła mi prawie codziennie w porze lunchu i jechała ze mną do Stelli, żeby ją wyprowadzić, śledziła jej postępy i kilka razy pomagała mi w burzy mózgów.

Byłam przekonana, że wszyscy inni też okażą entuzjazm, a przynajmniej jakieś zainteresowanie tematem. Wyobrażałam sobie, że nagrania z moją uroczą suczką, która tak pięknie porozumiewa się z pomocą AAC, zainspirują innych terapeutów do częstszego stosowania pomocy komunikacyjnych i wzbudzą w nich dumę z potęgi logopedii.

Ale poza zdawkowymi uśmiechami, okrzykami: „O, jaka słodka” i „No, no!”, moi współpracownicy przeważnie okazywali tylko konsternację i obojętność. Jedna z osób zapytała, jak wytresowałam psa, żeby naciskał guziki, a inna, rzuciwszy: „fajna sztuczka”, obróciła się na krześle do swojego komputera.

Z perspektywy czasu widzę, że reakcja moich współpracowników nie powinna była mnie dziwić. Mówię to z żalem, ale niestety bardzo często logopedzi mają niewielkie doświadczenie z komunikacją wspomagającą i alternatywną albo nie mają go wcale. Na szczęście na studiach mieliśmy świetnie zajęcia z AAC. Nie wszystkie uczelnie oferują poszerzony kurs z komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Najczęściej nie oferują go wcale, co oznacza, że terapeuci mowy dopiero w pracy muszą sami rozpracować nieznane im technologie.

Przez ostatnie dziewięć miesięcy razem z Grace podejmowałyśmy desperackie wysiłki, by szerzyć wiedzę i entuzjazm dla AAC wśród innych pracowników poradni. Wspólnie prowadziłyśmy skomplikowany proces składania wniosków o refundację urządzeń do AAC z ubezpieczenia. Zapraszałyśmy przedstawicieli producentów, żeby prezentowali sprzęt w poradni i szkolili personel. Przychodziłyśmy do pracy w dni wolne, żeby pisać przewodnik użytkowania pomocy komunikacyjnych i tworzyć zasoby wyjaśniające krok po kroku, jak stosować AAC. Prowadziłyśmy nawet ewaluacje AAC dla podopiecznych innych terapeutów, pisałyśmy obszerne raporty, ogarniałyśmy dokumentację, cały czas na pełen etat prowadząc własnych pacjentów. Energię do tego czerpałyśmy po prostu z nadziei, że więcej dzieci nauczy się mówić, a inni terapeuci, kiedy przekonają się, że mogą tyle zmienić, zarażą się naszym entuzjazmem. Kilku superwizorów przyklasnęło naszemu zaangażowaniu i pochwaliło etykę pracy, ale ogólnie wydawało się, że nasze starania, by zainspirować innych do stosowania AAC, nie padają na podatny grunt.

Nie dbałam o to, czy inni widzą w AAC tak olbrzymi potencjał jak ja ani czy rozumieją, jakie jest to ciekawe dla całej logopedii jako dziedziny. Serce i rozum podpowiadały mi, że jestem świadkiem czegoś fascynującego u Stelli. Jeśli już, to konsternacja personelu poradni pokazała mi, jak wiele jeszcze jest do nadrobienia w naszej dziedzinie. Miałam nadzieję, że kiedyś będę uczestniczyć w ruchu na rzecz lepszego zrozumienia i akceptacji AAC dla wszystkich, którzy tego potrzebują, nawet dla psów.

JAK SZKOLIĆ PSA

• Przygotuj się na fazę wprowadzania języka. Pies, aby nauczyć się słów, musi najpierw te słowa często słyszeć, a żeby nauczyć się korzystania z komunikatora, musi go widzieć w użyciu. Spodziewaj się, że zajmie to sporo czasu.

• Modeluj słowa, kiedy pies się komunikuje. Jeżeli zauważysz, że pies wykonuje gesty, skomle lub szczeka, modeluj słowa opisujące to, co według ciebie zwierzę stara się przekazać. Dopasowywanie słów do komunikatów psa jest najskuteczniejsze.

• Kierując uwagę psa na przyciski, wykorzystuj naturalne sygnały. Jeżeli dłuższa pauza nie zadziała, możesz stanąć przy przycisku, wskazać go lub lekko klepnąć. Po tej wskazówce znowu chwilę przeczekaj. Jeżeli pies nadal nie zainteresuje się brzęczykami, zamodeluj słowo i dalej rób to, co robisz.

• Modeluj w naturalnych kontekstach sytuacyjnych. Modeluj słowa wtedy, kiedy są istotne w kontekście tego, co się właśnie dzieje.

• Reaguj na zachowania komunikacyjne psa. Jeżeli pies wypowiada słowo, zareaguj adekwatnie do sytuacji. Na początku staraj się dobitnie pochwalić psa. Jeżeli pies nie używa słów, nadal reaguj na wszystkie inne formy komunikacji. Nie odmawiaj psu jedzenia, wody, zabawy, spacerów ani niczego innego. Wystarczy, że stworzysz mu sposobność do użycia danego słowa.

ROZDZIAŁ 7

Samodzielność

Przez kilka następnych tygodni od pierwszych słów Stelli unosiłam się na fali naturalnego entuzjazmu. W Omaha nastała wiosna, Stella mówiła przynajmniej jedno słowo dziennie i potrzebowała coraz mniej podpowiedzi, a ja dostałam list od Amerykańskiego Towarzystwa Mowy, Języka i Słuchu (American Speech and Hearing Association, ASHA) powiadamiający o przyznaniu mi Certyfikatu Kompetencji Klinicznych. Po czterech latach studiów licencjackich, dwóch latach studiów magisterskich i rocznym stażu klinicznym w poradni w końcu zostałam dyplomowaną specjalistką logopedii i mogłam prowadzić praktykę bez superwizora obserwującego moje sesje i bez kontroli dokumentacji. Długo marzyłam o dniu, w którym zostanę pełnoprawną klinicystką, licencjonowaną specjalistką medycyny, i w końcu ten dzień nastąpił. Byłam dumna z zawodu, który wybrałam, dumna z wykonywanej pracy i dumna z tego, co mogę jeszcze osiągnąć. Miałam teraz swobodę wyboru pracy i wolność wyrażania fachowych opinii bez konieczności akceptacji przełożonych. Nie musiałam już nic więcej, by udowodnić, że znam się na tym, co robię. Trzy literki przed nazwiskiem sprawiły, że całkowicie zmieniłam nastawienie. Wysyłałam więcej maili do szkolnych terapeutów i pedagogów moich podopiecznych, dzieliłam się z nimi swoimi obserwacjami i rekomendacjami, zapisałam się na kontynuacyjny kurs AAC razem z Grace i zaczęłam się zastanawiać nad następnym miejscem pracy. Mogłam zostać w swojej poradni, ale świat oferował mi przecież tyle nowych możliwości zawodowych.

Stella nadal często maszerowała przed brzęczykiem, przyglądała mu się lub nań szczekała. Widząc te gesty, czasami rzucałam werbalną zachętę, na przykład: „Co chcesz?”. Potem milczałam przez co najmniej piętnaście sekund, żeby dać Stelli szansę na reakcję. Na podstawie badań wykazano, że kiedy partnerzy komunikacyjni robią pauzy trwające od dziesięciu do czterdziestu sekund, rośnie prawdopodobieństwo, że użytkownicy AAC odpowiedzą przy użyciu swojego komunikatora[18]. Odczekanie dłuższej chwili jest sygnałem dla osoby uczącej się, że teraz jej kolej, żeby coś powiedzieć. Ma ona też więcej czasu na przetworzenie informacji o tym, co się dzieje, i na decyzję, co zrobić następnie.

Czekałam więc w milczeniu. Stella stała tyłem do mnie, patrząc na przycisk i na swoje miski. Odliczałam w myślach, żeby nie wkroczyć z interwencją zbyt szybko. „Dwanaście, trzynaście, czternaście, piętnaście, szesnaście...”.

– Woda – powiedziała Stella. Natychmiast też oblizała się i pomachała ogonem, czekając niecierpliwie, aż napełnię naczynie.

To był teraz najwyraźniejszy sygnał, jaki mogliśmy dać Stelli, żeby użyła jednego ze swoich słów – po prostu czekaliśmy wystarczająco długo, by miała autentyczną szansę się odezwać. U dorosłych często odruchową reakcją jest natychmiastowe wkraczanie do akcji i pomaganie albo w ogóle wyręczanie dzieci, żeby coś szybko osiągnąć. Musimy poczuć się dobrze w ciszy i nauczyć cierpliwości, zanim nadejdzie prawdziwy, wyraźny postęp.

Pewnego ranka, myjąc zęby w łazience na górze, rozmyślałam o czekającym mnie dniu w pracy. W myślach wybierałam zabawki, które wezmę z półki po przyjeździe do poradni, kiedy nagle musiałam przerwać planowanie.

– Idziemy! – dobiegło z parteru.

Jake już zdążył wyjechać z domu na cały dzień. A więc dźwięk „idziemy” mógł oznaczać tylko jedno. Stella posłużyła się słowem zupełnie samodzielnie. Zbiegłam ze schodów ze szczoteczką w ustach i zobaczyłam ją obok brzęczyka, wpatrzoną w drzwi.

– Idziemy na dwór? Tak! Dobra Stella!

Stella zamerdała ogonem i zaczęła skakać w kółko. Gdy tylko otworzyłam drzwi, wypadła jak z procy i przepędziła wiewiórkę siedzącą na drewnianym płocie.

Był to pierwszy raz, kiedy Stella wypowiedziała słowo całkowicie sama z siebie, bez wcześniejszej podpowiedzi i modelowania. To ogromny krok naprzód, nowy etap, który należało uczcić. Dotychczas potrzebowała co najmniej jednej czy dwóch podpowiedzi. Jest to powszechne i naturalne u wszystkich dzieci, bez względu na to, czy uczą się mowy werbalnej, czy korzystają z pomocy komunikatora. Dzieci potrzebują wsparcia, zanim całkiem samodzielnie zrobią coś nowego. Podobnie jest z nauką chodzenia u starszych niemowląt. Muszą się przytrzymywać mebli lub rodziców, zanim postawią pierwsze samodzielne kroki.

Dobrze się złożyło dla nas obu, że akurat byłam na górze i od razu dowiedziałam się, czego Stella chce. Gdyby zaszczekała, a nawet przyszła po mnie, nie wiedziałabym, o co jej chodzi. Gdyby stała spokojnie przy drzwiach, nie zobaczyłabym jej z góry, więc nawet bym nie wiedziała, że w ogóle czegoś sobie życzy. Wszystkie potrzeby Stelli mogłyby być zaspokojone znacznie szybciej, gdyby była w stanie nam mówić dokładnie, czego chce.

Odkąd powiedziała swoje pierwsze samodzielne słowo, Stella szybko doszła do wprawy ze wszystkimi trzema brzęczykami. Mówiła „idziemy” prawie za każdym razem, kiedy chciała się wysikać albo pobawić na dworze. Jake i ja byliśmy bardzo zadowoleni, bo oznaczało to mniej „wypadków” w domu. Mówiła „woda”, kiedy tylko zauważyła, że miska jest pusta.

Największe wrażenie zrobiło na mnie to, jak zaczęła samodzielnie używać słowa „bawimy się”. Pozwalaliśmy jej korzystać z zabawek, kiedy chciała. Kosz z zabawkami trzymaliśmy na podłodze, żeby zawsze miała do nich dostęp. Ale Stella zaczęła sama mówić „bawimy się”, kiedy ja i Jake byliśmy zajęci nie nią, lecz swoimi sprawami, na przykład kiedy jedliśmy kolację, prowadziliśmy jakąś ważną rozmowę lub pracowaliśmy przy komputerach. Jeżeli nie mogliśmy rzucić tego, co akurat robiliśmy, kiedy przychodziła z zabawką w pysku, szła do komunikatora powiedzieć „bawimy się”, po czym przybiegała z powrotem. W niektóre wieczory Stella mówiła „bawimy się” od dziesięciu do dwudziestu razy. Słowa stawały się dodatkowym sposobem na przekazanie nam, o co jej chodzi. Były kolejnym narzędziem wyrażania siebie.

Pewnego wieczora na początku czerwca Stella siedziała przed piekarnikiem i obserwowała, jak gotuję kolację. Czułam, jak śledzi wzrokiem każdy mój ruch. Co parę sekund przesuwała się coraz bliżej mnie, jakby chcąc się upewnić, że zauważam jej obecność. Nagle z podwórka przed domem dobiegł nas grzmiący huk. Stella wpadła do salonu, wskoczyła na kanapę i wyjrzała przez okno, za którym Jake kosił trawnik od frontu. Kiedy zniknął z jej pola widzenia, zaszczekała trzy razy i zeskoczyła na podłogę. Wcisnęła głowę między roletę a szybę w drzwiach wejściowych. Jak tylko znowu zobaczyła Jake’a, zamaszyście poruszyła ogonem i znowu zaszczekała. Potem przebiegła przez kuchnię, powiedziała „idziemy” i pędem poleciała do drzwi. Stanęła na wycieraczce i obejrzała się na mnie, żeby sprawdzić, czy usłyszałam jej prośbę, więc poszłam za nią.

Oczywiście musiałam zostawić gotowanie, żeby ją zabrać na trawnik przed domem, chociaż wiedziałam, że szczerze nienawidzi kosiarki. Po raz pierwszy Stella uogólniła słowo „idziemy”, które oznaczało teraz inne miejsce niż podwórko za domem. Nic nie mogło mnie bardziej uszczęśliwić. Gdyby Stella myślała, że wszystkie trzy jej brzęczyki są takie same i naciskała pierwszy z brzegu, żeby tylko przyciągnąć moją uwagę, to zapewne wybrałaby brzęczyk „bawimy się”, który leżał dosłownie pół metra od drzwi frontowych. Mogła też wybrać guzik „woda”, który był po drodze do kuchni. Ale tak nie zrobiła. Pobiegła na drugi koniec domu, do miejsca, które było jej zupełnie nie po drodze, żeby powiedzieć „idziemy”.

Stella wypadła przez frontowe drzwi. Na zmianę to szczekała zajadle na kosiarkę, to przybiegała do moich stóp, żeby mnie bronić. Kiedy Jake wyłączył tę przerażającą, hałasującą machinę, zakolebała całym ciałem z radości. Stella nie chciała niczego więcej niż wyjść na zewnątrz i zobaczyć Jake’a (oraz prawdopodobnie uratować mu życie przed kosiarką). Nie miała pojęcia, że właśnie osiągnęła ogromny sukces komunikacyjny, a ja dostałam przedsmak jej przyszłych możliwości.

Kiedy wypisuję cele terapii mowy dla dzieci uczących się komunikacji, zawsze w jednym z nich uwzględniam to, że dziecko powinno używać języka w wielorakich funkcjach komunikacyjnych. W przypadku małych dzieci funkcją komunikacyjną stawianą na pierwszym miejscu jest proszenie o coś, musimy jednak pamiętać o innych powodach, dla których w ogóle się porozumiewamy. Porozumiewamy się, żeby poprosić o jakąś rzecz lub czynność, żeby odmawiać i protestować, komentować wydarzenia, wyrażać swoje myśli i uczucia, zadawać pytania, odpowiadać na pytania, kategoryzować, kierować czynnościami innych, żartować, opowiadać historie i tak dalej. Kiedy po raz pierwszy wpadłam na pomysł, żeby nauczyć Stellę mówienia kilku różnych słów, wyobrażałam sobie, że będzie ich używała do wyrażania próśb, do sygnalizowania nam, czego chce i czego potrzebuje. Nie przyszło mi nigdy do głowy, żeby kształtować u Stelli rozmaite inne funkcje komunikacyjne, aż do pewnego czerwcowego dnia, w przeddzień wyjazdu na rodzinne wakacje.

Podlewałam kwiatki w doniczkach, a Stella stała koło mnie. Odkąd skończyła osiem tygodni, fascynowała się tą cotygodniową czynnością. Chodziła za mną od pokoju do pokoju, od rośliny do rośliny, a jej baczny wzrok przenosił się tam i z powrotem z dzióbka konewki na ziemię w doniczkach. Tym razem wyszła, kiedy skończyłam podlewać pierwszą roślinę. Pięć sekund później usłyszałam „woda”. Zaśmiałam się w duchu. Założyłabym się, że na widok wody przypomniała sobie, że chce jej się pić. Ruszyłam korytarzem i zobaczyłam, że Stella idzie z powrotem do mnie.

– Chcesz wody, maleńka?

Chwilę potem zauważyłam, że jej miska jest pełna, a ona wcale się nie napiła. Stella wróciła ze mną na werandę i dalej patrzyła, jak obficie podlewam kwiatki. Mówiła o tym, co się właśnie działo, a nie o swoich życzeniach!

Wtedy po raz pierwszy Stella odezwała się nie po to, żeby poprosić o jakiś przedmiot lub zrobienie czegoś dla niej. Wyszła z werandy i przeszła korytarzem do jadalni po prostu po to, by powiedzieć mi, co zaobserwowała w swoim otoczeniu. Z pewnością nie było jej łatwo ani wygodnie wyrażać swoich myśli, ale mimo wszystko podjęła ten trud. Natychmiast napisałam do Grace, żeby jej o tym opowiedzieć. Jakich innych funkcji komunikacyjnych mogłaby używać moja suczka? Co jeszcze zauważała w swoim świecie, ale nie miała na to słów?

Następnego dnia Jake, Stella i ja pojechaliśmy autem do domu nad jeziorem w Wisconsin, gdzie moja rodzina jak co roku spędzała wakacje. Moi rodzice za każdym razem wynajmowali ten sam domek, który tym razem przeznaczony był dla ośmiu dorosłych osób, dwóch psów i jedynego niemowlęcia w naszej rodzinie. Drzwi frontowe wychodziły na wąską gruntową drogę, wzdłuż której po obu stronach ciągnęły się kilometry gęstych lasów. Z kolei drzwi od tyłu otwierały się na duże, porośnięte trawą podwórze, z którego kamienne stopnie prowadziły prosto do piaszczystego brzegu jeziora Michigan. Miejsce to było ostoją spokoju i idealną ucieczką od rzeczywistości. Przez większość czasu wypoczywaliśmy, czytając książki, gawędząc i ciesząc się pięknem przyrody. Wieczorami siadaliśmy do planszówek, a potem piekliśmy pianki przy ognisku pod gwiazdami. Nie korzystaliśmy z komórek, bo zasięgu prawie nie było, podobnie jak internetu i telewizji kablowej. Ten tydzień wspólnych wakacji każdego roku był dla nas okazją do zacieśniania więzi i odpoczynku od życia w ciągłym biegu. Nareszcie mogliśmy pozwolić, by nasze głowy się oczyściły, a myśli błądziły swobodnie.

W tym roku wyczekiwałam tego wyjazdu bardziej niż zwykle, bo po raz pierwszy miał ze mną pojechać Jake, a Stella jeszcze nigdy dotąd nie widziała plaży. Nie mogłam się doczekać, aż zobaczę, jak zareaguje na piasek, wodę i fale. A ponadto bardzo byłam ciekawa, jak Stella będzie się komunikować w nowym miejscu. Zastanawiałam się, czy przebywanie w nieznanym domu z zupełnie nowymi ludźmi wpłynie na jej sposób używania słów. Z doświadczeń logopedów wynika, że może trochę potrwać, zanim dziecko zastosuje w innym środowisku to, czego się nauczyło w gabinecie terapeutycznym. Zaraz po przyjeździe ustawiłam przyciski Stelli i kilkakrotnie modelowałam dla niej słowa. Guzik „idziemy” znalazł się obok drzwi od tyłu, „woda” obok misek w korytarzu naprzeciwko tylnego wyjścia, a „bawimy się” w salonie, w pobliżu zabawek. Ale po ich wstępnym rozmieszczeniu zaniedbałam trochę używanie brzęczyków. Pochłonęły mnie rozmowy, słuchanie nowinek, zabawa z pięciomiesięczną siostrzenicą i wyprawy na plażę.

Zabraliśmy z Jakiem Stellę na spacer wzdłuż brzegu jeziora. Jeszcze nigdy nie widziałam tam tak wysokiej wody. Jezioro praktycznie połknęło całą linię brzegową, został tylko wąski pasek piasku w sam raz dla dwóch osób.

– Może spuścimy Stellę ze smyczy – zaproponował Jake.

Wahałam się, czy wykonać ten krok. Nie miałam pojęcia, jak Stella zareaguje. Naszą Wrigley podczas dawnych rodzinnych wyjazdów spuszczaliśmy tu ze smyczy, ale była wtedy znacznie starsza od Stelli. Widziałam tysiąc powodów, żeby się sprzeciwić. W okolicy były lasy, nie robiliśmy tego dotąd nawet w zwykłym miejskim parku, nie mieliśmy ze sobą żadnych przysmaków, żeby przywabić Stellę, gdyby zbytnio się oddaliła. A gdyby się faktycznie zgubiła, nie było zasięgu, żeby zadzwonić po pomoc. No i przecież to taki młodziutki pies. W końcu jednak Jake jakoś mnie przekonał, że potrafi biegać szybciej od Stelli i dogoni ją, gdyby zwiała, i że we dwójkę na pewno uchronimy ją od każdego niebezpieczeństwa. Odczepił smycz. Westchnęłam głęboko i skrzyżowałam palce. Po raz pierwszy w życiu Stella miała swobodnie biegać poza podwórkiem.

Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu Stella nadal truchtem biegła tuż przed nami.

– Dobry pies, dobra, dobra Stella.

Obejrzała się na nas. Uśmiechnęła się zdyszana i nagle wystrzeliła przed siebie jak z procy. W jednej chwili znalazła się jakieś dziesięć metrów przed nami i nic nie wskazywało na to, żeby miała zamiar zwolnić.

– Stella, czekaj! Czekaj! – krzyknęłam. Rzuciłam Jake’owi wymowne spojrzenie, żeby spróbował ją dogonić i złapać.

Ale okazało się, że wcale nie musiał, bo Stella nagle znieruchomiała. Odwróciła do nas swój ciągle uśmiechnięty pyszczek.

– Dobra Stella, czekaj! Czekaj! Dobry pies! – wołałam. Stella stała spokojnie, dopóki się z nią nie zrównaliśmy. Machając ogonem, podskoczyła, żeby nas przywitać, jakbyśmy się nie widzieli przez parę godzin.

Nie posiadałam się ze zdumienia. Stella była bardzo żywym szczenięciem, po raz pierwszy w życiu znajdowała się na plaży i w dodatku była bez smyczy. Tak bardzo jej na nas zależało, że potrafiła przerwać eksplorowanie nowego miejsca, odwrócić się i czekać, aż do niej dojdziemy. Przez chwilę dreptała przy nas, po czym znowu wybiegła naprzód. Kiedy tylko zawołałam do niej, żeby zaczekała, nie zrobiła ani kroku dalej, dopóki się z nią nie zrównaliśmy. I tak wyglądała cała nasza droga powrotna.

Zastanawiałam się, czy słuchała nas tak uważnie dlatego, że my też jej zawsze słuchaliśmy. Tak samo jest zresztą z dziećmi. Im większą poświęcam im uwagę, naprawdę uważnie ich słuchając, tym więcej one zauważają i słyszą z tego, co ja do nich mówię. Jake, Stella i ja budowaliśmy ze sobą silną więź, opartą na zakładaniu kompetencji, uważnym słuchaniu się nawzajem i próbowaniu nowych rzeczy. Za każdym razem, kiedy zauważaliśmy u Stelli jakąś wokalizację, jakiś gest, szczekanie lub słowa, modelowaliśmy dla niej reakcję na komunikaty innych. I teraz Stella zatrzymywała się i słuchała, kiedy do niej mówiliśmy.

Gdyby Jake się nie uparł, nie dałabym Stelli szansy na pokazanie nam, jak świetnie sobie radzi. Słowo „czekaj” w domu ćwiczyliśmy tylko kilka razy. Kazaliśmy Stelli siadać, potem mówiliśmy kilkakrotnie „czekaj”, powoli się wycofując. Udawało się nam dotrzeć rakiem tylko do końca salonu, a Stella zaraz przybiegała do nas w poszukiwaniu przysmaku, który zaciskałam w dłoni. Sytuacja na plaży była zupełnie inna. Miała dla niej znaczenie i Stella rozumiała, dlaczego powinna czekać. Znajdowaliśmy się w nowym otoczeniu i faktycznie odbiegła dość daleko. Był to dla mnie kolejny dowód na to, że zarówno psy, jak i małe dzieci uczą się i działają najskuteczniej, kiedy ma to dla nich sens. Nie było zrozumiałego dla psa powodu, żeby siedział na środku salonu, czekając, aż znikniemy mu z oczu i znowu go zawołamy. Stella dobrze wiedziała, że jesteśmy w domu, i po prostu czekała, aż dostanie przysmak.

Kilka dni po rozpoczęciu wakacji Stella oswoiła się z nowym otoczeniem i wszystkimi osobami, które wciąż się z nią bawiły i drapały ją po brzuchu. Skradła serca wszystkich domowników i znalazła się w centrum uwagi. Całą rodziną usiedliśmy wokół stołu w jadalni, żeby zjeść lunch. Stella szwendała się gdzieś na dole, bez przerwy wchodziła do kuchni i wychodziła z niej. W środku posiłku usłyszeliśmy „idziemy” z okolic drzwi od podwórza. Wszyscy ucichli i rozejrzeli się po sobie, licząc szybko w myślach. Wszyscy byliśmy przy stole. A to znaczyło, że jedyną osobą, która mogła to powiedzieć, była Stella. Tata, siedzący najbliżej drzwi, roześmiał się, kiedy przechyliwszy się na krześle, zobaczył, jak mój pies cierpliwie stoi przy drzwiach i czeka, aż ktoś go wypuści.

– Ja ją zabiorę – powiedział ojciec, nadal się śmiejąc. – Tak, dobry piesek, idziemy, idziemy na dwór. – Głos ucichł, kiedy znikali za drzwiami.

Przez resztę tygodnia Stella nadal bezbłędnie mówiła „idziemy”, „woda” i „bawimy się”. Przed tym wyjazdem nie miałam pojęcia, czy zechce użyć swoich przycisków w innych okolicznościach, czy też jej językowe osiągnięcia ograniczają się tylko do naszego domu. Fakt, że Stella na wakacjach używała swoich słów w taki sam sposób jak w domu, dodał mi otuchy. Było to kolejne świadectwo, że Stella komunikuje się z nami autentycznie i samodzielnie.

– Hej, a gdybyście mogli zamieszkać, gdzie chcecie, to jakie miejsce byście wybrali? – zapytałam sióstr, Jake’a i mamę. Siedzieliśmy wszyscy na tarasie z widokiem na jezioro.

Jake i ja zaczęliśmy się zastanawiać nad przeprowadzką. W Omaha było cudownie, ale czuliśmy, że nadszedł czas na zmianę. Oboje dojrzewaliśmy do nowej pracy, w Omaha nie mieszkał nikt z naszych krewnych, a kilkoro bliskich przyjaciół już się stąd wyprowadziło. Co najważniejsze, drzemał w nas niespełniony duch przygody, który przejmował stery, kiedy mu na to pozwalaliśmy.

Kiedy zostałam dyplomowaną specjalistką logopedii, coś sobie uświadomiłam. Doszłam w życiu zawodowym do takiego momentu, że nie miałam już przed sobą żadnych schematycznych etapów do pokonania, jak to było w szkole i na uczelni. Jeśli chciałam cokolwiek zmienić, teraz sama musiałam je wyznaczyć. W college’u, na studiach magisterskich i podczas stażu w poradni wybierałam miejsca zamieszkania na podstawie uczelni lub pracy. Tym razem chciałam najpierw wybrać miejsce, w którym chcę zamieszkać, a potem dopiero znaleźć tam idealne zatrudnienie. Bo jeżeli nie teraz, to kiedy?

– Nie wiem, dokąd się wyprowadzimy, ale musi tam być jakaś woda – oświadczył Jake.

– To może przenieśmy się do Milwaukee. Tam jest tak pięknie nad jeziorem – powiedziałam.

Stella siedziała na piasku, przyglądając się falom i węsząc dookoła z uniesionym nosem.

– Chcesz zostać pieskiem plażowym, Stello? Założę się, że tak.

Oprócz przeprowadzki do nowego miejsca miałam jeszcze inny wielki projekt w głowie. Umiejętności komunikacyjne Stelli już teraz znacznie przerastały to, co na początku uznałam za szczyt jej możliwości. W wieku czterech miesięcy całkowicie samodzielnie posługiwała się trzema słowami, w różnych okolicznościach i z różnymi ludźmi. Dla mnie to było naprawdę imponujące. Nie dawałam wiary, jak szybko mój pies się uczy. Na bieżąco ten proces trochę się dłużył, ale teraz, z perspektywy czasu, wyglądało to inaczej. Stella była z nami zaledwie dwa miesiące, a już posługiwała się trzema różnymi słowami. Mogliśmy słyszeć jej prośby z każdego zakątka domu i bardzo rzadko zdarzało jej się nasikać w środku. Nie musiała czekać, aż się domyślę, że chce wyjść. Ale mnie znacznie bardziej imponowało to, jak Stella nauczyła się używać tych słów, niż to, co mówiła na tym etapie.

Kiedy zabrałam się do uczenia Stelli słów, zadałam sobie pytanie: „Co się stanie, jeśli wdrożę interwencje logopedyczne u szczenięcia?”. Nie zapytałam: „Jak mogę ją skłonić, żeby naciskała guziki i wypowiadała słowa?”. Oczywiście jest mnóstwo sposobów na wytresowanie psa, żeby naciskał trzy guziki na żądanie. Ale ja uczyłam Stellę metodami, jakie stosowałam z dziećmi. Nie tresowałam jej, żeby naciskała guziki na moją komendę. Nie nagradzałam jej przysmakami za powiedzenie słowa. Nie łapałam jej za łapę, żeby zmusić ją do mówienia. Nie wytrenowałam jej do naciskania guzika, zanim nie skojarzyła go z jakimś znaczeniem. Takie metody nie są zgodne z dobrą praktyką uczenia słów dzieci.

Zdolność Stelli do uczenia się szybko i z wielką łatwością pozwoliła mi zobaczyć w lepszym świetle skuteczność terapii mowy, która – jak przypuszczałam – sięgała znacznie dalej, niż sądzili inni. Podobieństwa, jakie dostrzegłam między sprawnościami przedjęzykowymi u Stelli i u małych dzieci, uwidaczniały się też w fazie ekspresji. Skupiwszy się na tym, jak do tego doszłyśmy, zrozumiałam, że jej potencjał jest znacznie większy i należy go zbadać. Jeżeli podobieństwa między psami a dziećmi w sposobie komunikowania się można zauważyć do tego momentu, to jakich innych słów i pojęć Stella się jeszcze nauczy? Nie mogłam poprzestać na tych kilku słowach. To był dopiero początek.

Wróciłam do Omaha utwierdzona w dwóch rzeczach: (1) byłam gotowa na wyprowadzkę i rozpoczęcie nowego życia gdzie indziej i (2) Stella potrzebowała więcej słów.

JAK UCZYĆ PSA

• Rób dłuższe pauzy. Kiedy widzisz, że pies zauważa modelowanie lub zwraca uwagę na przyciski, wykorzystaj wasze codzienne interakcje do nauki języka. Najlepszym sygnałem naprowadzającym jest dłuższa chwila ciszy, podczas której użytkownik AAC ma szansę przetworzyć to, co się dzieje, i może przetestować słowa. Jeżeli widzisz, że pies komunikuje się za pomocą gestów lub wokalizacji, zachowaj milczenie przez co najmniej dziesięć-piętnaście sekund. Pod koniec tego czasu, jeśli pies kieruje się w stronę brzęczyków lub patrzy na nie, wyczekaj jeszcze chwilę w ciszy. Jeżeli nic nie wskazuje na to, że pies spróbuje powiedzieć słowo, naprowadź go w naturalny sposób.

• Zanim pies zacznie samodzielnie używać słów, może przez jakiś czas potrzebować naprowadzania. Nadal rób dłuższe pauzy, wskazując guzik, zadając ogólne pytania typu „co chcesz?”, albo stań w pobliżu brzęczyka, żeby w ten sposób pomóc psu rozwijać słownictwo. Nawet kiedy już „powie” pierwsze słowa, pies nadal będzie potrzebował pomocy, zanim zacznie ich używać całkiem samodzielnie i regularnie.

• Modeluj słowa w różnych kontekstach, żeby ułatwiać psu uogólnienia. Pies nauczy się posługiwać słowami w rozmaitych sytuacjach, jeżeli będzie słyszał i widział, jak ty to robisz.

• Pamiętaj, że pies ma wewnętrzną motywację do komunikowania się. Oprzyj się pokusie nagradzania przysmakami za powiedzenie słowa (chyba że to słowo to „przysmak”), bo w ten sposób utrudnisz psu zrozumienie właściwego znaczenia słowa. Wystarczy, że będziesz konsekwentnie i adekwatnie reagować na jego komunikaty.

• Pomyśl o innych funkcjach komunikacyjnych poza prośbami. Być może pies próbuje nazwać przedmioty lub czynności, jakie widzi w swoim otoczeniu, albo opowiedzieć o tym, co się dzieje.

ROZDZIAŁ 8

Wyciągam wtyczkę

Wróciłam do Omaha odnowiona, pełna inspiracji i gotowa do wprowadzenia poważnych życiowych zmian. Chciałam wybrać nowe miasto do zamieszkania na podstawie tego, czego Jake i ja chcemy od życia, a nie tylko ze względu na pracę. Oboje mogliśmy znaleźć zatrudnienie w dowolnie wybranym mieście. Pragnęłam przygody, harmonii i wolnego czasu. Chciałam pozwolić mojemu umysłowi na błądzenie i twórcze poszukiwania, tak jak to było podczas wakacji, zamiast nieustannie karmić go telewizją i mediami społecznościowymi. Popatrzyłam na ekran telefonu, z którego krzyczały do mnie czerwone powiadomienia z licznych aplikacji. Łapałam się na tym, że bezmyślnie przewijam ekran, kiedy tylko mam wolną chwilę. Prawie co wieczór po kolacji odruchowo włączałam Netflixa. Nie chciałam tak żyć. Chciałam spędzać swój wolny czas w sposób świadomy. Wcześniej nie przeszkadzały mi te bezmyślne nawyki. Nawet nie zdawałam sobie sprawy, że w nie wpadłam. Teraz, gdy wyłączyłam się na cały tydzień wakacji, zastanawiałam się, czy chcę, żeby na nowo zawładnęły moim życiem.

– A może do San Diego? – powiedziałam. Wczytywałam się w listę kryteriów, które przygotowaliśmy z Jakiem dla miejsca, gdzie się przeprowadzimy. Tę burzliwą niedzielę spędzaliśmy w domu, snując marzenia o wspólnej przyszłości. „Jak chcemy żyć? Dokąd chcemy wyjechać? Jak ma wyglądać nasze wymarzone miejsce?”. To były najważniejsze pytania. – Można uprawiać tyle sportów na dworze, wokół doskonała okolica na wycieczki. Po prostu wspaniale.

San Diego jest dla mnie synonimem raju. Rok wcześniej byłam tam ze znajomymi i wróciłam zachwycona. Pierwszy wyjazd w życiu, na którym zostałam dłużej, niż planowałam. W San Diego było wszystko, o czym mogłam zamarzyć – ciekawe miasto, góry, plaże, a temperatura przez cały rok wynosiła od 15 do 21 stopni. Na dworze prawie zawsze było przyjemnie. Wyobrażałam sobie spacery ze Stellą po plaży, piesze wycieczki w weekendy i wyjazdy samochodem, żeby poznać inne rejony Kalifornii.

– Zdecydowanie San Diego jest w pierwszej trójce – orzekł Jake. Postanowiliśmy zacząć od sprawdzenia, jakie są tam dla nas możliwości pracy.

Trzy dni później odbyłam wideorozmowę w sprawie pracy z właścicielką firmy logopedycznej z San Diego. Praca miała mieć zupełnie inny charakter niż moje obecne stanowisko. Miałabym prowadzić wczesne interwencje logopedyczne i pracować tylko z dziećmi w wieku od roku do dwóch lat z opóźnieniem rozwoju mowy i języka. Wizyty miały się odbywać w domu rodzinnym podopiecznych, nie w poradni, jak teraz. Budziło to we mnie ciekawość i gotowość do wyzwań w życiu zawodowym, mobilizowało do stworzenia własnego harmonogramu pracy, a przy tym mogłabym brać wolne częściej niż teraz. Jak tylko zobaczyłam tę ofertę, poczułam pozytywne emocje.

– Zaproponowała mi pracę – ogłosiłam, zamykając laptop.

– Żartujesz? – Jake był zaskoczony tym, jak szybko przechodzę do działania, kiedy się do czegoś zapalę.

– Nie ma ciśnienia, żeby się decydować już teraz. Pracodawczyni wie, że to kwestia nawet kilku miesięcy. Ale gdybyśmy faktycznie przenieśli się do San Diego, bardzo chciałabym u niej pracować.

Miałam nadzieję, że kiedy zmienimy pracę i się przeprowadzimy, będę mogła więcej czasu poświęcić na uczenie Stelli. Od powrotu z wakacji myśli o jej postępach i możliwościach wciąż tłukły mi się po głowie. Przed historią z Chaser, suczką border collie, która nauczyła się nazw ponad tysiąca zabawek, badania wykazywały, że przeciętny pies rozumie około 165 słów[19]. Dzięki Chaser dowiedzieliśmy się, że psy mogą mieć znacznie większy zasób słownictwa, niż się dotychczas wydawało. U ludzi słownictwo bierne i czynne na ogół są mniej więcej takie same. Wszyscy zazwyczaj rozumiemy więcej słów, niż używamy, ale te dwie sprawności zawierają się w podobnych granicach. Moje myśli biegły takim torem: „Skoro psy rozumieją setki, a nawet powyżej tysiąca słów, czy nie oznacza to, że potencjalnie mogą też tyle samo słów powiedzieć?”.

Stella uczyła się bardzo szybko, ale teraz z ledwością znajdowałam czas i energię umysłową na wspieranie jej w tym. Z pracy codziennie wracałam dopiero około ósmej wieczorem. Umęczona i głodna, myślałam tylko o odpoczynku. Byłam w stanie ją uczyć tylko na pół gwizdka. Jak daleko mogłaby zajść, gdybym poświęciła jej więcej czasu? Co mogłaby powiedzieć, gdybym każdego dnia konsekwentnie ćwiczyła z nią nowe słowa? Czułam, że to jest najlepszy okres dla jej nauki, ale w istniejących okolicznościach nie mogłam go w pełni wykorzystać. Miałam nadzieję, że nie stracę okazji do uczenia jej nowych pojęć. Postanowiłam pracować z nią dalej i robić to najlepiej, jak potrafię. Zamówiłam jeszcze dwa pudełka z brzęczykami i niecierpliwie czekałam, aż będę mogła wprowadzić nowe słowa.

Następnego ranka siedziałam na oszklonej werandzie i czytałam książkę. Z salonu dobiegało pobrzękiwanie obroży i popiskiwanie gumowej zabawki. Im Stella była starsza, tym lepiej umiała się bawić samodzielnie.

W pewnej chwili odgłosy ucichły. Cisza była zawsze bardziej niepokojąca niż jakiekolwiek hałasy. Stella mogła coś nabroić albo zesikać się w domu. Zamknęłam książkę i już miałam wstać i sprawdzić, co się dzieje. Kilka sekund później Stella jak strzała wpadła na werandę. Zatrzymała się w drzwiach i zaczęła na mnie szczekać.

– Co chcesz, piesku?

Stella rozszerzyła nozdrza. Westchnęła i szczeknęła jeszcze raz, potem pobiegła z powrotem do salonu. Poszłam za nią, ciekawa, dokąd mnie prowadzi. Stella stała na środku pokoju i rozglądała się dokoła. Po chwili spojrzała na mnie.

– Bawimy się? Chcesz się pobawić, Stello? – powiedziałam „bawimy się” z użyciem guzika i rzuciłam jej zabawkę.

Stella nie wyglądała na skorą do zabawy. Ciągle tkwiła na środku salonu.

– Nie bawimy się? No to nie.

Wróciłam na werandę do książki. Zdołałam przeczytać zaledwie dwa zdania, kiedy dobiegł mnie odgłos drapania. Wstałam i zobaczyłam, że Stella przebiera łapami pod kanapą.

– Coś ci tam wpadło? Pomóc ci? – Położyłam się na podłodze i sięgnęłam ręką pod kanapę. Stella wpychała nos tuż przy moim ramieniu. Żadna z nas nic nie znalazła. Przeszłam na koniec kanapy i przykucnęłam. Zaświeciłam latarką z telefonu w wąską przestrzeń między kanapą a ścianą i zobaczyłam wystający róg pluszowej pizzy Stelli.

– Jak ty to tutaj wpakowałaś? – Gdy tylko wydobyłam zabawkę, Stella wyrwała mi ją z ręki i, wskoczywszy na kanapę, radośnie zaczęła żuć.

Stella potrzebowała mojej pomocy, kiedy zabawka wpadła za kanapę. Ponieważ nie widziałam, czym się bawiła ani co się stało, nie miałam pojęcia, czego właściwie szukam. Dla nas trojga byłoby znacznie prościej, gdyby Stella mogła powiedzieć „pomocy”, gdy coś takiego się zdarzy. Kiedy przybyły dwa dodatkowe pudełka brzęczyków, które wcześniej zamówiłam, zaczęłam się zastanawiać, co nasza suczka komunikuje nam gestami i wokalizacją, jakimi słowami zwracamy się do niej najczęściej podczas codziennych czynności, jakie słowa umożliwiłyby jej komunikowanie funkcji innych niż prośby i jakich mogłaby używać w wielu różnych kontekstach i sytuacjach.

