Podziękowania

Dziękuję Haydenowi White’owi za pomoc, wyrozumiałość i poświęcony czas, które towarzyszyły przygotowaniu tego tomu. Szczególne podziękowania jestem także winna Panu prof. UAM dr. hab. Mirosławowi Lobie za przetłumaczenie fragmentów z pism Giacomo Leopardiego oraz Pani prof. UAM dr hab. Agacie Stankowskiej za konsultacje i uwagi redakcyjne. Dziękuję też prof. dr. hab. Bogusławowi Bakule, dr Izabeli Curyłło-Klag, Panu Wojciechowi Dudzie, dr hab. Bożenie Kucale, dr Iwonie Kurz oraz dr Marii Annie Potockiej – redaktorom tomów i czasopism za pozwolenie na przedruki zamieszczonych w tej książce artykułów Haydena White’a. Dziękuję także Panu Piotrowi Namiocie za przygotowanie do publikacji zdjęcia Autora. Za stymulację intelektualną, a także pomoc w sporządzaniu indeksu i w pracach redakcyjnych dziękuję zaś magistrantom Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Paniom Annie Prus i Magdalenie Twardowskiej oraz Panu Tomaszowi Wiśniewskiemu.

Ewa Domańska

Przedmowa

Walka o funkcjonalne podejście do języka

jest zasadniczo obroną znaczenia,

która z kolei prowadzi do obrony wartości.

Krystyna Pomorska1

Od wielu lat krytycy moich publikacji zarzucają mi, że nie poświęcam należnej uwagi „fazie badawczej” dociekań historycznych, koncentrując się bardziej na formie pisarstwa historycznego niż na treści, oraz że usiłuję upodobnić historiografię do retoryki, a przez to usunąć granicę między faktem a fikcją. Moja odpowiedź na tę krytykę jest następująca. Po pierwsze, badawcza faza dociekań historycznych stanowiła podstawę konceptualizacji historii historiografii od czasów Hegla i Rankego, a filozofowie rozpatrywali zagadnienie statusu historii jako nauki od czasów Droysena po Heideggera, Collingwooda, Poppera, Kosellecka i Pomiana. Niewiele więcej można na ten temat powiedzieć, przynajmniej obecnie. Jeżeli historia jest nauką, to stanowi jej niepoprawnie „miękką” wersję. Jeżeli oferuje wyjaśnienia tego, co zdarzyło się w przeszłości, robi to bardziej w formie zdroworozsądkowych generalizacji niż praw i zasad, których poszukuje nowożytna nauka doświadczalna.

Po drugie, jeżeli chodzi o zagadnienie formy-treści, myślę, że nie mylę się, twierdząc, że zarówno nowoczesna nauka, jak i sztuka przekroczyły to dychotomiczne rozróżnienie jako ucieleśnienie twardej arystotelesowskiej metafizyki. Sztuka modernistyczna uwidacznia nam, jak trudne jest odróżnienie formy od treści. Uświadamia także, że każda „forma” rzeczy jest równocześnie elementem jej „treści” (i odwrotnie). Jak podkreśla Frank Ankersmit, w sztuce nie istnieje możliwość zmiany formy bez jednoczesnej zmiany treści (i vice versa). W kategoriach dyskursywnych można powiedzieć, że forma dyskursu jest w takim samym stopniu nośnikiem informacji, w jakim jest nim samo odniesienie. W istocie, jeżeli „historia”, jak twierdzą tradycyjni historycy, rozpościera się przed nami „tam” w „przeszłości” i składa się z „rzeczy dokonanych”, to każda historia pisarstwa historycznego musi skupiać się zarówno na zmianach formy dyskursu, jak i na zmianach jego zawartości. Zgodnie z powszechnym przekonaniem, historia nowożytnej historiografii ujawnia sekwencje zmian w swej dominującej zawartości – od historii politycznej do społecznej i historii kulturowej itd. – bez żadnych zmian w formalnych atrybutach dyskursów, w ramach których owe przeobrażenia się uwidaczniają. Nie zgadzam się z takim poglądem, ponieważ już same opisy różnych tematów wymagają odmiennych kategorii, nie mówiąc już o ich wyjaśnianiu i rozumieniu. Co więcej, w swych pracach dotyczących historiografii Holokaustu wskazuję, że zasadniczy problem jego przedstawiania tkwi nie w treści, lecz w odpowiedniej formie2. Gdzie indziej, niż właśnie w teorii retorycznej i zasadach kompozycji (temat, problematyka, fabularyzacja), szukać możemy wskazówek w przypadkach, kiedy to właśnie forma stanowi problem – jak to się dzieje w tak „miękkim”, osobistym i idiosynkratycznym dyskursie jak pisarstwo historyczne. Chociaż niektóre rodzaje historiografii, zwłaszcza historia gospodarcza i historia społeczna dla swoich przedstawień zapożyczają „język” arytmetyki i statystyki, to w przewadze historiografia odrzuciła język matematyki jako metajęzyk opisu zjawisk historycznych oraz kwantyfikację jako jej główny cel. Stało się tak, bowiem zjawiska historyczne różnią się od zjawisk przyrodniczych ze względu na charakter przypisywanej im zdolności do zmian w czasie, co dotyczy nie tylko ich cech, lecz także istoty (substances). Właśnie owa zdolność do zmiany substancji – czy to szybkiej, jak w przypadku nawrócenia św. Pawła, czy też rozłożonej w czasie, jak w przypadku instytucji takich, jak Święte Cesarstwo Rzymskie, czy też kapitalizmu – stanowi podstawę przeświadczenia, że historyczne byty, podobnie jak jednostki, mogą zmieniać się w czasie, pozostając substancjalnie takie same, lub odwrotnie – pozostawać niezmienne, jednocześnie przekształcając się. To właśnie to przekonanie o zdolności zmiany substancji przy jednoczesnym pozostaniu tym samym powoduje, że narracja jest najbardziej odpowiednią formą przedstawiania następstwa historycznego. Owo pokrewieństwo między treścią, która się zmienia, pozostając tą samą, a formą (formami) narracji uprawomocnia przeprowadzanie analiz dyskursu historycznego za pomocą kategorii retorycznych. Przy czym nie chodzi tutaj o retorykę rozumianą jako sztuka perswazji, lecz o retorykę, rozumianą w nowoczesnym sensie, jako teorię tropologii; jako teorię sposobów, dzięki którym w procesie opowiadania fakty mogą być wyposażane w znaczenie poprzez figurację.

Kwestia ta doprowadziła nas do tematu opowiadania, narracji i narratywizacji. Często sądzi się, że opowieść (opowiadanie komuś o czymś) oraz jej produkt, czyli narracja (to, co zostało komuś opowiedziane w formie opowieści), są w pewnym sensie tak naturalne, jak jedzenie i picie. To tak, jakby wszyscy rodzili się z taką samą zdolnością do snucia opowieści, z jaką rodzimy się do trawienia czy komunikowania. Jest jednak oczywiste, że opowiadanie nie jest tożsame z językiem ani nie stanowi wewnętrznego aspektu języka. Chociaż niektórzy uważają, że opowieść jest jedynie rozwiniętym zdaniem czy frazą, to większość narratologów zdaje sobie sprawę, że snucie opowieści jest sztuką; że jej urok leży w warstwie estetyczno-etycznej i że wymaga czegoś więcej niż tylko werbalnej kompetencji do tworzenia atrakcyjnej opowieści i czegoś więcej niż łatwości opowiadania perswazyjnej historii.

