Dla Julii, która była moją inspiracją, dla Martyny i mojej Mamy

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN

–

Archiwum Akt Nowych

ADN

–

Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst (NRD)

AFP

–

Agence France Presse (Francja)

AGER-PRES

–

Agenţia Română de Pressă (Rumunia)

AI

–

Agencja Informacyjna

AIS

–

Agencja Informacyjna „S”

AISW

–

Agencja Informacyjna Solidarności Walczącej

AI „Wieś”

–

Agencja Informacyjna „Wieś”

AK

–

Armia Krajowa

ANSA

–

Agenzia Nazionale Stampa Associata

AP

–

Associated Press (Stany Zjednoczone)

APA

–

Austria Presse Agentur (Austria)

API

–

Agencja Informacyjna Polska Press

API

–

Agencja Prasowo-Informacyjna; następnie (od 1949 r.) Agencja Publicystyczno-Informacyjna

API

–

Agencja Przekazu Informacji NZS

„APIS”

–

Agencja Prasowo-Informacyjna „Serwis”

APN

–

Agientstwo pieczati „Nowosti” [Agencja Prasowa „Nowosti”] (ZSRR)

APTN

–

Aboriginal Peoples Television Network

A.R.

–

Agencja Radiowa

AR

–

Agencja Robotnicza

AS

–

Agencja Prasowa „Solidarność”

ATE

–

Agencja Telegraficzna „Express”

AWS

–

Akcja Wyborcza „Solidarność”

BB

–

Bezpartyjny Blok [Współpracy z Rządem]

BBC

–

British Broadcasting Corporation

BBS

–

Bulletin Board System

BIP

–

Biuro Informacji i Propagandy

BIP

–

Biuletyn Informacji Prasowych

BIPS

–

Biuro Informacji Prasowej NSZZ „Solidarność”

BIS

–

Biuletyn Informacyjny Solidarności

BNT

–

„Biuletyn Naukowo-Techniczny”

BS

–

„Biuletyn Specjalny”

BS-KS

–

„Biuletyn Specjalny – Kraje Socjalistyczne”

BTA

–

Byłgarska telegrafna agencija (Bułgaria)

CAF

–

Centralna Agencja Fotograficzna

CAP

–

Centralna Agencja Polska w Lozannie (Agence Centrale Polonaise à Lausanne)

CIA

–

Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CKRL

–

Centralny Komitet Ruchu Ludowego

CNN

–

Cable News Network

CODP

–

Centralny Ośrodek Dokumentacji Prasowej

CSF

–

Codzienny Serwis Fotograficzny

CSI

–

Codzienny Serwis Informacyjny

CSRS

–

Czechosłowacka Republika Socjalistyczna

ČTK

–

Československá tisková kancelář

DNB

–

Deutsches Nachrichten Büro

DPA

–

Deutsche Presse-Agentur (Niemcy)

EAP

–

Ekumeniczna Agencja Prasowa

ENEX

–

European News Exchange

EPA

–

European Pressphoto Agency

EZAP

–

Europejskie Zrzeszenie Agencji Prasowych

FEPS

–

Free European Press Service

FNS

–

Foreign News Service

GG

–

Generalne Gubernatorstwo

GUKPPiW

–

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

IBI

–

„Ilustrowany Biuletyn Informacyjny”

IDK

–

Internetowy Dziennik Katolicki

IFFJ

–

International Federation of Free Journalists from Central and Eastern Europe

IKC

–

„Ilustrowany Kurier Codzienny”

IPN

–

Instytut Pamięci Narodowej

IPP

–

Informacja Prasowa Polska

ISB

–

Informacyjny Serwis Biznesowy

ITN

–

Independent Television News

JPP

–

Jakaś Pani Powiedziała

KAI

–

Katolicka Agencja Informacyjna

KAP

–

Katolicka Agencja Prasowa

KAPiF

–

Krajowa Agencja Prasowa i Fotograficzna

KC

–

Komitet Centralny

KDL

–

kraje demokracji ludowej

K.D.P.

–

Kresowa Dywizja Piechoty

KKP

–

Krajowa Komisja Porozumiewawcza

KNP

–

Komitet Narodowy Polski

MAP

–

Małopolska Agencja Prasowa

MBP

–

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MKZ

–

Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO

–

Milicja Obywatelska

MON

–

Ministerstwo Obrony Narodowej

MSW

–

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

–

Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MTI

–

Magyar Távirati Iroda (Węgry)

NAC

–

Narodowe Archiwum Cyfrowe

NAI

–

Nierzetelna Agencja Informacyjna

NAI

–

Niezależna Agencja Informacyjna

NBP

–

Narodowy Bank Polski

ND

–

Narodowa Demokracja

NKN

–

Naczelny Komitet Narodowy

NNT

–

„Biuletyn Nowości Nauki i Techniki z Zagranicy”