W świecie AAC dobór słów to poważna sprawa. Słowa, które programujemy i proponujemy dzieciom niemówiącym, to jedyne słowa, jakie później będą umiały wypowiedzieć. Można je podzielić na dwie kategorie: słowa kluczowe i słowa drugorzędne. Słowa kluczowe to te, których najczęściej używamy do porozumiewania się. Badania korpusów językowych, w których językoznawcy analizowali próbki języka właściwe dla różnych populacji i kontekstów, wykazały, że ponad 80 procent naszych wypowiedzi składa się w przybliżeniu z trzystu do czterystu słów[20]. Słowa kluczowe to na ogół czasowniki, przymiotniki, zaimki, przysłówki i przyimki. Najskuteczniejsze systemy AAC programuje się tak, by uczyć najpierw słownictwa kluczowego, „ponieważ pozwala to komunikującym się na wyrażenie szerokiego repertuaru pojęć przy dość ograniczonej liczbie słów. Ponieważ słowa kluczowe stanowią większą część języka mówionego, koncentracja na leksykonie kluczowym pozwala wielokrotnie w ciągu dnia usłyszeć te same słowa w naturalnych sytuacjach”[21]. Stosowanie słów kluczowych daje użytkownikom AAC szansę na sukces komunikacyjny.

Postanowiłam dołożyć Stelli sześć nowych przycisków ze słowami i zwrotami kluczowymi: „chodź”, „nie”, „kocham”, „pomocy”, „pa” i „jeść”. Właściwie bez przerwy wołaliśmy na Stellę „chodź tutaj”. Chciałam, żeby ona też mogła nas zawołać, gdybyśmy byli w innym pomieszczeniu. Mówiliśmy do Stelli „nie” i „nie wolno”, kiedy gryzła nasze rzeczy lub robiła coś, co nam się nie podobało. Stella też zasługiwała na możliwość zakomunikowania nam, że robimy coś, czego ona nie lubi. Komunikacja powinna być dwukierunkowa. Zależało mi na tym, żeby nasz pies był zadowolony i szczęśliwy. Jake i ja zawsze mówiliśmy „kocham cię”, kiedy przytulaliśmy Stellę, drapaliśmy ją po brzuchu lub całowaliśmy w głowę. Chciałam, żeby Stella też mogła wyrazić słowem swoją miłość i czułość do nas. Słowo „pomocy” też będzie pożyteczne, gdyby chciała, żebyśmy jej podali zgubioną zabawkę lub gdyby stało się coś poważniejszego. Kiedy wychodziliśmy do pracy, wiele razy mówiliśmy Stelli „pa”. Już się przyzwyczaiła, że w dni powszednie regularnie wychodzimy. Chciałam, by miała sposób na mówienie o tej części dnia. Poza tym Stella rozumiała już słowo „jeść”. Przed podaniem jej śniadania i kolacji zawsze mówiliśmy „chodź jeść”. Stella oblizywała się i od razu biegła do miski. Miałam nadzieję, że nauczy się mówić nam, kiedy chce jeść, zamiast całkowicie zdawać się na nas co do pory posiłków. Możliwe, że robiła się głodna wcześniej, a może wcale nie chciało jej się jeść, kiedy wkładaliśmy karmę do miski. Nie mogliśmy się tego dowiedzieć, zanim Stella nie nauczy się nas o tym informować.

Pozostałe 20 procent naszego słownika, czyli słownictwo drugorzędne, to słowa bardziej konkretne. Na ogół są to rzeczowniki, które mają tylko jedno znaczenie. Żeby się skutecznie porozumiewać, każdy z nas potrzebuje słów kluczowych i drugorzędnych. Zawsze zalecam, żeby na początek ustalić solidny zasób słów, składający się w większości ze słów kluczowych i kilku słów drugorzędnych, tak aby użytkownik AAC mógł się z łatwością komunikować przez cały dzień. Więcej słów drugorzędnych można dodać później, żeby umożliwić uczącym się sformułowanie bardziej konkretnych, szczegółowych wypowiedzi. „Bawimy się” jest przykładem słowa kluczowego. Można go użyć ze wszystkimi zabawkami, grami i zabawami, natomiast „piłka” i „zabawka” to słowa drugorzędne. „Jeść” jest słowem kluczowym. Można je połączyć z każdym rodzajem pokarmu i porami posiłków, natomiast „śniadanie”, „obiad”, „kolacja” i „masło orzechowe” to konkretne, szczegółowe słowa drugorzędne. Pies w ciągu dnia słyszy „jeść” znacznie częściej niż „kolacja”.

Do słownika Stelli włączyłam jednak jedno ważne słowo drugorzędne: „spacer”. Zabieraliśmy Stellę na spacery prawie co wieczór po kolacji. Dla Stelli była to bardzo motywująca aktywność i ważna część jej dnia. Jak większość psów, cieszyła się niesamowicie za każdym razem, kiedy pytaliśmy, czy chce iść na spacer. Szczekała, podskakiwała, zataczając kółka, i nie odstępowała mnie na krok, kiedy zakładałam buty, brałam jej smycz i szukałam słuchawek. Korzystała z dostępnych jej dróg komunikacji, żeby mi powiedzieć, że bardzo chce iść na spacer. Chciałam, żeby Stella mogła poprosić mnie o spacer, zamiast czekać, aż sami wypowiemy jedno z jej ulubionych słów.

Na razie nie chciałam przesadzić z liczbą słów dla Stelli. Wiedziałam, że przy właściwym doborze będzie w stanie mówić o większości swoich zajęć dzięki słowom kluczowym. Nie mogliśmy przecież rozstawić na podłodze setek czy też tysięcy przycisków, żeby eksperymentować z każdym słowem, które mogła znać. Dzieci na swoich urządzeniach mają dostęp do tysięcy słów i używają najczęściej tych samych kilkuset. Najlepsze systemy AAC są tak skonstruowane, że słowa kluczowe są na pierwszej stronie, a drugorzędne na drugiej i trzeciej. Dzięki temu dzieci mają najłatwiejszy dostęp do słów, których najczęściej potrzebują.

Byłam ciekawa, czy Stella spróbuje naciskać nowe guziczki od razu, czy też zauważy je dopiero po jakimś czasie. Czy miesiąc na modelowanie to norma, czy też na początku trwało to dłużej, bo były to jej pierwsze słowa? Czy Stella będzie teraz rzadziej używać starych słów, a nowe staną się dla niej bardziej atrakcyjne? Rodziło się tyle pytań, które chciałam jak najszybciej zgłębić.

Zaprogramowałam sześć brzęczyków na nowe słowa i na każdy znalazłam miejsce. „Jeść” ustawiłam obok miski na karmę, a „pa” obok drzwi frontowych. Na podłodze w salonie, obok kącika telewizyjnego, ustawiłam obok siebie przyciski „chodź”, „nie”, „kocham” i „pomocy”.

– Stella, chodź! – powiedziałam słownie i nacisnęłam nowy przycisk „chodź”.

Stella przybiegła truchcikiem.

– Patrz, piesku. – Pokazałam jej palcem wszystkie cztery przyciski. – Teraz możesz powiedzieć „chodź”, „nie”, „kocham” i „pomocy” – mówiłam, po kolei naciskając guziki. Stella stała obok mnie. Na przemian to lizała mnie po twarzy, to spoglądała na brzęczyki.

Po znalezieniu najlepszej lokalizacji dla nowych przycisków zawsze trzymałam je w tych samych miejscach. Stella uczyła się najszybciej, jeżeli nie musiała szukać potrzebnych słów za każdym razem, kiedy chciała coś powiedzieć.

Najskuteczniejsze systemy AAC są zaprojektowane zgodnie z zasadami uczenia się ruchów i pamięci motorycznej[22]. Słowa i zwroty powinny się znajdować zawsze w tym samym miejscu, żeby użytkownik mógł łatwo znaleźć lokalizację. W podobny sposób uczymy się pisania na klawiaturze QWERTY. Gdyby na każdej klawiaturze klawisze znajdowały się gdzie indziej, musielibyśmy ciągle na nowo szukać każdej pojedynczej litery. Ale ponieważ układ klawiszy jest zawsze taki sam, nasze palce odruchowo wiedzą, gdzie uderzyć. Nie musimy w czasie pisania zastanawiać się, gdzie jest dana litera. Konieczność szukania słów czy liter zużywa energię umysłową, którą można spożytkować na komunikowanie się.

Na koniec zostawiłam najlepsze słowo. Musiałam kilka razy donośnie krzyknąć „spacer!” do niebieskiego brzęczyka, żeby końcowe „r” dobrze się nagrało i było słyszalne. Na dźwięk jednego ze swoich ulubionych słów, powtórzonego tyle razy, Stella zaraz zjawiła się przy mnie. Kiedy w końcu porządnie je nagrałam, umieściłam brzęczyk obok drzwi wejściowych, pod wieszakami, na których wieszaliśmy smycz Stelli.

– Zobacz, Stello, spacer! – Nacisnęłam guzik kilka razy z rzędu. Stella stała zaintrygowana nad przyciskiem. Przekrzywiała głowę to na lewą, to na prawą stronę. W końcu zamerdała ogonem i zwróciła oczy na mnie.

– Cieszysz się, mała? – Przykucnęłam przy niej. Stella lizała mnie raz po raz i odwracała się, żeby znowu się przyjrzeć nowemu brzęczykowi. Uniosła prawą łapę, pacnęła przycisk i powiedziała „spacer” niecałą minutę po tym, jak go zaprogramowałam.

– Idziemy na spacer? Super, idziemy!

Stella zaszczekała i uśmiechnęła się do mnie, patrząc, jak zakładam buty i sięgam po słuchawki.

– Spacer – powiedziałam raz jeszcze werbalnie i za pomocą brzęczyka. – Idziemy!

Fascynujące było zobaczyć tak wyraźną różnicę w reakcji na „spacer” i pozostałe słowa, których nie naciskała tak od razu, nawet słowa „jeść”. Stała przy mnie, kiedy je modelowałam, ale nie przyciągały one jej uwagi tak silnie jak przycisk „spacer”. Widząc, jak się cieszy, że może go użyć, zaczęłam się zastanawiać, czy życzyła sobie tego, zanim to słowo dla niej zaprogramowałam.

Następnego wieczora Jake i ja usiedliśmy do kolacji, zmęczeni po całym dniu pracy. Przeniosłam stosy poczty, dokumentów i innych klamotów na krzesło, żeby zrobić miejsce na talerze. Stella leżała w salonie, mamląc w pysku jakiś gryzak. Nastawiłam się na spokojną, wypoczynkową kolację przy kieliszku wina. Jedliśmy może od dwóch minut, kiedy raptem usłyszeliśmy: „spacer, spacer, spacer, spacer”. Stella wystawiła głowę zza rogu, żeby zobaczyć naszą reakcję.

– Nie ma spaceru, Stello. Teraz jemy. – Roześmiałam się.

Stella popatrzyła mi w oczy, po czym szczeknęła.

– Słyszę cię, Stello. Później pójdziemy na spacer.

Stella zniknęła z pola widzenia. Kilka sekund później znowu usłyszeliśmy „spacer, spacer”, a potem szczekanie.

– To drugi dzień, odkąd potrafi to powiedzieć. Jak ona się cieszy! Mamy ją teraz zabrać i dokończyć jedzenie, jak wrócimy? – zapytałam.

Jake zachichotał. – Wybrała sobie najlepszy moment, żeby to mówić ciurkiem. No dobra, idziemy...

Po trzech dniach od otrzymania siedmiu nowych słów Stella zaczęła mówić „spacer” przez cały dzień, bez żadnego naprowadzania z naszej strony. Wiedziałam, że lubi spacery, ale nie miałam pojęcia, jak często chciała wychodzić. Zauważyłam też, że po wprowadzeniu przycisku „spacer” rzadziej posługiwała się słowem „idziemy”. Nadal go używała, gdy chciała wyjść za potrzebą, ale ta zmiana częstotliwości nasunęła mi myśl, że może dawniej, kiedy mówiła „idziemy”, chodziło jej o wyjście na dłuższy spacer. Aż do teraz nie mogła przecież wyrazić się tak precyzyjnie.

Natomiast żadnego z pozostałych nowych słów jeszcze nie użyła. Najbliżej tego była, kiedy jakaś zabawka odbiła się rykoszetem i wylądowała między przyciskami koło kącika telewizyjnego. Stella, próbując wydostać zabawkę łapą, przypadkowo nacisnęła „kocham”. Na dźwięk słowa przekrzywiła głowę. Wyglądała na zaskoczoną, kiedy to usłyszała.

– Ooo, kocham cię, Stello! – Ucałowałam czoło psiaka i podrapałam go za uszami. Stella polizała mnie po twarzy. Dotknęła przycisku zamiast zabawki przypadkowo, ale zawsze należy reagować tak, jakby to było celowe. W ten sposób ułatwiamy przyswajanie znaczeń. Gdybym zignorowała przypadkowe „kocham” Stelli, to czego by się nauczyła? „Nacisnęłam guzik, który powiedział »kocham«, ale nic się nie wydarzyło”. To prawdopodobnie zmniejszyłoby szanse, że w przyszłości naciśnie ten guzik celowo. A tymczasem nauczyła się tego: „Kiedy nacisnęłam guzik »kocham«, dostałam masę czułości i uwagi”.

Przypadkowe trafienia, chybione uderzenia i zwykłe testowanie to dla użytkowników AAC fantastyczne sposobności do przyswajania słownictwa[23]. Im częściej Stella po wygłoszeniu słowa widzi nasze adekwatne reakcje, tym szybciej przyswoi sobie jego znaczenie. W poradni, kiedy dziecko powiedziało jakieś słowo za pomocą urządzenia, to nawet jeśli wiedziałam, że chciało powiedzieć co innego albo wcisnęło guzik przez pomyłkę, zawsze reagowałam na słowo, które faktycznie padło. Chybienia są bardzo wartościowe. Dostarczają świetnych okazji, żeby uczący się usłyszał, co powiedział, zaobserwował, jak na to reaguje rozmówca, i ocenił, czy tego właśnie chciał, czy nie. Jeżeli jego intencja była inna, może spróbować posłużyć się innym słowem. Wtedy będzie miał do czynienia z ekspozycją na reakcje na kilka słów zamiast jednego.

Jake i ja oficjalnie postanowiliśmy przenieść się do San Diego. Zdecydowałam się na oferowaną mi pracę przy wczesnych interwencjach, a Jake wahał się jeszcze między kilkoma propozycjami. Złożyliśmy trzydziestodniowe wypowiedzenia i zaczęliśmy szukać mieszkania w Kalifornii. Ponieważ przed przeprowadzką czekało nas mnóstwo przygotowań, stwierdziłam, że to dobry moment na pozbycie się nawyków, które mnie ograniczały.

Pod koniec lipca, jakiś miesiąc po powrocie z wakacji, ciągle fantazjowałam o odłączeniu się od wszechobecnej cyfrowej sieci. Wróciłam do nawyku bezmyślnego przewijania mediów społecznościowych, które zżerały mi każdą wolną chwilę dnia. Już będąc uczennicą, zaczęłam wchodzić na przynajmniej jeden portal społecznościowy dziennie. Było to tak mocno zakorzenione w naszej kulturze, takie odruchowe. Nigdy nie zadałam sobie pytania, czy tego chcę, po prostu to robiłam bez żadnej refleksji. Ale rzadko czułam się dobrze po paru godzinach spędzonych w sieci. Miałam uczucie, że wypełniam swój umysł myślami, poglądami i zdjęciami ludzi, z którymi od dawna prawie wcale nie rozmawiam. To nie mogło być zdrowe i z pewnością nie przynosiło mi żadnej widocznej korzyści. Ciągle się zastanawiałam, jak by to było przestać w tym uczestniczyć. Czy miałabym poczucie, że coś tracę? Skąd bym się dowiadywała o ważnych wydarzeniach w życiu przyjaciół i znajomych? Jak bym pokazywała swoje zdjęcia rodzinie i przyjaciołom?

Pewnego wieczora po pracy Jake zszedł na dół i zastał mnie, jak próbowałam podnieść pięćdziesięciocalowy telewizor z drewnianej ścianki, którą sam zbudował.

– Ej, a co ty wyprawiasz?

– Odłączyłam telewizor! I wywaliłam wszystkie społecznościówki ze smartfona. Dość tego marnowania czasu. Wyciągam wtyczkę. Przenieśmy telewizor do podpiwniczenia. Pomożesz mi go dźwignąć?

– A to nie za bardzo ekstremalne posunięcie? Możemy po prostu nie oglądać. – Oboje lubiliśmy wieczorne seriale.

W końcu poszliśmy na kompromis. Postawiliśmy telewizor za szafką. Teraz zniknął mi z oczu, ale był łatwo dostępny, gdybyśmy zmienili zdanie.

Wyrzucenie sporej liczby aplikacji z telefonu uświadomiło mi kilka ważnych rzeczy. Teraz wszystkie ikony były w innej kolejności. Musiałam śledzić ekran wzrokiem, żeby znaleźć to, czego szukam. Mimo że aplikacji było mniej i miałam tylko jedną stronę z ikonami do przejrzenia zamiast trzech, znalezienie czegoś trwało znacznie dłużej. W badaniach naukowych wykazano, że pamięć motoryczna działa silniej niż rozpoznawanie ikony wzrokowo[24]. Wcześniej nigdy nie musiałam się zastanawiać, gdzie znajdują się często używane aplikacje. Palec trafiał tam automatycznie. Trudności, jakich doświadczyłam po zmianie układu ikon, przypomniały mi, jakie to ważne, żeby słowa użytkowników AAC zostawiać zawsze w tej samej lokalizacji.

Co ważniejsze, już po kilku dniach bez wchodzenia na media społecznościowe i oglądania telewizji poczułam ogromną różnicę. Pod koniec dnia miałam więcej energii i zdałam sobie sprawę, ile zyskałam czasu, odkąd nie traciłam na to każdej wolnej chwili. Co za radość! Ponieważ mojej głowy nie wypełniały już myśli innych ludzi, mogłam naprawdę posłuchać swoich własnych.

JAK UCZYĆ PSA

• Zanim postanowisz, których słów uczyć, weź pod uwagę następujące pytania: Co mój pies komunikuje gestami i wokalizacją? Jakimi słowami zwracam się najczęściej do psa podczas codziennych czynności? Które słowa umożliwią psu komunikowanie innych funkcji niż prośby? Których słów można użyć w wielu różnych kontekstach?

• Ustal zasób słownictwa z większą liczbą słów kluczowych niż drugorzędnych. Ucz przede wszystkim słów często występujących, żeby zapewnić optymalne możliwości komunikacji i ich bardziej złożone użycie na przyszłość.

• Trzymaj przyciski psa w tym samym miejscu. Uczenie się mowy przebiega na zasadzie pamięci motorycznej. Użytkownicy języka werbalnego kształtują plan motoryczny dla każdego dźwięku i słowa, użytkownicy języka migowego opracowują i przyswajają plan motoryczny dla każdego ruchu ręki, a użytkownicy AAC zapamiętują lokalizację każdego słowa. Nieustanne przestawianie słów będzie dezorientować psa. Po znalezieniu miejsca, które dobrze się sprawdza, nie zmieniaj rozmieszczenia brzęczyków.

• Poświęcaj czas na modelowanie nowego słownictwa. Kiedy dodajesz nowe słowa, modeluj je często we właściwych kontekstach i sytuacjach.

• Reaguj zawsze, kiedy pies uruchomi słowo przypadkiem, nie trafi w przycisk lub po prostu bada swoje słowa. Nawet jeśli masz absolutną pewność, że pies nacisnął guzik przypadkiem albo chciał nacisnąć inny, reaguj na słowo, które padło. Dla nauki są to wartościowe chwile. Poza tym pies może cię zaskoczyć tym, co i kiedy mówi. Aby pomóc psu zostać świadomym partnerem rozmowy, zawsze reaguj tak, jakby jego komunikat był celowy.

• Zaoferuj psu więcej słów, niż według ciebie zna. Umożliwi mu to dalszy rozwój języka i nowe poszukiwania.

ROZDZIAŁ 9

Żegnaj, Omaha

Większość ludzi uważa, że gdyby psy umiały mówić, przez cały dzień mówiłyby tylko „jeść”. W przypadku Stelli nigdy tak nie było.

Chociaż zawsze wiedziałam, że Stella ma dużo do powiedzenia i nie będzie jedynie prosić o karmę, to i tak zaskoczyło mnie, że „jeść” nie było pierwszym z nowo zaprogramowanych słów, którego zaczęła używać. Sądziłam, że właśnie ono zapewni jej najprostsze i najsilniejsze skojarzenie między słowem a rezultatem. To jedna z głównych przyczyn, dla których celowo nie włączyłam go do pierwszej puli słów Stelli. Uznałam, że skojarzenie z jedzeniem będzie zbyt silne i przyćmi jej zdolność do pojęcia, że może mówić z powodów innych niż ochota na coś pysznego. Czasem też myślałam, że Stella uzna, że wszystkie jej brzęczyki są mechanizmem do wyłudzania większej ilości jedzenia. Nie mogłam się bardziej mylić. Nie doceniłam motywacji Stelli i pragnienia kontaktu z nami w kontekście rozmaitych innych czynności i elementów otoczenia niż jedzenie.

Kiedy Stella nie powiedziała „jeść” natychmiast, zaczęłam się zastanawiać, dlaczego w ogóle pomyślałam, że tak będzie. Stella oczywiście lubiła jeść, ale nigdy nie siedziała cały dzień przy misce, tłukąc w nią łapą. Jeżeli nie komunikowała tej potrzeby pozawerbalnie, dlaczego właściwie spodziewałam się, że kiedy będzie mogła użyć słowa, nagle zacznie mówić tylko o jedzeniu? Stellę ciekawiło i motywowało znacznie więcej rzeczy. Uwielbiała wychodzić z domu, chodzić na dalekie spacery, bawić się z nami i dostawać pochwały. W ciągu dnia obserwowała nas uważnie przy rozmaitych czynnościach i wydarzeniach, nie tylko przy jedzeniu. Ponadto, jak wszystkie psy, Stella komunikowała się językiem niewerbalnym i wokalizacją nie tylko na temat jedzenia.

W następnej kolejności po „spacerze” Stella przyswoiła sobie „pa”. Oboje żegnaliśmy ją tym słowem za każdym razem, kiedy któreś z nas wychodziło, więc była z nim osłuchana. Chciałam dać jej możliwość pożegnania się z nami w podobny sposób, żeby łatwiej znosiła codzienne rozstania. Dzieci najłatwiej uczą się słów, kiedy są one skojarzone z ich typowymi czynnościami. Rutynowe czynności są częste, przewidywalne i funkcjonalne[25]. Ponieważ Stelli też dobrze służył uporządkowany tryb życia, doszłam do wniosku, że u niej, jak u dzieci, też się to sprawdzi. Poza tym chciałam wprowadzić „pa”, ponieważ reprezentowało nową kategorię słownictwa: słowa społeczne. „Cześć”, „pa”, „aha”, „proszę” i „dziękuję” to przykłady wcześnie przyswajanych przez małe dzieci słów społecznych. Wraz z rzeczownikami i czasownikami stanowią znaczną część wypowiedzi małych dzieci.

W sobotę późnym wieczorem właśnie żegnaliśmy się z przyjaciółmi, których gościliśmy w domu. Było to typowe środkowozachodnie pożegnanie, którego niezbywalnym elementem jest ogłaszanie przez pół godziny, że się wychodzi, chodzenie tam i z powrotem, rozpoczynanie nowych wątków, a potem rozmawianie przez kolejne pół godziny pod drzwiami. Wszyscy już tam staliśmy, a nawet wyściskaliśmy się, ale rozmowa toczyła się dalej. Stella długo bawiła się z nami, zadowolona, że jest w centrum uwagi, i nie poszła spać o zwykłej porze. Zeskoczyła z kanapy i stanęła między nami. Popatrzyła z dołu na wszystkich po kolei, po czym pacnęła łapą i powiedziała „pa”, zerkając na gości.

Ci osłupieli i w zdumieniu patrzyli to na nas, to na psa.

– Chcesz, żebyśmy sobie już poszli? Pa, piesku! – powiedział ktoś.

– No nie wierzę, pies się żegna! Ale czad! – roześmiał się ktoś inny.

Goście wyszli, a Stella usiadła i patrzyła przez oszklone drzwi, jak znikali w swoich samochodach. Potem wskoczyła z powrotem na kanapę, zwinęła się w kłębek i zasnęła. Nie jestem pewna, czy Stella chciała ich pożegnać, żeby spokojnie się położyć, czy po prostu komentowała to, co miało się zaraz stać. Tak czy inaczej, sprawiło mi wielką radość, że użyła kolejnego słowa i podzieliła się swoimi myślami na temat tego, co widzi wokół siebie.

Stella lubiła stawać na oparciu kanapy i wyglądać przez panoramiczne okno w salonie. Usadowiona wysoko na swoim stanowisku, ogarniała wzrokiem wszystko, co się działo przed domem. Skowyczała na widok wiewiórek wbiegających po pniach drzew, szczekała na nieznajomych przechodzących chodnikiem i skakała w kółko jak szalona, kiedy zauważała na podjeździe któryś z naszych samochodów. Byłam akurat w kuchni i usłyszałam lekkie klekotanie żaluzji o szyby. Wbiegłam do salonu i zobaczyłam, jak Stella skrobie łapami po opuszczonych żaluzjach. Gestem dawała mi znać, żebym je podniosła, bo chciałaby sobie powyglądać.

Weszłam na kanapę i poklepałam żaluzje dłonią. Powiedziałam „pomocy”, po czym zrobiłam parę kroków, żeby od razu powiedzieć to samo za pomocą komunikatora. Kiedy podniosłam żaluzje, kilka razy powtórzyłam „pomocy” i obserwowałam oczy Stelli śledzące ruch żaluzji w górę. Naśladując jej gesty, chciałam jej pokazać, że rozumiem, czego ode mnie chce. Potem do gestów dodałam odpowiednie słowo.

Podczas sesji terapeutycznych z użytkownikami AAC doceniam i akceptuję wszystkie formy ich komunikacji, nie tylko słowa wypowiadane za pośrednictwem mówika. Im więcej komunikatów akceptujemy i na im więcej reagujemy, tym więcej – ogólnie biorąc – podopieczni komunikują. Jeżeli dziecko wskazuje palcem coś, co chce dostać, ja również pokazuję to palcem, a następnie modeluję słowo, które dziecko mogłoby wypowiedzieć. Sygnalizuję w ten sposób, że dostrzegam i rozumiem, co mi komunikuje, a potem mówię „chcesz”, „dać” lub „pomocy”, żeby nauczyć je słowa, którego może użyć w tej sytuacji.

Takie zachowania wychodzą nam zupełnie naturalnie przy niemowlętach. Kiedy maleństwo macha do nas, instynktownie reagujemy machaniem i mówimy „pa, pa!” albo „cześć!”. Kiedy małe dziecko klaszcze w ręce, prawdopodobnie też zaklaszczemy i powiemy „brawo!”. Nie zdając sobie z tego sprawy, doceniamy gest dziecka, wiążemy go ze znaczeniem, wzmacniamy gest, naśladując go, i modelujemy słowo odpowiadające gestowi. Jest to sedno nauczania języka: świadomy wysiłek, by docenić wszelkie postacie komunikacji, zareagować na nie i modelować kolejny poziom.

Ponieważ „pomoc” jest uniwersalnym słowem kluczowym, modelowałam je w kilku różnych kontekstach – odsłaniając żaluzje, znajdując zabawki dla Stelli, zakładając jej szelki, przesuwając miski, żeby znaleźć tę jedną pestkę karmy, która poturlała się za naczynie. Modelowanie słów na różne sposoby pomaga uczącemu się zrozumieć, że każde słowo może być użyte do mówienia o więcej niż jednej czy dwóch różnych sytuacjach.

Stella zaczęła się posługiwać swoim szóstym słowem, „pomocy”, wielokrotnie w ciągu dnia, kiedy zabawka wpadła jej za kanapę lub pod szafkę z telewizorem. Na początku mówiła tylko samo słowo, bez dodawania gestów. Chociaż wiedzieliśmy, że trzeba jej pomóc, często nie wiedzieliśmy, gdzie zniknęła zabawka, bo akurat nie patrzyliśmy. Stella obserwowała nas, jak zaglądamy pod różne meble. Potem puszczała ogon w ruch i podchodziła, kiedy już byliśmy blisko. Wkrótce zaczęła samodzielnie łączyć słowo „pomocy” z gestem, na ogół stając tam, gdzie chciała, żebyśmy poszukali. Zrozumiała, że potrzebujemy więcej informacji, żeby szybciej znaleźć zgubę.

Kiedy razem z Jakiem zaczęliśmy już na poważnie przygotowywać się do wyprowadzki z Nebraski do Kalifornii oddalonej o dwa i pół tysiąca kilometrów, od razu stało się jasne, że zanim wyjedziemy, będziemy musieli znacznie uszczuplić swój dobytek. Nie było absolutnie mowy o tym, żebyśmy zabrali wszystkie meble i inne sprzęty z dwukondygnacyjnego domu z czterema sypialniami do małego mieszkania z jedną sypialnią w Kalifornii. Rozważaliśmy wszystkie możliwe opcje przeprowadzki: wzięcie jednego samochodu na hol przez wszystkie góry i parki narodowe, które chcieliśmy zwiedzić po drodze, spakowanie i wysłanie paczek z naszymi rzeczami lub wynajęcie olbrzymiej ciężarówki, którą zawodowy kierowca pojedzie do San Diego. Po paru dniach namyślania się wciąż nie doszliśmy do rozwiązania, które by nam obojgu odpowiadało. Wszystkie możliwości wiązały się z dużymi kosztami i wymagały solidnego planowania. Nie mieliśmy pojęcia, co zmieści się w małym mieszkaniu, które na nas czekało.

– A może spakujcie się w dwa samochody i jedźcie, a nowe meble kupicie na miejscu? – podsunęła nam pomysł Grace.

Ta propozycja przyszła w doskonałym momencie. Obejrzeliśmy niedawno z Jakiem film dokumentalny pod tytułem Minimalizm ukazujący korzyści z posiadania mniejszej liczby rzeczy. Minimalizm optuje za świadomym wyborem tego, co jest dla nas najcenniejsze, i pozbywaniem się rzeczy – głównie dóbr materialnych – które nam w tym przeszkadzają[26]. Założyciele ruchu minimalistycznego przekonują, że wyzbywanie się niepotrzebnych przedmiotów stworzy przestrzeń dla większej kreatywności, wewnętrznego spokoju i poczucia sensu i celu.

Kiedy zapoznaliśmy się z tą filozofią, uświadomiliśmy sobie, ile nagromadzonych gratów wymaga naszej ciągłej uwagi i zabiegów. Wcześniej nigdy nie przyszło mi do głowy, żeby rozstać się ze wszystkimi zbędnymi rzeczami, które targałam ze sobą przez kolejne etapy życia, i automatycznie przestać gromadzić następne. Przeprowadzka mogła być doskonałą okazją do rozpoczęcia nowego rozdania i pozbycia się rzeczy, które na nic już się nie przydadzą. Potem razem z Jakiem moglibyśmy starannie wybrać meble i dekoracje, które najlepiej będą pasować do nowego lokum.

Początkowo Jake stawiał opór.

– Po co pozbywać się rzeczy, które i tak będziemy musieli znowu kupować? – pytał. Zmienił jednak front, kiedy przekalkulował, ile w ogóle wart jest dobytek, który mielibyśmy przewieźć. Przetransportowanie go kosztowałoby znacznie więcej.

– Zgoda, spróbujmy. Możemy sprzedać rzeczy przed wyjazdem i za te pieniądze umeblować nowe mieszkanie.

Ten pomysł przemówił do nas obojga. Dla mnie było to nowe wyzwanie związane z rozwojem osobistym, a dla Jake’a praktyczna, finansowo rozsądna decyzja. Przez cały następny miesiąc każdą wolną chwilę przeznaczaliśmy na mierzenie się z dobytkiem, którym obrośliśmy przez lata i który bezrefleksyjnie za sobą taszczyliśmy. Karmiłam swój umysł podcastami, wpisami na blogach i książkami o tym, że mniej znaczy więcej, i o procesie pozbywania się. Jak polecano, zaczęliśmy od rzeczy, z którymi najłatwiej się rozstać: podręczników z college’u, starych pudełek po DVD, ubrań, których już nie nosiliśmy, przyborów kuchennych po dawnych współlokatorach. Rupiecie, o których nawet nie wiedziałam, że je mamy, wypełzały z mroku na światło dzienne i musieliśmy się z tym skonfrontować. Potem deliberowaliśmy nad przedmiotami, które miały dla nas wartość sentymentalną – pamiątki z rozmaitych podróży, ulubione koszulki jeszcze z liceum, stare prezenty od przyjaciół i rodziny, dla których już nie było żadnego zastosowania. Za każdym razem, kiedy czułam opór przed wyrzucaniem, napominałam siebie, że jeśli będę tak robić dalej, nigdy nie będę miała miejsca na nowe rzeczy w życiu ani należytego szacunku do ulubionych przedmiotów.

Osiem razy obróciliśmy samochodem z pojemnikami i torbami napchanymi rozmaitym sprzętem domowym, meblami i ubraniami, które oddaliśmy organizacji charytatywnej Goodwill. Korzystając z ogłoszeń w internecie, sprzedaliśmy telewizor, cztery kanapy, krzesła, stoły, urządzenia elektryczne i dekoracje. Co wieczór po pracy u naszych drzwi pojawiało się troje albo czworo nieznajomych, żeby obejrzeć rzeczy, które wystawiliśmy na sprzedaż. W miarę usuwania wszystkiego po kolei narastało we mnie uczucie ulgi. Na ścianach zrobiło się miejsce, ubrania mieściły się w szafie, mogłam zdjąć z półki butelkę bez wywracania góry plastikowych pojemników i nareszcie naprawdę doceniłam piękny drewniany parkiet na podłodze i układ domu. Z każdym wyjazdem do Goodwill robiło nam się lżej na sercu, a dom był coraz przestronniejszy. Wreszcie nie musiałam się martwić, gdzie mam to wszystko upychać. Czułam, że się uwalniam. Moje emocje przechodziły od wstrząsającego uświadomienia, ile nagromadziłam rupieci, do ulgi, że się ich w końcu pozbywam.

Stelli nie podobała się ta czystka. Najbliższe otoczenie zostało wywrócone do góry nogami, i to na jej oczach. Z każdym meblem wyniesionym z domu Stella stawała w osłupieniu na środku pokoju. Kiedy Jake z kilkoma kolegami wynosili kanapę, zostałam ze Stellą w środku, żeby się nie wymknęła. Stella weszła na ogołoconą werandę i skomlała cichutko w miejscu, gdzie stał mebel. Wyszła z pomieszczenia, skręciła za róg i powiedziała „nie”. Patrzyła na mnie z najwyższym smutkiem w oczach, po czym zwinęła się w kłębek na pustej torbie na zakupy, która leżała porzucona na podłodze. Był to pierwszy raz, kiedy Stella w ogóle powiedziała „nie”. Być może chciała skomentować fakt, że kanapy już „nie” ma, być może była zła, że przytulna sofa, na której właściwie wyrosła, ni stąd, ni zowąd znika, a może po prostu chciała zaprotestować przeciwko temu, co robimy. Możliwe, że była bardziej świadoma i przywiązana do przedmiotów w domu, niż mi się wydawało.

Jake i ja krzątaliśmy się po domu, pakowaliśmy rzeczy do zabrania, myliśmy opróżnione półki i szafki. Ledwo znajdowaliśmy chwilę na odpoczynek.

Pewnego popołudnia byłam na górze i przy muzyce wyjmowałam pościel z bieliźniarki. Stella trochę posiedziała ze mną, ale w końcu zeszła na dół. Ściszyłam muzykę, żeby słyszeć, co porabia.

– Chodź, chodź – usłyszałam w pewnej chwili.

Zeszłam i zobaczyłam, że Stella stoi na środku salonu. Jak tylko mnie zobaczyła, złapała zabawkę i uciekła. Zawołała mnie tu, żebym się z nią pobawiła.

Potem razem z Jakiem w piwnicy sortowaliśmy pudła.

– Chodź! – dobiegło nas z góry. Kilka sekund później u szczytu schodów pokazała się głowa Stelli.

– Chcesz, żebyśmy przyszli na górę? – zapytałam.

Stella machała ogonem, patrząc, jak wdrapujemy się po schodach. Zaraz potem przewróciła się na grzbiet, pokazując, żeby ją drapać po brzuszku.

– Po to nas tu zawołałaś? – roześmiał się Jake.

Cieszyłam się, że Stella ma sposób, by nam powiedzieć, że chce mieć nas przy sobie, zwłaszcza że Jake i ja nie przebywaliśmy długo w tym samym miejscu. Przeważnie Stella chodziła za nami po domu, bawiła się w pobliżu nas lub patrzyła, co robimy. Ale czasami chciała, żebyśmy do niej przyszli. Zawsze w naturalny sposób modelowałam słowo „chodź”, kiedy wołałam Stellę. Słuchając, jak mówię „chodź” i powtarzam to samo na komunikatorze, Stella uczyła się, jak i kiedy może nas też zawołać. Dla mnie ciekawe i imponujące było to, że kiedy Stella nas widziała albo już się nią zajmowaliśmy, mówiła „bawimy się”, jeśli chciała nas wciągnąć w zabawę. Ale kiedy nie zwracaliśmy na nią uwagi albo nie było nas widać, mówiła „chodź”, żeby nas przywołać. Nigdy nie używała słowa „chodź”, kiedy już miała naszą uwagę albo jeśli już znajdowaliśmy się tam, gdzie ona sobie życzyła. Obserwowanie kontekstów, w których nasz pies używał danego słowa, dawało mi ważne informacje o tym, jak je rozumie. Gdyby Stella mówiła „chodź” w takich samych okolicznościach jak „bawimy się” czy choćby każde inne słowo, trudno byłoby rozstrzygnąć, czy odróżnia odmienne znaczenia poszczególnych słów.

Odnotowywanie tego, jak Stella używa każdego słowa, jest znacznie skuteczniejszą drogą oceny jej umiejętności językowych niż sprawdzanie znajomości położenia każdego z przycisków. Na przykład gdybym ją pytała: „Gdzie jest guzik »chodź«?”, „Gdzie jest »bawimy się«?”, i czekała, aż znajdzie prawidłowy przycisk, nie dowiedziałabym się praktycznie niczego o jej umiejętności komunikowania się za pośrednictwem mówika. To umiejętność zupełnie innego rodzaju. To tak samo, jakby ktoś zapytał: „Powiedz mi, gdzie dokładnie jest literka G na klawiaturze”. Wiedza, że G jest w środku drugiego rzędu, to nie to samo co wiedza o tym, które słowa pisze się przez G ani jak prawidłowo go używać. Więc gdybym zapytała Stellę, gdzie jest guzik „chodź”, a ona by go przycisnęła, to nie dostałabym informacji, czy Stella zna słowo „chodź” i wie, jak go używać. Dostałabym informację, że zapamiętała lokalizację guzika i prawdopodobnie została wytrenowana, żeby odpowiedzieć na to konkretne pytanie. Znacznie lepszym sposobem oceny umiejętności językowych psa jest obserwowanie, jak posługuje się słowem na tle otoczenia, kontekstu, towarzyszących gestów i typowych czynności. Zawsze jest lepiej oceniać umiejętności językowe użytkowników AAC poprzez analizę ich wzorców porozumiewania się.

Po tym jak Stella zaczęła mówić pięć nowych słów, „spacer”, „pa”, „pomocy”, „nie” i „chodź”, celowo robiłam jej dłuższą przerwę przed każdym posiłkiem. Łatwo jest wykonywać automatyczne ruchy i zapomnieć o wykorzystywaniu codziennych czynności jako okazji ułatwiających rozwój mowy. Osoby uczące się komunikacji powinny mieć szansę na wypowiadanie się za siebie – nie możemy zawsze mówić za nie. Dlatego milczałam, kiedy Stella pewnego ranka po przebudzeniu przeszła koło swojej miski na jedzenie i oblizała się. Przeszła przez jadalnię i zaczęła obwąchiwać szufladę, w której leżała jej karma. Potem wróciła na pozycję obok miski, powiedziała „jeść” i zwróciła oczy na mnie.

– Stella będzie jeść! Tak, masz tu jedzenie, Stello.

Suczka oblizała się znowu i pomerdała ogonem, patrząc, jak niosę kubek karmy, żeby go wsypać do miski. Tego samego wieczora znowu powiedziała „jeść” dziesięć minut przed zwykłą porą posiłku. Stella miała już za sobą użycie wszystkich nowych słów oprócz „kocham”. Zrobiła to samodzielnie i w adekwatnych sytuacjach.

Chociaż miała teraz większy zasób słów, nie przestała się posługiwać swoim starym słownictwem. Zaczęła mówić o coraz różniejszych wydarzeniach dnia. Kiedy wprowadziłam jej drugi zestaw słów, dużo się nauczyła dzięki testowaniu guzików i obserwowaniu naszych reakcji. Przy całym chaosie związanym z opróżnianiem domu i przygotowaniami do wyprowadzki, nie modelowałam dla niej języka tak często jak w pierwszych tygodniach. Miała już jednak solidne podstawy i potrafiła dalej uczyć się sama. Wiedziała już, że brzęczyki służą do porozumiewania się. Po kilkukrotnym usłyszeniu słów i zobaczeniu, co się po nich dzieje, zaczęła ich używać z większą wprawą i pewnością.

Przeprowadzka zbliżała się wielkimi krokami, a dom z dnia na dzień pustoszał. Teraz w większości pomieszczeń nasze głosy odbijały się echem, a jedyny wystrój stanowiły brzęczyki Stelli, jej zabawki i posłanie. Zostawiłam na wierzchu ulubioną piłeczkę Stelli, jednego pluszaka i sznurkowe gryzaki, żeby się miała czym zająć przez tych kilka dni. Resztę spakowałam do walizki. Stella przyglądała się, jak ją zapinam, powiedziała „pomocy”, weszła mi na kolana i zwinęła się w kłębek. Odkąd zauważyła, że spakowaliśmy jej rzeczy, nie ruszyła się ode mnie na krok. Miałam nadzieję, że nie boi się, że chcemy ją porzucić. Strasznie mi było przykro patrzeć, że jest taka smutna. Zastanawiałam się, co myśli, co tu się według niej dzieje. Przecież nawet ja martwiłam się wszystkim, chociaż dobrze wiedziałam, co się dzieje. Nie potrafiłam sobie wyobrazić, co czuje mój piesek, widząc, że całe jego uporządkowane życie rozsypuje się w proch, a wszystkie nasze rzeczy znikają nie wiadomo gdzie i dlaczego. Żałowałam, że nie mogę powiedzieć Stelli, że wkrótce przeniesiemy się do nowego domu, gdzie będą nowe meble i wszystkie jej zabawki.