Jeżeli jednak opowieść jest lub może być dziełem sztuki, to jakie są tego konsekwencje dla zrozumienia kwestii utożsamienia historiografii ze sposobem przedstawiania w formie opowieści tych „realnych zdarzeń”, które tworzą przeszłą „historię”? Jeszcze raz chciałbym w tym miejscu podkreślić konieczność odniesienia się do modernistycznej teorii retoryki, potrzebnej dla zrozumienia tego, co narratywizacja dodaje do wiedzy faktograficznej. Jak starałem się pokazać w różnych zawartych w tym tomie esejach, żaden zestaw zdarzeń (czy faktów) sam w sobie nie formułuje lub sam też nie przekształca się w opowieść. By nabrać formy opowiadania, zestaw zdarzeń (czy faktów) musi zostać sfabularyzowany (emplotted) lub wyposażony w cechy opowieści, z którymi mamy do czynienia w przypadku mitów, bajek czy też (w modernizmie) powieści. Każda kultura posiada pewien zasób typów fabuł, w ramach których w odpowiedni sposób mogą zostać przedstawione zdarzenia uznane przez jej ważnych członków za ważne dla autowizerunku danej kultury. Żaden rodzaj fabuły nie jest w stanie idealnie opisać zbioru rzeczywistych zdarzeń, mających miejsce w specyficznych ramach czasowo-przestrzennych. W celu ukazania znaczenia danego zbioru zdarzeń – upadku wielkich imperiów, podboju nieznanych lądów, powstania nowego narodu itd. – narrator musi wybrać z przeszłych zdarzeń takie, które mogą zostać przekształcone, w zależności od przypadku, w elementy dramatu, tragedii, komedii, farsy czy powieści. Poprzez figurację, to znaczy opisanie zdarzeń w ramach jednego lub wielu trybów metaforycznego łączenia i ułożenie ich na linii czasu, z zaznaczonym początkiem, środkiem i końcem, zestaw zdarzeń zostaje wyposażony w kolejność, co pozwala (zmusza?) do ujawnienia ich głębokiego sensu etycznego. W historiografii ukazanej w formie narracji fakty nabierają wagi, zdarzeniom nadawane jest znaczenie, a samo znaczenie odnoszone jest do trwałych aspektów kulturowej tożsamości. Na tym polega „praktyczna” praca historii, która jest taka sama, jak praca mitu, z tą jednak różnicą, że materią historii są zdarzenia rzeczywiste, a nie wyobrażone. W zebranych w tym tomie tekstach próbowałem pokazać na przykładach, jak przez historiologiczną narratywizację dokonywana jest owa praktyczna praca wyposażania faktu w znaczenie.

Zgodnie z wykładnią nowoczesnej, naukowej historiologii, każde badanie przeszłości musi zacząć się od (albo dokonywać się w ramach) dyscypliny, a zakończyć się stworzeniem dyskursu lub relacji pisanej na temat tego, co zostało odkryte w trakcie badań. Oczywiście, nowoczesna profesjonalna historiografia chlubi się „badawczą” fazą swych operacji naukowych. Praca w archiwach i techniki krytyki źródeł mają legalizować status historii jako rodzaju nauki. Z kolei to, co zawodowi historycy uważają za pisarską fazę swej pracy, pozostaje w ścisłym związku z odkryciami dokonanymi w trakcie fazy badawczej. Obojętnie, czy ktoś usiłuje przedstawić historyczną „relację” na temat zdarzenia lub zestawu zdarzeń, które miały miejsce w przeszłości, czy też – bardziej tradycyjnie – chce przedstawić „historię opisową” (narrative history) tych zdarzeń, zakłada, że zawartość obu tych relacji i sama narracja zawierają się niejako już w samych zdarzeniach. Zasadnicze zadanie historyka jest zatem zadaniem tłumacza (transcriber) treści czy repertuaru opowieści zawartych w zdarzeniach, a nie zadaniem „autora” czy „pisarza” w dosłownym tego słowa znaczeniu. W pierwszym przypadku zdarzenia mówią same za siebie dzięki transkrypcji; w drugim – opowieść snuje się sama już tylko dzięki temu, że istnieje (dzieje się tak przynajmniej we właściwie sporządzonych, zredagowanych i zestawionych dokumentach).

W Metahistory i w innych pracach, które opublikowałem od tego czasu, krytykowałem to, w jaki sposób opowieści o przeszłości od początku tworzone są w nawiązaniu do pisarstwa historyków i filozofów historii z okresu „złotego wieku” historii (wiek XIX w Europie). Jednocześnie traktowałem je zgodnie z tym, czym w istocie są, to znaczy pisanymi tekstami, które tworzą dyskursywne, a nawet poetyckie efekty, sięgające znacznie dalej niż to, co mówią na temat odniesienia w sensie dosłownym. Ponadto, cokolwiek te teksty literalnie mówią o przeszłości, przeszłych zdarzeniach, osobach i instytucjach, i jakkolwiek blisko próbują pozostać zapisów dokumentalnych, to już sam fakt, że relacje historyczne dotyczą zdarzeń, które nie są już dostępne bezpośredniej percepcji i obserwacji, powoduje, że posiadają one cechy retoryczne i poetyckie, które przydają emocji, znaczenia i wartości temu, co wydaje się jedynie prostym opisem czy transkrypcją „rzeczywistości”. Taka właśnie nauka płynie z nowoczesnego, „funkcjonalnego podejścia do języka”, mowy i dyskursu. Podejście takie spowodowało także, że zbudowałem historię dziewiętnastowiecznej historiografii europejskiej jako historię specyficznego rodzaju pisarstwa i pola dyskursów. Przybrało ono formę tekstów mówiących w inny sposób i więcej niż to, co ich autorzy, świadomie je konstruując, chcieli, by przekazały. Szczerze mówiąc, nie stanowi to dla mnie problemu, ponieważ próba potraktowania historii i filozofii historii jako rodzaju pisarstwa pozostaje w zgodzie ze znaczeniem terminu historio-grafia, wpisanym w ten termin i uprzednio używanym dla scharakteryzowania tych dziedzin jako gatunku.

Stąd mój cytat z Krystyny Pomorskiej, dotyczący „walki o funkcjonalne podejście do języka” jako „obrony znaczenia, która to obrona z kolei prowadzi do obrony wartości”. Zdanie Pomorskiej nawiązuje do Romana Jakobsona, który zamiast rozpoczynać od pytania o „prawdę” zdarzeń językowych – w odniesieniu zarówno do takich wyrażeń, jak „ten okropny Harry”, jak i do wierszy, takich jak na przykład Obłok w spodniach Majakowskiego – zawsze pytał o rolę różnych elementów tych zdarzeń. Zamiast dzielić mowę na prozę i poezję, czy proponować hierarchię gatunków, Jakobson pytał tekst o to, co jest w określonym tekście dominujące, a co recesywne lub nieobecne w funkcjach języka (ekspresywnej, poznawczej, konatywnej, fatycznej, metajęzykowej i poetyckiej) i jak te funkcje korespondują ze sobą w sposób, który tworzy efekt znaczenia prawdy wartości3.

Nie miejsce tutaj i czas, by przedstawiać Jakobsonowską teorię mowy, języka, dyskursu i pisarstwa, ale proszę pozwolić powiedzieć osobom zainteresowanym tymi zagadnieniami, że to mowa dyskursywna, dostarczająca sposobów mediowania relacji pomiędzy wartością i prawdą, skłoniła mnie do zobaczenia w przeszłości historycznej sceny, na której rozgrywa się dramat konfliktu pomiędzy namiętnością i rzeczywistością czy znaczeniem i prawdą. Ona też pozwoliła mi dostrzec w pisarstwie historycznym dyskurs ukazujący konflikt w postaci modelu relacji pomiędzy ludzką mową i rzeczywistością, który nie da się uchwycić wyłącznie przez faktualizację lub w kategoriach logiki tożsamości i niesprzeczności4.

Historia nauczyła mnie, że ludzkość nie kieruje się tylko prawdą i logiką, a każda próba pójścia tą drogą kończy się nihilizmem i terrorem. Pisarstwo, mam na myśli zwłaszcza pisarstwo „literackie”, by przekroczyć ograniczenia narzucane wyobraźni przez zbytnie zaprzedanie się prawdzie i logice, wymaga skupienia na „funkcji poetyckiej”5. W tym samym czasie jednak każde pisarstwo, wyłaniające się z wewnętrznego zobowiązania wobec wartości, jaką jest prawda – a do niego należy pisarstwo historyczne – musi pokazać swoją odpowiedzialność za idiom, według którego jest budowane. Czyni to poprzez aktywowanie metalingwistycznych funkcji i manifestowanie świadomości prowizorycznej istoty kodów, których używa, by nadać rzeczom zarówno znaczenie, jak i określić ich istnienie. Jeżeli historia – badanie przeszłości, ludzkiej przeszłości, badanie res gestae czy „rzeczy dokonanych”, raczej ludzkich działań czy „dokonań” niż re-akcji i pasywnych odpowiedzi na działania transcendentalnych i uniwersalnych sił – jeżeli tak rozumiana historia ma wartość, to przejawia się ona w wysiłku pokazania, zamanifestowania i przedstawienia rzeczy przeszłych tak, jakby były one w pewien sposób żywe; tak, jakby ich opowiadane fabuły były nadal niezakończone; byśmy, żyjąc obecnie, mogli odczuwać empatię z tymi, którzy już odeszli, tak, by namysł na temat ich przypadków nas wzbogacał (elevated). Takie podejście domaga się bardziej literackiego niż naukowego traktowania pisarstwa historycznego; nawet takiego pisarstwa, które podaje się za naukowe i często osiąga rodzaj naukowości, z definicji rezygnującej z jakichkolwiek subiektywnych wyrażeń i negującej jakiekolwiek wartości inne niż prawda.