NRD

–

Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF

–

Niemiecka Republika Federalna

NSZ

–

Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

–

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS

–

Niezależne Zrzeszenie Studentów

OBP

–

Ośrodek Badań Prasoznawczych

OMTUR

–

Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego

OZN

–

Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAA

–

Polska Agencja Agrarna

PAAiO

–

Polska Agencja Agrarna i Ogólnoinformacyjna

PAD

–

Powszechna Agencja Dziennikarska

PAG

–

Polska Agencja Gospodarcza

PAG

–

Prasowa Agencja Gospodarcza

PAI

–

Polska Agencja Informacyjna

PAI

–

Polska Agencja „Interpress”

PAIP

–

Polska Agencja Informacji Politycznych

PAP

–

Polska Agencja Prasowa

PAP

–

Polska Agencja Publicystyczna

PAT

–

Polska Agencja Telegraficzna

PCKR

–

Polski Centralny Komitet Ratunkowy

PID

–

Polska Informacja Dziennikarska

PKO

–

Polska Kasa Oszczędnościowa

PKWN

–

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PO

–

Platforma Obywatelska

POW

–

Polska Organizacja Wojskowa

PPR

–

Polska Partia Robotnicza

PPS

–

Polska Partia Socjalistyczna

PR

–

Public relations

PRL

–

Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRM

–

Prezydium Rady Ministrów

PSIN

–

Podlaska Służba Informacyjna

PWA

–

Przegląd Wiadomości Agencyjnych

PWP

–

Polskie Wiadomości Prasowe

PZPR

–

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZZ

–

Polski Związek Zachodni

RAP

–

Robotnicza Agencja Prasowa

RAP

–

Rządowa Agencja Prasowa

RM

–

Rada Ministrów

RMP

–

Ruch Młodej Polski

Ro.

–

Agencja Rosja

ROPCiO

–

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

RP

–

Rzeczpospolita Polska

RSW

–

Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza

RWPG

–

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

SA

–

spółka akcyjna

SAP

–

Socjalistyczna Agencja Prasowa

SIS

–

Sejm i Senat

SIS

–

Serwis Informacyjny „Solidarność”

SIZ

–

Serwis Informacji Zleconych

SLD

–

Sojusz Lewicy Demokratycznej

SWO

–

Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa

SZP

–

Służba Zwycięstwu Polski

TAI

–

Telefoniczna Agencja Informacyjna

TAI

–

Telewizyjna Agencja Informacyjna

TANJUG

–

Telegrafska agencija Nove Jugoslavije

TASS

–

Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza

TRS

–

Tymczasowa Rada Stanu

UPI

–

United Press International (Stany Zjednoczone)

URM

–

Urząd Rady Ministrów

UW

–

Unia Wolności

WAD

–

Warszawska Agencja Dziennikarska

WAF

–

Wojskowa Agencja Fotograficzna

WAI

–

Wschodnioeuropejska Agencja Informacyjna

WAPL

–

Warszawska Agencja Polityczno-Literacka

WBK

–

Wiedeńskie Biuro Korespondencyjne

WIP

–

Warszawska Informacja Prasowa

ZAP

–

Zachodnia Agencja Prasowa

ZPP

–

Związek Patriotów Polskich

ZSRR

–

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZWZ

–

Związek Walki Zbrojnej

ŻAP

–

Żydowska Agencja Prasowa

ŻAT

–

Żydowska Agencja Telegraficzna

WSTĘP

W społecznej, a zwłaszcza politycznej historii mediów istotna rola przypadła w udziale agencjom prasowym, które współcześnie określane są mianem agencji informacyjnych1. Agencje prasowe od początku swego istnienia stanowiły znaczący element w procesie obiegu i rozpowszechniania informacji, stąd powstanie w XIX stuleciu pierwszych tego typu profesjonalnych instytucji w Europie i Stanach Zjednoczonych zaliczane jest do przełomowych dla dziejów prasy zjawisk2. Lyn Gorman i David McLean podkreślają, że

w miarę rozwoju prasy masowej i zwiększania się zapotrzebowania na informacje agencje informacyjne coraz bardziej zyskiwały na znaczeniu. […] Kładąc większy nacisk na obiektywność i „fakty”, agencje informacyjne wywarły też istotny wpływ na sposób pracy dziennikarzy i reporterów, w tym doprowadziły do odejścia od praktyki powszechnej w wielu wczesnych gazetach, które właściciele i redaktorzy traktowali przede wszystkim jako platformę wyrażania własnych poglądów na współczesne sprawy3.