Półtora miesiąca temu nasze szafy, szafki i pokoje pękały w szwach od nadmiaru różnych rzeczy. Teraz przy drzwiach stały gotowe do wywiezienia stosy walizek i pudeł oraz nasze rośliny doniczkowe. To był wyczerpujący czas.

Kładłam się spać ze ściśniętym żołądkiem. Następnego ranka mieliśmy wsiąść do samochodu i zostawić za sobą kawał życia, które tu razem zbudowaliśmy. Omaha było dla mnie swojskim, przyjaznym miejscem. Znałam tu każdy zakątek, miałam ulubione restauracje, knajpki i sklepy ogrodnicze. Miałam kontakty zawodowe, sieć osób, do których zawsze się mogłam zwrócić. Tu poznałam Jake’a i znalazłam paczkę bliskich przyjaciół, a samochodem mogłam szybko dojechać do rodziny w Illinois. Myślałam o tym, jak bardzo zmieni się nasze życie, i obawiałam się, czy nie popełniamy kardynalnego błędu. Ale nie było już odwrotu. Czekały nas nowa praca, nowe mieszkanie i całe nowe życie.

JAK UCZYĆ PSA

• Dodaj słowo do gestów psa. Następny poziom komunikacji modeluj, wypowiadając słowa korespondujące z gestami psa. Pies uczy się w ten sposób innego sposobu na komunikowanie danego pojęcia.

• Szukaj regularnych wzorców w tym, jak pies używa słów. Poznaj swojego psa lepiej, zwracając baczniejszą uwagę na słowa, których używa najczęściej, i na konkretne sytuacje, w jakich pies najczęściej używa słów. Psy, tak jak ludzie, są różne i mają swoje szczególne skłonności, jeśli chodzi o komunikację.

ROZDZIAŁ 10

Droga do Kalifornii

Stella siedziała na przednim siedzeniu w samochodzie i uśmiechała się zadowolona. Co chwila zmieniała pozycję na swoim posłaniu. To siadała wyprostowana, to wyglądała przez okno na pagórki Nebraski i niekończące się pola kukurydzy, to kładła się na plamie słońca ogrzewającego jej kocyk. Moja „druga pilotka” i ja udawałyśmy się do przyszłości pod jasnobłękitnym niebem. Zawsze uwielbiałam być w drodze. Za kierownicą czuję się wolna jak ptak, słucham muzyki, nie muszę być nigdzie indziej i poza jazdą nie mam nic więcej na głowie. To przeżycie graniczące z medytacją.

Jake napakował nasze auta ciasno niczym w grze tetris. Każdy przedmiot tkwił twardo na swoim miejscu, poza torbą z brzęczykami Stelli pod przednim siedzeniem. To było jedyne miejsce, skąd łatwo mogliśmy je wyciągnąć. Kiedy wciskałam hamulec, skręcałam lub podskakiwałam na wybojach, słyszałam grzechotanie plastiku i „idziemy – woda – spacer – kocham – pomocy” jednocześnie. Stella patrzyła w dół, potem na mnie.

– Tak, ja też to słyszałam, piesku. – Oj, to będzie bardzo długa jazda.

Po dziewięciu godzinach i pokonaniu pierwszego odcinka dotarliśmy do Breckenridge w Kolorado. Stella przez całą drogę świetnie się spisywała jako pasażerka, ale jak tylko wyszliśmy z samochodu, energia zaczęła ją roznosić. Kiedy z Jakiem padliśmy zmęczeni na podwójne łóżko, Stella postanowiła zrobić kilka okrążeń po hotelowym pokoju. Wskakiwała na łóżko, szczekała na nas chwilę, zeskakiwała i biegała koło drzwi. Jak dotąd jej pierwszy nocleg w hotelu upływał pod znakiem chaosu.

– Oj, psiuniu, psiuniu, co za emocje! – wykrzyknęłam. Jake porozkładał brzęczyki po pokoju. Poturlałam do Stelli zabawkę, a ona rzuciła się za nią, roztrącając dopiero co ustawione guziki na wszystkie strony. Usłyszałam „biiiip”, kiedy kilka z nich się zresetowało podczas zderzenia ze ścianą.

– Świetny początek – skomentowałam. – A jeśli będzie tak wariować co noc? Nie zmrużymy oka. – Poustawiałam przyciski na nowo.

O piątej trzydzieści rano obudziło mnie gromkie „idziemy!”. Widziałam tylko zarys sylwetki Stelli pod drzwiami, bo panowała nieprzenikniona ciemność. Zostałam w łóżku, a Jake zabrał Stellę na siku i krótki spacer.

Cóż, trzeba będzie się do tego przyzwyczaić. Z mieszkania nie będziemy jej mogli wypuszczać do ogródka, tak jak to było w Omaha. Zwykle prosiła o wyjście co najmniej dziesięć do piętnastu razy. Zaświtało mi w głowie, że jeśli tę częstotliwość utrzyma w San Diego, to cały wolny czas zejdzie nam na wyprowadzaniu psa. Kiedy Jake i Stella wrócili, ta zaraz wskoczyła na łóżko i lizała mnie po twarzy, dopóki nie usiadłam. Potem zeskoczyła na podłogę, napiła się wody i powiedziała „jeść” zupełnie jak w domu.

– Stella chce jeść! Dobrze, robimy śniadanie! – To mi dało zastrzyk energii na cały dzień. Ucieszyłam się, że nasza suczka porozumiewa się za pomocą przycisków, podobnie jak to robiła w Omaha, mimo że znalazła się w nowym miejscu i mimo całego stresu, w jakim żyliśmy od kilku dni. Najwyraźniej słowa przychodziły jej całkiem automatycznie. Gdyby rzeczywiście musiała myśleć nad tym, co powiedzieć i jak to zrobić, prawdopodobnie nie użyłaby komunikatora w tym napiętym okresie. Byłby to dla niej za duży wysiłek umysłowy. Pod wpływem silnego stresu każdemu jest trudniej robić wymagające rzeczy. Psy nie są tu wyjątkiem. Wydawało się, że Stellę trochę uspokaja to, że ma dostęp do swoich słów. Nadal roznosiła ją energia, ale już nie była tak rozhuśtana jak na początku pobytu w hotelu, zanim rozłożyliśmy komunikatory.

W drugi dzień podróży pola kukurydzy ustąpiły miejsca górom w stanach Kolorado i Utah. Porośnięte drzewami zbocza już przybierały jesienne barwy – żółte, czerwone i pomarańczowe. Na noc zatrzymaliśmy się w niewielkim mieście w Utah. Jednopiętrowy motel miał ze dwadzieścia pokoi, do których wchodziło się z zewnątrz. W trakcie mycia zębów wyjrzeliśmy z łazienki i złapaliśmy Stellę na sikaniu w pokoju przy drzwiach.

– Cholera, zapomniałam przynieść z auta jej przyciski – zaklęłam. – Moja wina.

Stella kręciła się przy drzwiach i parę razy zaskomlała, ale byłam za bardzo zmęczona i nawet mi nie zaświtało, że zapomniałam o komunikatorach. Stanie przy drzwiach dawało psu największe szanse, że zauważę, że trzeba go wyprowadzić. Normalnie nie musieliśmy wypatrywać niewerbalnych sygnałów od Stelli. W domu z każdego miejsca mogliśmy usłyszeć, jak mówi swoje „idziemy”.

– Oj, piesku, przepraszam cię, chodź, idziemy po twoje guziczki. – Gdy tylko rozstawiłam komunikatory, najlepiej, jak się dało w tych warunkach, Stella podeszła i nacisnęła wszystkie po kolei. Z przechyloną głową przysłuchiwała się każdemu słowu.

– Patrz, ona chyba sprawdza, który jest który – zauważyłam.

W domu Stella nie musiała testować wszystkich przycisków, bo dobrze pamiętała, w jakich miejscach leżą poszczególne słowa. Kilka minut później powiedziała „woda”, co nas zaalarmowało, że nie miała co pić.

Brzęczyki były dla Stelli ważne. Dwie noce z rzędu po ich rozstawieniu robiła się spokojniejsza i bardziej stabilna. A dziś nawet pokazała, że chce sobie przypomnieć, który do czego służy. Słowa weszły na stałe do jej repertuaru komunikatów. Ja też byłabym spokojniejsza, gdybym miała pod ręką wszystko, czego potrzebuję do wysłowienia się. Wróciłam myślami do kilku moich podopiecznych w Omaha używających AAC. Chodziłam kiedyś na obserwacje do ich szkolnych klas. Często się zdarzało, że tablice komunikacyjne dzieci nie leżały na ławkach albo w ogóle nie były w użyciu przez cały dzień. Jak czuły się te maluchy, kiedy odbierano im tyle możliwości komunikacji? Stella wpadała w niepokój, kiedy jej pomoce gdzieś znikały. Wyobraźcie sobie, jakie to musi być frustrujące dla dziecka. Jeszcze do mnie całkiem nie dotarło, że te dzieci nie są już moimi pacjentami i nie muszę o nich myśleć ani martwić się o nie. Miałam nadzieję, że są w dobrych rękach. Już za nimi tęskniłam.

W końcowy dzień drogi rozdzieliliśmy się i w ostatniej chwili zarezerwowaliśmy pokój w Las Vegas. Nigdy wcześniej tam nie byłam, więc pomyślałam, że to będzie świetna atrakcja na zwieńczenie podróży. Wyobrażałam sobie, że odpoczniemy w przyjemnym pokoju hotelowym, pogramy na automatach, zjemy coś dobrego i wypijemy jakiś fikuśny koktajl. Byłaby to doskonała okazja do relaksu i wytchnienia przed czekającym nas kolejnym zamieszaniem, kiedy zaczniemy się wprowadzać.

Nasz hotel przy Las Vegas Strip okazał się ogromny, znacznie większy, niż sobie wyobrażałam. W środku było mnóstwo restauracji, a hotel miał kilka skrzydeł z windami i łącznikami do innych hoteli. Zamknięty mały świat.

Szliśmy prawie dziesięć minut przez hall na parterze do głównego sektora, żeby tam znaleźć właściwą windę. Akurat kiedy przechodziliśmy obok kasyna z tłumami rojących się ludzi, Stella zaczęła robić kupę na dywan.

– Rany boskie, Jake! – krzyknęłam.

– Stella, nie! Stop! – wrzasnął Jake.

Ale było już za późno, żeby ją powstrzymać. Wpadliśmy w panikę. Jake złapał Stellę na ręce i pobiegł przed siebie.

– Trzeba znaleźć wyjście, zanim znowu narobi!

Biegłam za Jakiem, chlapiąc na wszystkie strony wodą ze słoja z rybką, a brzęczyki Stelli, stukając o siebie, rozlegały się wszystkie naraz: „cześć – kocham – spacer – pomocy – jeść”. Po drodze zawołałam kogoś z obsługi, żeby mi pomógł posprzątać. Nad ramieniem Jake’a Stella spojrzała na mnie z uśmiechem, jakby nigdy w życiu lepiej się nie bawiła. Tu, w Vegas, mieście, gdzie widowiska były na każdym kroku, my staliśmy się główną atrakcją dla hotelowych gości.

Po dziesięciu minutach błądzenia po korytarzach wreszcie znaleźliśmy wyjście. Kiedy jednak posadziliśmy Stellę na trawniku, popatrzyła tylko na nas i poszła dalej. Już nie musiała robić kupy. Wszystko wypuściła z siebie w kasynie.

Następnego ranka w pokoju na dziesiątym piętrze Stella dwukrotnie nacisnęła guzik „idziemy”. Jake poprowadził ją korytarzem do windy, czekał kilka minut, aż winda przyjedzie, i ruszył do głównego hallu. Od pierwszego sygnału Stelli do momentu ich wyjścia z windy musiało upłynąć co najmniej pięć minut. Na szczęście Jake już wiedział, gdzie są główne drzwi. Musiałby iść przez kasyno około pięciu minut, żeby się do nich dostać. Ale jak tylko opuścili windę, Stella znowu zaczęła robić kupę. Dla tak młodego szczeniaka to była za daleka droga.

W południe podjechaliśmy pod nasze nowe mieszkanie w słonecznym San Diego. Południowa Kalifornia powitała nas ciepło na szerokiej ulicy wysadzanej po obu stronach palmami. Zarówno do centrum miasta, jak i do plaży mieliśmy stamtąd dziesięć minut jazdy. Na końcu naszego kwartału były mały sklep spożywczy i biblioteka. Wystarczyło przejść spacerkiem jakieś osiemset metrów, żeby znaleźć się na tętniących życiem ulicach z butikami, restauracjami, knajpkami i piwiarniami. Z każdym krokiem płoszyliśmy jaszczurki, które błyskawicznie czmychały w zarośla. Obok nas przelatywały buczące kolibry. Gdziekolwiek spojrzeć, na frontowych trawnikach rosły sukulenty wielkości drzew. Zielono-czerwone papugi skrzeczały, przelatując nad ulicą. Czułam, że znalazłam się w zupełnie innym świecie.

Nasz kompleks mieszkaniowy był to budynek w kolorze złamanej bieli z szesnastoma modułami wychodzącymi na wewnętrzny dziedziniec. Nowe mieszkanie znajdowało się na parterze, zaraz przy głównej bramie budynku. Stanąwszy w progu, zobaczyliśmy lodówkę i kuchenkę na środku salonu. W kuchni pracowało dwóch fachowców.

– Ohooo... – jęknął Jake. – Naprawdę...

Ujrzałam panikę w jego twarzy.

– Na pewno zrobi się więcej miejsca, kiedy zabiorą ten sprzęt z salonu – powiedziałam. – W specyfikacji było napisane, że tu jest sześćdziesiąt pięć metrów kwadratowych.

– Za godzinkę będzie gotowe – powiedział jeden z pracowników. – Wtedy przyjdźcie.

Poszliśmy się przejść po okolicy i wstąpiliśmy na lunch. Byłam w szoku, ile tutejszych restauracji przyjmowało psy. W Omaha mogliśmy chodzić ze Stellą tylko do paru lokali. Po drodze nasza sunia podbiegała do wszystkich przechodniów, merdała ogonem i uśmiechała się radośnie. Kiedy ktoś nas pozdrawiał, ale na nią nie patrzył, skakała wysoko, żeby zwrócić na siebie uwagę. Stella uwielbiała, kiedy ludzie ją zauważali.

Godzinę później, po powrocie do mieszkania, okazało się, że po wstawieniu sprzętu do kuchni niewiele się zmieniło. Długi wąski salon po lewej stronie otwierał się na maleńką kuchnię w kształcie litery U, po prawej zaś były drzwi do łazienki i sypialni. Od drzwi wejściowych całe to mieszkanko można było objąć jednym spojrzeniem. Jake na oko zmierzył całą przestrzeń i wyszło mu około czterdziestu czterech metrów kwadratowych.

– No i widzisz, jak to dobrze, że nie przywieźliśmy wszystkich maneli z Omaha. Naszych mebli byśmy tu nijak nie wcisnęli – powiedział.

Sam narożnik ze starego domu zająłby prawie cały salon. A stół jadalny zatarasowałby przejście z kuchni do sypialni.

Stella biegała po wszystkich pomieszczeniach, obwąchując pracowicie każdą piędź ziemi. Zanim zabraliśmy się do rozładowywania samochodu, rozstawiliśmy jej przyciski w salonie i kilka razy rzuciliśmy piłkę przez mieszkanie, żeby się trochę wyszalała. Kiedy Jake zaczął wnosić pudła, Stella stała szeroko uśmiechnięta na środku salonu, akurat na plamie słońca, które wlewało się przez okno od południa. Za każdym razem, kiedy wnosiliśmy nową porcję rzeczy z Omaha, puszczała ogon w ruch. Wąchała i lizała wszystkie pudła i kartony po kolei.

– Tak, Stello! To jest nasz nowy dom, psiuniu!

Myślałam, że najbardziej nerwowy okres pielgrzymki na drugi koniec kraju mamy już za sobą. Że po znalezieniu nowej pracy, pozbyciu się zbędnych rzeczy i trzydziestogodzinnej podróży samochodem naszej trójki nie czeka już nic bardziej stresującego. Byłam święcie przekonana, że kiedy dotrzemy na miejsce, będziemy już mieli z górki. Tak sądziłam, zanim dotarło do mnie, że Stella będzie się przyzwyczajać do nowego domu znacznie dłużej, niż się spodziewałam.

W drodze Stella używała swoich brzęczyków w różnych pokojach hotelowych, więc zakładałam, że po zainstalowaniu ich w nowym mieszkaniu nadal tak będzie. Tymczasem przez pierwszych kilka dni nie powiedziała nic poza „idziemy”. W nieznanym otoczeniu była jakaś nieswoja i niespokojna. Skomlała przez całe noce i za każdym razem, kiedy Jake albo ja ruszyliśmy się za próg, nawet jeśli tylko wyrzucaliśmy śmieci. Próbowaliśmy zostawiać ją samą, kiedy szliśmy po niezbędne zakupy. Jak tylko zamykaliśmy za sobą drzwi, z wnętrza rozlegał się skowyt. A jeśli ona nigdy nie przestanie? Jeśli sąsiedzi zaczną się skarżyć? Nie mogliśmy wyjść we dwójkę bez niej. Kiedy szłam do łazienki, Stella skrobała w drzwi i kwiliła żałośnie. Nigdy tak bardzo nie bała się rozłąki, nawet jako malutkie szczenię. Zaczęłam się zastanawiać, czy ta przeprowadzka nie była dla niej za dużą traumą.

Biorąc pod uwagę, jak bardzo to przeżywała, nie czułam się zaskoczona, że Stella przestała mówić. Jej najważniejsze potrzeby bezpieczeństwa i wygody nie były zaspokajane. A zanim ktokolwiek osiągnie pełnię swoich możliwości, należy zaspokoić te podstawowe potrzeby. Wybitny psycholog Abraham Maslow wysunął teorię o hierarchii potrzeb, w której dzieli potrzeby człowieka na pięć poziomów. Ilustruje to piramida, na której u podstawy znajdują się potrzeby fizjologiczne, w tym potrzeba pokarmu, schronienia i odpoczynku; na drugim miejscu, poziom wyżej, mamy potrzeby bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego, na trzecim poziomie – potrzebę przynależności, na czwartym – potrzebę uznania, i wreszcie na szczycie znajduje się potrzeba samorealizacji – osiągnięcia pełni możliwości[27]. Trudno jest doświadczać uczuć ze szczytu piramidy, kiedy podstawy się chwieją. Wszyscy w jakimś stopniu tego doświadczamy. Trudniej jest się uczyć, kiedy jesteś wyczerpany po bezsennej nocy, trudniej się skupić w klasie, kiedy burczy ci w brzuchu. Wszyscy osiągamy najlepsze wyniki, kiedy mamy najlepsze samopoczucie. Stella nie była tu wyjątkiem.

JAK UCZYĆ PSA

• Zabieraj w podróż komunikator psa, jeśli jest to możliwe. Jeśli pies ma do dyspozycji wszystkie formy komunikacji, będzie miał lepsze samopoczucie w nowych sytuacjach i nieznanych miejscach.

• Obserwuj, czy pies samodzielnie eksperymentuje z nowymi słowami. Im więcej pies zajmuje się przyciskami i słyszy, jakie słowa wtedy rozbrzmiewają, tym łatwiej się uczy.

• Pamiętaj o hierarchii potrzeb Maslowa. Jeśli pies nie czuje się bezpieczny, zdrowy i wybiegany, to zapewne trudniej mu będzie opanowywać nowe umiejętności i z nich korzystać. Zaspokajaj podstawowe potrzeby znajdujące się u podstawy piramidy.

ROZDZIAŁ 11

Nowe zastosowania słów

Po prawie tygodniu wychodzenia z Jakiem na zmianę, układania nowego porządku dnia dla Stelli i urządzania się w nowym miejscu nasza suczka w końcu wróciła do równowagi. Pewnego popołudnia podeszła do wolnego miejsca na podłodze pod wbudowanymi regałami i stuknęła w cztery guziki: „bawimy się”, „nie”, „kocham” i „pomocy”. Tak jak to robiła niedawno w hotelu, przekrzywiała głowę raz w lewo, raz w prawo, wsłuchując się w każde słowo. Po przesłuchaniu wszystkich czterech odeszła i położyła się.

– Dobra sunia! Tak, to twoje słowa – powiedziałam. Zamodelowałam wszystkie po kolei jeszcze kilka razy. Przeszłam przez mieszkanie, żeby jej pokazać, gdzie leżą inne przyciski, „spacer”, „pa”, „chodź”, „jeść” i „woda”. Wróciłam, żeby z pomocą brzęczyka powiedzieć „kocham”, po czym ucałowałam Stellę w głowę i poklepałam ją po grzbiecie.

– Wszystko będzie dobrze, malutka.

Następnego dnia Stella znowu stanęła, przyglądając się rzędowi brzęczyków. Skierowała wzrok na mnie, potem znowu na przyciski. Z wahaniem uniosła łapę, powiedziała „nie”, a potem natychmiast odwróciła głowę. Wydawało się, że nie to spodziewała się usłyszeć. Zastanawiała się przez kilka sekund, po czym nacisnęła następny guziczek obok „nie”.

– Bawimy się – powiedziała. Kiedy usłyszała to słowo z komunikatora, nacisnęła go jeszcze dwa razy. Odbiegła i zanurzyła nos w koszu na zabawki.

Powiedziała nie to słowo i poprawiła się! A kiedy dotarła do słowa, które miała na myśli, czyli „bawimy się”, powtórzyła je jeszcze dwa razy, jakby chciała dać mi znać, że właśnie o to jej chodziło. Razem ze słownictwem u Stelli rozwijały się bardzo silne umiejętności pragmatyczne. Wiedza, jak używać słów, to coś więcej niż rozumienie ich znaczenia. Równie ważne jest, by się orientować, kiedy użyć danego słowa i jak za jego pomocą przekazać wiadomość. Nigdy celowo nie uczyłam Stelli naciskać guzika dwukrotnie, żeby podkreślić, że właśnie o to mi chodzi. Jeżeli przez pomyłkę nacisnęłam nie ten guzik, możliwe, że naciskałam potem właściwy przycisk wielokrotnie. Więc albo Stella podłapała ten sposób z ograniczonej ekspozycji, albo sama doszła do tego, jak podkreślać słowa.

Później jeszcze tego samego dnia Stella powiedziała „woda”, kiedy zobaczyła pustą miskę, i „jeść”, pół godziny wcześniej niż zwykle. Częściej inicjowała zabawę i na kilka minut zostawała sama w salonie, kiedy szliśmy do sypialni lub kuchni. Stopniowo, małymi kroczkami, wracały jej równowaga i poczucie bezpieczeństwa. Cieszyłam się, że w końcu widzę przebłyski dawnej Stelli.

Kiedy już urządziliśmy się w nowym miejscu i stwierdziliśmy, że nasze rzeczy faktycznie się zmieszczą, przestałam się martwić małą powierzchnią mieszkania. Najważniejsze, że nie było zagracone, każdy przedmiot miał swoje miejsce i w zaledwie dwadzieścia minut można je było posprzątać. Razem z Jakiem wybraliśmy nowe meble i postanowiliśmy nie kupować telewizora, co oznaczało, że przeszliśmy na zupełnie inny model wspólnego życia. Mieliśmy tylko to, czego potrzebowaliśmy – ani mniej, ani więcej. Po raz pierwszy od ponad miesiąca nasza trójka mogła wreszcie spokojnie odpocząć. Dopięliśmy swego. Byliśmy tu, w Kalifornii, gotowi zacząć nowe życie i cieszyć się nim.

W Omaha Stella codziennie i konsekwentnie mówiła „idziemy”, „jeść”, i „spacer”. W ciągu dnia na ogół używała też jednego czy dwóch innych słów. Teraz nasz pies posługiwał się już sześcioma lub siedmioma różnymi słowami dziennie, czasami wielokrotnie. „Idziemy”, „spacer”, „jeść” rozlegały się każdego ranka i wieczora, „chodź” – kiedy gotowaliśmy kolację, a ona akurat chciała się bawić z nami w salonie, „pomocy” – kiedy rolety były opuszczone albo drzwi do sypialni zamknięte, „nie” – kiedy mówiliśmy, że trzeba kończyć zabawę lub wracać do domu, „pa” – kiedy Jake lub ja wychodziliśmy do sklepu. Stella nie tylko wróciła do swoich poprzednich wzorców komunikacyjnych, ale jeszcze je udoskonaliła.

Teraz, kiedy dużo częściej modelowałam dla niej słowa, Stella używała ich więcej. Te postępy są w zgodzie z tym, czego uczę w pracy, i z dowodami naukowymi. Im częściej logopedzi, rodzice, nauczyciele, rodzeństwo i rówieśnicy używają komunikatorów niemówiącego dziecka, tym częściej ono samo z nich korzysta[28]. Teraz, kiedy wszystkie pomieszczenia w naszym mieszkaniu dzieliło tylko parę kroków, zawsze byliśmy blisko psich brzęczyków. W Omaha Stella mogła z łatwością ich używać tylko wtedy, gdy była na parterze. Kiedy była na górze lub w podpiwniczeniu i chciała wyjść za potrzebą, biegła do brzęczyków, żeby nas zawiadomić. Ale w innych sprawach rzadko fatygowała się przez cały dom, żeby powiedzieć: „pomocy”, „chodź”, „bawimy się” lub „nie”. Nam też rzadko się chciało przechodzić przez cały dom, żeby modelować słowa. Zanim dotarło się do właściwego przycisku, sprawa zwykle była już nieaktualna. Uważam, że słowa trzeba modelować wtedy, gdy mają sens, a nie po fakcie. Teraz, kiedy mówiliśmy do Stelli, prawie zawsze wchodziliśmy do salonu i używaliśmy jej przycisków. Stelli też było znacznie łatwiej i wygodniej do nich się dostać, co z czasem doprowadziło do jeszcze większych sukcesów komunikacyjnych.

Stella bacznie obserwowała, co robimy ja i Jake. Jeżeli akurat się nie bawiła, zwykle stawała w odległości niecałego metra od nas i odwracała głowę w naszą stronę, kiedy coś mówiliśmy albo kiedy odchodziliśmy. Była niezwykle uważną obserwatorką ludzi i otoczenia. Pewnego wieczora, kiedy wyjadła wszystko z miski, stanęła między kuchnią a stołem jadalnym i patrzyła, jak nosimy talerze, kieliszki i jedzenie na stół. W końcu usiedliśmy.

– Jeść – powiedziała i poszła w stronę kanapy.

– Co to, przecież dopiero zjadła – zdumiał się Jake.

– Zjadła, ale chyba mówi teraz o tym, co my robimy. Tak, Stello. Jake i Christina jeść.

Stella wsłuchiwała się w moje słowa z kanapy i odwracała głowę z boku na bok. Do końca naszego posiłku leżała tak i patrzyła, jak jemy. Do tej pory nigdy nie dawaliśmy Stelli niczego ze stołu. Ona nigdy się nie napraszała ani nawet nie oczekiwała, że damy jej resztki. Na ogół siedziała wtedy na kanapie lub leżała na podłodze i przyglądała się nam. Dzisiaj zaś użyła słowa „jeść”, żeby opowiedzieć o tym, co się dzieje, nie żeby prosić o jedzenie. Gdyby była jeszcze głodna, najpewniej zostałaby przy misce albo podeszła do szafki z karmą i przysmakami. Ale tego nie zrobiła. Ciągle nas obserwowała.

Słysząc „jeść” w nowym kontekście, przypomniałam sobie sytuację, kiedy powiedziała „woda” przy podlewaniu kwiatków. Słów można używać dla wyrażenia wielu różnych funkcji komunikacyjnych i w kilku różnych znaczeniach. Im lepiej pamiętamy, że słowa mają więcej niż jedno znaczenie, tym lepiej jesteśmy w stanie zrozumieć przekazy początkujących rozmówców.

Następnego ranka sytuacja w pracy znowu mi przypomniała o tej zasadzie. Jak dotąd podobała mi się praca polegająca na wczesnej interwencji. Przez kilka pierwszych dni przyzwyczajałam się do nowego trybu, bo teraz musiałam odwiedzać podopiecznych w domach i tam prowadzić terapię. Ale w końcu się z tym oswoiłam i z każdym dniem czułam się swobodniej. Motywowała mnie świadomość, że dla większości tych rodzin moje sesje były pierwszym kontaktem ze światem terapii mowy. Miałam doskonałą sposobność, by przekonać ich, jak przyjemna, skuteczna i ważna jest terapia logopedyczna.

Tego ranka maluch o kręconych włosach krzyknął: „Małpka!”. Skakał na wszystkie strony i klaskał w dłonie tuż przed moim nosem. Siedzieliśmy otoczeni zabawkami na podłodze w salonie – były tam kolejka elektryczna, klocki, Pan Ziemniak. Mama chłopca w kuchni kołysała na biodrze jego kilkumiesięczną siostrzyczkę i słyszała wszystko, co robimy. Od rozpoczęcia terapii kilka tygodni wcześniej było to dopiero czwarte lub piąte słowo, które przy mnie powiedział.

Tydzień wcześniej przyniosłam mu kilka pluszowych małpek do zabawy. Tego dnia zostawiłam je w bagażniku, bo wybrałam inne zwierzątka. „Może znowu chce małpki? A może chce, żebym mu zaśpiewała Pięć małych małpek?”

– Śpiewamy piosenkę o małpkach? – zapytałam. – „Pięć małych małpek skakało po łóżku”...

– Nie, nie, on mówi „małpka” przez cały dzień – odezwała się mama chłopca. – Chce pani powiedzieć, że był wczoraj w zoo i widział żywe małpki. Skakał do góry i pokazywał je.

– Aha, małpki w zoo! No, no! Super! – Chłopczyk uśmiechnął się i zaczął znowu skakać.

Kiedy u małych dzieci rozwija się mowa, często używają pojedynczych słów lub krótkich zwrotów, żeby wyrazić całą myśl. Jest to zupełnie normalna faza w procesie rozwoju mowy i języka. Stella też używała tych samych pojedynczych słów, żeby wyrazić wiele różnych myśli. Słowo „jeść” mogło być u niej prośbą o jedzenie albo komentarzem do naszej kolacji. Mój podopieczny mógł powiedzieć „małpka”, żeby się pochwalić, że widział małpki w zoo, albo żeby dać znać, że chce się bawić pluszowymi małpkami. Otwarcie się na różne możliwości i używanie całego dostępnego kontekstu pomaga nam domyślić się, jaka intencja kryje się za słowem.

Po kilku tygodniach zamieszkiwania w San Diego urządziliśmy parapetówkę. Zaprosiliśmy moją przyjaciółkę Brissę, która miała zostać na weekend, pewną miłą parę, która poznaliśmy na piwie w sąsiedztwie, kilku dawnych kolegów Jake’a z liceum, którzy, jak się okazało, mieszkali w okolicy, i paru ludzi od niego z pracy. Szczerze mówiąc, ledwo się wszyscy zmieścili.

– A co to za... guziczki wszędzie na podłodze? – zapytał kolega Jake’a.

Ktoś inny dodał, że też go to zaciekawiło.

Wszyscy wpatrzyli się we mnie z ciekawością, czekając na wyjaśnienie. Naszym znajomym w Omaha od samego początku opowiadałam, że uczę Stellę mówić słowami. Znali mnie i wiedzieli, na czym polega moja praca. Nie byli specjalnie zaskoczeni, że próbuję połączyć moje dwa światy. Ale teraz wyraźnie zdałam sobie sprawę, że rozstawianie mówiących brzęczyków na podłodze nie dla wszystkich jest chlebem powszednim.

– No więc... ja jestem logopedką. Chciałam sprawdzić, czy Stella nauczy się mówić za pomocą tych przycisków.

Cisza.

– Pracuję z dziećmi, które nie mówią, a do porozumiewania się używają różnych pomocy komunikacyjnych. Chciałam się przekonać, czy Stella nauczyłaby się korzystać z takiego urządzenia.

Brissa złapała mój wzrok i uśmiechnęła się zachęcająco.

– Każdy przycisk mówi inne słowo – włączyła się.

– No właśnie. Na przykład „idziemy”, „bawimy się”, „spacer” i tym podobne. – Zrobiłam parę kroków i zademonstrowałam, jak działają brzęczyki, naciskając je po kolei stopą. – Kiedy Stella czegoś chce, może nam to powiedzieć.

Zebrałam się w sobie, żeby dać odpór fali sceptycznych pytań. Ale żadne nie padły.

– Niesamowite!

– To ma sens!

– Mój pies rozumie mnóstwo słów i tylko czeka, kiedy je wypowiem!

Odetchnęłam z ulgą. Ucieszyłam się, że nie wyszłam na kompletną wariatkę przed znajomymi i obcymi ludźmi. Udało mi się zrobić dobre wrażenie na nowych znajomych w Kalifornii. Wszyscy byli zaintrygowani.

Przyjęcie trwało już od kilku godzin, kiedy Stella obudziła się z drzemki, powiedziała „bawimy się” i wpadła między nas, chwaląc się jakąś zabawką przed nowymi znajomymi.

Następnego dnia wybieraliśmy się na spacer po plaży. Brissa zamknęła się w naszej sypialni, żeby się przebrać. Wtedy Jake złapał mnie za rękę, odwrócił do siebie i pocałował.

– Kocham – powiedziała Stella. Spojrzeliśmy w dół. Stella wciskała się między nasze nogi. Merdając ogonem, patrzyła na nas z uniesioną głową i z lekko położonymi uszami. Zadowolona zawsze tak odchylała uszy. Wyglądała jak mała wydra.

– O, my też cię kochamy, Stello. Kochamy cię, malutka! – Jake i ja natychmiast przykucnęliśmy przy niej. Stella polizała nas po twarzach, uśmiechnęła się po swojemu i przewróciła na grzbiet, żeby ją pomiziać.

– Dobra sunia. Dobra Stella. Kochana.

Pierwszy raz spontanicznie powiedziała „kocham”.

Wcześniej zawsze najpierw modelowałam kilka razy to słowo, kiedy ją głaskałam lub czochrałam po brzuszku.

Stella już oficjalnie użyła wszystkich swoich dziesięciu słów samodzielnie. „Kocham” modelowałam zawsze w naturalnych momentach pieszczot ze Stellą, tak jak to robią rodzice z dziećmi. Rodzice mówią do niemowląt i małych dzieci „kocham cię”, kiedy je przytulają i całują, kiedy je pielęgnują, kiedy są z nich dumni. Nie objaśniają im wcześniej, czym jest miłość, nie egzaminują ze znajomości znaczenia tego słowa i nie czekają, aż dziecko powie do nich „kocham”. Dzieci uczą się momentów bliskości i ciepłych uczuć wraz ze słowami, które słyszą. Jak dotąd ze Stellą było podobnie. Chciała się włączyć w okazywanie miłości i miała sposób, żeby nam to powiedzieć.

Nie przejmowałam się tym, czy „kocham” znaczyło dla Stelli dokładnie to samo co dla mnie. Nie da się sprawdzić, czy jakiekolwiek pojedyncze słowo wywołuje identyczne uczucia u dwojga różnych osób, a co dopiero między psami a ludźmi.

Pod koniec weekendu Jake, Stella i ja odwieźliśmy Brissę na lotnisko. Stella stała na tylnym siedzeniu, patrząc przez okno, jak nasza przyjaciółka znika w wejściu do budynku. Po powrocie do mieszkania podeszła prosto do kanapy, na której spała Brissa. Powąchała pościel i poduszkę, potem powiedziała „pa” i spojrzała mi prosto w oczy.

– Racja, Stello. Pojechała, pa.

Wtedy pierwszy raz zauważyłam, że Stella mówi o czymś, co się niedawno wydarzyło, a nie o czymś, co będzie albo dzieje się teraz. Rozumiała, że ta osoba jeszcze niedawno tu była, a teraz jej nie ma. Przypomniałam sobie wtedy, jak nasza Wrigley smuciła się na łóżkach moich sióstr po ich wyjeździe do college’u. Taki miała rytuał godzenia się z tym, że wyjechały. Co sobie wtedy myślała? Co jeszcze myślała Stella o fakcie, że nasza przyjaciółka była u nas przez kilka dni, a teraz jej nie ma? Wtedy tego nie wiedziałam, ale stało się to jej zwyczajem i robiła tak za każdym razem, kiedy gościliśmy u siebie rodzinę i przyjaciół. Stella jechała z nami samochodem na lotnisko, po powrocie obwąchiwała kanapę lub nadmuchiwany materac i mówiła „pa”.

W następnym tygodniu po pracy pojechaliśmy na oddaloną o piętnaście minut drogi plażę dla psów. Za każdym razem, kiedy wjeżdżaliśmy na tamtejszy parking, mieliśmy wrażenie, że odwiedzamy zupełnie inny świat. Między samochodami surferzy zakładali skafandry i biegli, żeby złapać najbliższą falę. Wokół stały kampery, z których sprzedawano różne wyroby artystyczne. Obok nas śmigali ludzie na deskorolkach. Po prawej stronie ciągnął się szeroki pas piasku prowadzący aż do brzegu oceanu, gdzie psy wszystkich rozmiarów bawiły się i biegały swobodnie. Odpięłam smycz Stelli, jak tylko nasze stopy dotknęły piasku. Stella podbiegała i witała się z każdym przechodzącym człowiekiem. Wszyscy rozpływali się nad nią z zachwytu.

Stella szczekała na starsze psy, którym nie chciało się dorównywać w biegu młodej, siedmiomiesięcznej suczce. Zanurzała łapy w wodzie i odskakiwała na piasek, kiedy fale roztrzaskiwały się tuż przed nią.

Kiedy rzuciłam Stelli piłkę wzdłuż brzegu, popatrzyła tylko i rzuciła się biegiem w odwrotnym kierunku, za psem, który gonił innego psa. W takiej chwili piłka najwyraźniej niewiele ją obchodziła.

– Jesteśmy na plaży, Stello. Plaża, plaża, to jest plaża – powtarzałam. – Bawimy się na plaży!

Stella otworzyła pysk w uśmiechu i przebiegła pędem obok mnie.

Słońce chyliło się ku zachodowi, sylwetki palm na tle purpurowego nieba wyglądały jak na pocztówkach. Ciągle nie mogłam uwierzyć, że tu mieszkamy.

Wróciliśmy z plaży zrelaksowani i szczęśliwi, że tak może teraz wyglądać nasz typowy wieczór w środku tygodnia. Spojrzałam na zegar i okazało się, że było wpół do ósmej.

– Dasz wiarę? – odezwałam się do Jake’a. – W Omaha dopiero bym kończyła pracę!

Wreszcie poczułam, że zaczynam naprawdę żyć. Od zakończenia ostatniej wizyty zdążyłam już wyprowadzić Stellę, poświęcić trochę czasu na modelowanie słów, ugotować kolację, pójść na plażę i wrócić. To się nazywa zrównoważone życie, a nie tylko praca i praca na zmianę z harówką.

Ledwo zdążyłam wytrzeć mokrą sierść Stelli, ta wmaszerowała do mieszkania i stanęła przy miskach. Z rozmachem nacisnęła przycisk „jeść”. Potem wzięła zakręt, podeszła do rzędu przycisków w salonie, powiedziała „nie” i wpatrzyła się w nas. Utrzymywała kontakt wzrokowy, skomlała i tupała prawą łapą. Nie nakarmiliśmy jej przed wyjściem na plażę. Nasza sunia właśnie połączyła dwa słowa, żeby nam powiedzieć, że nie jadła kolacji.

JAK UCZYĆ PSA

• Zastanów się, czy zapewniasz psu łatwy dostęp do pomocy komunikacyjnych. Czy przyciski psa są rozstawione po całym domu? Czy potrzebne słowa znajdują się w pokoju, w którym spędzacie mało czasu? Jeżeli tak, rozważ zainstalowanie przycisków w miejscu, gdzie będzie ci łatwiej modelować słowa, a pies będzie miał do nich wygodny dostęp.

• Skup się. Ogranicz w swoim otoczeniu czynniki rozpraszające i staraj się być tu i teraz, kiedy uczysz psa. Wszyscy łatwiej się uczą w spokojnym środowisku. Kiedy modelujesz słowa, wyłącz telewizor i ścisz muzykę, żeby pies mógł się skoncentrować.

• Otwórz się na różne możliwości komunikacyjne. Pamiętaj, że pies może użyć słów nie tylko po to, żeby o coś poprosić. Jeżeli lepiej poznasz wzorce komunikacyjne psa, zorientujesz się, kiedy używa słów w nietypowy sposób i co jeszcze próbuje ci powiedzieć. Wykorzystuj kontekst sytuacyjny, na przykład to, co się dzieje dookoła, typowe zwyczaje psa, jego gesty i wokalizacje.

• Nie staraj się dokładnie wyjaśniać abstrakcyjnych pojęć typu „kocham”. Trudno powiedzieć, czy dwoje ludzi czuje dokładnie to samo, kiedy mówią te same słowa. Pies prawdopodobnie nauczy się używać słów wyrażających te pojęcia w kontekstach takich, w jakich je dla niego modelujesz.

ROZDZIAŁ 12

Twórcze połączenia

„Czy to był tylko niezwykły zbieg okoliczności? Czy Stella naprawdę chciała zestawić ze sobą dwa słowa, żeby stworzyć nowy zwrot?”. Wydawało się to niemożliwe. Może to tylko zwykły fuks, który się więcej nie powtórzy. Nie czekając, napisałam wiadomość do Grace. „Stella powiedziała »jeść – nie«, kiedy nie dostała kolacji o normalnej porze. Ciekawa jestem, czy to się powtórzy...”.