Jednak historia, której realne odniesienie istnieje tylko w przeszłości, stoi na przeszkodzie realizacji takiego rodzaju naukowości. Każdy, kto prowadził badania naukowe, wie, że „dane” historyczne nigdy nie odpowiadają pytaniom, które im się zadaje. Podobnie, historiologiczna kryminalistyka (historiological forensics) różni się zdecydowanie od sądowej (nie możemy przesłuchiwać świadków, a nawet jeżeli możemy, to rodzaj osądu, dotyczący winy i kary wydawany w obliczu prawa, nie może zostać wydany w odniesieniu do zdarzeń historycznych). Poza tym, dowody historyczne nigdy nie przedstawiają się w formie opowieści bez pomocy historyka obdarzonego wyobraźnią (lub: i jego wyobraźni). To dzięki wyobraźni „historia” wydaje się mieć jakiś sens. Narratywizacja dodaje coś do faktów, jeżeli działa zgodnie ze sztuką, którą poeta i pisarz wykorzystują, by przekształcić zbiór zdarzeń (rzeczywistych czy wyobrażonych albo takich i takich) w sekwencje, a sekwencje w dramat. To, co Kenneth Burke nazwał „dramatycznym” ujęciem relacji pomiędzy przeszłością a teraźniejszością6, stanowi jedną z tajemnic siły narracji wobec „realistycznego” przedstawiania historii7.

Książka ta stanowi trzeci tom zbioru moich artykułów i rozdziałów z książek zredagowanych przez Profesor Ewę Domańską. Do publikacji tej zostały wybrane zarówno teksty dotyczące teorii historii, jak i historiografii „stosowanej” czy „praktycznej”. Chciałbym w tym miejscu podziękować Ewie Domańskiej za jej oddanie moim pracom, a także za sposób, w jaki oddaliła się od nich w procesie tworzenia własnych, niezwykle oryginalnych idei i w trakcie jej przełomowych wypadów na obszary teorii historycznej.

9 lutego 2014               

przełożyła Ewa Domańska      

1 Krystyna Pomorska, cyt. za: Lesley Chamberlain, Dreams of Displaced Men: Passion and Exile in the Life and Work of Roman Jakobson, „Times Literary Supplement”, 20 September 2013, s. 15.

2 Na kwestię tę położyłem szczególny nacisk, analizując prace historyków: Saula Friedländera i Otto Dov Kulki oraz powieściopisarza-historyka H.G. Adlera. Zob.: Hayden White, Historical Discourse and Literary Theory: On Saul Friedländer’s Years of Extermination, w: Den Holocaust erzählen: Historiographie zwischen wissenschaftlicher Empirie und narrative Kreativität, red. Norbert Frei, Wulf Kansteiner, Wallstein, Göttingen 2013. [Zob.: tegoż, Prawda historyczna, wyobcowanie i niedowierzanie, przeł. Elżbieta Wilczyńska, w tym tomie – przyp. red.].

3 Ważny wkład Jakobsona do strukturalistycznych badań języka polega m.in. na zrozumieniu, że nowoczesne, naukowe badania mowy i języka, a także dyskursu, zagrażają zdolności języka do pośredniczenia pomiędzy prawdą (naukową, religijną, filozoficzną itd.) i znaczeniem, od czego zależy waga samej wartości. Zaczerpnąłem od Jakobsona, że sam dyskurs jest specyficznym rodzajem użycia języka zaadoptowanym zwłaszcza, by ćwiczyć pracę mediacji pomiędzy prawdą i wartością. Dyskurs jest specyficznym rodzajem użycia języka, który wykorzystuje funkcje mowy do pośredniczenia pomiędzy nowoczesnym, naukowym rozumieniem prawdy (jako twierdzenia wolnego od wartości) i znaczenia jako wartości, które pragniemy przypisać rzeczom. Jak wiadomo, Hume udowodnił, że w sposób logiczny nie można wywieść wartości z prawdy faktu. Ale kondycja ludzka, przynajmniej w części, składa się z uniwersalnych potrzeb i pragnień, by prawda występowała w zgodzie z wartością (lub na odwrót). To, co Jakobson nazwał poetycką i metajęzykową funkcją języka, rodzi się i trawione jest w pragnieniu ożenienia prawdy z wartością i wyposażenia rzeczywistości w znaczenie. Dzieje się to właśnie w „historii” rozumianej jako zapis wartych zapamiętania res gestae, bowiem zrodziły się one z pragnienia prawdy wartości.

4 Gilles Deleuze, Logika sensu, przeł. Grzegorz Wilczyński, PWN, Warszawa 2011.

5 Zob.: Chiara Bottici, Imaginal Politics: Images beyond Imagination and the Imaginary, Columbia University Press, New York 2014.

6 Kenneth Burke, A Grammar of Motives, University of California Press, Berkeley–Los Angeles 1969, s. 60 [przyp. red.].

7 W kulturze zachodniej teatr jest najbliżej wyobrażeniowego „totalnego dzieła sztuki”, to znaczy mikrokosmosu części świata, w którym istoty ludzkie – poprzez harówkę, pracę i twórczość – próbują przekształcić w los to, co inaczej byłoby przeznaczeniem. Dramat, w przeciwieństwie do powieści, do której w dzisiejszych czasach najczęściej porównywana bywa historia, jest w stanie – jeżeli odniesie sukces – obalić różnicę pomiędzy formą i treścią życia, czy to jednostki, czy to obywatela, narodu, czy też gatunku, i zawrzeć w krótkiej jednostce czasu jednego widowiska sposoby, dzięki którym jednostka czy zbiorowość w sposób mniej lub bardziej świadomy i mniej czy bardziej kompletny odnosi sukces w tworzeniu znaczenia z prawdy (making a meaning out of truth).

Substancja lat sześćdziesiątych1

Bycie dzieckiem i bycie dorosłym to dwie sprzeczne własności, które nie mogą przysługiwać temu samemu bytowi równocześnie2.

Tytuł mojego artykułu zawiera obietnicę, że objawię w nim „substancję” „lat sześćdziesiątych” w Stanach Zjednoczonych, wyjaśnię, o co naprawdę chodziło w tej zgiełkliwej i potencjalnie rewolucyjnej dekadzie. Oczywiście nikt dziś nie wierzy w „substancję” w staroświeckim, metafizycznym czy scholastycznym znaczeniu, jako magmę, która spaja daną rzecz i stanowi jej „istotę”, bez której nie byłaby ona tym, czym w rzeczywistości jest. Mówiąc o substancji, mam na myśli coś w rodzaju funkcjonującej we współczesnej chemii idei elementów, składających się na daną rzecz w określonej (molekularnej) kombinacji w taki sposób, że gdy usunie się jeden z nich, rzecz przestaje być tym, czym dotąd była. Innymi słowy, proponuję, aby wyodrębnić w latach sześćdziesiątych co najmniej jeden element, którego wzięcie w nawias lub usunięcie z ich obrazu w procesie retrospektywnej rewizji pozbawiłoby pojęcie, ideę czy też figurę „lat sześćdziesiątych” jej naczelnych cech rozpoznawczych.

Otóż jednym składnikiem „lat sześćdziesiątych”, bez którego nie mogłyby być tym, czym wydaje się, że były, jest sama tylko liczba osób w wieku od 12 do 21 lat (70 milionów), przechodzących między rokiem 1960 a 1969 proces zwany „dorastaniem”3. Gdyby zabrać ich stamtąd lub zmniejszyć o połowę ich liczbę, mielibyśmy do czynienia z czymś zupełnie innym niż „lata sześćdziesiąte”. Mógłby to być okres równie burzliwy, rozdyskutowany, kontrowersyjny itp., ale nie byłby tym czymś, czym sądzimy, że były lata sześćdziesiąte. Nie można po prostu odjąć w myślach tych 70 milionów młodych ludzi i ich dorastania, nie zmieniając przy tym naszego wyobrażenia o możliwości tego, co faktycznie zdarzyło się podczas tej dekady, którą znamy pod przezwiskiem – lub imieniem – lat sześćdziesiątych.