To nie był żaden fuks. Następnego ranka Stella jak zwykle wyskoczyła z łóżka przed nami i poszła do salonu. Wylegiwałam się jeszcze, cierpliwie czekając, co usłyszę. Czy Stella zechce najpierw zjeść śniadanie, czy wyjść? Zawsze nam o tym mówiła.

– Chodź – powiedziała Stella. Zabrzęczała obroża. Idzie dokądś. Ale dokąd?

– Idziemy – usłyszałam.

Wyszłam spod kołdry.

– Chodź, idziemy? Już idę, Stello! – Stała przy drzwiach, merdając ogonem. Wysikała się, jak tylko wyszłyśmy przed budynek.

Kiedy wprowadziłam Stelli pierwsze brzęczyki, żartowałyśmy z Grace, jaki to byłby szał, gdyby Stella powiedziała dwa słowa z rzędu, dajmy na to „idziemy – bawimy się”. Pośmiałyśmy się z tego, a potem już nigdy nie myślałam poważnie o takim rozwoju wydarzeń. Byłaby to sytuacja tak samo nieprawdopodobna jak wygrana na loterii. Na komunikatorze Stelli nie modelowałam złożeń z dwóch słów. Nigdy na serio nie brałam pod uwagę, że może dojść do takiego etapu w rozwoju mowy. Dwuwyrazowe zwroty modelowałam za to nieumyślnie, w zwykłej mowie werbalnej – „chodź, piesku”, „chodź, idziemy”, „chodź jeść”, „Stella, nie”, „bawimy się piłeczką”. Ale robiłam to tylko dlatego, że mówienie krótkimi zwrotami w naturalny sposób ułatwia zrozumienie, a nie dlatego, że oczekiwałam, że kiedyś zacznie je naśladować.

Im dłużej myślałam nad nowymi umiejętnościami Stelli, tym więcej widziałam w tym sensu. Skoro mój pies używa już pojedynczych słów w różnych znaczeniach i kontekstach, dlaczego miałby ich nie używać łącznie, żeby stworzyć nowe zwroty? Dzieci w wieku poniemowlęcym łączą przecież słowa, kiedy już dobrze znają ich znaczenia i przećwiczyły używanie ich oddzielnie. Jak dotąd Stella przechodziła dokładnie te same etapy co małe dzieci. Dlaczego te podobieństwa miałyby się teraz skończyć? Poza tym Stella regularnie łączyła pojedyncze słowa z gestami. Kiedy mówiła „pomocy”, stawała tam, gdzie chciała, żebyśmy poszukali jej zabawek. Kiedy mówiła „spacer”, skrobała lekko drzwi. Łączenie słów i gestów pojawia się u dzieci, zanim zaczną swobodnie używać słów na oznaczenie obu pojęć. Dzieci na ogół zaczynają posługiwać się dwuwyrazowymi zwrotami w wieku około osiemnastu miesięcy. Podręcznikowo rzecz ujmując, umiejętności, które w rozwoju dziecka pojawiają się tuż przed kombinacjami słów, to między innymi[29]:

•Często używa pojedynczych słów. Stella porozumiewała się za pomocą pojedynczych słów od kilku do kilkunastu razy dziennie.

• Werbalizuje dwie różne potrzeby. Stella korzystała z komunikatorów, kiedy chciała jeść, pić i sikać.

• Używa słów w celu interakcji z innymi. Stella wchodziła z nami w kontakt, używając gestów, wokalizacji oraz słów.

• Rozumie polecenie „siądź tutaj” i „chodź tutaj”. Stella reagowała na oba, a także na kilka innych poleceń.

• Prosi dorosłych o pomoc. Stella mówiła „pomocy”, kiedy jej potrzebowała.

• Częściej używa słów niż gestów. Stella używała słów na oznaczenie pojęć uwzględnionych w jej komunikatorach.

• Używa słów dla wyrażenia sprzeciwu. Stella mówiła „nie”, kiedy robiliśmy coś, co jej się nie podobało.

Nawet przy tak skąpym słownictwie, jakim dysponowała Stella, używała słów w podobny sposób jak małe dzieci, zanim zaczną składać oddzielne słowa razem. Przez pierwsze kilka tygodni łączenia słów Stella najczęściej sięgała po czasowniki połączone z „nie” w sytuacjach, kiedy nie zrobiliśmy czegoś, co zwykle robimy.

Któregoś popołudnia wróciłam do domu wyczerpana po kilku chaotycznych sesjach. Zamiast od razu zabrać Stellę na spacer, padłam na łóżko, chcąc odpocząć kilka minut. Stella poszła do salonu, powiedziała „spacer nie” i wsunęła głowę przez drzwi sypialni. Wyglądała na zaniepokojoną.

– Później pójdziemy na spacer, Stello. Chodź na górę. – Poklepałam łóżko.

Teraz, łącząc różne słowa z „nie”, Stella mogła jeszcze bardziej szczegółowo rozmawiać o tym, co zauważa wokół siebie. To dało mi jeszcze więcej wglądu w to, jak mój pies jest zorientowany na rutynę. Wiedziałam, że potrzebuje uporządkowanego trybu życia i przewiduje, co się zaraz stanie, ale fakt, że zawiadomiła mnie, że coś, co się zwykle działo, jeszcze nie nastąpiło, dowodził, że potrafiła myśleć o danym wydarzeniu dużo wcześniej. O czym jeszcze myślała oprócz bieżących wydarzeń? Kilka minut później Stella zeskoczyła z łóżka.

– Chodź – spacer – rozległo się w salonie.

Nie mogłam się dłużej opierać. Później sobie odpocznę. Najpierw Stella dała mi znać, że regularna pora spaceru minęła, a teraz o niego prosi.

– Okej, malutka, idziemy na spacer.

Stella zaczęła skakać w kółko, po czym przystanęła koło smyczy.

Zabieranie Stelli na plażę dla psów wkrótce stało się naszym stałym zwyczajem. Kilka razy w tygodniu albo sama szłam z nią zaraz po pracy, albo po kolacji wybieraliśmy się we trójkę na zachód słońca. Bieganie ze Stellą wzdłuż brzegu oceanu, poznawanie nowych przyjaciół, psów i ludzi, oraz radowanie się pięknem Pacyfiku było najdoskonalszym zakończeniem dnia.

– Chcesz, żebyśmy dzisiaj zrobili szybką kolację i poszli na plażę? – zapytałam Jake’a.

Zaraz potem usłyszałam, jak dzwonią przypinki na obroży Stelli. Wpadła jak wicher do sypialni, stanęła i wpatrywała się w nas z przekrzywioną głową.

– Zdecydowanie dobrze już zna to słowo – orzekłam.

– Tak, chodźmy na plażę – powiedział Jake.

Stella znowu poruszyła głową, a potem z uśmiechem czekała, aż założymy jej smycz. Jak tylko zatrzymaliśmy się na parkingu przy plaży, poderwała się na tylnym siedzeniu. Wyjrzała przez okno i zaczęła skomleć i merdać ogonem na widok psów kręcących się wokół.

Wiedziałam już, co to znaczy. Stella potrzebowała przycisku mówiącego „plaża”. Zawsze, kiedy słyszała to słowo, śledziła nasz każdy ruch i próbowała jak najszybciej zagonić nas do drzwi. Skoro rozumiała, co to jest „plaża”, to stanowczo powinna mieć możliwość zasygnalizowania nam, że ma ochotę tam pójść, zamiast czekać, aż któreś z nas to powie.

– Gotowa? Pobawimy się na plaży! – oznajmiłam.

Następnego dnia znalazłam ostatni zapasowy brzęczyk w szafce. Kiedy wkładałam baterie, Stella stała u mojego boku i przyglądała mi się. Od dawna wiedziała, do czego służą brzęczyki. Wyciągnęłam do niej rękę. Stella obwąchała przycisk, a potem intensywnie się wpatrywała, jak mówię „plaża” do mikrofonu. Ledwie zdążyłam go ustawić w pobliżu drzwi, a już nacisnęła go kilka razy.

– Plaża – plaża – plaża – powiedziała Stella.

Miałam przeczucie, że coś takiego się stanie, tak samo jak wtedy, kiedy dodaliśmy jej przycisk „spacer”. Stella nie mogła poczekać nawet sekundy, żeby wygłosić jedno ze swoich ulubionych słów.

– Dobrze, Stello. Chodź, idziemy na plażę – powiedziałam.

Na szczęście zaprogramowałam guzik w momencie, kiedy akurat mogłam z nią wyjść. Byłaby niepocieszona, gdybym jej odmówiła za pierwszym razem, kiedy miała szansę powiedzieć mi, że chce odwiedzić swoje ulubione miejsce.

Kilka dni później o trzeciej nad ranem obudziło mnie głośne „plaża – plaża – plaża”. Stella bardzo rzadko mówiła w środku nocy. Raz czy dwa sygnalizowała „idziemy”, kiedy naprawdę musiała wyjść za potrzebą. A jakiś miesiąc wcześniej w środku nocy zawołała „pomocy”, co mnie bardzo zaalarmowało. Była druga godzina, a kiedy włączyłam światło, zobaczyłam, że Stella goni świerszcza po salonie. Ale poza tymi wyjątkowymi przypadkami nigdy się w nocy nie budziła, żeby coś powiedzieć.

– Plaża nie, Stello. Teraz spanie.

Nie zawsze dało się zabrać Stellę na plażę, kiedy o to prosiła. Ale nie ma nic złego w odmowie. Stella miała już dobrze utrwalone znaczenie słowa „plaża”, bo wypowiadaliśmy je zawsze, kiedy ją tam zabieraliśmy. W terapii AAC „kiedy osoba wie, co znaczy dane słowo, i rozumie, że naturalna reakcja nastąpi w odpowiednim momencie, można jej odpowiedzieć: »teraz już dość«, »kończymy« lub coś w tym rodzaju”[30]. Odpowiedź „nie” na prośbę nadal dostarcza wzmocnienia uczącemu się. Na przykład kiedy dziecko prosi przez cały dzień o ciastka czy słodycze, to prawdopodobnie w którymś momencie odpowiecie: „teraz nie pora na ciasteczka” albo „ciastka możemy zjeść później”. Nie trzeba się obawiać, że kiedy powiecie „nie”, dziecko przestanie rozumieć słowo „ciastka”. Kiedy zauważamy, co dziecko powiedziało, i reagujemy na to, nowe umiejętności się utrwalają.

Wielu rodziców, a nawet specjalistów obawia się programowania na urządzeniu dziecka słów bardzo motywujących. Ileż razy słyszałam ten sam komentarz: „Wolę nie zaczynać, bo będzie potem prosić o to w nieskończoność”. Zawsze wtedy myślę: „Ale czy nie o to właśnie chodzi w komunikacji? O to, by mieć możliwość rozmawiania o tym, o czym chce się rozmawiać? Komunikować, co nam chodzi po głowie i co w duszy gra?”. Wyobraźmy sobie, że ktoś wygłasza to zdanie à rebours: „On nigdy nie będzie chciał powiedzieć tego słowa, więc zdecydowanie powinniśmy mu je udostępnić”. Nigdy byśmy się nie zdecydowali na taki krok, ponieważ nie miałby on sensu.

Nawet jeżeli przez czas, gdy dzieci się uczą, będzie to dla nas spora niedogodność, każde z nich zasługuje na możliwość wypowiedzenia słów, które chce powiedzieć, wtedy kiedy chce je wypowiedzieć. Komunikacja nie powinna być obwarowana warunkami. Wielokrotnie byłam świadkiem, jak dorośli usuwali słowa z komunikatora dziecka albo chowali przed nim mówik, bo irytowało ich, że maluch za często coś powtarza. Jest to wręcz odpowiednik zaklejania dziecku ust taśmą, bo ciągle prosi o „ciastka”. Zamiast usuwać słowo z urządzenia czy w ogóle chować coś przed dzieckiem, najlepiej po prostu odpowiadać „nie”, „koniec”, „dość” lub „później”. W ten sposób mały użytkownik AAC ma okazję nauczyć się granic i jednocześnie zrozumieć znaczenie tych słów. Stanowi to także wzorzec dla dziecka, że samo również ma prawo powiedzieć „nie”. Uczymy słów, żeby umożliwić innym wyrażanie własnych myśli, niezależnie od tego, jakie by one były i kiedy by się pojawiły.

Z czasem, dzięki praktyce i cierpliwości, dzieci nauczą się, kiedy proszenie o coś jest dobrym pomysłem, a kiedy nie. Uczenie się jest procesem. Stella nie powtarzała „plaża – plaża – plaża” codziennie w nieskończoność. W końcu zorientowała się, kiedy mamy zwyczaj tam chodzić, i prosiła o plażę w bardziej stosownych momentach.

Kiedy nadeszła listopadowa zmiana czasu, cofnęliśmy zegarki o godzinę. Stella jeszcze raz nam pokazała, jak bardzo ważna jest dla niej rutyna. Między 15.30 a 16 wielokrotnie prosiła „jeść”. Przed zmianą czasu byłaby to godzina 16.30–17, czyli jej zwykła pora. Ale nie chciałam dawać jej kolacji tak wcześnie i zmieniać pór posiłku na początku tygodnia. Dawałam jej przysmaki, żeby jakoś przetrzymała, ale powtarzałam: „jeść będzie później”.

Minęło piętnaście minut.

– Pomocy – jeść – powiedziała Stella i zaszczekała.

– Wiem, wiem, Stello, ładnie czekasz. Jeść później.

Stella westchnęła. Posiedziała spokojnie jakieś dziesięć sekund.

– Kocham – nie – powiedziała. I poszła do sypialni.

Jake rozdziawił usta. – O rany!

Zasłoniłam usta dłonią. – No nie wierzę...

Kiedy nie zareagowaliśmy tak, jak Stella się spodziewała, uzupełniła swoją wypowiedź, mówiąc „pomocy – jeść”. A kiedy ponownie odmówiliśmy, obraziła się i ogłosiła, że nie jest z nas zadowolona. Nie tylko połączyła słowa i odpowiednio zmodyfikowała swoją wypowiedź, ale też zaangażowała się w jedną z pierwszych prawdziwych krótkich konwersacji. Na ogół mówiła nam, czego chce albo co myśli, a my jakoś reagowaliśmy. Tym razem usłyszała i zobaczyła moją odpowiedź i kiedy przekonała się, że nie nakarmię jej od razu, odpowiedziała na to, mówiąc „kocham – nie”.

Tworzenie zupełnie nowych wypowiedzi jest najważniejszym celem języka. Według Amerykańskiego Towarzystwa Mowy, Języka i Słuchu „ogromna większość zdań, których używamy w codziennej komunikacji, to zdania, których nigdy wcześniej nie wypowiedzieliśmy”. Co więcej, „tych zdań nie wypowiedział przed nami nikt w historii ludzkości”[31]. Jeżeli rozpoczynamy naukę języka od pojedynczych słów, możliwości komunikowania się są nieograniczone.

Nigdy wcześniej nie modelowałam „pomocy – jeść” ani „kocham – nie”. Stella miała już za sobą etap samodzielnego używania słów, które wcześniej modelowaliśmy. Przekroczyła próg łączenia dwóch wyrazów w zwroty, które już kiedyś od nas słyszała, gdy wypowiadaliśmy je werbalnie. Wchodziła na nowy obszar tworzenia własnych wypowiedzi i używania słów po swojemu, w sposób właściwy tylko dla niej. Korzystała z elementów, które już znała i słyszała, łączyła je, żeby tworzyć coś nowego. Zawsze najbardziej lubiłam tę fazę w nauczaniu mowy. Obserwowanie, jak dziecko przechodzi od mówienia pojedynczych słów, które już słyszało, do łączenia ich i tworzenia własnych, unikatowych wyrażeń, za każdym razem wydaje się cudem. A teraz obserwowałam to samo u swojego psa. „Jaki jest właściwie prawdziwy potencjał Stelli pod tym względem?”, zastanawiałam się. „Czy ja choćby otarłam się o powierzchnię tego, co próbuje mi komunikować i czego mogłaby się nauczyć, gdyby miała do dyspozycji większy zasób słownictwa?”.

W połowie listopada Stella tworzyła już co najmniej jeden nowy dwuwyrazowy zwrot dziennie. Nawet przy zaledwie jedenastu dostępnych słowach możliwych było sto dziesięć niepowtarzalnych dwuwyrazowych kombinacji, które mogła stworzyć. W trakcie różnych codziennych zajęć powtarzała też kilkakrotnie te same zwroty. Często wygłaszała komunikat „chodź – idziemy”, kiedy chciała nas wywołać z sypialni i wyjść na zewnątrz, „pa – spacer”, kiedy stała przy drzwiach gotowa do wyjścia na dłużej, i „kocham – bawimy się”, kiedy dłużej niż zazwyczaj bawiliśmy się w domu. Chociaż na początku wcale nie spodziewałam się, że Stella będzie łączyć słowa, to jednak te, którymi dysponowała, umożliwiły jej przekroczenie tego progu. Kiedy wybierałam dla niej słowa, były to przeważnie słowa kluczowe, które już rozumiała i które mogła zastosować w wielu różnych kontekstach. Gdybym wybrała głównie rzeczowniki, Stella nie mogłaby tworzyć tak funkcjonalnych komunikatów. Do tworzenia zwrotów konieczne są czasowniki. Mówimy przecież „bawimy się na plaży”, a nie „piłka – patyk”. Mówimy „jeść obiad”, a nie „jedzenie przysmak”. Zapewnienie dobrze przemyślanego słownictwa od samego początku utorowało Stelli drogę do osiągnięcia bardziej złożonych punktów zwrotnych w rozwoju mowy.

Po oswojeniu się z nowym miejscem Stella potrzebowała zaledwie jednego miesiąca, żeby wręcz eksplodować językiem i łączyć słowa. Zastanawiałam się, jak szybko doszłoby do tego przełomu, gdyby jej pierwsze brzęczyki stały w jednym pokoju, a nie w kilku pomieszczeniach na parterze domu, albo gdyby nie potrzebowała czasu na oswojenie się z całkiem nową przestrzenią do życia. Przez ostatnich kilka miesięcy Stella naprawdę dużo przeżyła. Ale nawet przy tych wszystkich zmianach nadal uczyła się w szybkim tempie. Miała zaledwie dziewięć miesięcy, a już codziennie zwracała się do nas krótkimi wyrażeniami.

Któregoś dnia podczas mycia naczyń wyjrzałam przez okno i zobaczyłam, jak Jake ze Stellą wracają ze spaceru. Stella, dumna jak paw, wlokła w pysku długą na półtora metra gałąź palmową. Uwielbiała podnosić ogromne gałęzie palmy podczas spacerów. Rwała je na strzępy i figlowała z pozostałym kawałkiem przez długość kilku przecznic, dopóki się nie znudziła. Jake pozwolił jej wnieść gałąź przez bramę, ale zanim weszli, kazał ją zostawić na dziedzińcu.

– Dostała szajby na jej punkcie. Nie chciała jej zostawić – powiedział.

Stella wypiła dużą porcję wody i uśmiechnęła się zadowolona. Skręciła za róg, żeby powiedzieć „bawimy się”, po czym podeszła do drzwi i nacisnęła „idziemy”.

– Idziemy się bawić, Stello?

Założyłam jej z powrotem smycz i wyprowadziłam ją na dziedziniec. Stella natychmiast rzuciła się na gałąź, zaczęła ją gryźć i potrząsać nią na wszystkie strony.

Mogła powiedzieć tylko „idziemy”, żeby poinformować, że znowu chce na podwórko. Ale powiedziała coś więcej. Połączyła „bawimy się” i „idziemy”, żeby uściślić, co chce robić. Nie chciało jej się sikać, nie chciała iść na kolejny spacer, chciała tylko jeszcze poszaleć ze swoją drogocenną gałęzią palmową, którą przyniosła z tak daleka.

Wewnętrzna motywacja Stelli do dzielenia się z nami swoimi myślami musiała być bardzo silna. Wcale nie miała łatwo ze składaniem słów. Musiała nacisnąć jeden guzik, przejść przez cały pokój albo wyjść za róg i dopiero nacisnąć drugi. Łatwy dostęp do pomocy komunikacyjnych pozytywnie wpływa na korzystanie z nich. Widziałam to z pierwszej ręki u Stelli. W nowym mieszkaniu, gdzie wszystkie brzęczyki były tylko o parę kroków od siebie, było jej znacznie wygodniej niż w dawnym olbrzymim domu, gdzie guziczki stały w rozmaitych miejscach. Widziałam to w działaniu. Niektóre systemy AAC wymagają od dzieci poruszania się między sześcioma lub siedmioma różnymi stronami na tablecie zawierającymi różne słownictwo tematyczne. Dzieci korzystające z urządzeń pozwalających znaleźć dowolne słowo po naciśnięciu dwóch czy trzech symboli porozumiewają się ze znacznie większą łatwością. Zastanawiałam się, jak jeszcze mogłabym Stelli ułatwić sprawę. Czy komunikowałaby więcej, gdyby wszystkie brzęczyki były w tym samym miejscu? Czy też byłoby jej trudniej odróżnić je od siebie?

Nie chciałam, żeby musiała błąkać się po całym mieszkaniu, by móc nam komunikować swoje zawiłe myśli. Szybko przemyślałam możliwość przeniesienia wszystkich przycisków w jedno miejsce. Ale za kilka tygodni mieliśmy jechać na święta na Środkowy Zachód. To nie był odpowiedni czas, żeby wprowadzać duże zmiany w rozmieszczeniu przycisków. Chciałam, żeby Stella komunikowała się swobodnie, kiedy nas nie będzie, i chciałam być przy niej, żeby zobaczyć, jak zareaguje na nowy układ. W ten sposób mogłam jej ułatwić dalszą naukę i zdecydować, czy potrzebne są jakieś poprawki.

W okolicach Święta Dziękczynienia złapałam paskudną infekcję. Przez cały tydzień leżałam w łóżku z wysoką gorączką i zupełnie straciłam głos. Stella całymi dniami leżała tuż obok mnie. Zwinięta w kłębek kładła mi głowę na piersiach. Od czasu do czasu lizała mnie po twarzy. To było u niej nietypowe. Normalnie zawsze kładła się w nogach łóżka.

W poniedziałek, najgorszy dzień choroby, Stella o nic mnie nie prosiła. Nie prosiła, żeby ją wyprowadzić ani o zabawę, spacer czy plażę. Wiedziała, że nigdzie nie pójdę. Raz tylko w środku dnia zeskoczyła z łóżka. Nasłuchiwałam, jak szła do salonu.

– Kocham – powiedziała.

Przybiegła z powrotem do sypialni i położyła się koło mnie.

– Dziękuję Stello. Też cię kocham, pieseczku.

Pod koniec tygodnia, kiedy skończyłam oglądać ostatni film dokumentalny na Netflixie, który mnie jeszcze zainteresował, usiadłam na łóżku i rozejrzałam się po ścianach. Przeczytałam wszystkie książki przyniesione z biblioteki, obejrzałam wszystkie filmy, które mnie choć trochę ciekawiły, i pojęcia nie miałam, co mam robić przez resztę dnia. Patrzyłam na Stellę. „Ludzie powinni wiedzieć, co ona potrafi”, pomyślałam: „A gdyby tak naprawdę się dowiedzieli?”.

Otworzyłam nowy dokument tekstowy na laptopie. Nie wiedziałam za bardzo, co chcę napisać. Ale palce same zaczęły stukać w klawiaturę i wiedziały, od czego zacząć.

„Uczę mojego psa mówić”, napisałam na górze strony. Uśmiechnęłam się na widok tych słów.

Nie wiedziałam jeszcze, dla kogo właściwie to piszę i co z tym tekstem kiedyś zrobię, ani czy w ogóle skończę. Ale myśli płynęły do mnie ze wszystkich stron. Przypominałam sobie, czego nauczyłam się na studiach, i historie z praktyki logopedycznej, rozmyślałam nad tym wszystkim, co Stella dotąd osiągnęła. Zapisywałam pytania, które nieustannie rodziły mi się w głowie, i pomysły na to, czego jeszcze mogłabym spróbować. Pisałam i pisałam.

Zanim się obejrzałam, miałam już cały folder z plikami pełnymi pomysłów, pytań i wyjaśnień dotyczących naszej dotychczasowej drogi. Może któregoś dnia napiszę świetny artykuł o tych doświadczeniach i wyślę go do jakiegoś czasopisma? A może wystąpię z tym na czyjejś stronie internetowej czy na jakimś blogu? Czułam niesamowity dreszcz ekscytacji, rozmyślając o zdolnościach komunikacyjnych Stelli i zastanawiając się, jak przekazać jej historię światu, kiedy przyjdzie na to czas.

JAK UCZYĆ PSA

• Modeluj zwroty złożone z dwóch wyrazów. Ułatwiaj psu uczenie się łączenia słów, mówiąc do niego krótkimi zwrotami, jednocześnie używając komunikatora. Kiedy pies zacznie często używać pojedynczych słów, możesz oczekiwać, że pojawią się pierwsze połączenia.

• Programuj na urządzeniu słowa, na które pies silnie reaguje. Czy są jakieś słowa, na których dźwięk twój pies bardzo czeka, albo takie, które musisz mówić szeptem, żeby pies nie dowiedział się o twoich planach? Jeżeli pies rozumie jakieś słowo, daj mu też szansę używania go.

• Nie ograniczaj psu dostępu do słów. Jeżeli nie możesz powiedzieć „tak”, kiedy pies o coś prosi, albo jeśli prosi ciągle o to samo, reaguj słowami: „nie”, „dość”, „koniec”, „później”, ale nie zabieraj psu komunikatora. Daj mu okazję, by nauczył się granic i wiedział, jak często może o coś prosić. Pies musi mieć czas, żeby nauczyć się społecznych zasad używania języka.

ROZDZIAŁ 13

Pomocy!

Następnego ranka po powrocie ze Środkowego Zachodu, gdzie spędziliśmy Boże Narodzenie, przygotowywaliśmy się z Jakiem na pieszą wyprawę. Pakowaliśmy właśnie plecaki, gdy Stella przebiegła przez salon.

– Chodź – chodź – chodź – chodź – kocham – powiedziała. Jej mowa ciała kompletnie się zmieniła. Poprzedniego dnia, witając się z nami po rozstaniu, była niezwykle uradowana, teraz stała się zatroskanym, nerwowym szczeniakiem, pełnym obaw, że opiekunowie znowu go opuszczą. Podkuliła ogon, który niemal schował się między tylne nogi, i stała przy drzwiach ze zwieszoną głową. I właśnie nam powiedziała, że tym razem wolałaby się wybrać z nami.

– Tak, Stello, chodź, chodź z nami! Też cię kocham! Jedziemy na wycieczkę. Jake, Christina i Stella, będzie spacer!

Widząc, jak przypinam jej turystyczną miskę do plecaka, Stella zamerdała ogonem. Podrapałam ją za uszami i pocałowałam.

– Nie zostawimy cię, nic się nie martw, malutka!

Ja też za nią tęskniłam przez święta. Wcześniej nigdy nie zostawialiśmy jej na dłużej niż długi weekend. Podczas wyjazdu logowaliśmy się codziennie do kamery w hoteliku dla psów, żeby sprawdzić, jak sobie radzi. Wydawało się, że świetnie się bawi w towarzystwie innych psów, ale zastanawiałam się, czy nie dręczy jej strach, że po nią nie wrócimy. „Czy przez ten czas w ogóle myślała o nas i naszym domu? Czy może uznała, że na zawsze zamieszka w hoteliku? Czy też zabawa z nowymi przyjaciółmi absorbowała ją bez reszty?”.

Podczas lotu do San Diego zastanawialiśmy się z Jakiem, jak możemy poustawiać przyciski Stelli, żeby wszystkie były w jednym miejscu.

– A gdyby tak zrobić dla niej jedną dużą tablicę komunikacyjną? Wzięłabym arkusz z grubego kartonu i umocowałabym wszystkie brzęczyki w rzędach. Podobnie jak te komunikatory, których używam w pracy. Zostawiłoby się więcej miejsca między guzikami, żeby mogła przejść – planowałam. Gdyby wszystkie przyciski były na jednej planszy, moglibyśmy je przenosić do różnych pomieszczeń i zabierać w podróż. A Stella nie musiałaby się za każdym razem na nowo uczyć, gdzie leży który przycisk. Wszystkie byłyby w tym samym miejscu.

Zmiana komunikatorów AAC może być trudnym momentem. Wiele razy wprowadzałam dzieciom nowe układy i każde reagowało inaczej. Niektóre dzieci są od początku zaintrygowane nowym zestawem dostępnego słownictwa i zaczynają z nim eksperymentować. Niektóre rzucają tabletem o ścianę ze złości i frustracji. Inne używają starego systemu na zmianę z nowym, żeby wybadać, który lepiej im służy. Byłam bardzo ciekawa, co zrobi Stella.

Z drugiej strony martwiłam się... A jeśli zniweczę to, co Stella osiągnęła? Może straci motywację do porozumiewania się za pomocą słów, bo będzie to dla niej za trudne? A jeśli, mimo najlepszych intencji, odbiorę jej zdolność mówienia? Bo może cała ta koncepcja trzyma się na tym, że guziki stoją osobno, żeby mogła je odróżnić? Wkraczamy na niezbadany teren. W samolocie plan wydawał nam się rozsądny, ale teraz, kiedy byłam znów w domu i widziałam, jak Stella świetnie się porozumiewa za pośrednictwem obecnego systemu, wahałam się, czy taka poważna zmiana będzie słuszną decyzją.

Jako logopedka nigdy w pełni nie rozumiałam, jak trudną rzeczą dla rodziców dziecka niemówiącego jest poważenie się na wprowadzenie nowego systemu AAC. Osobiście widziałam w tym tylko olbrzymie korzyści, nowe możliwości nauki i komunikacji. Oczekiwałam, że rodzice też będą się z tego cieszyć. Tymczasem przeważnie zachowywali ostrożność i mieli mnóstwo wątpliwości. Najczęściej przeżyli już całe lata ze starym systemem i włożyli tyle wysiłku, żeby się go nauczyć. I to oni musieli patrzeć, jak dziecko stresuje się nowymi przeszkodami. Dlatego niezwykle istotne jest rozpoczęcie od dobrego systemu, który na wiele lat zapewni dziecku wspieranie rozwoju mowy. Jest dużo świetnych pomocy komunikacyjnych, dzięki którym możemy na samym starcie nastawić je na rozwój. Radykalne zmiany systemu AAC nie są dobre dla dzieci. W przypadku Stelli była ta ogromna różnica, że nie wiedziałam, jaki ma potencjał i dokąd właściwie zmierzamy. Posuwaliśmy się z nią krok po kroku naprzód, metodą prób i błędów, eksperymentując i ucząc się po drodze.

Przypomniałam sobie Olivera, który po usprawnieniu programu językowego zyskał dostęp do znacznie większych zasobów słownictwa i możliwości komunikacji. Nie mogłam tak po prostu siedzieć i patrzeć, jak Stella robi postępy, i nie dostosowywać się do nich. Musiałam spróbować czegoś nowego. Chciałam dać jej szansę na wykorzystanie wszystkich możliwości. Grace zauważyła: „W najgorszym razie możesz wrócić do starych ustawień. Zawsze można spróbować”.

Kilka dni później przyniosłam ze sklepu kawałek grubej dykty. Była na tyle solidna, żeby się nie ślizgać i nie podrzeć, ale wystarczająco lekka, żeby ją łatwo przenosić. Jake położył ją na wolnym kawałku podłogi na końcu salonu, kilka kroków od drzwi wejściowych. Przeszłam się po mieszkaniu i pozbierałam wszystkie dziewięć przycisków Stelli. Dwa („spacer” i „pa”) popsuły się, kiedy nas nie było, ale w drodze już były dwa kolejne komplety. Stella stała na środku, śledząc każdy mój ruch.

Na płycie mogło się zmieścić piętnaście guzików. Miejsca było na tyle dużo, że Stella mogła między nimi swobodnie przechodzić. Stwierdziłam, że tyle słów wystarczy jej przynajmniej na jakiś czas. Ułożyłam brzęczyki w kwadrat trzy na trzy po lewej stronie płyty, zostawiając miejsce po prawej na następne słowa, kiedy przyjadą nowe zestawy. Stella stała nad tablicą, przyglądając się nowym ustawieniom.

– Patrz, Stello. To są te same twoje słowa – powiedziałam. Nacisnęłam wszystkie w jednym rzędzie, powtarzając je werbalnie. Stella popatrzyła na mnie i uciekła. Wskoczyła na kanapę i zwinęła się w kłębek. Już wyglądała na bardzo zestresowaną.

– Kocham cię, Stello – powiedziałam, naciskając odpowiedni guzik. – Wszystko dobrze, piesku. – Stella zeskoczyła z kanapy. Opuściła głowę, podkuliła ogon i poszła do sypialni. Najwyraźniej bała się zmian zachodzących w salonie.

Przez resztę wieczoru modelowałam słowa. Wróciłam do tej samej częstotliwości, od której zaczynaliśmy na samym początku: powtarzałam każde słowo kilka razy werbalnie, jednocześnie naciskając guziki ułożone w nowym miejscu. Mimo że Stella wszystkie je znała i od dawna ich używała, był to czas ponownej nauki. Przypomniałam sobie wtedy, jak kiedyś wzięłam telefon Jake’a i chciałam na nim znaleźć jakąś aplikację. Chociaż mieliśmy dużo tych samych, a ikony były przecież identyczne, nie miałam pojęcia, gdzie są. Jake miał zupełnie inny rozkład w telefonie. Zwykle musiałam go pytać albo wpisywać nazwę w wyszukiwarkę.

Stella obserwowała mnie z odległości kilkudziesięciu centymetrów, ale nie podchodziła do nowej tablicy. Wycofywała się albo na swoje posłanie, albo na kanapę, albo kładła się przy moich nogach i tylko czasem spoglądała w górę smutnymi, szczenięcymi oczami. Jej świat stanął na głowie. Sprzęt, którego używała codziennie, wyglądał teraz zupełnie inaczej. Mową ciała wołała o miłość, otuchę i wsparcie. Postanowiłam, że popróbuję jeszcze przez kilka dni, a jeśli to nic nie da, wrócimy do starego układu.

Następnego ranka wyszłam z sypialni ze Stellą. Na ogół sama mówiła nam, czego chce, ale teraz wiedziałam, że będę musiała jej pomóc. Podeszła prosto do miski i łapką pomacała puste miejsce, gdzie jeszcze niedawno leżał guzik „jeść”. Patrzyłam na nią, jak szła do salonu, gdzie przystanęła przed nową tablicą i zaczęła potrącać wszystkie brzęczyki po kolei. Za każdym razem, kiedy aktywowała słowo, przekrzywiała głowę na bok i naciskała brzęczyk jeszcze raz lub dwa. To bardzo ważny krok dla użytkowników AAC. Badała z namysłem wszystkie słowa, żeby zorientować się, jak teraz działają.

Kiedy raz trafiła na przycisk „pomocy”, zaczęła mówić to w kółko: „pomocy – pomocy – pomocy – pomocy – pomocy”. Prosiła o pomoc tak samo jak ja, kiedy czegoś szukałam na telefonie Jake’a. Stella tymczasem zeskoczyła z płyty i wpatrzyła się we mnie.

– Pomocy, piesku? No chodź tu. – Usiadłam na podłodze, żeby się z nią zrównać. Sięgnęłam ręką do pierwszego rzędu, żeby trzy-cztery razy zamodelować „jeść”. Stella zaczęła machać ogonem, polizała mnie i podreptała do miski z karmą.

Po raz kolejny przekonałam się, jak silna była jej wewnętrzna motywacja do komunikowania się. Bo wszyscy mamy dwa rodzaje motywacji: wewnętrzną i zewnętrzną. Motywacja wewnętrzna to niezależne od okoliczności pragnienie skłaniające do podjęcia jakiegoś działania. Motywacja zewnętrzna to z kolei chęć zrobienia czegoś dla nagrody. Stella nie dostawała smaczków ani innych nagród poza naturalną reakcją na jej komunikaty, kiedy badała nowe ustawienie przycisków. Chociaż motywowanie zewnętrzne, takie jak nagradzanie przysmakami, może się wydawać korzystne i skuteczne, to badania w zasadzie wykazują, że u ludzi dostarczanie zewnętrznej motywacji w dłuższej perspektywie może osłabić motywację wewnętrzną[32]. W niedawno przeprowadzonych analizach w obszarze motywacji wewnętrznej i zewnętrznej czytamy, że „128 eksperymentów prowadziło do wniosku, że materialne nagrody często wywierają negatywny skutek na motywację wewnętrzną. Kiedy instytucje, rodziny, szkoły, przedsiębiorstwa czy drużyny sportowe skupiają się na krótkoterminowych wynikach i optują za kontrolowaniem ludzkiego zachowania, długofalowo okazuje się to bardzo szkodliwe”[33].

Zjawisko motywacji wewnętrznej odkryto u ssaków naczelnych, u których zauważono motywację do rozwiązywania łamigłówek, kiedy nie łączyło się to z nagrodą w postaci pokarmu. Małpy, które badały łamigłówki z czystej ciekawości i dla przyjemności, osiągały lepsze wyniki niż zwierzęta, które nagradzano rodzynkami[34]. Według mojej hipotezy psy również przejawiałyby silną wewnętrzną chęć do różnych działań, gdyby dano im szansę na wykorzystanie takiej motywacji. Z całą pewnością przysmaki nie były dla Stelli wszystkim.

Stella mogła dać za wygraną. Mogła dalej skrobać łapą w pustych miskach na wodę i karmę. Mogła stać przy drzwiach i skomleć za każdym razem, kiedy chciała wyjść. Mogła trącać nosem obrożę, którą zakładamy jej na plażę, żeby nam pokazać, że chce iść nad ocean. Ale nie robiła tego. Jej umiejętności komunikacyjne wykraczały znacznie poza formułowanie prostych próśb do nas. Czuła własną wewnętrzną motywację, żeby zorientować się w nowym układzie swoich słów i znowu ich używać. Chciała odzyskać swoje słowa, żeby się dzielić myślami o tym, co się dzieje, co zauważyła, i czego brakuje w jej porządku dnia.

Stella leżała na kanapie, drąc na strzępy pluszową papugę i śmiecąc naokoło. Była mocno zestresowana. W ciągu ostatnich kilku dni zniszczyła całkowicie już drugą zabawkę. Ostatnio bawiła się w ten sposób jako mały szczeniak. Najwyraźniej próbowała rozładować frustrację.

Znacznie częściej też żałośnie skomlała. Wcześniej weszłam do salonu i zobaczyłam, jak stoi bezradna, zagubiona i smutna. Pogłaskałam ją i rzuciłam piłeczkę, ale się nie uspokoiła.

Bardzo mi było przykro patrzeć, jaka jest rozstrojona. Wiele razy w ciągu tych pierwszych kilku dni zastanawiałam się, czy nie wrócić do starego rozmieszczenia przycisków. Może Stella nie jest w stanie wykształcić bardziej zaawansowanych sprawności ponad to, co już osiągnęła? Może nie warto narażać jej na taki stres tylko z tego powodu? Ale przypomniałam sobie, że Stella potrafi wykorzystać cały swój potencjał komunikacyjny. „Jeszcze jeden dzień poczekajmy”, pomyślałam, „a potem najwyżej postawię przyciski tak, jak dawniej stały”.

W trzeci dzień po zmianie pojawiła się iskierka nadziei. Stella pokazała mi, że moje starania nie były daremne. Podeszła do nowej tablicy i znowu nacisnęła wszystkie brzęczyki. A kiedy trafiła na „pomocy”, powiedziała to słowo jeszcze cztery razy.

– Pomocy – pomocy – pomocy – pomocy. – Stella podeszła do miejsca przy drzwiach, gdzie dawniej stał przycisk „idziemy”. Poskrobała łapą, zaszczekała na mnie i w końcu znowu powiedziała: „pomocy – pomocy”. Podeszłam do tablicy z przyciskami, zamodelowałam kilka razy „idziemy”, a potem ją wyprowadziłam.

Później, kiedy wypiła całą wodę, wylizała pustą miskę, podrapała miejsce, gdzie dawniej był przycisk „woda”, i przeszła przez całe mieszkanie.

– Pomocy – powiedziała.

– Pomóc ci, Stello? – Podeszłam do tablicy komunikacyjnej. – Woda, woda – powiedziałam zwyczajnie i za pomocą guzika. Stella przyglądała się bacznie mojej stopie jak zaciekawiona uczennica. Chciała się nauczyć, gdzie teraz znajdują się jej słowa.

Według tego schematu przeszła prawie wszystkie swoje słowa kilka razy w ciągu tygodnia. Czasami wzywała pomocy już bez skrobania w poprzednie położenia brzęczyków. Siadałam razem z nią na podłodze koło tablicy i modelowałam wszystkie słowa po kilka razy. Miałam wrażenie, że znalazłyśmy się razem w jednej bańce komunikacyjnej.

– Pomocy – mówiła Stella.

Zaczęłam iść w stronę tablicy z przyciskami.

– Kocham – pomocy. – Stella zamerdała ogonem, kiedy zbliżyłam się do przycisków.

– Też cię kocham, Stello. Pomóc ci? – Zaczęłam od dolnego rzędu i przyciskałam brzęczyki po kolei, powoli wypowiadając każde słowo. – Kocham, bawimy się, idziemy...

Stella pomachała ogonem, podeszła do górnego rzędu na tablicy i po raz pierwszy w nowym ustawieniu powiedziała „idziemy”.

– No dobrze, piesku, idziemy.

Na tym etapie zdolności komunikacyjne Stelli, jej umiejętność rozwiązywania problemów i świadomość, kiedy potrzebna jest nasza pomoc, okazały się nadzwyczajne. Potrafiła w pełni wykorzystać swoją inteligencję i nawet w tej przytłaczającej dla siebie sytuacji znalazła twórczy sposób na rozpracowanie nowego ustawienia przycisków. „Pomocy” nigdy nie było jednym z najczęściej używanych przez nią słów. Ale w tym nowym, nieznanym kontekście zaczęła go używać bez przerwy, żeby się nauczyć, gdzie teraz są wszystkie jej słowa.