Nie jest to oczywiście idea, którą można by sprawdzić empirycznie. To raczej pewna intuicja, zbudowana na moim własnym doświadczeniu lat sześćdziesiątych, niemałej liczbie lektur na ich temat, a także nieustającym rozmyślaniu o nich od czasu, gdy po raz pierwszy zacząłem sobie uświadamiać (było to chyba w latach siedemdziesiątych?), że to, co przeżyłem podczas poprzedniej dekady, to było nic innego jak właśnie – „lata sześćdziesiąte”. Im dłużej pochylałem się nad adekwatnością określania owej dekady takim przezwiskiem, tym bardziej zdawało mi się, że lata sześćdziesiąte były „substancjalnie” doświadczeniem generacyjnym szczególnego rodzaju. Mam na myśli kondycję, na którą wskazuje termin „dorastanie” (adolescence), wynaleziony przez socjologów na początku XX wieku, aby opisać doświadczenie młodych ludzi tkwiących „pomiędzy” pokwitaniem a dorosłością w nowoczesnym otoczeniu miejskim. Lecz chodzi tu o coś więcej: sama już tylko liczba osób uznawanych za „młodzież” w latach sześćdziesiątych – 70 milionów spośród populacji, która wzrosła ze 123 milionów do około 193 milionów – sprawia, że była to statystycznie doniosła dekada4.

Sądzę dziś, że określanie owej generacji młodych ludzi mianem „młodzieży” (adolescent) odzwierciedlało głęboko niejednoznaczną ocenę ich wartości przez starsze pokolenia, przez ich nauczycieli oraz przez system prawny. Tak czy owak wydaje mi się, że samo słowo „dojrzewający” (adolescent) niesie ze sobą ambiwalencję, jaka przenikała postawy Amerykanów wobec innych procesów rozwojowych po drugiej wojnie światowej. Tworzone wówczas instytucje gospodarcze, prawne, edukacyjne i wojskowe przeobrażały Stany Zjednoczone w społeczeństwo zorganizowane do wojny na skalę światową, zaś narodowa forma organizacji ustępowała formie globalnej i ponadnarodowej. W ciągu półwiecza po drugiej wojnie światowej Ameryce udało się stworzyć w pełni rozwinięty system kapitalistyczny tylko po to, by się przekonać, że obiecywana przez kapitalizm utopia tworzy między posiadaczami a pozbawionymi własności podziały równie głębokie, jak Bóg kalwinizmu. Jedną z największych ofiar tego rosnącego podziału stała się młodzież, którą w istocie wykluczono z szeregów siły roboczej we wszystkich uprzemysłowionych państwach na świecie.

Amerykę zawsze podziwiano ze względu na jej młodzieńczość, nowość, świeżość, otwarte perspektywy na przyszłość itp. Zarazem jednak, za sprawą swojego purytańskiego dziedzictwa, pozostawała ona głęboko podejrzliwa wobec młodości, z jej nieuładzeniem, namiętnością, brakiem dyscypliny, skłonnością do chuligaństwa. Nie ma rzeczy, którą stronnictwo purytańskie ceniłoby bardziej niż (męską) dorosłość, stan dojrzałości, posłuszeństwo wobec Prawa, oddanie dla obowiązku, samodyscypliny i pracy „na większą chwałę Boga” raczej, niż dla rozkoszowania się możliwościami, jakie daje materialny dostatek. Zarazem jednak „etyka protestancka”, która niegdyś zaszczepiła „duchowi kapitalizmu” jego moralny charakter i odporność na materialne pokusy, ustąpiła teraz miejsca nowej „etyce” narcystycznego skupienia na sobie i kulturze konsumeryzmu, niezbędnej, aby kapitalistyczna machina mogła kręcić się w pogoni za nieskończonym wzrostem stopy zysku, choćby kosztem zdrowia samej Ziemi.

W okresie bezpośrednio powojennym dawna etyka purytańska pozostawała oficjalną doktryną instytucji religijnych, prawnych i edukacyjnych, jednak społeczeństwo coraz silniej nastawione na konsumpcję dla samej konsumpcji wymagało w praktyce postępowania, które bezpośrednio kłóciło się z takim sposobem myślenia. Pokolenie lat sześćdziesiątych było pierwszą generacją dorastającą pod wpływem nowych mediów, których naczelnym zadaniem było podsycanie orgii konsumeryzmu i jednocześnie podtrzymywanie iluzji tradycyjnej rodziny, pracy i wiedzy, wartości starej daty, sięgających epoki przedindustrialnej, gdy podstawą gospodarki było rolnictwo5. Nic więc dziwnego, że w oczach rodziców z klasy średniej „dorastanie” jawiło się zarazem jako przedłużenie wieku dziecięcej niewinności i jako ten okres w życiu, w którym młodzież wystawiona była na nieznane wcześniej pokusy i zagrożenia. „Młodzież” stanowiła idealną grupę docelową dla przemysłu reklamowego, nastawionego na wykreowanie olbrzymiej populacji konsumentów o upodobaniach ludzi dorosłych, a przy tym – jako że na ogół pozostawali oni finansowo zależni od rodziców – mogących sobie pozwolić na to, by większość swego czasu spędzać zanurzeni, w wyobraźni lub faktycznie, w świecie sfabrykowanych (mrocznych) fantazji nowoczesnego miasta. Jednocześnie amerykańska machina wojenna coraz szerzej angażowała się w awantury zbrojne – zimna wojna, Kuba, Wietnam – co oznaczało, że ci sami młodzi ludzie musieli być propagandowo przysposobieni również do tego, by umrzeć za swój kraj.

To właśnie w latach sześćdziesiątych okres dorastania uzyskał szczególny status prawny, uzasadniający stworzenie szeregu adresowanych do młodzieży „usług” socjalnych, medycznych i edukacyjnych. W efekcie dorastanie zaczęto traktować jako coś w rodzaju choroby, zaś młodzież jako swoistą kategorię „chuliganów”, których można aresztować w oparciu o podejrzenie, że mogliby skłaniać się do popełnienia przestępstwa, nawet jeśli faktycznie żadnego nie popełnili. Nic dziwnego, że zbrodnie, jakich dopuszczali się w Wietnamie amerykańscy żołnierze, kładziono na karb ich skażenia przez młodzieżową kulturę spod znaku „seks, narkotyki i rock and roll”, promowaną przez amerykański „przemysł kulturowy” od późnych lat pięćdziesiątych. W 1957 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych podtrzymał zakaz pokazywania bioder Elvisa Presleya, zaś w roku 1958 sieć radiowa Mutual Broadcasting Company zabroniła puszczania rock and rolla we wszystkich należących do niej stacjach. Cały ten sprzeciw wobec nowej muzyki i innych rozrywek pokolenia lat sześćdziesiątych rozwiał się bez śladu, skoro tylko dostrzeżono, że ich promocja może być źródłem wymiernych zysków. Oryginalna kultura oporu ulegała stopniowej asymilacji do (białego, korporacyjnego, rynkowego) mainstreamu w drodze utowarowienia i mediatyzacji. Być może tłumaczy to wzrost przemocy po stronie wyzyskiwanych mniejszości, dla których asymilacja równała się rozpuszczeniu ich etnicznych, płciowych i klasowych tożsamości6.

Społeczną dynamikę lat sześćdziesiątych można pod wieloma względami traktować jako skutek charakterystycznego dla nowego pokolenia przeżywanego doświadczenia tego, co marksistowscy historycy nazywają „sprzecznością”, psychologowie społeczni „podwójnym wiązaniem”, zaś inni, o bardziej artystycznych lub literackich inklinacjach, określają jako zagadkę, paradoks bądź ironię. I nikt nie przeżył tego doświadczenia sprzeczności bardziej niż kohorta młodych ludzi lat sześćdziesiątych – w sumie 70 milionów osób – schwytanych w sieć sprzeczności zwaną „dorastaniem” (adolescence). Najprościej mówiąc: to, co Gregory Bateson nazywał „podwójnym wiązaniem”, sprowadzało się do owej par excellence społecznej sytuacji – którą Arystoteles, Rousseau, Kant, Hegel, Kierkegaard, Marks, Weber, Durkheim i Marcuse postrzegali jako sam fundament życia w społeczeństwie – gdy próbując żyć tak, aby sprostać jakiejś określonej zasadzie prawa, moralności bądź obyczaju, jednocześnie, a nawet nieuchronnie łamie się inną. Stąd na przykład podwójne wiązanie zawarte w mieszczańskim ojcowskim nakazie adresowanym do syna: „bądź taki jak ja”, a jednocześnie – „bądź jednostką”. Albo idea, że należy być bezwzględnym w dążeniu do ekonomicznej korzyści, a jednocześnie przestrzegać zasady „miłuj bliźniego swego”. „Człowiek rodzi się wolny, a wszędzie tkwi w kajdanach”: jak to możliwe, pyta Rousseau. Na co purytanin-kapitalista odpowiada: kto ma, temu będzie dane; a kto nie ma, temu zabiorą i to, co ma.

Tym, co odróżniało kondycję „młodzieży” od wyobrażeń dotyczących dzieciństwa, była otaczająca ją moralna ambiwalencja. Dorastanie postrzegano jako okres pomiędzy dzieciństwem a dorosłością, etap „na drodze” do dorosłości, a co za tym idzie – „nasto-latkom” przypisywano wszystkie obowiązki dorosłego – włącznie z obowiązkiem pracy i służby wojskowej – nie przyznając im żadnych praw (lub jedynie niektóre)7. Patos tej sprzeczności, która stała się udziałem młodych ludzi w powojennej Ameryce, był tematem wielu książek i filmów w tym okresie. Chodzi na przykład o film Buntownik bez powodu z Jamesem Deanem (1955), powieść J.D. Salingera Buszujący w zbożu (1951), a nade wszystko Paragraf 22 Josepha Hellera (1961). Przesłanie Hellera zbudowane jest wokół szczególnego „kruczka”: regulamin zezwala żołnierzowi ubiegać się o zwolnienie z walki na polu bitwy z powodu choroby psychicznej, lecz zakłada, że każdy, kto ubiega się o takie zwolnienie, musi być zdrowy, a tym samym jest symulantem, którego wniosek można w efekcie odrzucić. Cała kultura sprzeczności – w postaci zagadek, paradoksów, tajemnic i łamigłówek – leży u podstaw powieści Thomasa Pynchona 49 idzie pod młotek (1966), w której zagadkowa sytuacja zostaje „rozwiązana” w drodze przeniesienia na inną sytuację, równie enigmatyczną. Powstaje w ten sposób swoista (mroczna) opowieść detektywistyczna – śledztwo nad naturą „dziedzictwa”, jakim Ameryka obdarza swych obywateli – z jednej strony bez możliwej do wskazania zbrodni, z drugiej zaś – bez jej rozwiązania.

Sprzeczności wpisane w życie młodzieży w Ameryce lat sześćdziesiątych mogą posłużyć za kolejny przykład paradygmatycznych sprzeczności zawartych w Konstytucji Stanów Zjednoczonych. W załączonej do tego dokumentu Karcie Praw niektóre prawa (swoboda zgromadzeń, wolność słowa i sumienia, prawo do posiadania broni, do „uczciwego procesu” przed sądem itp.) rozciągają się na wszystkich obywateli, ale przy milczącym zastrzeżeniu, że chodzi jedynie o dorosłych, białych mężczyzn posiadających własny majątek. Kobietom, mniejszościom rasowym, dzieciom, homoseksualistom, biednym i bezdomnym oraz całej rzeszy „Innych” w amerykańskim społeczeństwie przypisano w systemie społecznym pozycję podporządkowaną. I chociaż istniały ruchy zmierzające do zapewnienia owych praw tym, którym ich odmawiano, to jednak dopiero w latach sześćdziesiątych kobiety, czarni i młodzież wyszli na ulice, by o nie walczyć. Tym samym położyli fundament pod późniejsze polityczne działania, które faktycznie doprowadziły do rozszerzenia tych praw (choćby częściowo) na wspomniane grupy.

Czy tym, co pobudzało w latach sześćdziesiątych i później rozmaite grupy zdominowane do tego, by żądać należnych sobie praw, był ogólny ciężar młodzieńczego rozczarowania? Bez wątpienia istotne były tu doświadczenia młodych ludzi usiłujących korzystać z prawa do zgromadzeń, do protestu czy do krytyki rządu za prowadzenie wojny przeciwko narodowi wietnamskiemu. Przekonanie się na własnej skórze o brutalności, z jaką policja i wojsko reagowały na te protesty, rozwiało iluzję, że „prawo” jest narzędziem sprawiedliwości raczej, niż siłą używaną przez bogatych do obrony swoich majątków. Przed końcem dekady lat sześćdziesiątych każdy młody człowiek przekonał się o tym, o czym mieszkańcy gett, slumsów czy barrios wiedzieli już od dawna: że informując policję o przestępstwie, ma się taką samą szansę na otrzymanie pomocy, jak na to, że samemu się będzie o coś oskarżonym.

Biała klasa średnia z amerykańskich przedmieść nie zdawała sobie sprawy z tych realiów. Ale ich dorastające dzieci poznały je bez zbędnej zwłoki, kiedy tylko spróbowały skorzystać ze swojego prawa do zgromadzeń, wolności słowa i opinii w publicznych protestach przeciwko polityce i programom, które uznawali za niesprawiedliwe. Sam ciężar liczb – 70 milionów osób różnej płci, etniczności, pochodzenia klasowego, języka itp. – sprawiał, że młodzież była siłą, której straże prawa i porządku nie mogły zignorować. I faktycznie nie została ona zignorowana, o czym zaświadcza liczba przyjętych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ustaw i praw lokalnych, których celem było stłumienie aktywizmu młodzieży i innych „dewiacyjnych” (lub, jak to się mówiło za Nixona, „hedonistycznych”) aktywności8.

Cytat, którym posłużyłem się jako mottem tego eseju, jest ironiczny. To przykład substancjalistycznego myślenia, dla którego dzieciństwo i dorosłość to dwie całkowicie różne „własności”, a tym samym niepodobna, by współistniały w jednym i tym samym „bycie”, nie produkując monstrum, takiego jako dziecko o własnościach dorosłego czy dorosły o cechach dziecka. Aliści w rzeczywistości „młodzież” skonstruowano właśnie jako rodzaj dzieciopodobnych istot ludzkich, którym obowiązująca doxa pewnej wersji nowoczesności przypisywała wiele spośród fizycznych własności dorosłych, lecz mało (jeśli w ogóle) umysłowych i moralnych cnót kojarzonych z dorosłością, co uzasadniało traktowanie ich w świetle prawa jako dzieci. Owa „młodzież” jest traktowana prawnie i faktycznie jako kategoria w pewnym sensie „chuligańska”, „pozbawiona” umysłowych i moralnych cnót, niezbędnych, aby uzyskać prawa przysługujące w pełni dorosłym amerykańskim obywatelom. Jestem przekonany, że to nadejście tej fali 70 milionów młodych ludzi, którzy w ciągu dekady między rokiem 1960 a 1970 zasilili populację liczącą z grubsza 150 milionów dusz, do głębi zaburzyło społeczne imaginarium Amerykanów, generując lawinę ustaw i regulacji, które w efekcie stworzyło generacyjny podział o skali, jaką wcześniej trudno by było sobie wyobrazić. I to właśnie ów podział, jak sądzę, odpowiada w znacznej mierze za charakterystyczną ambiwalencję, z jaką historycy i inni badacze społeczni podchodzą do „lat sześćdziesiątych”9.

Mając na uwadze te spostrzeżenia, jestem teraz gotów spróbować podążyć za wskazówkami dla tej serii wykładów. Chodzi o to, by (1) przyjrzeć się bliżej latom sześćdziesiątym z perspektywy różnych dyscyplin, skupiając się na ważnych wydarzeniach, przemianach i postaciach w sferze kulturalnej, społecznej, politycznej i gospodarczej oraz (2) omówić spuściznę lat sześćdziesiątych w życiu dzisiejszej Ameryki. Ponieważ moją dyscypliną jest historia, oznacza to, że powinienem spróbować potraktować „lata sześćdziesiąte” historycznie, czyli „skontekstualizować” tę epokę, umieścić ten moment w społeczno-kulturowej historii Stanów Zjednoczonych w jego oryginalnym przestrzennym i czasowym kontekście i ustalić, czy coś z niego pozostaje żywym i czynnym składnikiem obecnej amerykańskiej „teraźniejszości”. Jest jednak pewien „kruczek” wpisany we wszelką próbę podążania za tymi instrukcjami. Jak pisałem w innym miejscu, „kontekst” jest pojęciem niejednoznacznym. Jak daleko miałby się ów kontekst rozciągać w czasie i przestrzeni? A poza tym: gdzie kończy się wydarzenie, a zaczyna jego kontekst? I wreszcie: jakiej natury jest związek między wydarzeniem a kontekstem? Czy chodzi o relację przyczynową, opartą na wzajemnym uwikłaniu, strukturalną, ekspresywną, czy jaką?