Dzień po dniu Stella coraz sprawniej korzystała z komunikatora. Spędzała sporo czasu na naciskaniu różnych guzików sama, żeby zobaczyć, co się stanie, i bardzo uważnie wsłuchiwała się, kiedy Jake lub ja modelowaliśmy słowa. Nie było zaskoczeniem, że w pierwszej kolejności nauczyła się swoich ulubionych słów. Pod koniec pierwszego tygodnia z nową tablicą wpadłam do domu na lunch w środku dnia, bo jedno z moich spotkań zostało odwołane. Stella jak zwykle przywitała mnie wesoło.

– Plaża – plaża – plaża – plaża – plaża – powiedziała na wstępie.

Może wcale nie chodzi jej o plażę. „Może nadal eksperymentuje z guzikami”, pomyślałam. Bardzo rzadko przychodziłam do domu w porze lunchu, więc nie byłam pewna, czy taka prośba w środku dnia powszedniego była u niej czymś zwykłym. Akurat jadłam kanapkę i ociągałam się z odpowiedzią.

– Plaża – plaża – nie ustępowała Stella. Popatrzyła na mnie, podeszła do obroży, którą nosiła na plażę, powąchała ją i znowu popatrzyła na mnie.

Udowodniła, że nie miałam racji, i nie mogłam być szczęśliwsza.

– Nie, plaża nie teraz, piesku. Przepraszam, malutka. Idziemy tylko na dwór. – Kilka razy nacisnęłam stopą guzik „idziemy” i zabrałam ją na dziedziniec. Widać było, że wkrótce zapamięta, gdzie jest to słowo.

Dokładnie po tygodniu od zmiany ustawień Stella mówiła już tak jak wcześniej. Korzystała z każdego słowa podobnie, jak to na ogół robiła przed przestawieniem przycisków. Ta konsekwencja świadczyła o tym, że Stella już zapamiętała, w których miejscach są które słowa. Poza tym że wróciła do swojej zwykłej rozmowności, Stella założyła przy tablicy swoją nową bazę. Przynosiła tam zabawki, kładła je na pustej przestrzeni między przyciskami, siadała na planszy i często ją lizała. Czasami ucinała sobie drzemkę z głową na tablicy. Przed przeniesieniem przycisków nigdy nie spędzała czasu w tej części mieszkania. Teraz uznała tablicę za coś swojego. Wiedziała, że należy do niej, i chciała przebywać w jej pobliżu.

Dzieci również dochodzą do takiej fazy ze swoimi komunikatorami. Kiedy zaczynają się do nich bardziej poczuwać i uznają, że mówik należy do nich, to jeśli mogą, zawsze noszą go ze sobą, przytulają, odsuwają ręce innych ludzi. Ucieszyłam się, że Stella chce spędzać czas przy swojej tablicy i uważa ją za swoją. W ciągu zaledwie tygodnia zestresowana i zdezorientowana suczka zaczęła samodzielnie eksplorować słowa i prosić o pomoc, a następnie wróciła do swoich wcześniejszych wzorców komunikacyjnych i zadomowiła się przy swojej tablicy. Byłam bardzo ciekawa, co przyniesie kolejny tydzień.

Stella niezbyt dobrze znosi deszcz. W południowej Kalifornii rzadko pada, ale kiedy już pada, Stella jest wyjątkowo nieswoja. Kiedy w deszczowy dzień chcemy ją wyprowadzić na spacer, ucieka z powrotem do drzwi. Sika tylko pod schodami na naszym dziedzińcu, gdzie zbytnio nie moknie. W słotne dni wiedzieliśmy, że Stella będzie chodziła po mieszkaniu. Bez dłuższego spaceru czy wybiegania się po plaży zazwyczaj roznosiła ją energia. Padało już trzeci dzień i przez ten czas nie byliśmy na dłuższym spacerze ani na plaży.

Stella wydała ostre, przenikliwe szczeknięcie, które rozniosło się echem po całym mieszkaniu, po czym pomaszerowała do swojej tablicy.

– Plaża – nie – powiedziała, wpatrzyła się we mnie i znowu zaszczekała.

– No tak, piesku, nie poszliśmy na plażę. Nie idziemy na plażę, bo pada.

Stella zaskomlała i wyjrzała przez okno.

– No chodź, pobawimy się zabawkami!

Stella smętnie kręciła się koło drzwi.

– W porządku, piesku. Bawimy się!

– Nie – powiedziała Stella. Znowu zaskomlała i położyła się z głową między łapami.

Stella już oficjalnie przeszła na wyższy stopień stosowania języka. Po całym tygodniu powtórnej nauki łączyła słowa prawie za każdym razem, kiedy się odzywała. Tworzenie złożonych zwrotów stało się teraz dla niej znacznie łatwiejsze, bo nie musiała w połowie myśli wędrować za przyciskami po całym mieszkaniu. Odzywała się dużo częściej i tworzyła coraz więcej niepowtarzalnych wypowiedzi.

Mimo że Stella znała już lokalizacje poszczególnych słów, zdarzało się, że przechodząc po tablicy, przypadkowo aktywowała któryś guzik tylnymi łapami. Za każdym razem, kiedy to się zdarzało, odwracała się gwałtownie, patrzyła na swoją łapę, a potem na mnie. Wyglądało to tak, jakby chciała mi zasygnalizować, że wcale nie miała tego na myśli. W pierwszym tygodniu takie przypadkowe trafienia zdarzały się prawie za każdym razem, kiedy wchodziła łapami na tablicę. Teraz, kiedy zaczęła uważniej stąpać między rzędami, było to coraz rzadsze. Stella zawsze świetnie się rozwijała, kiedy dostawała szansę i czas na naukę.

Dziesiątego dnia z nowym ustawieniem znowu padał deszcz, a Stella znowu przekroczyła nowy próg.

– Pomocy – plaża – kocham – powiedziała.

Jake wyjrzał z kuchni.

– To ona?

– Nie inaczej – odparłam.

Stella intencjonalnie wypowiedziała trzy słowa po sobie, kiedy z powodu deszczu nie byliśmy przez parę dni na plaży. Dotychczas zdarzało jej się to tylko wtedy, gdy eksperymentowała z guzikami. Ale tym razem było inaczej. Bardzo świadomie celowała w każdy z przycisków. A cała wypowiedź miała sens w istniejącej sytuacji. Było normalne, że Stella mówiła „pomocy”, kiedy czuła się bezradna. Na ogół też używała „kocham” w znaczeniu „proszę”. Często dodawała „kocham” do swoich próśb, jeżeli za pierwszym razem odpowiadaliśmy „nie”.

Byliśmy wstrząśnięci tym, że nasz pies powiedział aż trzy słowa z sensem, a tymczasem Stella mówiła nadal.

– Kocham – woda – powiedziała. Stała obok swojej plażowej uprzęży. Teraz użyła słowa „woda”, żeby nawiązać do plaży. Ponieważ wciąż nie spełniliśmy jej życzenia, znalazła inny sposób, żeby poprosić o to samo. To był zupełnie nowy poziom złożoności.

Pierwsze dziesięć dni, kiedy Stella korzystała z nowej tablicy, przyniosło nam dużo nadziei i zachęty. Utwierdziłam się w przekonaniu, że aby zobaczyć nowe rezultaty, trzeba próbować nowych rzeczy. Zastanawiałam się, co by było, gdybym od początku uczyła Stellę słów w taki sposób. Za każdym razem, kiedy u Stelli następował kolejny przełom, rodziły się nowe pytania i nowe pomysły. Czy szybciej zaczęłaby łączyć słowa? Czy może nauka zajęłaby więcej czasu, bo słowa nie byłyby blisko rzeczy, o które prosiła? Trudno było odgadnąć, jak wszystko by się potoczyło, gdybym wcześniej wprowadziła taką zmianę albo od tego zaczęła. Mogłam tylko posuwać się naprzód krok po kroku, obserwować wzorce, stawiać pytania i szukać na nie odpowiedzi. Może kiedyś będę miała jeszcze jednego psa, a może ktoś inny podejmie się nauczania czworonoga, korzystając od początku z dużej tablicy ze słowami – wtedy będzie można porównać tempo postępów. Teraz, kiedy Stella osiągała takie świetne wyniki z nowym rozkładem słów, stwierdziłam, że już pora zapełnić puste miejsca na tablicy.

JAK UCZYĆ PSA

• Zapewnij psu wsparcie, kiedy postanowisz zmienić rozkład komunikatorów. Nawet jeśli pies używa już słów samodzielnie, po zmianie ich położenia będzie potrzebował pomocy, żeby wrócić do tego etapu.

• Częściej modeluj słowa. Modeluj tak często jak na początkowym etapie wprowadzania słów. Im częściej pies widzi słowa w użyciu, tym skuteczniej zapamięta nowe rozmieszczenie.

• Ułatwiaj psu komunikowanie się. Jeżeli chcesz umieścić słowa na jednej większej planszy, pamiętaj o odpowiedniej przestrzeni między przyciskami, żeby pies mógł każdego z nich dosięgnąć, chodzić wokół tablicy, a także po niej między rzędami przycisków.

• Stwarzaj psu okazje do nauki. Jeżeli w ciągu kilku dni nie zauważysz u psa postępów, możesz skłaniać się do przywrócenia starego układu. Oswojenie się z nowością i powtórna nauka mogą trwać jakiś czas. Zanim podejmiesz decyzję, daj psu co najmniej tydzień lub dwa.

• Obserwuj wzorce komunikacyjne psa. Kiedy pies zaczyna używać słów podobnie jak przed zmianą rozmieszczenia, to znak, że osiągnął już swój dawny poziom i jest gotowy czynić dalsze postępy.

ROZDZIAŁ 14

Automatyczne ruchy

– Myślisz, że Stella mówiłaby do nas po imieniu, gdyby mogła? – zapytałam Jake’a.

Siedziałam na kanapie, wpatrując się w dwa nowe pudełka brzęczyków. Miałam już gotową listę trzydziestu słów, które chciałam dodać do tablicy Stelli. Miejsca było tylko na sześć i miałam ogromny problem z wyborem. Chciałam, żeby mogła mówić wszystkie słowa, jakich potrafiłaby się nauczyć. Raz jeszcze zadałam sobie pytanie: „Co Stella słyszy od nas przez cały czas? Które słowa już rozumie? Które słowa pomogą jej komunikować rozmaite doświadczenia?”.

U małych dzieci jednym z pierwszych sposobów na łączenie słów są kombinacje osoby (imię, mama, tata) z czynnością lub obiektem, np. „mama jedzie”, „tata piłka”[35]. Ponieważ Stella już łączyła słowa, chciałam dać jej możliwość tworzenia zwrotów odpowiadających pod względem rozwojowym umiejętnościom, które już przejawiała. Dodanie do tablicy naszych imion pozwoliłoby Stelli uściślić, o kim mówi lub do kogo się zwraca. Byłam ciekawa, czy Stella w ogóle myśli o mnie i Jake’u, kiedy nas nie ma przy niej. Czy zapytałaby o nas, gdyby nie było nas w domu? Czy mówiłaby tylko o osobach, które akurat są w pobliżu? Czy wskazywałaby, z kim chce pójść na spacer? Czy używałaby własnego imienia, by podkreślić coś, co sama właśnie robi, czy raczej po to, by dać nam znać, że obserwuje nasze zachowania?

Nagrałam „Stella”, „Jake”, „Christina” na trzy z sześciu nowych brzęczyków.

Wolałam użyć imion Christina i Jake niż słów „mama” i „tata”. Stella tych słów nie znała. Mieszkała z nami już prawie rok i nieustannie słyszała, jak zwracamy się do siebie po imieniu. Wiedziałam zresztą, że rozpoznawała i rozumiała nasze imiona. Po pracy, kiedy mówiłam jej: „Jake wraca”, biegła do okna, żeby rozejrzeć się za jego autem. Na plaży dla psów Jake prosił: „Szukaj Christiny”, i Stella biegała tak długo, aż mnie znalazła. Zwykle też na bieżąco komentowaliśmy to, co robimy ze Stellą, ciągle wtrącając nasze imiona. Zwroty takie jak „Stella i Jake na spacer”, „Stella i Christina się bawią” były na porządku dziennym.

Musiałam wymienić guziki „pa” i „spacer”, które się kilka tygodni temu popsuły, a to znaczyło, że zostało nam miejsce na tylko jedno słowo. Ze swoim obecnym leksykonem Stella mogła nam powiedzieć, co chce robić, dokąd chce pójść, poprosić o pomoc, zaprotestować („nie”). Ale nie miała sposobu, żeby powiedzieć nam, że podoba jej się to, co robimy.

– My jej ciągle mówimy, że jest dobrym pieskiem. Ona też powinna mieć możliwość powiedzenia nam, że dobrze się zachowujemy w jej oczach – powiedziałam do Jake’a. I wgrałam słowo „dobrze” na szóstym brzęczyku.

Przyglądając się słowom Stelli, wróciłam myślami do zajęć z AAC na studiach. Musieliśmy wtedy tworzyć tablice komunikacyjne, na których było tylko dziewięć lub dwanaście słów, a następnie próbowaliśmy się komunikować z ludźmi za ich pomocą, zamiast używać mowy werbalnej. O tym, czy dobrze wybraliśmy słowa, mogliśmy wywnioskować na podstawie obserwacji tego, jak nasza tablica sprawdza się w interakcjach z innymi. Jeżeli ciągle brakowało nam słów, wiedzieliśmy, że trzeba wprowadzić poprawki. Teraz sama usiadłam nad tablicą Stelli, żeby przetestować, czy zwroty, których często używam, da się wypowiedzieć za jej pomocą. „Dobrze – Stella”, „Stella – idziemy – bawimy się”, „Christina – pomocy – Stella”, „Jake – Christina – jeść”, „kocham – Stella”, „plaża – nie. Spacer”. Ćwiczyłam, naciskając guziki prawą stopą. Jak dotąd szło dobrze. Mogłam teraz powiedzieć mnóstwo funkcjonalnych zwrotów.

Kiedy partnerzy komunikacyjni dobrze znają rozmieszczenie słów na urządzeniu osoby uczącej się, są w stanie znacznie efektywniej modelować słownictwo. Ćwicząc, tworzyłam już swoje plany motoryczne, żeby móc modelować sprawniej i szybciej, bez skanowania tablicy wzrokiem za każdym razem, kiedy chciałam coś powiedzieć do Stelli. O tym, jakie to jest ważne, dowiedziałam się ze szkolenia na temat akwizycji językowej poprzez planowanie motoryczne. Podczas warsztatów prowadzący polecali nam powtarzać każde nowe słowo na urządzeniu po pięć razy. Komunikatory, których używaliśmy, zawierały tysiące słów, nie zaledwie piętnaście, jak tablica Stelli. Po wypowiedzeniu słowa kilka razy z rzędu mieliśmy zamknąć oczy i spróbować powiedzieć to samo. Na ogół się udawało, chociaż czasem chybialiśmy o parę centymetrów. Było to możliwe, bo wykształciliśmy plan motoryczny dla położenia każdego słowa. Jeżeli lokalizacja słów się nie zmienia, znajdujemy je automatycznie. Planowanie motoryczne odpowiada nie tylko za pisanie na klawiaturze czy korzystanie z pomocy komunikacyjnych. Plany motoryczne tworzymy wszyscy przy niemal wszystkich czynnościach, wcale nie zdając sobie sprawy z tego, co robią nasz mózg i ciało. Kiedy, nie patrząc, zawiązujemy sznurówki, zmieniamy biegi w samochodzie, wyciągamy widelec z szuflady na sztućce lub gramy na instrumencie muzycznym, nasze ciała wykonują zautomatyzowane ruchy, wyuczone dzięki regularnemu powtarzaniu.

– Stella, chodź, bawimy się – zamodelowałam.

Stella wbiegła do salonu.

– Stella, Christina, bawimy się – powiedziałam, zanim poturlałam piłeczkę po podłodze.

Teraz, kiedy Stella dość często łączyła dwa słowa, a trzy od czasu do czasu, starałam się jak najczęściej modelować zwroty trzy- i czterowyrazowe. Mówiłam do Stelli krótkimi zdaniami, a także dodawałam coś do jej wypowiedzi, kiedy użyła jednego czy dwóch słów. Jest to znana technika usprawniania mowy, zwana „poszerzaniem”[36]. Kiedy Stella mówiła „jeść”, dokładałam „Stella – jeść” albo „Jake – Christina – jeść”. Kiedy Stella mówiła „chodź – idziemy”, dopowiadałam „Christina – chodź – idziemy” lub „chodź – idziemy – bawimy się”. Poszerzanie wypowiedzi Stelli utrwalało to, co powiedziała, a jednocześnie pokazywało jej przykłady innych słów, które mogła dodać do tych zwrotów w przyszłości. Gdybym na każde „idziemy” Stelli odpowiadała „Stella – idziemy”, trudniej byłoby jej się nauczyć, że może łączyć „idziemy” z innymi słowami, by tworzyć różne zwroty, takie jak „dobrze – idziemy”, „idziemy – bawimy się”, „idziemy – spacer”, „nie – idziemy”. Różnicowałam swoje reakcje, jak tylko się dało, żeby Stella zrozumiała, jak używać słów na wiele różnych sposobów.

W dniu, w którym dodałam sześć nowych słów, Stella nadal konsekwentnie używała pierwszych dziewięciu, zanim zaczęła eksperymentować z dodatkowymi. Na początku wydawało się, że nie obchodzi jej, że przycisków jest więcej. Dodanie nowych słów wcale nie wpłynęło na jej sposób korzystania z tablicy. Ucieszyłam się, że możemy zwiększać liczbę guzików, nie wpływając na plany motoryczne wcześniejszych słów. To dowód na to, że układ na urządzeniu jest funkcjonalny. Gdyby Stella musiała na nowo uczyć się słów za każdym razem po dodaniu nowych, to całą pracę umysłu zużyłaby na uczenie się od początku, zamiast poszerzać swój repertuar.

Stella podbiegła do tablicy i zaczęła naciskać nowe brzęczyki. Uruchamiała trzy lub cztery z rzędu, nie robiąc między nimi żadnych przerw. Przekrzywiała głowę to na lewo, to na prawo, wsłuchując się w brzmienie poszczególnych słów. Gaworzyła na swoim komunikatorze. Wszystkie mówiki wymagają czasu gaworzenia i eksperymentowania. Jedyny sposób dla użytkowników AAC, żeby nauczyć się właściwego korzystania ze słów, to rozpoczęcie od losowego naciskania symboli na urządzeniu. Dzieci muszą usłyszeć, co „mówi” każdy z przycisków, i obserwować, co się dzieje wokół. Chociaż wydaje się, że użytkownik „bezładnie wciska przypadkowe guziki”, jest to zupełnie normalne i świadczy o tym, że jest na dobrej drodze, by opanować adekwatne posługiwanie się tymi słowami.

– Stella – Stella – Stella – Stella – Stella – usłyszeliśmy z salonu.

Zerknęłam zza rogu. Stella przypatrywała się swojej tablicy. Raz za razem podnosiła łapę i stawiała ją.

– Uczy się mówić swoje imię – powiedziałam z uśmiechem.

– Dobrze, Stella – modelowałam. – Kocham cię, Stella.

Suczka zamerdała ogonem.

Stella badała własne imię w pierwszej kolejności, zanim przeszła do reszty nowych słów. Reagowała podobnie jak wówczas, gdy po raz pierwszy odkryła, że może powiedzieć „spacer” i „plaża”. Miała moc sprawczą, by wypowiedzieć imię, które słyszała od nas setki razy dziennie. Prawdopodobnie było to słowo, które słyszała najczęściej. Wcale mnie nie zdziwiło, że od razu chciała się nim posłużyć. Dzieci w wieku poniemowlęcym zaczynają określać się własnym imieniem między dwudziestym pierwszym a dwudziestym drugim miesiącem życia, kiedy już sprawnie posługują się dwuwyrazowymi zwrotami i okazjonalnie trzywyrazowymi[37]. W tym okresie u Stelli dały się zauważyć podobne wzorce.

– Dobrze – pa – spacer – Christina – kombinowała Stella prawą łapą. Energicznie naciskała różne guziki i sprawdzała rozmaite słowa. Przeszła między rzędami przycisków na lewą stronę i przypadkowo tylną łapą nacisnęła „Jake – Christina”. Na dźwięk słów, których zupełnie się nie spodziewała, zeskoczyła z planszy. Dwa razy okrążyła komunikator, a potem przeszła środkiem, żeby powiedzieć „idziemy”. Skierowała się do drzwi, po czym spojrzała na mnie.

– Stella – Christina – idziemy – zamodelowałam. – No to idziemy!

Po raz pierwszy w trakcie uczenia Stelli zauważyłam wyraźny podział jej umiejętności. Lewą stronę planszy znała już bardzo dobrze. Te dziewięć słów było z nią od miesięcy; szybko opanowała ich nowe położenie i nadal używała ich codziennie w twórczy, niepowtarzalny sposób. Kiedy przechodziła na lewą stronę tablicy, naciskała każdy guzik pewnie i zdecydowanie. Często nawet robiła to, patrząc jednocześnie na mnie, bo już nie musiała śledzić planszy wzrokiem. Robiła to automatycznie, jak wprawna maszynistka.

Ale prawa połowa planszy była dla Stelli nowa. Czasami łapa ześlizgiwała się z guzika, kiedy próbowała któryś aktywować. Naciskała kilka przycisków w rzędzie, szukając tego właściwego. Tylnymi łapami nieustannie włączała guziki przypadkowo. Dobrze wiedziałam, co się dzieje. Jeśli chodzi o dwie grupy słów na urządzeniu, Stella znajdowała się na różnych poziomach motorycznego uczenia się.

Proces motorycznego uczenia się można podzielić na trzy fazy. Pierwsza to faza poznawcza, która „charakteryzuje się znacznie zróżnicowanymi wynikami. Uczący się jeszcze nie wie, co robi źle i jak poprawić swoją skuteczność, więc potrzebuje pomocy”. Druga to faza skojarzeniowa, kiedy „uczący się pracuje nad udoskonaleniem swoich umiejętności. Jego reakcje są dokładniejsze, ale od czasu do czasu zdarzają się pomyłki”. Ostatnia jest faza autonomiczna (automatyczna), gdzie „niepotrzebna staje się świadoma myśl. Uczący się wykonuje czynność bez pomocy, w sposób zautomatyzowany, i często potrafi dzielić uwagę między wieloma zadaniami”[38]. Jeśli chodzi o słowa wprowadzone na samym początku, Stella była w fazie autonomicznej. Co do sześciu pozostałych, wciąż była w pierwszej fazie motorycznego uczenia się.

Chociaż wiedziałam, że Stella zna wszystkie nowo dodane słowa, to i tak musiała się dopiero sama nauczyć, jak ich używać. Wyobraźmy sobie, że podczas uczenia się pisania na klawiaturze mamy dostęp tylko do jej lewej strony. Dopiero po opanowaniu lewej części zyskalibyśmy dostęp do prawej. Nawet jeśli znamy cały alfabet i wiemy, jak stosować każdą literę, wciąż musimy opanować plan motoryczny, żeby odpowiednio używać prawej strony. Trzeba czasu i praktyki, żeby przejść przez wszystkie fazy nauki motorycznej i nabrać wprawy.

Stella była wciąż w trakcie nauki używania nowo wprowadzonych słów, kiedy na długi weekend przyjechali do nas do San Diego moja siostra Sarah i jej mąż Stephen. Nie mogłam się doczekać, żeby im pokazać, jaką tablicę komunikacyjną skonstruowaliśmy dla Stelli, której oni nie widzieli od naszej wyprowadzki.

Stella przy gościach zawsze kwitła, ciesząc się z ich uwagi i zainteresowania. Poruszała całym ciałem jak szalona, przewracała się na grzbiet, żeby ją głaskano po brzuchu, a odkąd zobaczyła Sarah i Stephena w drzwiach, nieustannie się uśmiechała. Kiedy usadowili się na kanapie, wskoczyła między nich, żeby mogli ją na zmianę głaskać i drapać za uszami.

Nagle Stella zeskoczyła z kanapy. Przeszła przez cały salon i zatrzymała się przed planszą.

– Kocham – powiedziała, po czym ruszyła z powrotem do kanapy, merdając ogonem i patrząc na Sarah i Stephena. Znowu umościła się między nimi.

– O matko, ona chyba powiedziała to do nas – odezwała się Sarah. – My ciebie też kochamy, Stello.

Stella natychmiast położyła po sobie uszy. Spróbowała polizać gości po twarzach. Siedziała między nimi najszczęśliwsza na świecie.

– Pierwszy raz powiedziała „kocham” do kogoś innego niż my. Czujcie się zaszczyceni – rzuciłam.

Stella była niesłychanie zadowolona z uwagi, jaką jej poświęcali Sarah i Stephen. Nie musiała nic mówić, żeby dostać to, czego chciała, a mimo to zadała sobie trudu, żeby zejść z kanapy i przejść przez cały pokój, by dać gościom do zrozumienia, że ich lubi. Dosłownie „wyszła z siebie”, żeby powiedzieć „kocham”.

Komunikowała się również niezwykle jasno. Nie miała słów opisujących kogoś innego niż Jake i ja, ale zastosowała słowo w połączeniu z kontaktem wzrokowym i podejściem do gości, żeby podkreślić, że zwraca się właśnie do nich. Stella nie ograniczała się do udostępnionych jej słów. Łączyła słowa z gestami, żeby doprecyzować znaczenia.

Rodzice często pytają mnie, skąd wiem, że ich dziecko wymawia słowo, a nie po prostu gaworzy. Rozróżnienie, czy dźwięki są przypadkowe, czy celowe, może sprawić trudność. Według doktor Eriki Hoff, dyrektorki Pracowni Rozwoju Mowy na Uniwersytecie Stanu Floryda, słowo to „dająca się wyodrębnić sekwencja dźwięków, które symbolizują jakieś pojęcie”[39]. To by oznaczało, że dźwięki lub gesty stają się pełnoprawnymi słowami, kiedy dziecko przypisuje im spójne znaczenia. Dla ustalenia, czy dźwięk lub gest można uznać za słowo, istotna jest nie tylko wiedza o tym, co dziecko faktycznie powiedziało, ale także o tym, co dzieje się wokół dziecka. Na przykład jeśli maluch przez cały dzień lub losowo powtarza sylabę „ba”, nie uznałabym jej za słowo. Powiedziałabym raczej, że to gaworzenie lub eksperymentowanie z dźwiękami. Ale jeśli dziecko mówi „ba” zawsze wtedy, kiedy bawi się z babcią, „ba” należałoby uznać za słowo oznaczające „babcię”, ponieważ takie znaczenie nadało mu dziecko. Podobne rozumowanie można zastosować do użytkowników AAC. Kiedy użytkownik posługuje się słowem istotnym dla kontekstu w różnych sytuacjach, demonstruje swoją biegłość w mówieniu.

Po mniej więcej tygodniu od zapełnienia tablicy Stella zaczęła używać nowego słownictwa w adekwatnych sytuacjach. Któregoś dnia w środku tygodnia, kiedy Jake obudził się wcześniej niż zwykle, zabrał Stellę na znacznie dłuższy spacer, niż to normalnie robił przed pracą. Kiedy wrócili, Stella weszła do mieszkania zdyszana i uśmiechnięta. Jak tylko Jake odpiął smycz, podeszła do swojej tablicy. Zamiast próbować różnych słów, wpatrywała się przez chwilę w szeregi przycisków, jakby się namyślała, jak wyrazić swoją myśl. Lewą łapę przestawiła bliżej dolnego rzędu przycisków. Uniosła prawą...

– Dobrze – Jake – powiedziała.

– O raju – westchnęłam.

– Dobrze, że Jake zabrał cię na spacer? – odezwał się. – Kocham cię, Stello.

Stella przypadła do podłogi, ciągle dysząc i uśmiechając się.

Trochę później wyszłam do pracy. Pięć minut po wyjściu dostałam od Jake’a esemesa: „Powiedziała »Christina – pa«. I patrzyła za tobą przez okno!”.

Dwa razy z rzędu Stella posłużyła się naszymi imionami w tak konkretny sposób. Mogłam już sobie odpowiedzieć na niektóre z moich pytań. Stella rzeczywiście używała naszych imion i rzeczywiście myślała o nas, kiedy nie byliśmy z nią w domu. Z niecierpliwością wyczekiwałam powrotu z pracy, żeby dowiedzieć się, czy Stella wypowie więcej nowych słów.

Nawet poza naszym mieszkaniem dało się zauważyć, jaka Stella jest inteligentna i świadoma swojego otoczenia. Tamtego dnia po południu zabrałam ją do Fiesta Island, olbrzymiego parku dla psów z długimi kilometrami plaż i ogromnymi trawnikami. Odeszłyśmy o jakieś piętnaście minut drogi od samochodu, kiedy poczułam kilka kropel deszczu. Spojrzałam w górę – po niebie tuż nad nami przesuwała się ciemnoszara chmura. Nie wzięłam ani kurtki, ani parasolki, a w okolicy nie było żadnych drzew, żeby się schronić. Przyspieszyłam kroku. Po minucie lało już jak z cebra. Ziemia rozmokła w śliskie błoto, więc nie mogłam biec bez narażania się na upadek. Tymczasem Stella wystrzeliła jak z procy, zostawiając mnie w tyle. Dokąd ona tak pędzi, u licha? Nigdy nie uciekała tak szybko, chyba że za czymś goniła.

Stella podbiegła do kobiety idącej pod parasolem o jakieś dziesięć metrów od nas. Dalej już szła obok niej, nie moknąc. Kobieta przystanęła i rozejrzała się, żeby zobaczyć, skąd się wziął ten pies. Pomachała do mnie i poczekała, aż się z nimi zrównam.

– Aż trudno uwierzyć, że przebiegła taki kawał drogi, żeby się schować przed deszczem. Sprytnego ma pani pieska – powiedziała ze śmiechem.

Kilka wieczorów później Stella podeszła do swojej planszy. – Idziemy – zakomunikowała błyskawicznie.

Milczałam. Byłam ciekawa, czy doda więcej słów do rozpoczętej myśli. Stella przeszła po planszy do przeciwległego rogu.

– Stella – Stella – Stella – Stella.

Domyślałam się, że to jeszcze nie koniec. Z opuszczoną głową przesunęła się ku dolnemu rzędowi przycisków.

– Spacer – dodała.

Potem poskrobała w drzwi. – Chodź – idziemy.

Popatrzyła na mnie i zaskomlała, co zwykle oznaczało, że już skończyła mówić.

– No dobrze, chodź, idziemy na spacer.

Podsumowując, powiedziała: „Idziemy, Stella, Stella, Stella, Stella, spacer, chodź, idziemy”. Połączyła prawie wszystkie dostępne na tablicy słowa, które wiązały się z wyjściem na spacer. Wypowiedziała cztery różne słowa, a w sumie osiem. Dodała nawet komunikat gestem, drapiąc lekko w drzwi w środku wypowiedzi, co potwierdzało, że mówi to wszystko rozmyślnie. To był zupełnie nowy poziom. Mówiła teraz nie tylko jedno czy dwa słowa naraz. Bezbłędnie użyła wszystkich form komunikacji i wszystkich dostępnych jej słów, żeby mi przekazać, czego chce. Mali użytkownicy AAC też tak robią. Często słyszy się dzieci, jak mówią coś w rodzaju: „koniec – nie – stop – dość – pa – skończone”, kiedy chcą zakończyć jakąś aktywność. Wybierają wszystkie co do jednego słowa, które mogą zawierać dane znaczenie, żeby się upewnić, że zostaną zrozumiane. Zastanawiałam się, czy dzieje się to tak często dlatego, że wiele z nich przywykło, że mało kto je rozumie. Stella wypowiedziała swój przekaz głośno i wyraźnie.

Następnego ranka Stella zeskoczyła z łóżka i pobiegła do salonu.

– Idziemy.

Jake i ja leżeliśmy jeszcze pod kołdrą, nie do końca gotowi, żeby spod niej wychynąć.

– Stello, chodź! – zawołał Jake.

Przez dziesięć sekund panowała cisza.

– Stella, pa – dobiegło z salonu.

Roześmialiśmy się jednocześnie.

– Christino, możesz ją wyprowadzić? – zapytał Jake.

Cisza.

– Jake – powiedziała Stella.

Wybuchnęłam gromkim śmiechem.

– Ciebie woła! Ty musisz z nią wyjść!

Jake wzniósł oczy do góry i zaśmiał się. Stella stała przy drzwiach i czekała na niego.

Mogłam już oficjalnie stwierdzić, że Stella wspięła się na taki poziom, o jakim nawet nie myślałam, że jest możliwy. Właśnie odbyliśmy najprawdziwszą konwersację z naszym rocznym psem, i to z przeciwległych końców mieszkania. Przez ostatnie dwa dni Stella tak wspaniale się z nami komunikowała, że na nowo obudziło się we mnie pragnienie, żeby podzielić się moją pracą ze światem. Nie mogłam wprost uwierzyć, że coś tak rewolucyjnego dzieje się tu, w moim domu, i mało kto o tym wie. Chciałam znaleźć właściwy sposób, żeby rozpropagować moją koncepcję, tak by inni też mogli uczyć swoje psy i przynajmniej po części zrozumieć, w jak inteligentny i złożony sposób myślą nasi ulubieńcy.

Po pracy przejrzałam tekst, który napisałam o Stelli, kiedy leżałam chora w tydzień Święta Dziękczynienia. Podjęłam pisanie w miejscu, w którym przerwałam, i dodałam informacje o postępach, jakie uczyniła od tamtej pory. Zadzwoniłam też do Sarah, mojej najlepszej koleżanki ze studiów, która także fascynuje się AAC.

– Postanowiłam, że zacznę pisać blog o moich doświadczeniach – oznajmiłam. – Nie mam pojęcia, jak to urządzę, ale chcę pokazać ludziom, jak mówi Stella. Pomożesz mi wymyślić dobrą nazwę? Może coś z jej imieniem?

– Za jakiś czas to będzie nie tylko o Stelli – zauważyła Sarah. Może lepiej jakoś wpleść twoje nazwisko. Na przykład... Hunger for Words?

To było to. Spodobało mi się od razu.

JAK UCZYĆ PSA

• Dodaj imiona i inne rzeczowniki. Dzięki temu pies będzie mógł mówić o konkretnych rzeczach.

• Samodzielnie przetestuj słownictwo psa. Korzystając z komunikatora psa, spróbuj ułożyć typowe zwroty, których często przy nim używasz. Jeżeli za pomocą przycisków psa zdołasz zbudować sporo przydatnych wypowiedzi, to znaczy, że słownictwo jest dobrze dobrane.

• Modeluj zwroty trzy- i czterowyrazowe. Kiedy pies zacznie łączyć słowa w zwroty, modeluj już kolejny poziom. Praktyczna zasada mówi, żeby dodawać jedno słowo do tego, co mówi pies. To pomaga poszerzyć wypowiedzi.

• Wykorzystaj wiedzę o fazach motorycznego uczenia się. Twój pies może się znajdować w początkowej fazie, jeśli chodzi o niektóre słowa, a innych używać już w sposób zautomatyzowany. Modeluj i naprowadzaj psa przy słowach, których jeszcze nie wypowiada samodzielnie i automatycznie.

• Odczekuj. Jeśli pies już pokazał, że potrafi łączyć słowa, daj mu czas, gdy to robi. Zamiast natychmiast reagować na pojedyncze słowo, odczekaj pięć-dziesięć sekund, żeby sprawdzić, czy doda coś do swojego komunikatu. Komunikowanie się za pomocą urządzeń AAC jest czasochłonne. Pozwól psu na dokończenie myśli.

ROZDZIAŁ 15

Głód słów

Rozsiadłam się w samolocie przekonana, że podróż z San Diego do Indianapolis na urodziny mojej siostrzenicy upłynie mi na czytaniu i słuchaniu muzyki. Tymczasem przez całą drogę po raz pierwszy rozmawiałam z zupełnie obcą osobą o moich doświadczeniach w pracy ze Stellą, i to bardzo szczegółowo. Obok mnie siedziała sympatyczna młoda kobieta z kręconymi włosami i przemiłym uśmiechem.

– Ma pani jakąś prawdziwą pasję? Co pani robi w wolnym czasie? – zapytała. Od razu poczułam, że lot będzie wyjątkowo przyjemny. Zdecydowanie wolałam z kimś poważniej porozmawiać, niż przez całą drogę zajmować się sobą. Jej serdeczny entuzjazm podpowiedział mi, że nie przejdzie obojętnie wobec tego, co jej powiem.

– Świetnie, że pani pyta! Moją pasją jest terapia mowy. Tak wielką, że wymyśliłam sposób, żeby nauczyć mówić mojego psa – zaczęłam.

Dziewczyna osłupiała. Najwyraźniej była to ostatnia rzecz, jakiej spodziewała się usłyszeć.

– Zaraz pani pokażę kilka filmów. – Wyjaśniałam jej, na czym polegają komunikacja wspomagająca i alternatywna oraz moja praca w charakterze logopedki, jednocześnie szperając w torebce za telefonem. Włączyłam kilka filmików, na których Stella łączy słowa i mówi, że chce się bawić na plaży, wyjść na spacer i jeść.

Przez resztę lotu przerzucałyśmy się pomysłami, jak mogłabym podzielić się swoją wiedzą i doświadczeniem z szerszą publicznością. Moja nowa znajoma przeczytała artykuły, które zaczęłam pisać, i podzieliła się swoją opinią. Na odwrotnej stronie karty pokładowej wypisała mi nazwy firm i organizacji, które mogłyby się zainteresować mówiącymi psami. Spędziłam kilka godzin z obcą osobą, dzieląc się radością z umiejętności Stelli, perspektywami na przyszłość i przekonaniem, że społeczeństwo mogłoby się bardzo zmienić, gdybyśmy wiedzieli, że nasze psy mogą z nami rozmawiać. Ta historia tak ją zaintrygowała, że przez całą drogę razem ze mną snuła marzenia i projekty.

Tak, to była moja pasja. Bardzo chciałam rozgłosić to wszystko światu i zaszczepić swoje pomysły. Nie przestawałam o tym myśleć. Chciałam nawiązać kontakty z innymi specjalistami z branży, którzy pomogliby mi rozwinąć to, co zaczęłam. Miałam poczucie, że poznałam wielką tajemnicę, tajemnicę potencjału drzemiącego w psach i terapii logopedycznej, o której nikt inny nie wie.

Wiosną 2019 roku poświęcałam wszystkie wieczory i weekendy na zastanawianie się, jak stworzyć stronę internetową. Początkowo zadanie wydawało się łatwe. Przecież ludzie bez przerwy robią jakieś strony. Skoro oni potrafią, to ja też. Szybko się zorientowałam, że to nie takie proste. Poza stworzeniem faktycznych treści, które miałyby się ukazywać, wymagało to podjęcia wielu decyzji dotyczących opracowania graficznego, kolorów, czcionek, formatowania. Przydałaby się też znajomość kreatorów stron, pozycjonowania i całego mnóstwa zagadnień, które dla mnie były chińszczyzną. Nie miałam żadnego obycia w tych dziedzinach. Wiedziałam, że pierwsza stworzona przeze mnie strona będzie bardzo niedoskonała, a przecież chciałam, by ludzie potraktowali mnie poważnie. To było coś znacznie więcej niż hobby. Stałam przed sposobnością wyjścia do świata z nową ideą, od której zależała moja zawodowa reputacja.

Po kilku tygodniach spędzonych przy komputerze na próbach zmontowania czegoś funkcjonalnego i atrakcyjnego w końcu stworzyłam swój blog www.hungerforwords.com i uruchomiłam go 25 kwietnia. Zamieściłam dwa wpisy: „Jak uczyłam swojego psa mówić”, w którym zawarłam przegląd procesu pracy ze Stellą od samego pomysłu aż po moment, kiedy zaczęła łączyć słowa, oraz „Brzęczyki Stelli”, o poszczególnych słowach, które wybrałam. Poza tym wrzuciłam kilka krótkich filmików z czasów pierwszych słów oraz informacje o mnie i o Stelli. Był to blog prosty, kolorowy i funkcjonalny. Po raz pierwszy stworzyłam coś takiego samodzielnie. Około rok temu Stella powiedziała pierwsze słowo. A teraz, proszę, przeniosłam się na drugi koniec kraju i właśnie zakładam stronę o jej umiejętnościach komunikacyjnych. Tak wiele może się zmienić w ciągu dwunastu miesięcy. Cieszyłam się niezmiernie, że istnieje przestrzeń, na której mogę dzielić się wiedzą i która motywuje mnie do dalszych działań. I chociaż wiedziałam, że o moim blogu jeszcze nikt nawet nie słyszał, to sam fakt dawał mi poczucie legitymizacji i odpowiedzialności. To była moja wizja. Czułam, że powinnam wydobyć ją na światło dzienne i podzielić się moimi obserwacjami z innymi.

Najpierw udostępniłam blog tylko znajomym osobom. Wysłałam link członkom rodziny, przyjaciołom, profesorom i superwizorom z mojej uczelni, obecnym i byłym współpracownikom. Ich entuzjastyczne reakcje pomogły mi nabrać odwagi i pokazać blog nieco szerszemu gronu w społeczności logopedów na Facebooku. Od mediów społecznościowych trzymałam się z daleka od miesięcy. Odkąd przed wyprowadzką do Kalifornii usunęłam aplikacje z telefonu, już tam nie zaglądałam. Czułam się taka wolna bez portali, które zżerały mi wolne chwile i czas na rozmyślania. Wahałam się, czy mam się znowu zalogować. Nie chciałam popaść w dawne niezdrowe nawyki. Ale ogromna chęć podzielenia się historią Stelli i siłą tkwiącą w AAC była znacznie silniejsza niż lęk przed ponownym uzależnieniem od internetu.

Tydzień po starcie mojej strony zamieściłam link do niej na kilku grupach dla logopedów na Facebooku, każda po kilka tysięcy członków. Nigdy wcześniej nie pisałam tam żadnych postów. Wydawało mi się, że będzie to doskonały początek, żeby wybadać reakcje. Kto, jak nie społeczność logopedów, miałby lepiej zrozumieć i docenić to, co robię? Uznałam to za bezpieczny sposób na wybadanie gruntu i sprawdzenie, jak inni postrzegają moją pracę.