Niezależnie od tego: co mamy począć ze słowem „spuścizna”? Czy chodzi o spuściznę w znaczeniu prawnym, biologicznym, czy historycznym? Co oznacza: czy mamy „lata sześćdziesiąte” uznać za część genetycznego wyposażenia „Ameryki”, z którym kolejne pokolenia muszą żyć, czy myśleć o nich raczej jako o pewnej kulturowej matrycy, którą można przyjąć lub odrzucić jako składnik amerykańskiego charakteru, tak jak wybiera się jakąś etykę, ścieżkę kariery albo nową fryzurę, samochód czy religię? Innymi słowy, czy „lata sześćdziesiąte” należą do (gospodarczej, technologicznej, fizycznej) bazy amerykańskiego życia w XXI wieku, czy do jego społeczno-kulturowej nadbudowy? Czy są niemożliwym do odrzucenia elementem naszego obecnego układu, czy też czymś, co można sobie wziąć lub nie, w zależności od tego, jaki pożytek da się z tego zrobić w „dzisiejszej Ameryce”?

„Kruczek” polega na tym, że odpowiedź na powyższe pytania zależy w dużej mierze od tego, jak wyobrażamy sobie badania historyczne jako „naukę”. Czy też raczej: za jakiego rodzaju naukę je uważamy. Pytania te mają szczególną wagę w odniesieniu do tego, jak myślimy o „latach sześćdziesiątych”, ponieważ to właśnie wtedy, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, „historia” utraciła status autorytatywnej opowieści o kształtowaniu się tożsamości narodu, zaś historycy przestali być traktowani jako powiernicy archiwum narodowej genealogii.

Już u schyłku XIX wieku historia utraciła zdolność adekwatnego odróżniania między naukowymi a mitycznymi ujęciami przeszłości, a tym samym przestała być remedium na nowego rodzaju ideologie upowszechniające się w następstwie rewolucji przemysłowej. W pierwszej połowie XX wieku filozofia pozytywistyczna pozbawiła historię rangi nauki opartej na poszukiwaniu ogólnych praw przyczynowych, eksperymentalnej kontroli danych i zdolności prognozowania przyszłości. Zaś w okresie międzywojennym łatwość, z jaką zawodowi historycy na całym świecie przystosowywali się do ideologicznych wymogów państw totalitarnych, nadwerężyła roszczenie historii do bycia dyscypliną związaną z postępem i oświeceniem, za jaką uchodziła w liberalnym XIX wieku.

Niepowodzenie zaadaptowania przez historię metod „behawioralnych” nauk społecznych, które przeżywały rozkwit po drugiej wojnie światowej, sprawiło, że w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych została zdegradowana do roli rzeczniczki społecznego status quo. Stała się opowieścią (białych, zamożnych, europejskich) mężczyzn, o mężczyznach, dla innych mężczyzn. Jej zadaniem było wyjaśniać, w jaki sposób wszystko, cokolwiek zaistniało w warunkach określonej dystrybucji władzy, bogactwa i przywilejów, było głęboko racjonalne, i nie można było tego kwestionować, nie wystawiając przy tym na szwank kosmicznego ładu. Krótko mówiąc, przed końcem lat sześćdziesiątych historia „po prostu” – zawodowa, mieszczańska historiografia – stała się nauką konserwatywną par excellence. Stąd brało się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nagłe ożywienie zainteresowań nowymi i dawnymi alternatywnymi formami dociekań historycznych: historia marksistowska, maoistowska, historia widziana od dołu (historia „oddolna” – history from below), historia życia codziennego, historia longue durée (którą można traktować jako antycypację historii ekologicznej), historia pisana z perspektywy ruchów społecznych (people’s history), historia kobiet, historia gejowsko-lesbijska czy kolejne odsłony historii postkolonialnej10.

Historia – dawniej rozumiana jako charakterystyczny sposób bycia człowieka w świecie, skarbnica wiedzy, a przynajmniej informacji o ludzkiej przeszłości, podstawa niereligijnej i niemetafizycznej, ale jednak zapewniającej poznawcze fundamenty nauki o ludzkości – teraz jawiła się jako równie „mityczna”, a co najmniej równie arbitralna, jak ideologie i bajki, do których zastąpienia ongiś pretendowała. Postrzeganie historii jako zdolnej do bycia wszystkim, cokolwiek chciałoby się z niej uczynić, swego rodzaju fikcją bądź mitem na swych własnych prawach, wpisywało się w określony nurt egzystencjalizmu (tego od Sartre’a, de Beauvoir i Camusa; Nietzschego, Kierkegaarda i Dostojewskiego), który rozkwitał w amerykańskich kręgach intelektualnych bezpośrednio po wojnie i zdążył już zaznaczyć swoją obecność w popularnych powieściach i filmach. W gruncie rzeczy egzystencjalizm był postawą w nieunikniony sposób ahistoryczną, ponieważ zakładał, że przeszłość składa się z serii odrębnych actes gratuites (bądź przygodnych zdarzeń), niemających ze sobą jakiegokolwiek substancjalnego związku, które należało postrzegać jako „realne” jedynie o tyle, o ile zostały retrospektywnie uznane za własne. Wszelkie zwyczaje lub praktyki utrwalone w formie zinstytucjonalizowanych procedur postponowane były jako „nieautentyczne”, jeśli jedynym, co miałoby za nimi przemawiać, była ich dawność.

Owe postawy wobec przeszłości i (establishmentowej) historii zabarwiają wszystko, cokolwiek można by pomyśleć na temat „spuścizny lat sześćdziesiątych w życiu dzisiejszej Ameryki” – ponieważ dominujące nastawienie „lat sześćdziesiątych” względem przeszłości sprawiało, że sama idea „spuścizny” wyglądała na podejrzaną. Zastane instytucje, wartości czy autorytety budziły nieufność właśnie dlatego, że zostały odziedziczone po przeszłości11. Amerykańska młodzież, zwłaszcza młodzież z klasy średniej, przechodząca w latach sześćdziesiątych swoją drogę do dojrzałości, nie tylko nie odczuwała szczególnej wdzięczności za dziedzictwo przeszłości, ale miała więcej niż dość powodów, by uznawać swoją przyszłość za coś, co już w istocie nadeszło. Byli beneficjentami nadzwyczajnej powojennej prosperity, grupą docelową kampanii reklamowych zaprojektowanych tak, by uzależniać poczucie tożsamości od konsumpcji towarów, produktem teorii wychowawczych i psychologiczno-pedagogicznych idei nastawionych na wzmacnianie ego i wiązanie wzrastania z przyjemnością. Młodzież lat sześćdziesiątych – wraz z resztą populacji, ale zwłaszcza z kobietami – zachęcano, by podążała za „młodością” jako dobrem samym w sobie, zamiast myśleć o niej jako o pewnej fazie w życiu, na drodze do dojrzałości. Zasada przyjemności triumfowała, mówiąc w języku psychoanalizy, nad zasadą rzeczywistości12. Książki takie jak Life against Death Normana O. Browna (1959) czy Podzielone „ja” Ronalda D. Lainga (1960) popularyzowały ideę, że główną przyczyną chorób umysłowych było samo społeczeństwo, zwłaszcza zaś instytucja rodziny nuklearnej. Towarzyszył temu ogólny zwrot w kierunku używania narkotyków w celach „rekreacyjnych” lub dla poprawy nastroju. Wszystko to wytworzyło atmosferę antyrepresyjności, czemu odpowiadało wprost proporcjonalne zwiększenie wysiłków kontrolowania sytuacji przez prawo.

Aliści już wczesne lata sześćdziesiąte odsłoniły złudną naturę owych utopijnych wizji przyszłości. Po pierwsze, doszło do serii zamachów na szanowanych przywódców: prezydenta Johna F. Kennedy’ego, Martina Luthera Kinga, Malcolma X. Następnie szereg zdarzeń ujawnił, jak bardzo Ameryka stawała się społeczeństwem wojennym: kryzys kubański w 1962 roku, eskalacja w 1965 roku tego, co dotąd było niemal sekretną wojną w Wietnamie, gwałtowny wzrost poboru, aby uzupełnić straty wojenne – w samym tylko 1965 roku w wojnie wietnamskiej poległo 14 tysięcy amerykańskich żołnierzy. Wreszcie łańcuch zamieszek na tle rasowym, którego początki sięgały drugiej wojny światowej, poprzez wypadki w Detroit, Los Angeles i szeregu mniejszych miast rozciągał się na lata sześćdziesiąte, obnażając prawdę o chronicznym rasizmie amerykańskiego życia. Wydarzenia takie pokazywały, że sielankowe życie amerykańskiej klasy średniej, która coraz częściej przeprowadzała się na przedmieścia i oddawała konsumeryzmowi jako sposobowi życia, okupione było gorszym położeniem grup takich jak kobiety, mniejszości rasowe, młodzież, dzieci, bezdomni itp., rutynowo wykluczanych i wyzyskiwanych przez system zaprojektowany na potrzeby białej, zamożnej, wygodnie żyjącej klasy wyższej. Rozziew między złotymi „obietnicami” amerykańskich mitów a realiami systemu kapitalistycznego, nastawionego na zwiększanie za wszelką cenę stopy zysku, stanowił „substancję” lat sześćdziesiątych w Stanach Zjednoczonych i w znacznej mierze tłumaczy, jak chciałbym przekonywać, zarówno polityczną aktywność amerykańskiej młodzieży, jak i brutalność, z jaką system odpowiadał na ich reformatorskie żądania.