„Psy również potrafią korzystać z AAC!”, napisałam. „Zajrzyjcie na moją stronę, żeby zobaczyć, jak moja suczka Stella wypowiada słowa”. Do nagłówka dołączyłam zdjęcie uśmiechniętej Stelli leżącej przy swoich brzęczykach.

Siedziałam ze Jakiem przy stole jadalnym i w końcu kliknęłam „opublikuj”. Nie miałam pojęcia, czego się spodziewać.

– Mam nadzieję, że przynajmniej kilka osób to zobaczy – powiedziałam. – W tych grupach jest bardzo dużo wpisów. To może zaraz spaść.

– Chyba nie masz się co martwić, Christino – powiedział Jake. – Zobacz. – Odwrócił laptop ekranem do mnie. W ciągu kilku minut pojawiły się setki lajków i zaroiło się od komentarzy.

W ciągu wieczoru inni logopedzi zaczęli udostępniać mój link na swoich osobistych profilach. Kilka dużych logopedycznych kont z dziesiątkami tysięcy obserwujących udostępniło go na swoich fanpage’ach. Ludzie zapisywali się na subskrypcje i newsletter. Tworzyła się społeczność osób zaciekawionych moim projektem. Pomysł chwycił, a zainteresowanie wciąż rosło.

Stella zaczęła się uczyć, kiedy może poprosić o plażę. Dawniej prosiła o takie wyjścia prawie bez przerwy, rano, po południu i wieczorem. Ale rano nie było tyle czasu, żeby pójść, wrócić i jeszcze zdążyć do pracy. Moje przerwy na lunch też były na to za krótkie. Nigdy nie mogłam jej zabrać, kiedy wpadałam do domu między wizytami u pacjentów. Spełnić prośbę naszego pieska mogliśmy tylko po pracy i po kolacji. Kiedy Stella zdała sobie sprawę z tych ograniczeń, zmodyfikowała swoje komunikaty. Rankami i popołudniami konsekwentnie mówiła „idziemy” albo „spacer”. Pod koniec dnia prosiła o plażę. Dostosowała się, kiedy zapamiętała nasz rozkład dnia.

Z tygodnia na tydzień Stella poprawiała swoje osiągnięcia. Kombinacje złożone z trzech słów, kiedyś tylko sporadyczne, pojawiały się bardzo często. Średnio Stella dochodziła do trzydziestu różnych wypowiedzi dziennie, chociaż w tygodniu spędzaliśmy w domu tylko kilka godzin rano i kilka wieczorem. Działo się coś niezaprzeczalnie wyjątkowego i dusza naukowca wzięła we mnie górę. Nadeszła pora, żeby bardziej skrupulatnie śledzić i dokumentować postępy Stelli. Zrobiliśmy z Jakiem tabelki i porozwieszaliśmy je na ścianach, żeby zaznaczać, kiedy coś powiedziała. Notowaliśmy historię jej komunikacji z uwzględnieniem kontekstu, w jakim się odezwała, żeby mieć pełniejszy materiał na później. Wynotowałam sobie pytania, jakie przychodziły mi do głowy w związku z postępami Stelli, i dzień po dniu analizowałam próbki jej języka, żeby wyodrębnić wzorce i ocenić umiejętności. Nagrywaliśmy filmy telefonem i eksperymentowaliśmy z kamerą GoPro w salonie, żeby nagrać wszystko, co Stella powie. Godzinami przeglądaliśmy nagrane filmiki, montowaliśmy klipy, przenosiliśmy na dysk komputera. Nadal zamieszczałam na blogu wpisy o tym, jak Stella się komunikuje i jak ćwiczymy z nią słowa. Czasami w środku sesji logopedycznych z dziećmi doznawałam olśnień co do jej różnych nieodgadnionych komunikatów. Wieczorami, kiedy w domu ćwiczyłam ze Stellą, przypominałam sobie sytuacje z pracy, które naprowadzały mnie na nowe koncepcje w związku z jej językiem. Czy potrafiłaby odpowiadać na proste pytania? Czy umiałaby dokonać wyboru, gdybym przedstawiła jej dwie opcje? Co by było, gdybym zapytała: „Stella, bawimy się? Czy Stella na spacer?”. Co by odpowiedziała, „bawimy się” czy „spacer”? Czy umiałaby zrozumieć różnicę między intonacją pytającą a oznajmującą? Tyle jeszcze było do odkrycia!

Pracowaliśmy wtedy bardzo dużo i w końcu postanowiliśmy zrobić sobie wakacje. Ponieważ Stella była za duża, żeby z nią latać, zostawiliśmy ją na tydzień w San Diego z wynajętą opiekunką. Podczas spotkania z tą młodą kobietą, kilka dni przed przyprowadzeniem Stelli, wyliczyłam po kolei rzeczy, które zamierzamy do niej przynieść.

– Kojec, posłanie, ulubiony kocyk, no i... Stella ma też taki komunikator z przyciskami, którego używa, żeby powiedzieć, że czegoś chce.

Dziewczyna zmarszczyła brwi.

– No dobrze, mam sporo miejsca.

Kilka dni później znowu stanęłam w progu, tym razem ze smyczą Stelli w jednej ręce i planszą z przyciskami pod pachą.

– To jest właśnie ten komunikator. Stella powie, czego chce i o czym myśli. – Nacisnęłam kilka guzików, żeby pokazać opiekunce, jak to działa.

– Ojej... no dobrze... – mruknęła, drapiąc się w głowę.

– To naprawdę spora wygoda. Da znać, kiedy będzie głodna, kiedy trzeba ją wyprowadzić albo gdzie chce iść.

Opiekunka kiwała głową, kiedy rozwodziłam się nad wszystkim, co Stella codziennie mówi.

– Pa, pa, Stello – powiedziałam. – Kocham cię, maleńka. Jake i ja wrócimy niedługo. Baw się dobrze! – Pocałowałam ją w głowę i ruszyłam do drzwi. Tak przykro mi było ją zostawiać. Miałam nadzieję, że będzie jej dobrze i wygodnie podczas naszej nieobecności.

Dziesięć minut później przyszedł esemes od opiekunki: „Niesamowite! Stella powiedziała: »Christina – pa«”. Roześmiałam się w duchu. Żałowałam, że nie mogłam zobaczyć miny opiekunki, kiedy Stella podeszła do planszy, by powiedzieć jej, że odjechałam. Byłam zadowolona, że od razu zaczęła używać swoich słów.

W czasie wakacji dostaliśmy od opiekunki film, na którym Stella bawiła się na psiej plaży. „Powtarzała »plaża« i »plaża«, więc domyśliłam się, że trzeba ją tam zabrać”, napisała opiekunka. Dowiedzieliśmy się też, że w pierwszą noc Stella obudziła się nad ranem i powiedziała „idziemy”. Opiekunka słyszała to z łóżka, ale nie wstała. Stella powtórzyła „idziemy” jeszcze kilka razy i w końcu wysikała się pod drzwiami. „Wtedy do mnie dotarło, że naprawdę wie, co mówi”, napisała opiekunka. „To ja zawiniłam”.

W ostatni dzień pobytu opiekunka spakowała posłanie, zabawki i naczynia. Stella obserwowała, jak dziewczyna zbiera jej rzeczy, i powiedziała: „Jake – Christina”. A kiedy opiekunka potwierdziła: „Tak, Jake i Christina wracają”, stanęła pod drzwiami i czekała aż do naszego powrotu dziesięć minut później. Zastanawiałam się, czy Stella zrozumiała słowa opiekunki, czy też pamiętała podobne sytuacje z wcześniejszych pobytów u naszych znajomych. Zazwyczaj zaczynali ją pakować niedługo przed naszym nadejściem. Tak czy inaczej, komunikator pomógł Stelli poradzić sobie z pobytem u nowej osoby, kiedy nas nie było. Zasygnalizowała opiekunce, kiedy zrozumiała, że odjechałam. Nadal potrafiła komunikować swoje typowe potrzeby i życzenia. A od kiedy przyciski były przytwierdzone do planszy, nie musiała się przyzwyczajać do nowego rozmieszczenia w obcym domu i sprawdzać, który przycisk jest który. Z nowymi ludźmi w nowych miejscach mogła się komunikować jak zwykle. To wszystko miało ogromne znaczenie, zwłaszcza że Jake’owi i mnie coraz trudniej się było z nią rozstawać. Była dla nas bardziej jak dziecko niż zwierzę domowe. Miała swój głos, swoje myśli i tyle znaczyła w naszym życiu. Świadomość, że Stella mogła wyrażać swoje myśli, kiedy nas nie było, bardzo mnie pocieszała.

Po powrocie do domu postanowiłam jeszcze powiększyć tablicę. Stella nauczyła się słów na obecnym komunikatorze i wszystkich piętnastu używała często i adekwatnie. Jak wspominałam, użytkownicy urządzeń AAC powinni mieć zawsze dostęp do większej liczby słów niż zasób, którym się już sprawnie posługują. A jedynym sposobem na opanowanie szerszego słownictwa jest dostęp do niego i możliwość jego stosowania.

Pojechaliśmy ze Stellą do Home Depot, gdzie wybraliśmy deskę ze sklejki – nieco ponad dwa razy większą od obecnej planszy. Jake wszystko dokładnie wymierzył.

– Zmieszczą się w sumie trzydzieści dwa guziki. Nie wiem, czy dojdziemy do takiego etapu, ale przynajmniej spróbujemy. – Stella dreptała wkoło nas i z bardzo przyjazną miną podbiegała do klientów sklepu.

W domu rozmieściliśmy piętnaście przycisków Stelli na większej tablicy, zaczynając tak jak dawniej od górnego lewego rogu i zachowując ten sam porządek. Ta plansza była dłuższa i szersza. Mogła pomieścić czwarty rząd słów na dole. Zajrzałam do listy, którą zrobiłam ostatnio, kiedy powiększałam komunikator, i wybrałam sześć nowych słów, które uznałam za najbardziej znaczące i rozwijające dla niej: „chcę”, „patrz”, „park”, „szczęśliwa”, „zła”, „spanie”.

Ciągle pytaliśmy Stellę: „Co ty chcesz?”. Wiedziałam więc, że często słyszała to słowo. Właściwie za każdym razem, kiedy Stella wyrażała jakieś życzenie, odruchowo modelowałam werbalnie słowo „chcieć” w różnych odmianach. Kiedy Stella mówiła „jeść”, powtarzałam: „Stella chce jeść?”. Kiedy mówiła „plaża”, pytałam: „Chcesz iść na plażę?”. Teraz mogłam modelować te zwroty, korzystając z guzików na każde słowo. „Chcę” jest doskonałym słowem kluczowym, które można stosować z nazwami przedmiotów, czynności i osób. Jeżeli Stella nauczy się mówić „chcę”, może to również łączyć z gestem, żeby mi zakomunikować, o co dokładnie chodzi. Wtedy nie musiałabym zajmować miejsca na komunikatorze na nazwy konkretnych zabawek i czynności.

Jednym z ulubionych zajęć Stelli w domu było wyglądanie przez okno. Zawsze, gdy odsłaniałam rolety, opowiadałam, co pies robi: „Stella patrzy przez okno”. Chciałam, żeby mogła rozmawiać z nami o patrzeniu przez okno i sygnalizować, że trzeba podnieść rolety. Mówiłam też „Stella, patrz”, kiedy coś jej pokazywałam. Śledziła mój ruch ręką i spoglądała na to, co chciałam jej pokazać. Z badań wynika, że nawet sześciotygodniowe szczenięta reagują na ludzkie gesty społeczne, takie jak wskazywanie[40]. Może Stella też będzie używać słowa „patrz”, żeby mi coś pokazać?

Wieczorami coraz częściej zabierałam Stellę na wycieczki do miejscowego parku dla psów. Kiedy mówiłam słowo „park”, Stella od razu biegła do drzwi. Uwielbiała biegać razem ze swoimi psimi przyjaciółmi, zachęcać do gonienia za kijkiem, który trzymała w pysku. Ponieważ zwykle chodziliśmy tam o stałej porze, spotykaliśmy tych samych ludzi i te same psy. Stella wesoło witała się ze wszystkimi, a ja czasami zastanawiałam się, czy woli spotykać się ze znajomymi ludźmi, czy ze znajomymi psami.

Stella miała mnóstwo gestów, którymi sygnalizowała, czy jest w dobrym, czy w złym humorze. Zadowolona merdała ogonem i kładła po sobie uszy, skakała w kółeczko i uśmiechała się. Kiedy była niezadowolona, szczekała na nas, wzdychała, odwracała się albo wychodziła do drugiego pomieszczenia. Ponieważ tak jasno potrafiła okazać, co czuje, chciałam jej umożliwić rozmawianie z nami o emocjach.

Codziennie przenosiliśmy legowisko Stelli w różne miejsca w domu. Lubiła, kiedy kładliśmy je pod stolikiem do kawy, przy oknie albo w nogach naszego łóżka. Często stawała tam, gdzie chciała mieć posłanie, i skomlała lub szczekała na nas. Po raz kolejny doszłam do wniosku, że skoro już wokalizuje i gestykuluje dla wyrażenia jakiegoś pojęcia, to będzie ono dla niej pożyteczne. Słowo „spanie” miało szanse na sukces.

Ustawiłam sześć nowych słów w najniższym rzędzie na nowej tablicy. Podpisaliśmy wszystkie brzęczyki, tak jak na mniejszej tablicy. Podpisy ułatwiały gościom i ewentualnym opiekunom identyfikowanie przycisków, kiedy chcieli zwrócić się do Stelli za ich pomocą. Postanowiliśmy, że przyczepimy je porządnie na rzepy dopiero wtedy, kiedy upewnimy się, że zostajemy przy tym rozmiarze. Wstawiłam pierwszą tablicę za biurko, na wypadek gdyby Stella nie radziła sobie dobrze z większą.

– Patrz, Stello – powiedziałam, jednocześnie modelując słowo przyciskami. – Chodź, patrz.

Stella kilka razy przeszła tam i z powrotem po nowej tablicy. Obwąchała ją, popatrzyła na mnie i podeszła do mojego biurka. Zaczęła drapać łapą starą tablicę.

– Chcę – zamodelowałam.

Wyciągnęłam starą tablicę i położyłam na podłodze. Czy będzie dotykać łapą miejsc, gdzie były przyciski, żeby mi pokazać, jakie słowa chciała powiedzieć? Czy może próbuje mi zakomunikować, żebym wstawiła przyciski z powrotem na starą planszę? Ani jedno, ani drugie, jak się okazało. Stella położyła się, dosłownie rozciągnęła na starej tablicy. I leżała tak przez resztę popołudnia. To było jej miejsce. Fizycznie lgnęła do niego, nie pozwalała nam tej tablicy schować ani wyrzucić. Wydawało się, że nie chce się z nią rozstać, jakby potrzebowała okresu przejściowego, zanim oswoi się z nową tablicą.

Kolejny raz wróciłam myślami do moich małych pacjentów, kiedy zmienialiśmy im komunikatory. Musiało być im bardzo trudno rozstać się z mówikami, które przez lata były ich głosem, i uczyć się nowych systemów. W okresach przejściowych wszyscy potrzebujemy wsparcia, zwłaszcza wtedy, gdy chodzi o coś tak osobistego jak sposób komunikacji.

Kiedy Stella zeszła w końcu ze starej tablicy, zamodelowałam dla niej wszystkie słowa; chciałam jej pokazać, że nadal są tutaj, tak samo rozmieszczone. Zamodelowałam też słowa w nowym rzędzie; patrzyła i słuchała bardzo uważnie. Wszystko wskazywało na to, że oswajanie się z nową tablicą pójdzie znacznie sprawniej niż ostatnim razem. Stella nie wycofała się na swoje posłanie czy kanapę, jak za pierwszym razem, kiedy wstawiliśmy przyciski na tablicę. Obserwowała mnie i od razu weszła na tablicę, żeby ją wypróbować.

– Chcę – powiedziała i przesunęła się kawałek. – Idziemy.

– Stella chce iść? Okej, idziemy.

Stella błyskawicznie przyswoiła słowo „chcę”. Od pierwszej próby jego użycia łączyła „chcę” z prośbami o wyjście na siku, zabawę, jedzenie, plażę. Ponieważ tak często słyszała, jak sami to mówimy, i całkiem dobrze opanowała umiejętność łączenia słów, włączyła „chcę” do swojego słownika wręcz śpiewająco.

Stella weszła do domu cała uśmiechnięta.

– Stella szczęśliwa – zamodelowałam. – Szczęśliwa, szczęśliwa. – Stella, nadal się uśmiechając, opadła na posłanie. – Stella spanie – modelowałam dalej. – Kocham cię, Stello. – Na to ostatnie odpowiedziała wesołym merdaniem.

Przez następne kilka tygodni na zmianę modelowaliśmy nowe słowa. Przed wyjściem do parku dla psów naciskałam guzik „park”. Za każdym razem, kiedy Stella leżała na naszym łóżku albo swoim posłaniu, modelowałam „spanie”. Kiedy prosiła o plażę akurat wtedy, gdy nie mogliśmy jej zabrać, i gniewała się na nas, modelowałam „zła”. Mówiłam „patrz” za każdym razem, kiedy wskazywałam jakąś zabawkę lub kiedy Stella wyglądała przez okno. Stella nadal używała starych słów i coraz częściej włączała nowe słownictwo do swoich wypowiedzi.

Prawie co wieczór informowała nas, że idzie spać. Jake i ja zwykle siedzieliśmy w salonie, rozmawiając lub czytając. Stella mówiła „spanie”, przechodziła obok nas do sypialni i tam się kładła. A kiedy Jake na kilka dni wyjechał z San Diego, Stella powiedziała „Jake – nie – spanie”, po czym wskoczyła na jego połówkę i tam przespała całą noc. Jeżeli drzwi do sypialni były zamknięte, mówiła „spanie” albo „pomocy – spanie” i próbowała otworzyć drzwi łapą. Słowo „spanie” odegrało zasadniczą rolę w uświadomieniu mi, że Stella próbowała nam zakomunikować sekwencję wydarzeń. Budziła się rano i mówiła „spanie – jeść”, „spanie – idziemy”. Innymi słowy: „Wyspałam się, a teraz chcę jeść”. Po jakimś czasie w sekwencji pojawiły się trzy słowa, zwroty w rodzaju „spanie – jeść – idziemy” lub „spanie – idziemy – jeść”. Kiedy wracałyśmy z porannego spaceru, ogłaszała „spanie – idziemy – jeść”, w ten sposób spontanicznie przypominając mi wszystkie etapy rozkładu poranka.

Za każdym razem, kiedy dodaję nowe słowa, Stella pod wieloma względami przewyższa moje oczekiwania. Zwykle mam kilka powodów, żeby wprowadzić dane słowo, i wyobrażam sobie sytuacje, w których to słowo się przyda. Ale Stella często używa słów w kontekstach, o jakich wcale nie pomyślałam, lub łączy je w oryginalne zwroty. Dla mnie to kolejny dowód, że nie powinnam sterować Stellą, co ma kiedy powiedzieć. Kiedy skupiam się na modelowaniu słów w rozmaitych kontekstach, uczy się ich znaczenia i sama decyduje, jak ich użyć. Nie potrzebuje, żebym jej mówiła, kiedy ma co powiedzieć. Takie nastawienie raczej spowolniłoby jej rozwój, niż go przyspieszyło.

Stella komentowała różne sytuacje w domu, których nie byłam w stanie przewidzieć, kiedy wyobrażałam sobie, w jaki sposób będzie używała słów. Któregoś dnia nasi sąsiedzi opiekowali się czyimś psem. Kiedy Stella zobaczyła, jak przechodzą za oknem z nieznajomym zwierzęciem, szczeknęła, powiedziała „pomocy – nie – pomocy” i podbiegła do okna, żeby dalej szczekać. Zorientowała się, że sąsiedzi prowadzą „obcego” do naszego budynku. Nigdy nie szczekała, kiedy wchodzili z własnym psem. Zastanawiałam się, czy Stella posłużyła się słowami, żeby nam powiedzieć, dlaczego szczeka.

Społeczne stosowanie słów u Stelli rozwijało się wraz z poznawaniem nowego słownictwa. Zaczęła powtarzać swoje wypowiedzi, kiedy nie reagowaliśmy. Któregoś rana powiedziała „chodź – chodź – idziemy”. Zajęci rozmową, nie przerwaliśmy jej, żeby odpowiedzieć, więc Stella powtórzyła „chodź – chodź – idziemy” i wpatrzyła się w nas. Byłam ciekawa, czy nauczyła się tego, obserwując, jak my powtarzamy pytania do niej, kiedy nie reagowała. To bardzo wyraźna umiejętność społeczna. Stella miała świadomość, że coś powiedziała i że nie zareagowaliśmy na to, więc uznała, że powinna spróbować jeszcze raz.

Jake i ja siedzieliśmy przy stole, jedząc kolację po pracy. Jake właśnie opowiadał mi jakąś historię, kiedy usłyszeliśmy z salonu: „plaża – jeść – chodź – jeść – chodź”.

– Tak, pójdziemy na plażę, jak zjemy, Stello. Teraz chcemy jeść, plaża potem – powiedziałam.

– Chodź – chodź – chodź – chodź.

– Poczekaj trochę, Stello.

Stella przystanęła przy drzwiach, monitorując z oddali postępy naszego posiłku. Jak tylko zanieśliśmy naczynia do zlewu, zaczęła merdać ogonem i pokazała nam, że czeka. Kiedy już wróciliśmy z plaży, weszła do środka i powiedziała „pa – Stella – pa – dobrze – idziemy”. Użyła słów, żeby skomentować to, co właśnie zrobiliśmy, a nie to, co działo się teraz, ani to, czego chciała.

Następnego dnia zabrałam Stellę do psiego parku zaraz po pracy. Spotkała tam ulubionych znajomych, dwa rottweilery, które zawsze bawiły się z nią w przeciąganie patyka. Zanim przyszłyśmy z parku, Jake zdążył już wrócić z pracy. Stella wbiegła, przywitała się z nim i powiedziała „park – bawimy się”. „Czy chce opowiedzieć Jake’owi, gdzie byłyśmy?”, zastanawiałam się. „Czy chce mu opowiedzieć całą historię, jak bawiłyśmy się w parku, ale ma trochę za mało słów? A może mówi, że chce wrócić do parku?”. Podobne sytuacje zdarzały się coraz częściej. Wiedziałam już, że potrzebujemy sposobu, żeby Stella mogła rozróżnić to, co już zrobiła, od tego, co chce zrobić.

JAK UCZYĆ PSA

• Daj psu czas na oswojenie się z nowym komunikatorem. Nawet jeżeli słowa zostają mniej więcej na tym samym miejscu, pies może potrzebować czasu na przystosowanie się do nowej tablicy komunikacyjnej. Możesz mu to ułatwić, trzymając starą tablicę pod ręką przez jakiś czas, dopóki pies nie przyzwyczai się do nowej.

• Modeluj słowa oznaczające emocje, kiedy widzisz, że pies je przejawia. Kiedy pies się uśmiecha, macha ogonem, skacze lub bawi się w ulubionym miejscu, korzystaj z okazji, żeby modelować słowo „szczęśliwy”. Kiedy pies pokazuje, że jest niezadowolony lub zestresowany, wykorzystaj sytuację, żeby modelować słowo „zły”.

• Nie mów psu, kiedy ma się posłużyć danym słowem. Nieustanne komendy „powiedz: idziemy”, „powiedz: dobrze” nauczą psa mówić to, co mu każesz, a nie używać przycisków do wyrażania myśli. Uczymy psy posługiwać się słowami, a nie tresujemy, żeby odzywały się na komendę. Modelowanie i naturalne wskazówki są najskuteczniejsze.

ROZDZIAŁ 16

Eksplozja języka

– Stella – pa – bawimy się – powiedziała nasza suczka.

Jedliśmy z Jakiem kolację. Stella stała przy swoim komunikatorze i patrzyła prosto na nas.

– Teraz będziemy jeść, Stello. Pobawimy się później – powiedział Jake.

Stella westchnęła i zaskomlała. – Jeść – jeść – park.

– Tak, teraz jemy, a potem możemy iść do parku – mówił Jake.

Stella położyła się przy drzwiach.

Widać było, jak bardzo potrzebuje sposobu na wyrażanie pojęć związanych z czasem. Już regularnie tworzyła krótkie sekwencje o tym, co robimy teraz i co chce robić potem.

Następnego dnia dodałam do jej tablicy słowa „koniec”, „teraz” i „później”. Modelowałam „teraz” tuż przed czynnością lub podczas niej. Mówiłam „bawimy się – teraz”, kiedy się bawiliśmy, „jeść – teraz”, kiedy Stella jadła, „park – teraz”, kiedy zakładałam jej smycz i sięgałam po piłkę. Używałam słowa „później”, kiedy chciałam mówić o czymś, co miało się zdarzyć później niż nadchodzące dziesięć minut. Modelowałam „koniec”, kiedy Stella kończyła jakąś aktywność. Zwroty „koniec – jeść”, kiedy kończyła posiłek, „koniec – woda”, kiedy przestawała pić, „koniec – bawimy się”, kiedy zostawiała zabawki, „koniec – park”, kiedy wracaliśmy z parku, pomagały Stelli zrozumieć, że „koniec” oznacza przerwanie czynności. Chociaż te trzy słowa dodałam dopiero teraz, wcześniej też stale ich normalnie używałam. Nie były dla niej nowe, ale dopiero teraz miała pierwszą okazję, żeby ich użyć samodzielnie.

Wprowadzenie pojęć związanych z czasem i słów wyrażających emocje, „szczęśliwa” i „zła”, spowodowało kolejną eksplozję języka u Stelli. Już po kilku dniach modelowania przy każdej sposobności „koniec”, „teraz” i „później” Stella zaczęła włączać te pojęcia do swoich wypowiedzi.

Któregoś wieczora zaczęłam odkurzać mieszkanie. Stella tego nie cierpiała. Najczęściej uciekała do drugiego pokoju i wystawiała tylko głowę zza rogu, żeby obserwować mnie z bezpiecznej odległości. Albo stawała na kanapie czy swoim posłaniu i przypatrywała się odkurzaczowi, żeby przypadkiem nie wejść mu w drogę. Tym razem, po trzech czy czterech minutach odkurzania, Stella przybiegła z sypialni do swojej tablicy. Przemknęła koło mnie, tylko przelotnie nawiązując kontakt wzrokowy i unikając odkurzacza jak ognia.

– Koniec – koniec – powiedziała.

Wyłączyłam odkurzacz.

Stella zamerdała ogonem. Uszy odchyliła lekko do tyłu. – Szczęśliwa – powiedziała.

– Szczęśliwa, że już koniec? Świetnie, Stello, dobry pies.

Pogłaskałam ją i schowałam odkurzacz do szafki. Sprzątanie mogło poczekać, aż Jake zabierze ją później na spacer.

Był to pierwszy raz z wielu, kiedy Stella użyła słowa „koniec”, chcąc nam powiedzieć, żebyśmy to my zakończyli jakąś czynność. Polecenia ze słowem „koniec” wydawała nam nawet częściej, niż opowiadała, że sama skończyła coś robić. Jeżeli jedliśmy dłużej niż zwykle, mówiła „koniec” i szła do kuchni. Wyglądało to tak, jakby nam chciała podpowiedzieć, że trzeba włożyć naczynia do zlewu, jak to zawsze robiliśmy po zjedzeniu posiłku. Kiedy pisałam raporty na laptopie i ignorowałam zachęty do zabawy, mówiła mi „koniec”. Prawie za każdym razem, kiedy rozmawiałam przez telefon, Stella też stawała się niezwykle rozmowna. W kółko powtarzała „koniec – koniec”, na zmianę z tym, co chciała ze mną robić. W pracy z małymi dziećmi zdarzało mi się to codziennie. Jak tylko wdawałam się z rodzicami w dłuższą rozmowę pod koniec sesji, dziecko robiło, co w jego mocy, żeby przyciągnąć naszą uwagę. Widząc, jak często Stella mówiła nam „koniec”, zaczęłam się zastanawiać, jak jeszcze chciałaby nami sterować.

Latem 2019 roku Stella używała samodzielnie ponad dwudziestu słów zgodnie z ich funkcją. Kilka do kilkunastu razy dziennie łączyła słowa w zwroty i wciąż tworzyła nowe wypowiedzi. Używała słów, żeby poprosić nas o zrobienie czegoś lub o pójście w jakieś miejsce, by opowiedzieć o swoich porannych zwyczajach, zawołać Jake’a lub mnie, rozmawiać o tym, co się właśnie dzieje, i mówić o swoich uczuciach. Posługiwała się językiem w sposób konsekwentny i przewidywalny. Wypowiadała słowa, kiedy to miało jakiś sens. Nie mówiła „jeść” w środku dnia ani nie łączyła słów, które do siebie nie pasowały, dajmy na to „plaża – spanie”, „szczęśliwa – zła”, „pa – spanie”, „woda – park” itp. Doszła do etapu biegłości i automatyzacji ze wszystkimi słowami i było to widać. Komunikowała się w kilku różnych środowiskach i z różnymi ludźmi, nie tylko ze mną i Jakiem. Najpierw nauczyła się używać wolno stojących przycisków, a potem korzystała z dwóch tablic o różnych rozmiarach.

Zasób słownictwa Stelli był dla mnie równie imponujący jak jej kompetencje społeczne. W jej korzystaniu z przycisków w kontekstach społecznych dało się zauważyć te same reguły społeczne, jakie stosują w rozmowach ludzie. Jeśli byliśmy w innym pomieszczeniu, najpierw próbowała zdobyć naszą uwagę słowami „chodź” lub „patrz”, a dopiero potem nadawała właściwy przekaz. Po zakończeniu myśli nawiązywała ze mną kontakt wzrokowy, potem czekała na odpowiedź. Jeżeli jej nie rozumieliśmy, próbowała to samo powiedzieć inaczej albo powtarzała swoją wiadomość.

Stella rzadko mi przerywała. Kiedy była pod wpływem emocji, naciskała przyciski mocniej i czasem kilkakrotnie, żeby podkreślić, o co jej chodzi. W mowie werbalnej możemy modyfikować ton i głośność. Użytkownicy AAC nie mają jednak takiego przywileju. Często wyrażają różne tony głosu sposobem naciskania guzików lub połączeniem słów i gestów. Podobnie jest w Amerykańskim Języku Migowym. Emfazę kładzie się na słowa poprzez prędkość i siłę wkładaną w wykonywanie znaków oraz mimikę mówiącego. Kiedy Stella była zmęczona, przeciągała się przy swojej tablicy i wypowiadała słowa powoli, z wyraźnymi pauzami między nimi. Całkiem jak ja, kiedy budzę się rano, ziewam i przeciągam się w czasie mówienia. Kiedy zaś roznosiła ją energia, biegła do tablicy i tłukła w przyciski, jak ludzie, którzy wyrzucają z siebie słowa w emocjach. Język to coś znacznie więcej niż znajomość znaczenia słów czy orientacja, co który brzęczyk oznacza.

Pewnego dnia jakaś zabawka Stelli wylądowała na wbudowanym regale na książki. Nasza suczka stanęła na tylnych łapach, żeby jej dosięgnąć, i przypadkowo strąciła plakietkę. Popatrzyła w moją stronę i bardzo spokorniała. Podkuliła ogon i spuściła głowę. Potem podeszła do swojej tablicy.

– Nie – powiedziała. Spojrzała na plakietkę, którą zrzuciła, i znowu na mnie. Podeszła do mnie, powoli machając ogonem.

W ten sposób chciała powiedzieć, że zrobiła to niechcący.

– W porządku, Stello! Wszystko dobrze. – Po chwili słownych pocieszeń i głaskania Stella znowu odchyliła uszy i bawiła się dalej.

Stella wsłuchiwała się, jak Jake i ja rozmawiamy ze sobą. Któregoś wieczora siedzieliśmy na kanapie i rozmawialiśmy o tym, czy chce nam się jeszcze wychodzić, czy już mamy dosyć na dziś.

– Chyba możemy zostać – powiedział Jake. – Już jej chyba wystarczy.

Stella zeskoczyła z posłania i podeszła do komunikatora.

– Zła – idziemy – chodź – chodź – idziemy – powiedziała. A widząc, że nie zerwaliśmy się w te pędy z kanapy, zaszczekała i powiedziała: „spacer – zła – Jake – idziemy”. Nie chciała czekać, aż sami postanowimy, co mamy zrobić. Stanowczo wygłosiła swoją opinię w tej sprawie.

Stella wymyślała nawet własne sposoby na opisanie pojęć, na które nie miała konkretnych słów. Na przykład zaczęła mówić „pa – jeść”, żeby poprosić o zabawkę firmy Kong, którą wypełnialiśmy masłem orzechowym przed wyjściem do pracy. I nie zdarzyło się to tylko raz czy dwa. Mówiła to prawie codziennie, kiedy przygotowywaliśmy się do wyjścia albo kiedy trwało to dłużej niż zwykle.

– Pa – jeść? – zapytałam. – Chcesz wyjść i zjeść coś na mieście? A może my wychodzimy, a ty zjesz, kiedy wrócimy? – Wpatrywałam się w Stellę, próbując domyślić się, o co jej chodzi.

Stella się oblizała. Chwyciłam torbę, pudełko na drugie śniadanie i butelkę z wodą, wrzuciłam konga do kojca i pospieszyłam do drzwi. Po dziesięciu minutach jazdy doznałam olśnienia. „No przecież!”, pomyślałam. „Ona chciała mi powiedzieć, żebym już sobie poszła, żeby mogła sobie podjeść masła orzechowego”.

Była to kolejna nauczka, żeby nie lekceważyć komunikatów, nawet jeśli w pierwszej chwili wydają się absurdalne i niezrozumiałe. To, że dorośli nie od razu łączą kropki, nie znaczy, że wypowiedź dziecka jest przypadkowa i nie ma sensu. U małych dzieci to się zdarza co chwilę. Miałam taką sytuację, kiedy ostatnio widziałam się z moją siostrzenicą Clarą. Dziewczynka siedziała na wysokim krzesełku i czekała na jedzenie.

– Papier – powiedziała.

– Masz tu. – Położyłam papierowy ręcznik na blacie.

– Nie, ona chce klementynkę – włączyła się moja starsza siostra Kate.

– Co takiego?

– Bo kiedy Clara je klementynki, lubi odkładać skórki na papierowy ręcznik.

Kate znała zwyczaje swojej córki, co pozwoliło jej bezbłędnie zrozumieć ten komunikat. Clara umiała powiedzieć „papier”, ale „klementynka” była dla niej za trudna. Żeby zasygnalizować swoje życzenie, powiedziała po prostu to, co potrafiła powiedzieć. Gdybym była z Clarą sama, nigdy w życiu nie wpadłabym na to, że chce klementynkę. Ale to, że nie zrozumiałam, nie znaczyło, że mała mówiła od rzeczy. I rzeczywiście, kiedy Kate wyjęła owoc z lodówki, Clara zaczęła klaskać.

– Plaża – bawimy się – powiedziała Stella. Akurat byłam w połowie przygotowywania kolacji. Stella prosiła o plażę kilka razy, ale ja już postanowiłam, że wybierzemy się wszyscy we trójkę dopiero po kolacji.

– Później bawimy się na plaży, Stello – powiedziałam.

Stella szczeknęła na mnie. Podeszłam do komunikatora.

– Ty jesteś zła, Stello. Stella zła. Plaża później – modelowałam zwroty.

Stella stała przy drzwiach i skomlała. Wróciłam do kuchni, ale ciągle słyszałam, jak marudzi w salonie. Mieszając zupę na kuchence, przypominałam sobie moje sesje logopedyczne z kilkunastomiesięcznymi dziećmi. Jeżeli dziecko prosiło o coś, czym nie mogliśmy się akurat bawić, albo prosiło, żeby gdzieś pójść, nie poprzestawałam na samym „nie” i „później”. Zwykle podsuwałam dzieciom jakieś inne zajęcie. Zaoferowanie dziecku dwóch aktywności do wyboru dawało mu poczucie, że może decydować o sobie, i przypominało, że są inne ciekawe zabawki, którymi można się pobawić. Może Stella potrzebuje, żeby nią trochę bardziej pokierować. Może i ona odniesie korzyść z zaoferowania jej kilku opcji do wyboru.

Weszłam do salonu.

– Plaża później, Stello – powtórzyłam. – Chcesz, pobawimy się teraz zabawką. – Modelowałam „chcę – bawimy się – teraz”, pokazując na kosz z zabawkami. – A może chcesz spać? – Nacisnęłam „chcę – spanie” i przeciągnęłam jej posłanie do kuchni, żeby mogła się położyć i przyglądać, jak gotuję. Stella ucichła. Rozejrzała się po pokoju, potem znów utkwiła wzrok we mnie. Wybrała zabawkę, pisnęła nią, potem upuściła. – Pięknie, dobra Stella. Dobra Stella ma teraz spanie.

Stella robiła tak szybkie postępy w komunikacji, że postanowiłam założyć konto Hunger for Words na Facebooku i Instagramie. Nadal zamieszczałam wpisy na blogu i co kilka tygodni wstawiałam nowe filmy na główną stronę mojego serwisu. Moja publiczność składała się głównie ze znajomych, rodziny i znajomych znajomych. Ale co jakiś czas zauważałam, że na moim blogu pojawiał się ktoś nieznajomy i zaczynał śledzić aktualizacje.

Wahałam się, czy wracać do świata mediów społecznościowych. Stworzyłam sobie w życiu potrzebną przestrzeń, żeby móc dojść ze Stellą do świetnych wyników i skupić się na tym, co jest dla mnie ważne, bez całego informacyjnego zgiełku w tle. Z drugiej strony miałam mnóstwo filmów z mówiącą Stellą i chciałam, żeby inni też je zobaczyli. Świetnie, że ludzie czytali na blogu o jej zdolnościach komunikacyjnych, ale zawsze bardziej przekonujące jest widzieć ją w akcji. Miałam nadzieję, że moje filmy skłonią ludzi do nowych refleksji nad potencjałem komunikacyjnym zarówno ludzi, jak i zwierząt. Zaczęłam udostępniać filmy z mówiącą Stellą, do których dodawałam opisy, jakie umiejętności przejawia, i swoje spostrzeżenia.

W lipcu, zaledwie cztery miesiące po założeniu strony i sześć miesięcy od czasu, jak przeniosłam przyciski na pierwszą tablicę, dostałam mail od publicystki z czasopisma absolwentów mojej uczelni Northern Illinois University. Usłyszała o mojej pracy ze Stellą i chciała napisać o tym artykuł.

– Mój pierwszy wywiad! – krzyknęłam do Jake’a.

– Ale na pewno nie ostatni – odparł Jake.

Nie mogłam się doczekać, kiedy będę miała okazję opowiedzieć o terapii mowy, komunikacji wspomagającej i alternatywnej i osiągnięciach Stelli tak, żeby to dotarło do szerszej publiczności. Dziennikarka wysłała mi listę pytań, które zamierzała zadać. Roztrząsałam je przez wiele dni, ćwiczyłam odpowiedzi, notowałam tematy warte rozwinięcia. Chciałam jak najlepiej przedstawić moje przedsięwzięcie.

Po ukazaniu się tekstu zyskałam więcej subskrybentów i obserwujących w mediach społecznościowych. Dostałam kilka miłych wiadomości od innych absolwentów uczelni, którzy zaciekawili się moją pracą i życzyli mi powodzenia. Mój projekt śledziło już kilkaset osób. Chciałam, żeby nasza historia zataczała coraz szersze kręgi ze względu na przekaz, jaki reprezentowała. Każdy zasługuje na głos. A psy mówią i myślą znacznie więcej, niż nam się wydawało.

Pod koniec lata 2019 roku przenieśliśmy się do nowego mieszkania w pobliżu plaży dla psów. Dla Stelli był to raj. Po drugiej stronie ulicy na prawo znajdował się olbrzymi park, na lewo zaś ścieżka prowadząca na plażę. Przyjeżdżaliśmy tu bardzo często po pracy i w weekendy, więc doszliśmy do wniosku, że równie dobrze możemy zamieszkać w miejscu, gdzie spędzamy większość wolnego czasu. Zastanawiałam się, jak Stella zareaguje na kolejną przeprowadzkę. Wiedziałam, że nie będzie to dla niej przeżycie tak traumatyczne jak wyprowadzka na drugi koniec kraju, ale martwiłam się, że wpadnie w panikę na widok pustoszejącego mieszkania. Byłam też ciekawa, czy w ogóle będzie chciała używać słów w tym przejściowym okresie. Kiedy przeprowadzaliśmy się rok wcześniej, potrzebowała czasu na oswojenie się z nowym miejscem, zanim poczuła się swobodnie i cokolwiek powiedziała. Teraz jednak była już starsza, miała ugruntowane umiejętności komunikacyjne i tablicę, dzięki której wszystkie słowa znajdowały się na tym samym miejscu. Bardzo chciałam zobaczyć, jak sobie poradzi.

W pierwszy wieczór w nowym mieszkaniu opróżniliśmy połowę przywiezionych pudeł. Stella obwąchiwała wszystko, co wypakowaliśmy, i bacznie się przyglądała, jak urządzaliśmy nasze nowe lokum. Śledziła wzrokiem nasz każdy ruch. To mieszkanie też miało tylko jedną sypialnię, ale było nieco większe od poprzedniego. Sufity na wysokości 3,6 metra i duże okna w salonie powodowały, że wydawało się jeszcze bardziej przestronne. Tablicę Stelli umieściliśmy jakiś metr od drzwi, tam, gdzie zaczynała się powierzchnia salonu.

– Chcę jej pokazać, gdzie teraz możemy spacerować – powiedziałam. – Zabierzmy ją na plażę! – Stella od razu do mnie podbiegła. Musiała usłyszeć swoje ukochane słowo. – Tak, plaża, idziemy na plażę, Stello!