Festiwal w Woodstock, który odbył się 15–18 sierpnia 1969 roku w wiejskiej części stanu Nowy Jork, ukazał ostentacyjne lekceważenie wartości, obyczajów i praw „normalnego” społeczeństwa. Dla establishmentu było to spełnienie ich najgorszych fantazji o „rozgorączkowanej młodzieży”. Woodstock był świętem ku czci młodości, swobody seksualnej, narkotyków i mieszanki innych „alternatywnych” praktyk kulturowych. I znów, sam rozmach wydarzenia – około 500 tysięcy uczestników, 34 występy muzyczne, publiczna nagość, seksualność i lubieżność – sprawiał, że było to wydarzenie polityczne o charakterze buntowniczym, by nie rzec rewolucyjnym. Popularność Woodstock, szybko uzyskany status symbolu nowej świadomości wśród młodzieży, wraz z celebrowaniem nowego rodzaju muzyki, nowych rodzajów mediów i całej nowej semiotyki, nadały festiwalowi jego polityczną wagę i doniosłość. Na odpowiedź nie trzeba było długo czekać: w 1971 roku i latach kolejnych Nixon zapoczątkował wojnę z narkotykami, wprowadzając zmiany prawne, których nie sposób rozumieć inaczej niż jak zwrócone przeciwko młodzieży, przeciwko przyjemności, w interesie militarno-policyjnego państwa, którego kolebką była w oczach wielu obywateli wojna wietnamska.

Istnieje oczywiście wiele podobieństw między protestami, zamieszkami i demonstracjami w latach sześćdziesiątych a dawniejszymi wewnętrznymi, bratobójczymi konfliktami społecznymi w dziejach Ameryki. Jednak tym, co różni lata sześćdziesiąte od wcześniejszych okresów społecznego buntu, jest właśnie ów element: młodzież doświadczająca dorastania. Pozostaje ona niezbywalną częścią protestów społecznych lat sześćdziesiątych, wraz z obrazem utopijnego ideału swobody obyczajowej, wizją wspólnoty zbudowanej na miłości i wolności seksualnej, kulturą niemożliwą do pogodzenia z odziedziczonym „amerykańskim marzeniem”, celebrowanym w hollywoodzkich filmach lat pięćdziesiątych. Już na początku lat siedemdziesiątych siły konserwatywne obsadziły krytykę wojny w Wietnamie, używanie narkotyków i rewolucję seksualną w roli prawdziwego „spisku przeciwko Ameryce”, motywowanego przez ten rodzaj „moralnego ubóstwa” (jak to określił sekretarz edukacji William Bennett), z którym najlepiej walczyć za pomocą nowych drakońskich ustaw, surowych wyroków dla przestępców, którzy używali narkotyków „rekreacyjnie”, oraz ścigania tych, którzy próbowali uniknąć służby wojskowej, salwując się ucieczką za granicę13.

W zapoczątkowanej przez Nixona i spółkę w latach siedemdziesiątych „wojnie z narkotykami” było coś głęboko ironicznego. Pokolenie lat sześćdziesiątych dorastało wystawione na promocję przez profesje medyczne i przemysł reklamowy całej palety nowych leków na poprawę nastroju (Librium, Valium, Xanax). Tym, których było na nie stać, gwarantowano, że będą znów „normalni”, wolni od niepokojów, jakie nieuchronnie generował nowoczesny sposób życia14. Zarazem coraz bardziej drastyczne środki podejmowano przeciw użytkownikom „nielegalnych” narkotyków, takich jak marihuana, kokaina czy heroina. W rzeczy samej w roku 2005 połowa spośród siedmiu milionów Amerykanów przebywających w więzieniu bądź na warunkowym zwolnieniu miała wyroki znacznie surowsze niż wszelkie kary zasądzane „białym kołnierzykom” – przestępcom ze świata finansjery i wolnych zawodów. Nie jest zgoła przypadkiem, że wśród osadzonych w amerykańskim systemie penitencjarnym większość to biedni, a jakieś 80 procent należy do mniejszości rasowych.

Jest jedno wydarzenie, które może posłużyć za symbol substancji lat sześćdziesiątych, a zarazem stosowne symboliczne zamknięcie dekady. Myślę tu o zamieszkach w Stonewall, które wybuchły po nalocie policji na będący własnością mafii homoseksualny bar w Greenwich Village na Manhattanie w nocy 28 czerwca 1969 roku. O wydarzeniu tym można myśleć jako o buncie najbardziej odrzucanej frakcji owej szerokiej zbiorowości „chuliganów”, członków amerykańskiego społeczeństwa zdefiniowanych przez ich domniemany „brak” tego, co potrzebne, aby dorosnąć i stać się praworządnym i egzekwującym prawo dorosłym mężczyzną, patriarchą, posiadaczem broni i rodzicem. Stonewall Inn znany był z tego, że przyciągał młodą, biedną i zmarginalizowaną klientelę homoseksualistów, transwestytów i osób transpłciowych. Nie było też tajemnicą, że właściciele baru systematycznie opłacają policję za przymykanie oczu na nielegalne homoseksualne imprezy i że to w zmowie z nimi policja robi regularne naloty na teren baru, podczas których homoseksualiści są rutynowo bici, zatrzymywani i wsadzani do więzienia. Owa podwójna eksploatacja homoseksualistów, przez zorganizowaną przestępczość z jednej, a policję z drugiej strony, może, jak sądzę, służyć za symbol tego, jak traktowano wszystkie zmarginalizowane grupy w amerykańskim społeczeństwie. Najliczniejszą z nich stanowiły zaś, jak twierdzę, miliony młodych Amerykanów zmuszonych do odłożenia na później momentu korzystania z pełni swych praw jako dorośli obywatele.

Jednak w nocy 28 czerwca 1969 roku, dość już mając niekończącego się zastraszania i brutalności, bywalcy Stonewall zaczęli się bronić, zmuszając policję do wycofania się i podtrzymując zamieszki przez trzy kolejne noce. W tym czasie rosły tłumy sympatyków, zaś media informacyjne chętnie rejestrowały brutalność i niesprawiedliwość, z jaką traktowano uczestników zamieszek. Wypadki te zapoczątkowały ruch dumy gejowskiej, wysuwając żądanie pełni praw obywatelskich dla gejów i lesbijek, lecz także domagając się uznania ich człowieczeństwa, którego im od niepamiętnych czasów odmawiano. Zamieszki w Stonewall wraz z festiwalem w Woodstock, który odbył się w sierpniu tego samego roku, przypadły na koniec tej dekady, lecz także wyznaczyły rzeczywisty początek ostatniej fazy symbolicznych lat sześćdziesiątych. Trzeba było jeszcze pięciu lat, zanim zakończono wojnę w Wietnamie, wstrzymano pobór, Amerykę dotknął pierwszy z nadciągającej serii kryzysów gospodarczych, zaś w mediach rozpętała się kampania mająca przekształcić społeczeństwo amerykańskie w kulturę konsumentów, przekonywanych, że mogą jakoby rozwiązać swoje problemy, „idąc na zakupy” (Bush, Obama w odpowiedzi na recesję w 2008 roku) – co skutecznie pozbawiło kłów społeczne i polityczne ruchy, wyzwolone w latach sześćdziesiątych przez młodych ludzi przeżywających „podwójny węzeł” dorastania.

[2013]

przełożył Adam Ostolski

1 Warto zaznaczyć, że chociaż termin „lata sześćdziesiąte” wskazuje na liczbę mnogą, przyjęło się traktować go jako pojedynczą zbiorowość – jak gdyby zbiorowisko zjawisk, do których się odnosi, spajała jedna substancja bądź istota. Nie trzeba dodawać, że „substancja”, o której tu mowa, więcej ma wspólnego ze współczesnym chemicznym rozumieniem substancji niż z jej dawnym, arystotelejskim i metafizycznym wyobrażeniem.

2 Przykład niemożliwej sprzeczności przywołany przez Anitę Kasabovą w artykule Memory, Memorials, and Commemoration, „History and Theory” 2008, vol. 43, nr 3, s. 331.

3 Jak twierdzi Światowa Organizacja Zdrowia, „okres dorastania różni się zarówno od dzieciństwa, jak i od dorosłości. W szczególności młodzież nie jest zdolna do pełnego rozumienia złożonych pojęć, bądź to związku między zachowaniem a jego skutkami, bądź to stopnia kontroli, jaki ma lub może mieć nad decyzjami dotyczącymi własnego zdrowia, włączając w to kwestie dotyczące zachowań seksualnych. W efekcie jest to okres szczególnej podatności na wykorzystanie seksualne i wysoce ryzykowne zachowania. Prawa, obyczaje i praktyka życia społecznego mogą dotykać młodzież odmiennie niż osoby dorosłe. Na przykład dostęp osób w wieku dorastania – zwłaszcza niezamężnych i nieżonatych – do informacji i świadczeń w dziedzinie zdrowia reprodukcyjnego często jest ograniczany przez prawo i politykę władz. W dodatku nawet jeśli takie świadczenia istnieją, nastawienie świadczeniodawców do faktu uprawiania seksu przez młodzież nierzadko stanowi istotną barierę w dostępie do świadczeń”. Adolescent development, World Health Organization, http://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/adolescence/dev/en/ [dostęp 24.12.2013].

4 „Rozwój badań neuropsychologicznych poszerzył znacząco naszą wiedzę, pokazując, że mózg nastolatka pozostaje niedojrzały jeszcze w okresie wczesnej dorosłości. Te nowe badania skoncentrowały się na obszarze mózgu odpowiadającym za kontrolę impulsywności, podejmowanie ryzyka i słabe wyczucie społeczne. Ponieważ w okresie dorastania mózg nie jest w pełni rozwinięty, brak w nim jeszcze decydujących mechanizmów impulsywności i kontroli zachowań – co najmniej do 20. roku życia lub dłużej”. Jeffrey Fagan, Adolescents, Maturity and the Law, „The American Prospect”, 14 August 2005, http://prospect.org/article/adolescents-maturity-and-law [dostęp 24.12.2013].

5 Programem, który cieszył się w latach sześćdziesiątych największą oglądalnością, był Andy Griffith Show, prezentujący obraz słonecznego, rustykalnego, nietkniętego przez rewolucję przemysłową wiejskiego życia.

6 „Co istotniejsze, lata pięćdziesiąte, mimo swych osiągnięć, nie były tak do końca złotym wiekiem. Wskaźnik umieralności niemowląt i dzieci był pod koniec dekady wciąż czterokrotnie wyższy niż obecnie. W 1955 roku dwie trzecie czarnych dzieci i ponad jedna piąta ich białych rówieśników żyła w ubóstwie. Dostępu do publicznej edukacji pozbawiony był niemal milion dzieci z niepełnosprawnościami, traktowanych jako niepodatne na kształcenie, zaś 40 procent dzieci wypadało z systemu szkolnego przed ukończeniem szkoły średniej. Wbrew temu, co można by sądzić na podstawie powtórek szczęśliwych sitcomów, rodzice sprzed półwiecza nie byli izolowani od trosk związanych z przemocą wśród młodzieży czy słabymi osiągnięciami szkolnymi swoich dzieci. W samym tylko roku 1955 Kongres rozpatrywał niemal 200 ustaw dotyczących zwalczania tego, co postrzegano jako epidemię młodocianej przestępczości. Wydana w tym samym roku bestsellerowa książka Rudolfa Flescha Why Johnny Can’t Read wieszczyła, że oto «3500 lat cywilizacji» zaprzepaszcza się z winy złych szkół i niekompetentnych nauczycieli. Powrót do modelu dzieciństwa z połowy XX wieku nie jest ani wykonalny, ani pożądany”. Steven Mintz, The Evolution of Childhood, „Conscience: The News Journal of Catholic Opinion” 2006, nr 3, http://www.catholicsforchoice.org/conscience/current/MintzArticle.asp [dostęp 24.12.2013] (wyróżnienie – H.W.).

7 Powszechnie uważało się, że w wojnie wietnamskiej brali udział młodzi czarni mężczyźni poniżej dwudziestego roku życia. Dane zawarte w zbiorze dokumentów znanych jako „Westmoreland Papers” sugerują, że przeciętny żołnierz odbywający służbę w Wietnamie miał 22 lata, zaś 80 procent z nich było „rasy kaukaskiej”. Jednak liczba zabitych i rannych w tej wojnie była nie do przyjęcia właśnie dla białych rodziców z klasy średniej, pragnących chronić swoje dzieci przed służbą w wojsku. W 1973 roku wstrzymano pobór i służby wojskowe wkroczyły na ścieżkę „profesjonalizacji”. Do czasu wojen w Zatoce Perskiej, Afganistanie i Iraku kwestie służby wojskowej zostały już skutecznie usunięte z obszaru zainteresowań mieszczańskich rodziców. Statystyki dotyczące wojny w Wietnamie można znaleźć w internecie na stronach World History Center: http://history-world.org/vietnam_war_statistics.htm [dostęp 24.12.2013].

8 Tak zwana „wojna z narkotykami” została zapoczątkowana przez prezydenta Richarda Nixona w 1972 roku. Już w latach 1973–1974 obowiązkowe minimalne wyroki w wysokości 15 lat stały się normą w różnych częściach Stanów Zjednoczonych.

9 Tak na przykład w jednej z najnowszych książek przedstawiających syntetyczne ujęcie historii ostatniej ćwiartki XX wieku w Ameryce, Age of Fracture Daniela T. Rogersa (Princeton University Press, Princeton 2011), lata sześćdziesiąte potraktowane są jako okres przejściowy między epoką powojenną a ponowoczesnością w kulturze i życiu społecznym Ameryki. Większość opracowań pisanych przez autorów, którzy sami uczestniczyli w wydarzeniach lat sześćdziesiątych, skłania się do ich pozytywnego wartościowania. Zob. np. antologię The Sixties: Without Apology, red. Sohnyi Sayres i in. (University of Minnesota Press, Minneapolis 1981) oraz szczególnie artykuły Fredrica Jamesona, Periodizing the Sixties, „Social Text” 1984, vol. 9–10, s. 178–209 oraz Ricka Perlsteina, Who Owns the Sixties: The Opening of a Scholarly Generation Gap, „Lingua Franca” 1996, vol. 6, nr 4, s. 30–37.

10 To właśnie owo rozproszenie i pozbawienie jednoznaczności samej idei historii skłaniało akademicko-intelektualny establishment do zarzucania „latom sześćdziesiątym” braku świadomości historycznej. Podobnie zresztą za brak słusznej świadomości historycznej krytykowali utopijnych wizjonerów „lat sześćdziesiątych” przedstawiciele Starej Lewicy – intelektualiści pozostający w kręgu tego czy innego wcielenia dawnej Międzynarodówki Komunistycznej. Przez „słuszną” świadomość historyczną rozumieli oni jednak świadomość marksistowską, którą Michel Foucault zdemaskował jako nieuleczalnie przynależną do wieku XIX, a więc ograniczoną w swej trafności do horyzontu własnej epoki.

11 „Nie wierz nikomu po trzydziestce”, głosiło popularne w epoce zawołanie i motyw graffiti.

12 W kwestii psychoanalizy i historii zob. książkę Normana O. Browna, Life Against Death: The Psychoanalytical Meaning of History, Wesleyan University Press, Middletown 1959.

13 William Bennett, Body Count: Moral Poverty... And How to Win America’s War against Crime and Drugs, Simon & Schuster, New York 1996.

14 Jak podaje Wikipedia, „Diazepam [Valium] był najlepiej sprzedającym się lekiem w Stanach Zjednoczonych w latach 1969–1982, w roku 1978 odnotowano rekordową sprzedaż 2,3 miliarda tabletek”. Zob.: Ian Sample, Leo Sternbach, „The Guardian”, 3 October 2005, http://www.theguardian.com/society/2005/oct/03/health.guardianobituaries [dostęp 24.12.2013].

Spis treści

Podziękowania

Przedmowa

Substancja lat sześćdziesiątych

Postmodernizm i historia

Przeszłość praktyczna

Polityka czasów nowoczesnych a sfera wyobraźni historycznej

Tocqueville: realizm historyczny jako Tragedia

Polityka interpretacji historycznej. Dyscyplina i de-sublimacja

Prawda historyczna, wyobcowanie i niedowierzanie

Granice oświecenia: Oświecenie jako metafora i pojęcie

Czym jest system historyczny?

Historia i sztuka dzisiaj

Historiografia i historiofotia

Posthumanizm a wyzwolenie ludzkości

Ewa Domańska, Historiografia wyzwolenia

Nota edytorska

Hayden White. Bibliografia prac w języku angielskim (2008–2014)

Indeks nazwisk

Indeks pojęć