Jak tylko doszliśmy do ścieżki rowerowej prowadzącej do psiej plaży, Stella uśmiechnęła się szeroko i pognała do brzegu oceanu. Biegłyśmy razem, obie równie podniecone naszym nowym sąsiedztwem. Kiedy wróciłyśmy po zabawie przy zachodzie słońca, Stella ruszyła prosto do komunikatora.

– Plaża – bawimy się – kocham – powiedziała.

– Wygląda na to, że będzie tu bardzo szczęśliwa – powiedział Jake.

W następną sobotę rano obudziliśmy się wcześniej, żeby dalej się rozpakowywać i poustawiać meble. Debatowaliśmy, gdzie postawić kanapę, i przestawialiśmy ją tam i z powrotem po całym salonie ze trzy albo i cztery razy. Za każdym razem, kiedy podnosiliśmy kanapę, Stella uskakiwała jak najdalej, ale nie przestawała nas obserwować.

– Chyba masz rację, lepiej ją dać tam – westchnęłam. – Przesuńmy ją jeszcze raz. Ostateczna decyzja.

Przyjęliśmy pozycje. Przykucnęliśmy, żeby unieść mebel. Jake zaczął liczyć, raz, dwa...

Stella zaszczekała i podbiegła do tablicy. Znieruchomieliśmy.

– Koniec – spacer – szczęśliwa – spacer – szczęśliwa – chcę – rozległo się.

– Wiem, że chciałabyś, żebyśmy już skończyli. Poczekaj, Stello, spacer później – odpowiedziałam.

Przenieśliśmy kanapę, a potem przez kilka minut jeszcze rozpakowywaliśmy rzeczy. Stella znowu podeszła do komunikatora.

– Stella – pa – kocham – powiedziała. Usiadła pod drzwiami i oparła się o nie. Była całkowicie gotowa zostawić ten chaos.

Lokalizacja nowego mieszkania pomogła nam jeszcze lepiej zrozumieć znaczenia kryjące się w wypowiedziach Stelli. Niedaleko od nas ulica się rozwidlała, na lewo do plaży, na prawo do parku. Kiedy Stella mówiła „park”, a ja wybierałam się na plażę i próbowałam ją prowadzić w tamtą stronę, kładła się na środku chodnika i leżała tak, dopóki nie skręciłam tam, gdzie sobie życzyła. Chociaż na spacerach nie miała komunikatora, znajdowała wyraziste środki i sposoby, żeby mi przekazać, że wie, o co jej chodzi. Zrozumiałam, że plaża i park to dla niej kompletnie odmienne przeżycia. Nie wiedziałam dokładnie, co sprawiało, że raz chciała iść na plażę, a kiedy indziej do parku, ale najwyraźniej miała swoje powody, jak my wszyscy. Może czasami wolała pobiegać za wiewiórkami w parku, a czasami za ptakami na plaży. Może czasami miała ochotę wytarzać się w trawie, a czasami kopać w piasku. Rozmyślałam, czy gdyby dysponowała większą liczbą słów, potrafiłaby nam powiedzieć dokładniej, co chce robić w czasie przeznaczonym na zabawę.

Dbałość Stelli o własne życzenia i potrzeby zainspirowała mnie. Nie ustępowała, kiedy próbowałam ją zaciągnąć tam, gdzie ja chciałam. Był to dla mnie kolejny dowód, że robienie tego, co my jej każemy, nie było sensem życia Stelli. Miała własny rozum i własne pomysły. Każdy ma prawo do swoich opinii i realizowania swoich życzeń. Teraz, kiedy widziałam jak na dłoni, że Stella ma zwykle konkretną wizję swojego czasu zabawy i nie podoba jej się, że ją zmieniam, spróbowałam znaleźć równowagę między tym, czego chce nasz pies, a tym, czego my chcemy. Mogliśmy przecież najpierw o tym porozmawiać. Przed wyjściem zaczęłam modelować „Christina chce plażę” albo „Christina chce spacer”. Potem pytałam: „Co ty chcesz, Stello?”. Zawsze braliśmy jej życzenia pod uwagę, tak jak braliśmy pod uwagę życzenia innych ludzi. W niektóre dni mieliśmy wszyscy ochotę na to samo, w inne wybieraliśmy trasę według życzenia Stelli, a czasami szliśmy tam, gdzie chcieliśmy iść ja lub Jake. Kiedy wcześniej mówiliśmy Stelli, dokąd idziemy, nie kładła się w proteście na ziemi. Po prostu potrzebowała, żebyśmy ją uprzedzili, co robimy, żeby mogła to zrozumieć.

Otworzyłam kolejne nadesłane pudełko brzęczyków z funkcją nagrywania. Teraz, kiedy Stella z tak dużą wprawą i konsekwencją używała wszystkich dostępnych słów, nadszedł czas, żeby znowu dodać więcej przycisków. Zachowanie Stelli przy tablicy komunikacyjnej zawsze podpowiadało mi, kiedy potrzebowała poszerzenia słownictwa. Kiedy już opanowała wszystkie słowa i używała ich samodzielnie, czasami snuła się między rzędami przycisków i skomlała. To mi dawało do myślenia, czy czasem nie chce powiedzieć czegoś, na co nie zna słów. Stella przyglądała się, jak wyjmuję przyciski z pudełka. Polizała je i pomerdała ogonem.

– Szczęśliwa – chcę – powiedziała. Podeszła z powrotem do mnie i jeszcze raz polizała pudełko.

Tym razem dodałam Stelli słowa drugorzędne: „piłka”, „zabawka”, „kanapa” i wyrażenie „w domu”. Ponieważ komunikowała się często i z dużą swobodą, doszłam do wniosku, że czas na bardziej konkretne słownictwo, żeby mogła wyrażać się jeszcze jaśniej. Modelowałam zwroty „Stella bawi się piłką”, „bawimy się piłką w domu”, „chcę piłkę” za każdym razem, kiedy bawiłyśmy się piłką. Mówiłam „Stella bawi się piłką”, „bawimy się piłką w domu” albo „pomocy – zabawka – kanapa”, kiedy coś jej wpadło za ten mebel.

Któregoś wieczora na plaży Stella znalazła podarty strzęp zabawki jakiegoś psa, zakopany w piasku. Coś obrzydliwego. Ale nie chciała go wypuścić i niosła przez całą drogę do domu. Kiedy stanęliśmy na chodniku przed wejściem do naszego mieszkania, kazaliśmy Stelli zostawić to i pogoniliśmy ją do domu, zanim zdążyła to znowu podnieść. Już w środku Stella stanęła przy drzwiach z nosem przyciśniętym do drzwi. Węszyła i drapała drzwi łapą. Kilka minut później podeszła do komunikatora.

– Zabawka – w domu – powiedziała.

– Chcesz to wnieść do domu?

Stella puściła ogon w ruch i podbiegła z powrotem do drzwi.

– Pobawimy się zabawką na dworze, Stello. Chodź, idziemy! – Zapięłam jej smycz i wyprowadziłam przed dom. Stella rzuciła się na zabawkę. Ściskała ją w zębach i potrząsała nią na wszystkie strony. Nadal nie chciałam jej wnosić do domu, więc pozwoliłam na zabawę jeszcze przez kilka minut, zanim wróciłyśmy.

W miarę jak poszerzał się zasób słów Stelli, rozmawiała z nami o coraz bardziej złożonych sytuacjach. Czasami nowe i nietypowe okoliczności prowadziły do prawdziwych rewelacji związanych z jej zdolnościami poznawczymi. Pewnego ranka przypadkowo zresetowała przycisk „plaża”. Rozległo się głośne „biiip” i słowo się skasowało.

– Zła – powiedziała Stella.

– Wiem, Stello, zaraz to naprawię. Christina pomoże.

Stella śledziła każdy mój ruch. Zawsze bacznie się przyglądała, kiedy robiłam coś z jej urządzeniem. Odczepiłam przycisk od tablicy i próbowałam znowu nagrać „plaża”. Ale coś nie działało. Przycisk zepsuł się od częstego używania.

– Przykro mi, piesku.

Nie mieliśmy już zapasowych brzęczyków.

Jakieś pięć minut później Stella podeszła do tablicy. Położyła łapę na pustym miejscu po brakującym brzęczyku, powąchała je. Stała nad komunikatorem, przyglądając się innym guzikom.

– Pomocy – woda – idziemy – powiedziała.

– O raju... – westchnęłam.

Stella miała tyle inteligencji i umiejętności rozwiązywania problemów, żeby wymyślić sposób na rozmowę o zepsutym przycisku. To był pierwszy raz, kiedy mieliśmy jakiś problem z guzikiem mówiącym „plaża”. Nigdy czegoś podobnego nie przećwiczyliśmy ani nie rozmawialiśmy o takiej sytuacji. Stella w nowatorski sposób użyła słów w zupełnie nowych okolicznościach.

Kilka dni później skończyła nam się karma, którą zwykle dawaliśmy Stelli. Zamiast biec od razu do sklepu, postanowiłam przyrządzić jej coś specjalnego. Włożyłam do miski mieszankę ryżu, warzyw i mięsa z kurczaka.

– Proszę bardzo, Stello!

Stella obwąchała posiłek i zjadła troszeczkę. Podniosła głowę i spojrzała na mnie.

– Stello, można jeść – powiedziałam.

Stella jeszcze raz obwąchała jedzenie, potem podeszła do mówika.

– Jeść – nie – powiedziała. Wskoczyła na kanapę i zwinęła się w kłębek. Sądziłam, że posmakuje jej potrawa inna niż zwykle (w dodatku domowa!). Ale przez resztę wieczoru nawet nie podeszła do miski.

Następnego dnia, kiedy już dokupiliśmy jej zwykłą karmę, Stella spałaszowała wszystko do czysta i podeszła do komunikatora.

– Szczęśliwa – jeść – oznajmiła.

Cieszyłam się, że Stella może wyrazić choćby najprostszą opinię o tym, czym ją na co dzień karmimy. Naprawdę nie wiedziałam, że tak jej smakowała ta karma, dopóki nie powiedziała tego „szczęśliwa – jeść”.

Kilka tygodni później we trójkę spędziliśmy weekend w odwiedzinach u przyjaciół Jake’a. Jak tylko weszliśmy do salonu pełnego ludzi, Stella zaczęła biegać i witać się ze wszystkimi po kolei. Położyłam jej tablicę komunikacyjną przy ścianie, tymczasem Stella pławiła się w zainteresowaniu obecnych. Otoczyli ją kółeczkiem, głaszcząc po kolei i okazując mnóstwo czułości.

W pewnym momencie dołączyłam do kręgu.

– Stello, chodź tutaj! – zawołałam. Też chciałam ją pogłaskać.

Stella rzuciła na mnie okiem i podeszła do komunikatora.

– Christina – później – powiedziała.

Ze zdumienia opadła mi szczęka, a Jake wybuchnął śmiechem. Nasz pies właśnie mnie poinformował, że woli teraz pobawić się z nowymi znajomymi, a nie ze mną.

Miałam wrażenie, że przy obecnych dwudziestu dziewięciu słowach na komunikatorze osiągnęliśmy optymalny punkt. Stella miała do dyspozycji na tyle dobrą kombinację słów kluczowych i drugorzędnych, że mogła mówić o większości swoich codziennych zajęć. Liczba słów to jeszcze nie wszystko. Solidny, przemyślany zbiór słów, nadający się do rozmów o wielu różnych sytuacjach, ma znacznie większe znaczenie niż setki słów, które w gruncie rzeczy nie decydują o skuteczności komunikacji. Pamiętajmy, że chociaż wszyscy znamy co najmniej kilka tysięcy słów, to osiemdziesiąt procent naszej codziennej mowy stanowi zbiór tych samych trzystu czy czterystu[41]. Nadal chciałam zapełnić puste miejsca na tablicy, ale byłam bardzo zadowolona z proporcji słownictwa, jaką osiągnęliśmy do tej pory.

Po drodze eksperymentowałam z pewnymi słowami, które ostatecznie nie zostały na komunikatorze, bo okazało się, że wcale nie służyły Stelli. Wypróbowałam na przykład „daj”, „pójść”, „kojec” i „następnie”. Sądziłam, że „daj” bardzo się przyda, kiedy zdałam sobie sprawę, jak często mówię „daj zabawkę”, „daj piłeczkę”. Ale Stella ostatecznie i tak używała „chcę” we wszystkich sytuacjach i kontekstach, kiedy można było użyć „daj”. „Pójść” to świetne słowo, które w normalnych okolicznościach zawsze bym polecała, ale Stella już i tak umiała wskazać wszystkie konkretne miejsca, w których chciała się znaleźć. Poza tym zaczęła używać „pa” w sensie „pójść dokądś”. Gdybym miała zaczynać od nowa, prawdopodobnie włączyłabym słowo „pójść” na wcześniejszym etapie. Z kolei mówiąc o swoim kojcu, Stella używała słowa „spanie”. „Później” okazało się słowem bardziej funkcjonalnym i uniwersalnym niż „następnie”. Mogliśmy używać „później” w osobnej wypowiedzi, jak np. „plaża później” lub w kombinacji z tym, co robimy teraz: „jeść teraz, plaża później”. Samo „plaża następnie” nie miałoby sensu.

Subtelne różnice w znaczeniu i zastosowaniu poszczególnych słów odgrywają ogromną rolę w wyborze właściwego zestawu na pomocy komunikacyjnej. W idealnej sytuacji udostępnilibyśmy Stelli wszystkie najczęściej używane słowa, tak jak się to robi na komunikatorach dla ludzi, ale jeszcze nie jesteśmy na tym etapie. Na razie staranny dobór słów, dający najlepszą relację wysiłku do wartości, przynosił dobre efekty.

JAK UCZYĆ PSA

• Wprowadź pojęcia związane z czasem, tak aby pies mógł rozróżnić między tym, co już się wydarzyło, tym, co dzieje się teraz, i tym, co wydarzy się później. Modeluj „teraz” w połączeniu z nazwami wykonywanych właśnie czynności i „później”, jeżeli zamierzasz coś zrobić za jakiś czas. Jeżeli pies powie „teraz”, staraj się zareagować błyskawicznie!

• Umożliw psu powiedzenie „koniec”. Słowa takie jak „koniec”, „dość”, „stop” pozwolą psu zasygnalizować, kiedy chce zakończyć jakąś czynność. Modeluj „koniec” na zakończenie różnych zajęć psa, żeby nauczył się jego znaczenia.

• Rozmawiaj z psem o tym, co się dzieje. Przy Stelli nauczyłam się, że jeśli uprzedzam ją z góry, co będziemy robić, jest mniej zaskoczona i spięta i spokojniej reaguje na zmiany w harmonogramie dnia lub aktywność inną niż ta, o którą prosiła. Wszyscy okazujemy więcej zrozumienia, kiedy wiemy, co ma się wydarzyć.

ROZDZIAŁ 17

Witaj, świecie!

O wschodzie słońca 30 października 2019 otworzyłam kalendarz i zapisałam na górze strony: „Jak by to było świetnie, gdyby...”. To jedna z moich ulubionych porannych czynności; zanim reszta świata się obudzi, puszczam wodze wyobraźni. Jak by to było świetnie, gdyby moje posty o Stelli przyciągnęły setki i tysiące nowych, pełnych entuzjazmu fanów! Jak by to było świetnie, gdyby kiedyś udało mi się porozmawiać o zdolnościach Stelli z większą grupą osób! Jak by to było świetnie, gdybym kiedyś dostała się do telewizji i mogła udzielić wywiadu o Stelli i AAC! Siedziałam nad pomysłami, które wówczas wydawały się kompletnie nierealne, i próbowałam poczuć, jak by to było świetnie tego wszystkiego doświadczyć.

Następnego dnia zaparkowałam samochód przed apartamentowcem przy plaży. Miałam jeszcze kilka minut przed kolejną sesją terapii logopedycznej. Sprawdziłam pocztę i zobaczyłam wiadomość zatytułowaną „prośba od »People Magazine«”. Otworzyłam ją, spodziewając się spamu. To jednak nie był spam. Czytając, szeroko otwierałam oczy ze zdumienia. Był to oficjalny e-mail od Hilary Shenfeld, publicystki magazynu „People”, która w mediach społecznościowych zobaczyła moje filmy ze Stellą. Chciała napisać o nas artykuł.

Wpadłam w panikę. Mało kto wiedział o mojej pracy ze Stellą. Wielu moich znajomych nie miało nawet pojęcia, że się tym zajmuję. A tu niespodziewanie jedna z setek osób, które mnie obserwują, okazuje się reporterką „People”? Czy to mógł być przypadek? Zrobiłam zrzut tego maila i wysłałam Jake’owi z mnóstwem wykrzykników.

Trzy dni później, w przeddzień umówionego wywiadu, otworzyłam wiadomość od jednej z moich koleżanek z branży logopedycznej: „Nic nie mówiłaś, że będziesz w tym miesiącu w Leader!”. „ASHA Leader” to czasopismo branżowe dla logopedów i audiologów.

„Co? Nie wiedziałam! Nie dostałam jeszcze swojego egzemplarza, co tam jest?” – odpisałam.

Koleżanka wysłała mi zdjęcie jednej z pierwszych stron pisma, felieton doktor Shari Robertson, ówczesnej przewodniczącej ASHA. Podziwiałam jej działalność. Nawet wycięłam kilka jej poprzednich felietonów i zachowałam, żeby przeczytać kiedyś dla inspiracji. A teraz okazuje się, że ona o mnie słyszała! Felieton nosił tytuł Śmiałe pomysły wizjonerów ASHA. Nie mogłam oderwać oczu od ekranu:

Do felietonu, który ostatni raz piszę w charakterze przewodniczącej ASHA, nie mogłabym wybrać nic lepszego niż historie kilku naszych kolegów i koleżanek, którzy mieli odwagę wyznaczyć sobie nowe horyzonty poza znaną, bezpieczną strefą. Ich przedsięwzięcia są niepowtarzalne, wszystkie jednak zaczęły się od zasiania ziarna idei, które potem kiełkowało i rosło dzięki pasji, wizji i ciężkiej pracy, i ostatecznie wydało namacalne owoce. Mam nadzieję, że wybrane przeze mnie cztery opowieści zachwycą, zainspirują i rzucą światu wyzwanie, by coraz dalej sięgać wyobraźnią[42].

W następnym fragmencie felietonu, zatytułowanym Głód słów (A Hunger for Words), doktor Robertson opisała moją pracę ze Stellą. Naprawdę nie mogłam w to uwierzyć. Zupełnie zapomniałam, że kilka miesięcy wcześniej wysłałam do ASHA krótką notatkę o tym, jak uczyłam Stellę mówić. Liczyłam, że może zamieszczą ją w swoich mediach społecznościowych. Nawet nie marzyłam, że przewodnicząca organizacji zobaczy ją i sama o nas napisze.

Te wieści przyszły w idealnym momencie. Byłam podekscytowana perspektywą jutrzejszego wywiadu dla „People”, ale odkąd stworzyłam swoją stronę, niepokoiłam się, co pomyślą o mnie w ASHA. Byłam dumna ze swojego zawodu i swojej kariery. Chciałam reprezentować dziedzinę logopedii najlepiej, jak potrafię. Teraz, widząc tak entuzjastyczne wsparcie ze strony przewodniczącej, poczułam zastrzyk energii do działania i dzielenia się tym. Odebrałam to jako pozwolenie na kontynuację mojego projektu.

4 listopada 2019 roku zaczął się jak najzwyklejszy poniedziałek. Popijając kawę, wysłuchałam inspirującego podcastu, potem odbyłam trzy sesje terapeutyczne i wróciłam do domu na lunch. Ale zamiast coś zjeść i wyprowadzić Stellę, udzieliłam przez telefon wywiadu dla Hilary z magazynu „People”. W odróżnieniu od rozmowy dla czasopisma absolwentów mojej uczelni nie miałam zielonego pojęcia, jakie padną pytania.

– Na pewno jest pani na to gotowa? – zapytała dziennikarka. – Miliony ludzi to zobaczą. Chcę tylko panią ostrzec, że będą wśród nich złośliwcy, którzy nawet w najbardziej pozytywnej historii znajdą coś do skrytykowania.

Wzięłam głęboki oddech.

– Jestem gotowa – odparłam. – To zbyt ważne, żeby o tym nie mówić, bez względu na to, co ktoś pomyśli.

Hilary powiedziała mi jeszcze, że nie wie, kiedy artykuł się ukaże.

– Czasami trwa to kilka dni, czasami kilka tygodni. Przyślę pani link, kiedy już będzie na stronie.

Czterdzieści pięć minut później odłożyłam telefon i pojechałam do kolejnego pacjenta. Miała to być moja ostatnia sesja tego dnia, bo ta o trzeciej została odwołana.

Ciągle wracałam myślą do wszystkiego, co powiedziałam. Chociaż prawie nic nie pamiętałam. Kompletna mgła. Miałam nadzieję, że w miarę dobrze przedstawiłam to, co robię. I że wyjaśniłam swoją koncepcję w sposób dla wszystkich przystępny. Na szczęście moja praca z pacjentami ma taki charakter, że nie mogę podczas sesji roztrząsać innych rzeczy. Małe dzieci wymagają pełni uwagi i nie pozwalają się zamyślić. Ich żywiołowość, ciekawość, zadziwienie wszystkim dookoła i chęć zabawy działają jak magnes. Nie mogłam robić nic innego, jak tylko bawić się, śmiać, miło spędzać czas i – co lubię najbardziej – uczyć nowych słów.

Pod koniec spotkania odśpiewaliśmy piosenkę o porządkach, a potem wyjęłam z torby telefon, żeby spisać notatkę z sesji. Na ekranie zobaczyłam mnóstwo powiadomień z Gmaila i Instagrama oraz wiadomość od Hilary. „Może ma jakieś dodatkowe pytania”, pomyślałam.

Ale kiedy odblokowałam telefon, zobaczyłam słowa „Już jest!” wraz z linkiem do artykułu pod tytułem Pies uczy się mówić za pomocą specjalnie skonstruowanej tablicy dźwiękowej. Szybko przewinęłam go w dół i zobaczyłam zdjęcia Stelli z komunikatorem oraz zdjęcie nas obu. Nie byłam na to mentalnie przygotowana. Nie miałam pojęcia, że artykuł ukaże się tak szybko. Sam wywiad tak mnie pochłonął, że nawet nie zdążyłam się zastanowić, co będzie, kiedy znajdzie się w internecie. Serce zaczęło mi walić. Tak bardzo chciałam go przeczytać. Ale siedziałam na podłodze w domu pacjenta i musiałam napisać notatkę, żeby jego mama ją podpisała.

Jak tylko się pożegnałam, znowu kliknęłam na artykuł. Siedziałam za kierownicą, nie wierząc, że widzę zdjęcia Stelli i swoje w artykule w „People”. Natychmiast przesłałam link Jake’owi, rodzinie, przyjaciołom. Weszłam na Instagram i zauważyłam, że w ciągu godziny od opublikowania artykułu przybyło mi parę tysięcy nowych obserwujących. Jake po drodze do domu kupił szampana. Wznieśliśmy toast za rosnącą społeczność fanów i za to, że moja praca oficjalnie wypłynęła.

Zanim zdążyliśmy napełnić kieliszki, do mojej skrzynki błyskawicznie zaczęły przychodzić nowe pytania, zdjęcia psów wysłane przez nowych entuzjastów, prośby o pozwolenie na publikację moich filmów od rozmaitych serwisów informacyjnych i wszelkiego rodzaju inne prośby od mediów. Nie miałam pojęcia, że po ukazaniu się artykułu na stronie „People” inne serwisy informacyjne też będą chciały o tym pisać. A przede wszystkim nie śniło mi się, że sprawy nabiorą takiego tempa.

Magazyn telewizyjny Inside Edition zapragnął nakręcić materiał w naszym mieszkaniu. Prosili o natychmiastową odpowiedź ze względu na krótki cykl wydawniczy. Nie chciałam stracić takiej okazji, więc się zgodziłam. Odświeżyłam skrzynkę odbiorczą i zobaczyłam, że czasopismo popularnonaukowe „Popular Mechanics” prosi o wywiad już następnego dnia, a dzień później stacja CNN chciałaby porozmawiać ze mną na Skypie. Nawet nie miałam kiedy wypić tego szampana. Musiałam pomyśleć, co zrobić. Przecież ja nadal pracuję. Przez cały tydzień mam sesje z dziećmi. Czy powinnam udzielić zgody na wykorzystanie moich filmów? Pojęcia nie miałam. Ilu wywiadów powinnam udzielić? Czy to jednorazowa sprawa, czy będą też zainteresowani w przyszłości? Żadna ze znanych mi osób nie przechodziła nigdy przez coś takiego.

Przez resztę wieczoru Jake i ja dostawaliśmy zawrotów głowy na widok lawinowo rosnącej liczby obserwujących, nowych artykułów i wzmianek na Twitterze i Reddicie.

„Robisz furorę w Apple News!”, napisała mi siostra na naszym rodzinnym czacie. Potem razem zgadywaliśmy, ilu obserwujących przybędzie mi do końca wieczoru, a tata co chwila wysyłał screenshoty krzepiących komentarzy pod moimi filmami na Instagramie. Sądziłam, że to już apogeum, że w ciągu dnia lub dwóch wszystko ucichnie i zostaną mi tylko ekscytujące wspomnienia. Kiedy kładliśmy się spać, było około dziesięciu tysięcy obserwujących. Nie śniło mi się, że w ciągu jednego dnia ta liczba skoczy od sześciuset do dziesięciu tysięcy.

Następnego ranka fanów było już trzydzieści tysięcy. Pojawiały się komentarze w różnych językach. Kuzynka Rachel przysłała mi wiadomość: „Mówili o tobie w porannych wiadomościach!”. Dołączyła klip z CBS This Morning. Gayle King opowiadała o Stelli i o mnie. Zdjęcie Stelli zajmowało całe tło za prezenterami, puścili też jeden z moich filmów z Instagrama z mówiącą Stellą. Dalecy znajomi ze szkoły i college’u niespodziewanie przypominali sobie o mnie i przysyłali screenshoty artykułów o nas. To było kompletne wariactwo.

– Mam za godzinę sesję z dwulatkiem – powiedziałam. – Jak ja się mam skupić na pracy w tych warunkach?

Między sesjami zatrzymałam się na parkingu przy stacji benzynowej i przez telefon udzieliłam wywiadu dla „Popular Mechanics”. Potem umówiłam się na wizytę NBC Nightly News u nas w mieszkaniu.

Rodzice moich małych pacjentów też natykali się na informacje o mnie. Kiedy stanęłam w progu jednego z domów gotowa do przeprowadzenia sesji, mama podopiecznego, otwierając mi drzwi, powiedziała:

– Widzę panią we wszystkich wiadomościach. Ktoś mi pokazał klip o mówiącym psie w hiszpańskiej stacji. O mało nie zemdlałam, kiedy zobaczyłam, że to pani!

Często wyobrażałam sobie, jak to będzie, kiedy mój projekt przebije się do szerszej publiczności. Sądziłam, że popularność będzie zyskiwał powoli, ale równomiernie. Myślałam, że przyciągnie uwagę kogoś ze środowiska miłośników psów i zostanie rozpropagowany. Tak właśnie to się zaczęło dziać w społeczności logopedów. Wyobrażałam sobie, że przyjdzie mi uczyć jeszcze kilka innych psów, zanim opinia publiczna naprawdę się zainteresuje. Byłam jednak szczerze przekonana, że mój projekt nie pozostanie na zawsze w cieniu. Postępy Stelli były zbyt niewiarygodne. Nie wiedziałam dokładnie, co się wydarzy ani kiedy, ale gdzieś w głębi duszy czułam, że wszystko to w jakiś sposób wyjdzie na światło dzienne.

Mimo wszystko byłam zdumiona, że wszystkie nici zbiegły się tak szczęśliwie we właściwym momencie. Kiedy wysłałam link do swojej strony moim dawnym profesorom z uczelni, pojawiła się propozycja wywiadu dla pisma absolwentów uniwersytetu. Ten materiał przyciągnął uwagę wielu osób z branży, zwłaszcza logopedów. Jedna z terapeutek mowy zamieściła mój filmik ze Stellą na Facebooku. Jej kuzynka, dziennikarka magazynu „People”, zobaczyła film i skontaktowała się ze mną. Każdy mały krok, który zrobiłam dla swojego przedsięwzięcia, okazał się konieczny, żeby rozgłosić je po świecie.

We wtorek rano ekipa operatorska Inside Edition z Los Angeles zaparkowała auto przed naszym budynkiem. Dwaj trzydziestokilkuletni mężczyźni wysiedli z vana. Stella natychmiast podbiegła do dziennikarza ze swoim typowym ożywieniem i uśmiechem. Stał przy krawężniku ze skrzyżowanymi ramionami, spoglądając na nią z góry.

– Nie sądziłem, że jest taka żywiołowa – powiedział.

– No tak. Ona tylko... ona się po prostu cieszy. Bardzo lubi ludzi – powiedziałam.

Dziennikarz pogłaskał ją raz po głowie i potem już nie wchodził z nią w kontakt.

Wymieniliśmy z Jakiem wymowne spojrzenia: oby to mimo wszystko był dobry pomysł.

Byłam niesamowicie zdenerwowana. Nie miałam pojęcia, jak Stella zareaguje na kamery albo czy będzie chciała rozmawiać z zupełnie obcymi ludźmi i co powie na to, że jej przestrzeń zastawiono sprzętem do filmowania. Starałam się ją czymś zająć i zrelaksować, kiedy ekipa instalowała się w naszym salonie. Operator przykucnął przy Stelli z potężną kamerą na ramieniu. Suczka popatrzyła na obiektyw i podreptała do swojego komunikatora.

– Koniec – powiedziała, po czym uciekła do sypialni i schowała się za łóżkiem.

– To najpierw nagramy wywiad z panią – powiedział operator. – Damy jej czas, żeby się z nami oswoiła.

W ciągu dwóch godzin, które spędziła u nas ekipa telewizyjna, Stella powiedziała kilka różnych słów: że chce iść do parku, bawić się piłką, że jest zła, że nie możemy wyjść, i wreszcie „pa”, kiedy zaczęli pakować sprzęt. Czułam wielką ulgę, że jednak jakoś się przystosowała i że udało się nagrać, jak mówi. Nie mogłam się doczekać, które fragmenty zostaną wykorzystane w relacji.

Dwie godziny później zalogowałam się na Skype’a na wywiad dla CNN International. Nie miałam pojęcia, kto ze mną rozmawia ani jak wyglądają te osoby. Musiałam się gapić w czarny ekran w czasie, gdy dwoje prezenterów rozmawiało ze sobą i zadawało mi pytania. Bardzo dziwnie było nie widzieć, co się właściwie dzieje, do tego mając świadomość, że prezenterzy i widzowie na mnie patrzą.

– Chyba tego w życiu nie obejrzę – powiedziałam do Jake’a. – Nawet nie chcę wiedzieć, jak wypadłam i co mówiłam.

Kiedy w piątek z Nowego Jorku i Los Angeles przybyła ekipa NBC, już byłam trochę mniej zdenerwowana. Czułam, że Stella prawdopodobnie dobrze zareaguje. Miałam za sobą dwa wywiady i wiedziałam, jakich pytań się spodziewać. Program w CNN został nadany i odniósł sukces. Doskonale zmontowali filmy z mówiącą Stellą, zdjęcia i wywiad ze mną. Wyszło to znacznie lepiej, niż przypuszczałam.

Ekipa NBC składała się nie z dwóch, ale aż z pięciu osób. Wnieśli góry sprzętu, więcej, niż mogło się zmieścić. Trzeba było przesunąć meble w salonie. Reflektory pochylały się nad tablicą Stelli, kamery stały pod każdym możliwym kątem. W małej przestrzeni ledwie mogliśmy się ruszyć. Kiedy ekipa skończyła przygotowywanie planu, wszyscy usiedli rządkiem na szezlongu, taboretach i krzesłach z salonu. Stella rozejrzała się po ich twarzach i podeszła do swojej tablicy.

– Cześć – powiedziała. Zakręciła ogonem i podeszła się jeszcze raz przywitać. Musiała mieć niezły zamęt w głowie. Ni stąd, ni zowąd do domu przychodzą nowi ludzie i ustawiają jakieś dziwne przedmioty wokół jej tablicy.

W rozmowie z Inside Edition zadano mi kilka pytań związanych z językiem, AAC i postępami Stelli. Ale po nadaniu materiału byłam rozczarowana. Moje wypowiedzi w większości wycięto. Wybrali tylko okrzyk „tak, to coś niesamowitego!” i odpowiedź na pytanie o ulubione słowa Stelli. Jeszcze gorzej było z NBC. W naszym mieszkaniu spędzili ponad pięć godzin. Wzięłam wolne i nie pojechałam na wizyty u dzieci. Poszliśmy nawet wszyscy razem na plażę dla psów. Ostatecznie materiał nie został nadany, bo nie zmieścił się w programie. Nie miałam pojęcia, że to nie jest zagwarantowane. Ale tak czy inaczej, udało mi się przebić do mediów ze sprawą Stelli. Dziennikarka z „People” zostawiła mi wiadomość głosową, że artykuł o mnie był jednym z najlepiej przyjętych ostatnio. Dostawałam tysiące maili od życzliwych ludzi, którzy chcieli się dowiedzieć więcej lub opisywali, co wiedzą i rozumieją ich psy.

Dwa tygodnie po opublikowaniu artykułu przez „People” miałam już na Instagramie pięćset tysięcy obserwujących. Pod moimi postami pojawiały się lawiny komentarzy i pytań. Moi rodzice złożyli mi małą książeczkę z najbardziej wzruszającymi komentarzami, żebym mogła do niej zaglądać i miała świadomość wagi tego, co robię. Słowa wsparcia, zaciekawienia, entuzjazmu i radości płynęły wartkim potokiem. Poczułam, że świat jest gotów na przyjęcie mojej wizji. Nadchodził czas, żeby wymyślić, jak dzielić się nią jeszcze skuteczniej.

Chociaż niezwykle ekscytujące było spotkać się z tak ogromnym zainteresowaniem, szybko doszłam do wniosku, że nie ma dla mnie większego znaczenia, co ludzie myślą o moim przedsięwzięciu. Dla mnie liczyły się tylko osiągnięcia Stelli.

W czasie gdy byłam na oczach wszystkich, bardzo do mnie trafił cytat z Deepaka Chopry: „Szczęście z jakiegoś powodu jest po prostu inną formą cierpienia, bo ów powód w każdej chwili może nam zostać odebrany”.

Nie chciałam, żeby moje nastawienie do pracy zależało od tego, jak oceniają ją inni. Nie chciałam wpaść w nawyk mówienia: „Och, tyle pozytywnych komentarzy, jestem taka szczęśliwa!”, żeby potem załamywać się na widok negatywnych uwag. Chciałam mieć satysfakcję z pracy i uwolnić się od presji aprobaty czy dezaprobaty nieznanych użytkowników internetu. Nabrałam zwyczaju spoglądania w głąb siebie i zadawałam sobie pytanie, czy jestem zadowolona z tego, co robię, i z rozwoju Stelli. Pytałam też: „Co bym zrobiła, gdybym nie była pod ostrzałem tylu ludzkich oczu?”. I potem to robiłam.

Zapytania od mediów i maile wciąż napływały szerokim strumieniem. I Jake, i ja dostawaliśmy telefony z międzynarodowych stacji radiowych, które chciały ze mną rozmawiać. Pewna francuska rozgłośnia ciągle dzwoniła i pisała do Jake’a. Radiowcy dzwonili nawet do moich rodziców w Illinois. Nie mam pojęcia, skąd mieli nasze numery. Z kanadyjskiej stacji informacyjnej dzwoniono do firmy, w której pracuję, z pytaniem o moje namiary. Prezenterzy lokalnych wiadomości próbowali nawiązać kontakt, zapraszając mnie do znajomych na Facebooku. Otaczał mnie straszliwy chaos.

W pewnym momencie wyłączyłam światło w sypialni i schowałam głowę pod kołdrę. Jake gładził mnie po plecach.

– Czuję się tak, jakby setki tysięcy ludzi naraz szarpały mnie za ubranie i ciągle czegoś ode mnie chciały – zwierzyłam się. W końcu ciągle mam pracę i prowadzę terapię małych pacjentów. Bardzo pragnęłam uczyć ludzi, ale nie mogłam objaśnić, czym jest logoterapia ani opisać półtorarocznych doświadczeń ze Stellą w komentarzach na Instagramie czy e-mailach. Gdybym chciała na wszystkie odpowiedzieć, musiałabym nic innego nie robić całymi dniami. Musiałam wyjaśnić sobie, czego naprawdę chcę. „Jak ja mam sobie z tym wszystkim poradzić?”, pytałam samą siebie. Gdybym miała choćby ślad podejrzenia, że to wszystko tak się rozpędzi, to przynajmniej spróbowałabym się na to przygotować.

Wkrótce zrozumiałam, że skomplikowanej historii Stelli nie oddadzą krótkie relacje w wiadomościach. W dwuminutowym klipie nie da się zawrzeć moich torów myślenia jako terapeutki mowy ani półtorarocznych doświadczeń i obserwacji. Nawet nie miałam wpływu na to, które moje wypowiedzi zostaną wykorzystane. Chciałam móc opowiedzieć naszą historię i ludziom na całym świecie otworzyć oczy na to, jak wspaniale komunikują się psy i jak ogromny jest ich potencjał z punktu widzenia terapeutki mowy. I po raz pierwszy pomyślałam, że nie chcę innym ludziom powierzać prezentowania moich pomysłów i osiągnięć.

Dostawałam wszelkie możliwe propozycje: przemawianie na konferencjach, udział w programach telewizyjnych, wywiady, filmy dokumentalne, firmowanie produktów, tworzenie kursów... Ale moją uwagę przykuł temat jednego z e-maili: „Może napisze pani książkę?”.

ROZDZIAŁ 18

Oto początek

Kiedy wreszcie medialna burza ucichła, wypełniłam do końca tablicę Stelli i nadal uczyłam ją nowych słów. Dzięki trzem dodatkom – „kocyk”, „lubię” i „gdzie” – doszliśmy do trzydziestu dwóch brzęczyków. Stella po raz pierwszy użyła „lubię”, kiedy znaleźliśmy jedną z jej ulubionych piłeczek, która zniknęła pod kanapą kilka miesięcy wcześniej. Kiedy się wytoczyła, Stella od razu ją złapała, powiedziała „piłka – lubię” i przez parę godzin tylko nią się bawiła.

Dodałam „gdzie”, żeby sprawdzić, czy Stella będzie potrafiła zadawać nam pytania. „Gdzie?” to jedno z pierwszych pytań, jakie formułują małe dzieci. Gdzie mama? Gdzie tata? Gdzie piłka? Te pytania są typowe dla dzieci w wieku poniemowlęcym. Modelowałam „gdzie” za każdym razem, kiedy pytałam Stellę, dokąd chce pójść lub gdzie są jej zabawki. Już po kilku dniach modelowania pytała „gdzie”, spostrzegłszy, że Jake lub ja zakładamy buty. Kiedy wracaliśmy ze sklepu, obwąchiwała torby i pytała „gdzie?”, a kiedy rozmawiałam z Jakiem w trybie głośnomówiącym, Stella pytała „gdzie?” i wyglądała przez okno. Kiedy nie miała w zasięgu wzroku kocyka i zabawek, pytała „kocyk – gdzie?” lub „gdzie – zabawka?”.

Któregoś dnia wróciłam z pracy i zapytałam:

– Chcesz iść na spacer?

Stella wahała się przez chwilę.

– Gdzie? – zapytała. I spojrzała na mnie.

– Spacer na plażę – odparłam.

Stella puściła ogon w ruch i powiedziała: – Spacer – idziemy.

Obchodziło ją wyraźnie, dokąd się wybieramy i co będziemy robić. Zastanawiałam się, od jak dawna chciała nas zapytać „gdzie?”, po tym jak sami pytaliśmy ją miesiącami: „Gdzie chcesz iść?”. Nad czym jeszcze dumała Stella? Co jeszcze chciałaby umieć powiedzieć? Zapewne będę potrzebowała więcej miejsca i więcej brzęczyków, żeby się tego dowiedzieć.

Cóż więc takiego się stało, kiedy zastosowałam techniki logopedyczne do uczenia mojego szczeniaka słów? Kiedy Stella miała osiem tygodni, wprowadziłam jeden brzęczyk, który mówił „idziemy”. Początkowo moje plany ograniczały się do tego, żeby dać Stelli możliwość mówienia kilku słów, żebyśmy wiedzieli, czego chce. Przeanalizowałam wszystkie inne jej sposoby porozumiewania się, gesty i wokalizacje, widziałam, że rozumie wiele słów, i stopniowo, w miarę postępów, dodawałam coraz więcej słownictwa. Z każdym kolejnym krokiem widziałam coraz więcej. Jak powiedział Martin Luther King Jr.: „Wierzyć to zrobić pierwszy krok, nawet kiedy nie widzi się całych schodów”.

Teraz Stella używa imion, rzeczowników, czasowników, przymiotników i słów pytających, żeby mi powiedzieć, co chce robić, gdzie chce pójść, kiedy o mnie myśli, co robimy, co lubi, kiedy jest zła, kiedy jest szczęśliwa, kiedy chce być sama, kiedy jesteśmy dla niej dobrzy, odpowiada na pytania, zadaje pytania, uczestniczy w krótkich rozmowach i tworzy własne niepowtarzalne zdania – codziennie. Cały proces uczenia Stelli mowy z pewnością nie był idealnie zorganizowany. Minęło kilka miesięcy, zanim wpadłam na pomysł, żeby zebrać jej wszystkie słowa na jednej zwartej tablicy. Mam nadzieję, że psy w przyszłości będą pokonywać nowe przełomy i nowe etapy, których nawet Stella jeszcze nie osiągnęła. To dopiero początek. Zaledwie uchyliliśmy bram do kolejnych możliwości i tego, co jako społeczeństwo powinniśmy zbadać i sobie przyswoić.

Pytanie, jakie najczęściej dostaję, brzmi: „Jak pani wpadła na ten pomysł?”. Najprostsze wyjaśnienie jest takie, że pracowałam z mnóstwem dzieci, które posługują się pomocami komunikacyjnymi, żeby coś powiedzieć. W sposobie komunikowania się Stelli zauważyłam umiejętności przedjęzykowe, jakie przejawiają dzieci w wieku poniemowlęcym, zanim wypowiedzą pierwsze słowa. I zaczęłam się zastanawiać, czy Stella mówiłaby słowami, gdyby miała swoje urządzenie komunikacyjne.

Ale prawdziwa przyczyna leży znacznie głębiej niż moja praca terapeutki mowy. Nie miałam żadnych z góry powziętych założeń co do tego, co można osiągnąć. Nigdy nie czytałam tekstów argumentujących, że psy czy inne zwierzęta nie są w stanie posługiwać się ludzkim językiem. Byłam całkowicie pochłonięta moją dziedziną, logopedią, i zobaczyłam ciekawą sposobność, żeby ją wypróbować na nowym polu. Widziałam mnóstwo powodów, dla których było to możliwe. Szukałam raczej możliwości, a nie potencjalnych problemów. Zaufałam własnym zawodowym doświadczeniom, zamiast oglądać się na innych ekspertów. Postawiłam na własną wizję i własne pomysły, a nie na to, co świat uznaje za możliwe. Nie żywiłam żadnych przekonań, które by mnie hamowały przed dalszymi odkryciami.

Co by było, gdyby Thomas Edison zrezygnował ze swoich eksperymentów, bo inni nie podzielali jego wizji? Co by było, gdyby bracia Wright uznali, że to inni mają rację, i nie zrealizowali swoich nowych, śmiałych pomysłów? Wszystkie wielkie idee i odkrycia rodzą się z patrzenia nie na to, co jest, ale co mogłoby być. W końcu Albert Einstein powiedział: „Logika zabierze cię z punktu A do punktu B. Wyobraźnia zaprowadzi cię wszędzie”. Ja wolę żyć w świecie, gdzie na pierwszym miejscu stawia się wizję tego, co „mogłoby być”.

Język często uznaje się za ostatnią barierę między światem ludzkim a światem zwierząt. Co się stanie, kiedy ta granica zaniknie? Powoli uświadamiamy sobie, że wszyscy jesteśmy połączeni silniej, niż kiedykolwiek będziemy w stanie to pojąć. Nie jesteśmy tak różni od zwierząt, jak wielu sądzi. Wszyscy myślimy, czujemy, mamy swoje zdanie i upodobania, wszyscy się porozumiewamy i wszyscy chcemy nawiązywać więzi.

Mocno wierzę w to, że nasze wyobrażenia o świecie kształtują nasz indywidualny los. Odważcie się myśleć w kategoriach możliwości, a nie problemów. Zadajcie sobie pytania: „A jeśli to zadziała?”, „A jeśli rezultaty będą jeszcze lepsze, niż zakładamy?”. Odważcie się patrzeć na świat przez pryzmat niewykorzystanego potencjału, który może ukrywać się wszędzie. Odważcie się podążać za swoją ciekawością, choćby was wiodła na dziwne i nieuczęszczane ścieżki. Odważcie się odrzucić wszystkie wymówki, że coś się nie sprawdzi, i trzymajcie się argumentów, że jednak się sprawdzi. Na początku drogi nigdy nie wiemy, dokąd nas ona zaprowadzi.

Zaczynając od pierwszych dni spędzonych ze Stellą, obserwowałam jej postępy przez kolejne etapy rozwoju języka, bardzo podobne do etapów rozwoju ludzkich dzieci. Odkąd dałam Stelli sposobność posługiwania się słowami, przekraczała kolejne progi i zdobywała umiejętności, które przerosły moje oczekiwania. Zawsze znajdowała sposoby, by używać słów w nowych, nietypowych sytuacjach, tworzyć dłuższe zwroty i wyrażać swoje nowe doświadczenia. Średnio Stella wypowiadała od dwudziestu pięciu do czterdziestu różnych wyrażeń dziennie. Bywały dni, że mówiła nawet od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu różnych słów lub zwrotów. Miała nam tyle do powiedzenia i tak bardzo chciała się z nami porozumiewać na temat świata, w którym żyliśmy przecież razem.

Przypuszczałam, że przygarnięcie małego szczeniaka zmieni moje życie pod wszystkimi dającymi się przewidzieć względami. Spodziewałam się, że będę się ze Stellą bawić i przytulać. Spodziewałam się, że częściej niż dotąd będę chodzić na spacery, patrzeć, jak rośnie, opiekować się nią i poznawać jej charakter. Oczekiwałam, że zyskamy towarzyszkę, która zawsze będzie przy mnie i Jake’u, odkąd zaczniemy wspólne życie.

Ale Stella dała mi dużo, dużo więcej. Odmieniła moje życie ze wszech miar. Nigdy już nie będę patrzyła na świat tak samo jak wcześniej, gdy Stella nie umiała jeszcze mówić. To ona otworzyła mi oczy na jaskrawe podobieństwa między psimi i ludzkimi umiejętnościami komunikacji. To dzięki niej w wolnych chwilach snułam refleksje o więzi człowieka ze światem zwierząt. Dzięki niej nigdy już więcej nie kwestionowałam potencjału komunikacyjnego żadnego dziecka. I robiłam wszystko, co w mojej mocy, żeby zapewnić dzieciom pomoce AAC. Nauczyła mnie w najlepszy sposób wykorzystywać każdą pojawiającą się okazję. Nauczyła mnie, jaką siłę może mieć wiara w czyjś potencjał. Nauczyła mnie, że każdy zasługuje na własny głos i że każdy ma coś ważnego do powiedzenia. Dzięki niej zrozumiałam, jak mocno pragnęłam otworzyć ludziom oczy na potęgę komunikacji. To ona pokazała mi sens i cel mojego życia.

Nasza wspólna droga może być początkiem badań dających jeszcze pole nowym możliwościom. Mamy tyle eksperymentów do przeprowadzenia, tyle pytań do postawienia, tyle pomysłów do sprawdzenia. Jakich jeszcze słów mogą się uczyć psy? Jaki jest typowy zakres psich umiejętności językowych? Czy jest jakiś krytyczny przedział wieku dla nauki języka? Jak długo może trwać nauka słów u dorosłych psów w porównaniu ze szczeniętami? Czy rasy psów różnią się między sobą pod względem zdolności językowych? Jakie są zbiorowe wzorce syntaktyczne u psów? Jak ustawienia urządzeń wpływają na posługiwanie się językiem? Czy pies opiekun będzie w stanie lepiej pomagać swojemu panu, jeśli nauczy się komunikować za pomocą słów? Jak możemy dostosować pomoce komunikacyjne dla psów o specjalnych potrzebach? W jaki sposób dostęp do słów zmienia świadomość psa i jego postrzeganie środowiska? Czy przestaniemy zakładać, że wiemy, co myślą nasze zwierzęta? Czy przestaniemy zabierać za nie głos i pozwolimy im mówić za siebie?

Czy to uchyli bram do nowych badań nad komunikacją międzygatunkową? Jakie zwierzęta mogą być następne? Jak nasz nowy sposób komunikacji z psami zmieni sposób ich traktowania? Jak zmieni się życie naszych psich towarzyszy? Jak zmieni się nasze?

Przyszedł czas, żeby zacząć szukać odpowiedzi na te pytania i wiele innych. Przyszedł czas, żeby język zjednoczył świat ludzki i zwierzęcy. Przeszedł czas na rewolucję w komunikacji. Nie mogę się już doczekać, co kiedyś razem odkryjemy.

DODATEK A

Jak pomóc psu w nauce mówienia

Rozmawiaj ze swoim psem!

Wszystkie psy, niezależnie od wieku, mają ogromny potencjał komunikacyjny. Opowiadaj o wszystkim, co pies robi, krótkimi, uproszczonymi zwrotami. Jeśli nie wiesz, co dokładnie mówić, zadaj sobie pytanie: Co się właśnie teraz dzieje? Przykładowe zdania: „Stella będzie jeść”, „Bawimy się zabawkami”, „Stella i Christina na spacer”, „Woda”.

Obserwuj werbalną i niewerbalną komunikację u psa.

Jak obecnie komunikuje się twój pies? Czy dotyka łapą przedmiotów? Czy skomle, kiedy próbuje zdobyć twoją uwagę? Czy macha ogonem, kiedy jest zadowolony? Szczeka, kiedy czegoś potrzebuje? Zwracaj uwagę na wszystkie próby porozumiewania się i zacznij na nie reagować. Odpowiadaj na wszystkie rodzaje komunikatów, nie tylko te słowne. Im bardziej doceniamy wszystkie formy komunikacji, z tym większym prawdopodobieństwem pies zacznie się komunikować również słowami.

Spróbuj modelować słowa, kiedy pies komunikuje się werbalnie lub pozawerbalnie. Kiedy zobaczysz, że pies skrobie łapą drzwi, powiedz „idziemy”. Jeżeli pies skomle w pobliżu smyczy, powiedz „spacer”. Jeżeli pies patrzy na zabawkę, która utknęła pod kanapą, powiedz „pomocy”. Łączenie słów z gestami lub wokalizacjami, których pies już używa, pomoże mu nauczyć się znaczenia słów.

Zwróć uwagę na słowa, które pies rozumie.

Które słowa powodują, że pies się cieszy, odwraca głowę, przybiega z innego pomieszczenia? Czy są słowa, które musisz mówić szeptem, żeby pies nie zorientował się, co zamierzasz? Odnotowuj te słowa w pamięci. Psy najszybciej uczą się mówić słowa, które już znają.

Starannie wybierz słowa do nauki.

Zadaj sobie pytania: Które słowa mój pies już rozumie? Co już regularnie komunikuje gestami i wokalizacją? Których słów najczęściej przy nim używamy? Które słowa ułatwią mu komunikowanie różnych doświadczeń? Które słowa będą najbardziej pożyteczne dla nas wszystkich, gdyby pies się ich nauczył? Co mój pies najbardziej lubi robić? Odpowiedzi na te pytania wykorzystaj jako wskazówki do podjęcia decyzji. Zacznij od słów, które pies z dużym prawdopodobieństwem chciałby powiedzieć i do których wypowiedzenia będzie miał najwięcej okazji.

Ustaw urządzenie komunikacyjne psa w wygodnej lokalizacji, z łatwym dostępem dla ciebie i psa.

Wybierz w domu miejsce, w którym pies spędza dużo czasu. Weź pod uwagę, że być może komunikator trzeba będzie w przyszłości powiększyć. Nie zagracaj tej przestrzeni i nie kładź niczego na komunikatorze.

Mówiąc do psa, jednocześnie naciskaj właściwe brzęczyki.

Opowiadaj psu słownie, co się dzieje, ale zawsze używaj też jego brzęczyków! To się nazywa wspomagane wprowadzanie języka. Im częściej używamy pomocy komunikacyjnych, mówiąc do użytkownika AAC, tym skuteczniej uczy się on posługiwać swoim urządzeniem do wypowiadania słów. Zanim wyprowadzisz psa, powiedz np. „idziemy” słownie i za pomocą brzęczyka. Żeby przyspieszyć przyswajanie słów, powtarzaj każde z nich od pięciu do dziesięciu razy. W rozdziale piątym znajdziesz przykłady, jak włączyć to w codzienną rutynę.

Szukaj oznak, czy pies obserwuje modelowanie.

Może upłynąć sporo czasu, zanim pies zauważy przyciski lub większe urządzenie i zanim naprawdę zacznie zwracać uwagę, jak modelujesz słowa. Nawet jeśli pies sprawia wrażenie, że tego nie obserwuje, modeluj nadal. Pies cały czas słyszy słowa, które wypowiadasz. Szukaj oznak, że pies uświadamia sobie istnienie urządzenia. Czy patrzy na twoją stopę lub w górę na ciebie? Czy spogląda na przyciski, przechodząc obok nich? To sygnały, że powoli zmierza w kierunku eksperymentowania ze słowami.

Kiedy pies zauważy, że modelujesz słowa, stwarzaj mu okazje do komunikacji podczas codziennych czynności.

Kiedy stwierdzisz, że pies zwraca uwagę na modelowanie i same przyciski, wykorzystaj codzienne zwyczajowe interakcje jako okazje do przyswajania języka. Najlepszą podpowiedzią będzie dłuższa chwila ciszy, dająca użytkownikowi AAC czas na przetworzenie tego, co się dzieje, i próbę przetestowania brzęczyków komunikatora. Kiedy zauważysz, że pies komunikuje coś za pośrednictwem gestów lub wokalizacji, odczekaj co najmniej dziesięć-piętnaście sekund. Po upływie tego czasu sprawdź, czy pies kieruje się w stronę guzików lub patrzy na nie, i poczekaj jeszcze chwilę. Jeżeli nic nie wskazuje na to, że pies zechce powiedzieć słowo, dodaj kolejne naturalne wskazówki.

W razie konieczności dodaj inne naturalne wskazówki.

Po odczekaniu chwili w ciszy zbliż się do przycisków psa lub wskaż mu je. Psy już w wieku sześciu tygodni reagują na społeczne gesty człowieka! Jeżeli wskazywanie lub stawanie przy brzęczykach nie przyniesie skutku, możesz poklepać przycisk palcem lub stopą, nie aktywując go jednak. Można też dodać otwartą werbalną podpowiedź, na przykład „co chcesz?”. Unikaj mówienia psu, co dokładnie ma powiedzieć, i nie zmuszaj go, żeby aktywował słowo, chwytając go za łapę i naciskając. Może to spowodować uzależnienie od podpowiedzi i sprawić, że pies nie nauczy się samodzielnie korzystać ze słów.

Jeżeli podpowiedzi nie zachęcą psa do wypowiedzenia słowa, po prostu zamodeluj je ponownie werbalnie i z użyciem przycisku, a potem wykonaj daną czynność.

Zawsze reaguj na wszystkie formy komunikacji.

Nie odmawiaj psu jedzenia, wody, spacerów, zabawy ani niczego innego, jeżeli nie powie danego słowa. Reaguj na wszystkie formy komunikacji, odczekując minutę czy dwie, żeby dać psu okazję do próby.

Chwal psa, kiedy próbuje skorzystać z komunikatora.

Kiedy pies zbliża się do komunikatora, obwąchuje go, dotyka łapą, liże, przypatruje mu się, ciesz się z tego! Okaż psu swoją dumę z tego, że bada i testuje nowy przedmiot na swoim terenie. Jeżeli pies pomyślnie użyje guzika, zareaguj. Nawet jeśli uznasz, że aktywował słowo przypadkiem lub dla eksperymentu, reaguj za każdym razem. Pies przyswoi sobie znaczenie słów dzięki obserwowaniu twoich reakcji przy każdym użyciu słowa.

Reaguj na słowa.

Zwłaszcza w początkowej fazie nauki reaguj na słowa psa jak najczęściej i jak najbardziej pozytywnie. Nawet jeżeli ciągle nie wiesz, czy wypowiada je umyślnie, reaguj tak, jakby były celowe. Adekwatna reakcja ułatwi psu nauczenie się intencjonalnego używania słów. Jeżeli pies użyje słowa, a ty uznasz, że chciał powiedzieć coś innego, nadal reaguj na słowo, które faktycznie padło. Będzie to dla psa świetna okazja, żeby nauczyć się rozróżniać słowa. Po zareagowaniu na wypowiedziane słowo możesz zamodelować to słowo, które pies chciał z dużym prawdopodobieństwem powiedzieć.

Modeluj przez cały czas.

Kiedy pies już zacznie używać słów, nie przestawaj modelować! Im częściej używasz komunikatora psa, tym więcej się pies nauczy i tym częściej sam będzie go używał. Modeluj słowa w różnych sytuacjach i kontekstach. Pomoże to psu w uogólnianiu znaczenia słów na różne sytuacje i pokaże wiele sposobów na zastosowanie słów.

Sukcesywnie dodawaj słowa, które ułatwią psu mówienie o różnych doświadczeniach.

Nawet jeśli masz wątpliwości, spróbuj dodać nowe słowa. Może cię zaskoczyć, ile pies potrafi się nauczyć i o czym zechce rozmawiać. Weź pod uwagę słowa, których często używasz, zwracając się do psa, jego codzienne zajęcia oraz różne funkcje komunikacyjne. Czy pies dysponuje słowami, których może użyć w funkcjach innych niż proszenie? Czy ma możliwość powiedzenia „nie” lub „koniec”? Czy może cię zawołać, dać ci znać, że jest zadowolony lub zły?

Kiedy pies opanuje pojedyncze słowa, modeluj zwroty złożone z dwóch wyrazów.

W miarę jak pies przekracza kolejne progi rozwojowe, modeluj następne etapy. Modeluj krótkie zwroty typu „idziemy na spacer”, „chcę wodę”, „idziemy się bawić”, „chodź, bawimy się”. Jeżeli stwierdzisz, że dostępne słownictwo nie sprzyja łączeniu, spróbuj dodać więcej czasowników, a nie rzeczowników. Jeżeli ty masz kłopot z łączeniem słów znajdujących się w repertuarze psa, to dla niego będzie to jeszcze trudniejsze!

Czerp z tego przyjemność!

Uczenie psa słów, lepsze poznawanie jego myśli i osobowości oraz nawiązywanie głębszej więzi daje ogromną satysfakcję. Ciesz się tym i poczuj dumę z każdego sukcesu, który odnosicie wspólnie z psem.

Rozwiązywanie problemów

CO ZROBIĆ, JEŚLI...

Nie wiesz, jak nauczyć psa konkretnego słowa.

Pomyśl, jak ty się komunikujesz. W jakich kontekstach naturalnie używasz tego słowa? Właśnie w takich sytuacjach trzeba je modelować. Zapytaj siebie: „W jaki sposób używam słowa »chcę«?”. Ja najczęściej używam go, kiedy proszę o jakiś przedmiot lub czynność. Więc za każdym razem, kiedy widzę, że Stella o coś prosi, modeluję słowo „chcę” razem z jej gestami i wokalizacją.

Pies wypowiada słowo, którego się nie spodziewasz lub które wydaje się „przypadkowe”.

Zareaguj! Być może pies po prostu bada nowe słownictwo. Jedyny sposób, w jaki może się nauczyć znaczenia słów, to obserwowanie odpowiedzi na te słowa. Jeżeli po twojej reakcji pies nie jest zadowolony, bo nie dostał, czego chciał, zamodeluj słowo, które według ciebie chciał powiedzieć, a potem zareaguj w naturalny sposób.

Pies boi się brzęczyków.

Nie zmuszaj psa do używania przycisków ani do przebywania w ich pobliżu. Odłóż je na jakiś czas, zanim znowu spróbujecie ich użyć. Często stawaj lub siadaj przy brzęczykach, żeby pies przekonał się, że nie są groźne. Jeśli się da, przywołaj psa do siebie, żeby go pogłaskać, kiedy jesteś w pobliżu brzęczyków. Kiedy pies się uspokoi, spróbuj zamodelować słowo ponownie i adekwatnie zareagować.

Pies używa słów tylko na twoją komendę, a nie spontanicznie.

Przestań używać werbalnych podpowiedzi naprowadzających psa. Prawdopodobnie nauczył się, że ma czekać na twój sygnał, a potem dopiero aktywować słowo, zamiast samodzielnie używać komunikatora. Zamiast pytać: „Chcesz wyjść, idziemy?” albo komenderować: „Powiedz: idziemy”, po prostu powiedz „idziemy” słownie i brzęczykiem, a potem zaraz wyprowadź psa. Jeżeli zauważysz, że pies gestami lub wokalizacją prosi o wyjście, dawaj mu tylko subtelne, naturalne sygnały. Zacznij od stania przez chwilę w ciszy przy guziku albo skieruj na niego wzrok. Jeśli okaże się to konieczne, wzmocnij sygnał poprzez wskazanie przycisku lub lekkie dotknięcie. Pamiętaj, żeby zaczekać od dziesięciu do piętnastu sekund przed każdą kolejną wskazówką. Czasami wystarczy tylko dłuższa pauza.

Pies nieustannie prosi o jakiś przedmiot lub czynność.

Jeżeli pies już dobrze rozumie słowo oznaczające dany przedmiot lub czynność, włącz do repertuaru przycisk ze słowami: „koniec”, „dość”, „stop” lub „później”. Możesz reagować na zachowania psa słowami: „koniec spaceru” lub „spacer później” zarówno werbalnie, jak i za pomocą komunikatora. Zaproponuj psu jakieś inne zajęcie, np. „koniec spaceru, teraz bawimy się”, po czym zainicjuj zabawę. Lub powiedz „koniec spaceru, teraz spanie” i poklep posłanie.

Zastanów się również nad liczbą słów, jakie pies ma do dyspozycji. Jeśli pies ma tylko kilka słów, pomyśl, czy nie używa jednego i tego samego słowa na komunikowanie kilku różnych życzeń lub potrzeb. Dostęp do większej liczby słów pomoże psu wyodrębnić ich różne znaczenia.

Pies nie używa komunikatora mimo modelowania przez kilka tygodni.

Wypatruj subtelnych zmian w postępach psa. Czy zatrzymuje się, żeby popatrzeć na brzęczyki? Czy zwalnia, przechodząc obok nich? Czy obserwuje, jak modelujesz słowa? Czy stoi dłużej przy komunikatorze? To wszystko są kroki we właściwym kierunku. Czekaj na takie zmiany, zanim zaczniesz niecierpliwie wyczekiwać pierwszych słów. Postępy wymagają czasu, a kroki naprzód są czasem bardzo malutkie.

Możesz też spróbować dodać i modelować nowe słowa. Z możliwości używania nowego słowa pies może się ucieszyć bardziej, niż przypuszczasz!

Trzeba zmienić ustawienia komunikatora.

Miej na uwadze, że przy zmianie urządzenia pies będzie potrzebował dużo czasu, żeby zapamiętać nowe rozmieszczenie słów. Jeśli to możliwe, zachowaj stary komunikator pod ręką, przynajmniej przez kilka dni, i modeluj słowa na nowym urządzeniu. To będzie mniejszym wstrząsem niż całkowite zlikwidowanie znajomego systemu. Pomóż psu w okresie przejściowym, modelując słowa częściej niż zwykle na nowym komunikatorze, wyczul się na inne formy komunikacji u psa i zapewniaj dużo pochwał i zachęty, kiedy pies testuje nowe urządzenie.

JEŻELI NIE WIDZISZ SPODZIEWANYCH POSTĘPÓW, ZADAJ SOBIE PYTANIA:

Czy zaspokajasz podstawowe potrzeby psa?

Czy pies czuje się bezpiecznie w swoim otoczeniu? Czy jest wypoczęty? Czy ma wystarczająco dużo ruchu i zabawy? Samopoczucie wpływa na zdolność uczenia się. Jeżeli pies jest zestresowany, zmęczony, chory, wystraszony czy przytłoczony bodźcami, trudniej mu będzie przyswajać nowe informacje.

Czy podczas modelowania w otoczeniu panuje chaos?

Pies może mieć trudności ze skoncentrowaniem się, jeżeli wokół panuje hałas i zbyt dużo się dzieje. Staraj się pracować z psem i modelować słowa w ciszy i spokoju.

Czy modelują wszyscy domownicy?

Im więcej osób używa komunikatora psa do rozmów, tym skuteczniej pies będzie się uczył. Ważna jest konsekwencja!

Czy przed podaniem kolejnej podpowiedzi robisz dłuższą pauzę?

Zanim użyjesz brzęczyka za psa, poczekaj od dziesięciu do piętnastu sekund. Użytkownicy AAC i osoby uczące się mowy odnoszą duże korzyści, kiedy daje im się czas na myślenie i przetworzenie informacji.

Czy słowa, którymi pies dysponuje, są motywujące?

Postaraj się, aby pierwsze słowa wybrane dla psa były słowami, które na pewno zechce powiedzieć. Zastanów się, co pies już komunikuje gestami i wokalizacją i na które słowa reaguje radością, kiedy je słyszy.

Może pies ma za mało słów?

Włączenie do repertuaru psa większej liczby słów i częste ich modelowanie w czasie codziennych czynności ułatwi psu szybsze uczenie się. Większa ekspozycja zawsze jest bardziej skuteczna.

Czy szkolisz psa, żeby mówił na komendę?

Nakazywanie psu, co i kiedy ma powiedzieć, może zahamować jego zdolność używania słów samodzielnie. Pies nauczy się mówić, co mu każesz, zamiast tego, co sam chce wyrazić. Ostatecznym celem jest spontaniczne porozumiewanie się za pomocą słów, a nie mówienie na komendę. Zamiast wydawać psu rozkaz, żeby powiedział dane słowo, modeluj słowa w adekwatnych kontekstach i sytuacjach.

Czy pies ma wygodny dostęp do miejsca, w którym leży komunikator?

Postaraj się umieścić brzęczyki lub tablicę komunikacyjną psa w pomieszczeniu, gdzie pies normalnie spędza dużo czasu.

Czy zmieniasz położenie brzęczyków?

Przestawianie przycisków z miejsca na miejsce będzie dezorientować psa. To tak, jakby za każdym razem, kiedy coś piszesz, zmieniało się położenie liter na klawiaturze. Pies będzie uczył się szybciej, jeśli jego słowa będą miały swoje stałe miejsce.

DODATEK B

Źródła i polecane lektury

Aby poszerzyć wiedzę o komunikacji wspomagającej i alternatywnej, rozwoju języka i terapii mowy, zajrzyj na strony:

Hunger for Words: www.hungerforwords.com

Stronę „Hunger for Words” stworzyła Christina Hunger, aby podzielić się efektami swojego komunikacyjnego przedsięwzięcia ze Stellą. Strona ma na celu propagowanie wiedzy o terapii mowy i komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) oraz inspirowanie innych do uczenia psów mowy. Znajdziesz tu filmy, na których Stella używa słów, odpowiedzi na często zadawane pytania i dużo materiałów, które pomogą ci w pracy z psem.

American Speech and Hearing Association (ASHA): www.asha.org

ASHA jest amerykańską organizacją branżową, naukową i poświadczającą kwalifikacje, skupiającą audiologów i logopedów. Dostarcza informacji o zakresie i praktyce logopedii, materiały badawcze, interwencje oparte na badaniach naukowych.

AssistiveWare: www.assistiveware.com

Firma produkująca sprzęt wspomagający osoby o specjalnych potrzebach; na stronie znajdziesz liczne przystępne artykuły dotyczące ważnych zagadnień związanych z AAC. Sekcja „Learn AAC” jest doskonałym wstępem dla osób poszukujących informacji o zakładaniu kompetencji, modelowaniu, różnych funkcjach komunikacji oraz o tym, jak być dobrym partnerem komunikacyjnym.

Language Acquisition Through Motor Planning (LAMP): www.aacandautism.com/lamp

LAMP to podejście terapeutyczne opracowane przez terapeutów mowy i terapeutów zajęciowych. W oparciu o zasady motorycznego uczenia się i naturalnego rozwoju mowy metoda LAMP daje wysoką skuteczność w zakresie uczenia słów i poprawy funkcjonalności komunikacji. Strona LAMP udostępnia wiedzę na temat skuteczności uczenia się przez plany motoryczne i na temat ważnych cech systemów AAC.

PrAACtical AAC: www.praacticalaac.org

Blog stworzony przez badaczkę AAC profesor Carole Zangari. Znajdziesz tu całe bogactwo wskazówek terapeutycznych i metod wspomagających użytkowników AAC w skutecznej komunikacji.

AAC Language Lab: www.aaclanguagelab.com/language-stages

Portal stworzony przez czołowego producenta urządzeń AAC PRC. Dostarcza materiałów wspierających dla logopedów, nauczycieli i rodziców użytkowników AAC. W sekcji „Language Stages” (etapy rozwoju mowy) znajdziesz opisy poszczególnych faz rozwoju mowy i języka oraz cele do osiągnięcia podczas każdej z nich.

The Hanen Centre: www.hanen.org

Założona przez logopedę organizacja non profit zajmująca się szkoleniem rodziców w zakresie wspierania małych dzieci w rozwoju języka i umiejętności komunikacyjnych. Organizacja oferuje kursy, poradniki, warsztaty i bezpłatne artykuły na temat skutecznych strategii ułatwiania przyswajania języka i mowy.

Polecane lektury

Diana L. Suskind, Thirty Million Words: Building a Child’s Brain.

Con Slobodchikoff, Chasing Doctor Doolittle: Learning the Language of Animals.

John Pilley i Hilary Hinzmann, Chaser: Unlocking the Genius of the Dog Who Knows a Thousand Words.

Peter Wohllben, Duchowe życie zwierząt, przeł. Ewa Kochanowska, Kraków 2017. Francine Patterson, The Education of Koko.

Brian Hare i Vanessa Woods, The Genius of Dogs.

Sy Montgomery: The Soul of an Octopus: A Surprising Exploration into the Wonder of Consciousness.

Podziękowania

Dziękuję moim rodzicom Laurze i Brianowi Hungerom za to, że wychowali mnie na taką osobę, jaką dzisiaj jestem. Od najmłodszych lat uczyliście mnie, że mój głos i moje zdanie się liczą i że mogę bronić tego, w co wierzę. Dziękuję za to, że zachęcaliście mnie do myślenia pod prąd i za nieustającą miłość oraz wsparcie.

Ogromną wdzięczność czuję dla moich starszych sióstr, Sarah Hunger i Kate Elliott. Obie byłyście dla mnie pionierkami, przecierałyście nowe szlaki i inspirowałyście mnie do szukania własnej drogi. Nie wyobrażacie sobie, jak bardzo chciałam wyrosnąć na osobę podobną do was.

Mojej wspaniałej przyjaciółce Grace Stevens pragnę powiedzieć, że naprawdę wierzę, że nasze spotkanie i współpraca były zapisane w gwiazdach. Serdecznie ci dziękuję za twoje rozsądne rady w kwestii terapii mowy i w sprawach życiowych. Dziękuję za burze mózgów nad pomocami AAC dla Stelli, za przeczytanie rękopisu mojej książki i za to, że zawsze byłaś fantastyczną przyjaciółką.

Dziękuję mojej drugiej wspaniałej przyjaciółce Sarah Reece za wymyślenie nazwy bloga („Hunger for Words”) i za wszystkie nasze dyskusje o AAC. Prawdopodobnie jesteś jedyną znaną mi osobą, która zawsze przypominała mi, żebym się nigdzie nie ruszała bez iPada, żebyśmy mogły ze sobą rozmawiać za pośrednictwem AAC. Twoi podopieczni mają wielkie szczęście, że mają taką terapeutkę mowy.

Ogromną wdzięczność czuję wobec całego wydziału Terapii Mowy na Northern Illinois University. Dziękuję za doskonałe wykształcenie i wprowadzenie mnie w fascynujący świat komunikacji wspomagającej. Szczególne podziękowania kieruję do Michelle O’Loughlin, mojej pierwszej superwizorki klinicznej i mentorki, a obecnie wspaniałej przyjaciółki. Nauczyłaś mnie, jak ważne jest wsłuchiwanie się w siebie i nieszablonowe, twórcze myślenie.

Agenci literaccy Christopher Hermelin i Ryan Fischer-Harbage zaskarbili sobie moją ogromną wdzięczność za ciekawe pomysły, zachętę i entuzjazm, jaki okazywali mi w czasie pracy nad książką. Christopherze, byłeś dla mnie nie tylko wspaniałym agentem, ale także powiernikiem i przyjacielem. Dziękuję ci, że razem ze mną odkrywałeś krainę nowych możliwości i za pomoc w propagowaniu mojej idei. Tobie, Ryanie, serdecznie dziękuję za wielkie zaangażowanie w powstanie tej książki. Bez względu na to, co się działo, zawsze mogłam liczyć na twoje mądre rady. Dziękuję wam obu za wprowadzenie mnie w kolejną fazę mojego życia.

Szczególne podziękowania kieruję do mojego redaktora Maura Di Prety. Dziękuję za zaufanie i wiarę w moją zdolność do napisania tej książki. Współpraca z tobą wiele mnie nauczyła. Jestem nieskończenie wdzięczna za wszystkie uwagi, sugestie i edytorską wizję książki. Wspaniale pomogłeś mi urzeczywistnić mój pomysł na Jak Stella uczyła się mówić.

Całemu zespołowi wydawniczemu William Morrow dziękuję za ogromny wkład pracy przy książce i wypuszczenie jej w świat. Tavio, Jamie, Vediko i Kelly, cudownie było was poznać i pracować z wami. Nie mogłabym sobie wymarzyć lepszej grupy ludzi do przeprowadzenia mnie przez cały proces pracy nad książką.

Dziękuję całej społeczności zgromadzonej wokół portalu „Hunger for Words” i wszystkim moim czytelnikom za to, że towarzyszyli mi w tej drodze. Aż trudno mi uwierzyć, jak szerokie kręgi zatacza ten ruch, a wszystko dzięki wam. Przepełnia mnie bezbrzeżna duma, kiedy widzę, jak wielu z was używa AAC ze swoimi psami (i innymi zwierzętami w domu). Wszyscy przecieracie szlaki nowej ery komunikacji międzygatunkowej i pokazujecie światu, że każda istota ma swój głos.

Dziękuję mojemu mężowi Jake’owi, któremu zadedykowałam tę książkę. Żadne słowa nie opiszą mojej wdzięczności dla ciebie za twoją bezwarunkową miłość i wsparcie. Towarzyszyłeś mi we wszystkich moich dążeniach, wierzyłeś we mnie i okazywałeś to każdego dnia. Tak wiele to dla mnie znaczyło. Dziękuję, że razem ze mną podjąłeś się uczenia Stelli, że wiele razy przeczytałeś szkic mojej książki i że w najlepszy sposób wspierałeś moje marzenia. Czekam z niecierpliwością na wszystko, co jeszcze razem zrobimy.

I wreszcie dziękuję Stelli. Od chwili, kiedy ją zobaczyłam, wiedziałam, że przeżyjemy razem coś wyjątkowego, ale to, co się wydarzyło, przerosło nawet moją wyobraźnię. Dziękuję ci, kochany piesku, za twoje całusy, podskoki, uśmiechy i całą psią miłość. To ty mnie zainspirowałaś. Bardzo, bardzo cię kocham.

Przypisy końcowe

[1] “Catahoula Leopard Dog”, DogTime, data dostępu 9 września 2020. https://dogtime.com/dog-breeds/catahoula-leopard-dog

[2] „Australian Cattle Dog Breed Information, Pictures, Characteristics & Facts”, DogTime, data dostępu 9 września 2020, https://dogtime.com/dog-breeds/australian-cattle-dog.

[3] Jana M. Iverson, Susan Goldin-Meadow, “Gesture Paves the Way for Language Development”, Psychological Science 16, nr 5 (1 maja 2005): 367–371.https://doi.org/10.1111/j.0956-7976.2005.01542.x

[4] Louis Michael Rossetti, The Rossetti Infant Toddler Language Scale: A Measure of Communication and Interaction, Austin, TX: PRO-ED, Inc., 2005.

[5] Rossetti, The Rossetti Infant Toddler Language Scale.

[6] Janet R. Lanza, Lynn K. Flahive, Guide to Communication Milestones (East Moline, IL: LinguiSystems, 2008).

[7] Gregg Vanderheiden, “A Journey Through Early Augmentative Communication and Computer Access”, Journal of Rehabilitation Research and Development 39, nr 6 (2002): 39–53.

[8] John W. Pilley, Allison K. Reid, “Border Collie Comprehends Object Names as Verbal Referents”, Behavioural Processes 86, nr 2 (2011): 184–195.https://doi.org/10.1016/j.beproc.2010.11.007.

[9] John W. Pilley, “Border Collie Comprehends Sentences Containing a Prepositonal Object, Verb and Direct Object”, Learning and Motivation 44, nr 4 (1 listopada 2013): 229–240. https://doi.org/10.1016/j.lmot.2013.02.003.

[10] Attila Andics, Anna Gábor, Márta Gácsi, Tamás Faragó, Dora Szabo, Adam Miklosi, “Neural Mechanisms for Lexical Processing in Dogs”, Science 353, nr 6303 (2 września 2016): 1030–1032. https://doi.org/10.1126/science.aan3276

[11] Nell Greenfieldboyce, “Their Masters’ Voices: Dogs Understand Tone and Meaning of Words”, NPR, 30 sierpnia 2016, www.npr.org/sections/health-shots/2016/08/30/491935800/their-masters-voices-dogs-understand-tone-and-meaning-of-words

[12] Tara O’Neill, Janice Light, Lauramarie Pope, “Effects of Interventions That Include Aided Augmentative and Alternative Communication Input on the Communication of Individuals with Complex Communication Needs: A Meta-Analysis”, Journal of Speech, Language, and Hearing Research 61, nr 7 (13 lipca 2018): 1743–1765. https://doi.org/10.1044/2018_jslhr-1-17-0132.

[13] Luigi Girolametto, Patsy Steig Pearce, Elaine Weitzman, “Interactive Focused Stimulation for Toddlers with Expressive Vocabulary Delays”, Journal of Speech and Hearing Research 39, nr 6 (1 grudnia 1996): 1274-1283. https://doi.org/10.1044/jshr.3906.1274.

[14] Shakila Dada, Erna Alant, “The Effect of Aided Language Stimulation on Vocabulary Acquisition in Children with Little or No Functional Speech”, American Journal of Speech-Language Pathology 18, nr 1 (1 lutego 2009): 50–64. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2008/07-0018)

[15] Napoleon Hill, Myśl i bogać się, przeł. Aleksandra Podsiadlik, Magdalena Strzelecka, Robert Jawień, Gliwice 2018.

[16] Napoleon Hill, Myśl i bogać się, przeł. Aleksandra Podsiadlik, Magdalena Strzelecka, Robert Jawień, Gliwice 2018.

[17] Erinn H. Finke, Jennifer M. Davis, Morgan Benedict, Lauren Goga, Jennifer Kelly, Lauren Palumbo, Tanika Peart, Samantha Waters, “Effects of a Least-to-Most Prompting Procedure on Multisymbol Message Production in Children with Autism Spectrum Disorder Who use Augmentative and Alternative Communication”, American Journal of Speech-Language Pathology 26, nr 1 (2017): 81–98. https://doi.org/10.1044/2016_ajslp-14-0187.

[18] Hilary Mathis, “The Effect of Pause Time Upon Communicative Interactions of Yooung People Who Use Augmentative and Alternative Communication”, International Journal of Speech-Language Pathology 13, nr 5 (2011): 411–421.https://doi.org/10.3109/17549507.2011.524709.

[19] “Dogs’ Intelligence on Par with Two-Year-Old-Human, Canine Researcher Says”, American Psychological Association, 10 sierpnia 2009. https://www.apa.org/news/press/releases/2009/08/dogs-think.

[20] Gregg Vanderheiden, David Kelso, “Comparative Analysis of Fixed-Vocabulary Communication Acceleration Techniques”, Augmentative and Alternative Communication 3, nr 4 (1987): 196–206. https://doi.org/10.1080/07434618712331274519.

[21] John Halloran, Cindy Halloran, LAMP: Language Acquisition through Motor Planning (Wooster, OH: The Center for AAC and Autism, 2006).

[22] Halloran and Halloran, LAMP

[23] Halloran and Halloran, LAMP

[24] Jennifer J. Thistle, Stephanie A. Holmes, Madeline M. Horn, Alyson M. Reum, “Consistent Symbol Location Affects Motor Learning in Preschoolers Without Disabilities: Implications for Designing Aumentative and Alternative Communication Displays”, American Journal of Speech-Language Pathology 27, nr 3 (2018): 1010–1017. https://doi.org/10.1044/2018_ajslp-17-0129.

[25] Juliann Woods, Shubha Kashinath, Howard Goldstein, “Effects of Embedding Caregiver-Implemented Teaching Strategies in Daily Routines on Children’s Communication Outcomes”, Journal of Early Intervention 26, nr 3 (1 kwietnia 2004): 175–193. https://doi.org/10.1177/105381510402600302.

[26] Joshua Becker, “Display What You Value Most”, Becoming Minimalist, 2 października 2019. https://www.becomingminimalist.com/benefit-display-what-you-value-most/.

[27] Saul Mcleod, “Maslow’s Hierarchy of Needs, Simply Psychology, 20 marca 2020. https://www.simplypsychology.org/maslow.html.

[28] Jennifer Kent-Walsh, Kimberly A. Murza, Melissa D. Malani, Cathy Binger, “Effects of Communication Partner Instructionon the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis”. Augmentative and Alternative Communication 31, nr 4 (2015): 271–284. https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153.

[29] Rossetti, The Rossetti Infant Toddler Language Scale.

[30] Halloran and Halloran, LAMP.

[31] “Augmentative and Alternative Communication Decisions”, American Speech-Language-Hearing Association (ASHA), data dostępu 9 września 2020. https://asha.org/public/speech/disorders/CommunicationDecisions/.

[32] Daniel H. Pink, Drive: The Surprising Truth About What Motivates Us (Edinburgh, UK: Canongate Books Ltd., 2018).

[33] Pink, Drive.

[34] Pink, Drive.

[35] David Crystal, “Roger Brown, A First Language: The Early Stages. Cambridge, MA: Harvard University Press 1973. Pp. Xi 437”, Journal of Child Language 1, nr 2 (1974): 289–307. https://doi.org/10.1017/s030500090000074x.

[36] Nancy J. Scherer, Lesley B. Olswang, “Role of Mothers’ Expansions in Stimulating Children’s Language Production”, Journal of Speech, Language, and Hearing Research 27, nr 3 (1984): 387–396. https://doi.org/10.1044/jshr.2703.387.

[37] Rossetti, The Rossetti Infant Toddler Language Scale.

[38] Halloran and Halloran, LAMP.

[39] Erika Hoff, Language Development (Belmont, CA: Wadsworth/Thomson Learning, 2005).

[40] Julia Riedel, Katrin Schumann, Juliane Kaminski, Josep Call, Michael Tomasello, “The Early Ontogeny of Human-Dog Communication”, Animal Behaviour 75, nr 3 (2008): 1003–1014. https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2007.08.010.

[41] Vanderheiden and Kelso, “Comparative Analyis”.

[42] Shari Robertson, “Celebrating the Bold Thinking of ASHA Imaginologists”, The ASHA Leader 24, nr 11 (2019): 8–10. https://doi.org/10.1044/leader.ftp.24112019.8.