Fakt ten odnotowują, w kontekście wynalazku telegrafu, Asa Briggs i Peter Burke, autorzy wartościowego opracowania pt. Społeczna historia mediów4. Skupiając się na interpretowaniu różnych wątków z zakresu historii mediów, wymienieni badacze dostrzegają zarówno powstanie, jak i znaczenie agencji prasowych, zachęcając jednocześnie czytelników do „ułożenia własnych chronologii i wyciągnięcia własnych wniosków”5.

W świecie mediów pozycja agencji prasowych jest zależna przede wszystkim od ustroju politycznego państwa, w którym prowadzą one działalność. W szerszym kontekście zależności i powiązania pomiędzy systemami politycznymi a systemami mediów masowych przedstawili Daniel C. Hallin i Paolo Mancini6. Od początku lat 90. XX wieku czynnikiem o pierwszorzędnym znaczeniu wpływającym na sytuację oraz charakter działalności agencji informacyjnych stała się rewolucja technologiczna na rynku mediów. Te prawidłowości w pełni potwierdza proces ewolucji agencji prasowych w Polsce, który dokonał się na przestrzeni ostatnich stu lat – począwszy od utworzenia w listopadzie 1918 r. Polskiej Agencji Telegraficznej (PAT) – pierwszej profesjonalnej agencji prasowej na ziemiach polskich, do chwili obecnej. Należy jednak pamiętać, że cezura wyjściowa ma charakter umowny, zważywszy na to, że na terenie Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych agencje prasowe tworzone były przez polskie środowiska emigracyjne już od połowy XIX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem okresu I wojny światowej oraz niecałej dekady poprzedzającej działania wojenne. W analogicznym okresie doszło również do mniej lub bardziej skutecznych inicjatyw na ziemiach polskich, niezależnych od przedsięwzięć państw zaborczych w tym zakresie.

Dzieje polskich agencji prasowych stanowią ważny element politycznej historii mediów rozumianej jako „sposób traktowania ich przez czynniki polityczne, sytuacje, w jakich działały, wzajemne relacje oraz rola, jaką odegrały w życiu społecznym”7. Jak bowiem zauważył Walery Pisarek, „niemal od chwili powstania agencje prasowe stały się politycznymi instytucjami, ściśle związanymi z kapitałem finansowym. Rychło też koła rządzące zorientowały się, że agencje są świetnym narzędziem sprawowania kontroli nad prasą i sterowania jej polityką informacyjną i zaczęły je w tym charakterze wykorzystywać”8. Zdaniem Andrzeja Paczkowskiego

w nowoczesnych systemach prasowych instytucje (lub przedsiębiorstwa) zajmujące się przekazywaniem poszczególnym wydawnictwom prasowym informacji odgrywają rolę nader ważną, a z punktu widzenia prasy jako narzędzia urabiania opinii publicznej i manipulowania nią, nawet kluczową. Szczególnie odnosi się to do systemów „prasy wolnej” lub „prasy kierowanej”, w których agencje prasowe stają się głównymi kanałami inspirowania przez ośrodki dyspozycyjne9.

W niniejszym opracowaniu przedstawiono najważniejsze zjawiska i procesy, które wpłynęły na rozwój rodzimych agencji prasowych w poszczególnych okresach historycznych: przed wybuchem I wojny światowej, w latach 1914–1918, dwudziestoleciu międzywojennym, okresie wojny i okupacji, PRL, transformacji mediów oraz współcześnie. Uwzględniono przede wszystkim znaczenie tych instytucji w procesie rozpowszechniania informacji, związki ze światem polityki, kluczowe daty, ważniejsze postacie związane z ich działalnością oraz ewolucję zarówno modelu agencji prasowej, jak i form przekazu informacji, od biuletynu prasowego do multimediów. Ta ostatnia postrzegana jest przez autorkę jako wpływ kolejnych etapów rewolucji informacyjnej, która rozpoczęła się od telegrafu – pierwszego elektronicznego środka przekazu10. W odniesieniu do charakterystyki oraz oceny zmieniającego się w poszczególnych okresach historycznych modelu funkcjonowania agencji prasowych jako główny wzorzec normatywny przyjęto model liberalny11. Opracowanie stanowi pierwszą próbę przedstawienia całokształtu dziejów agencji prasowych w Polsce, od narodzin tychże instytucji u zarania niepodległości po ich integrację z Internetem oraz powstanie wersji elektronicznej (e-agencji)12. Autorka starała się przedstawić agencje działające zarówno w kraju, jak i poza jego granicami.

Tok narracji kończy się pod koniec 2017 r. Tak przyjętą cezurę końcową uzasadnia zamysł autorki mający na celu ukazanie 100-lecia agencji prasowych w Polsce związanego z „okrągłym” jubileuszem Polskiej Agencji Prasowej, będącej spadkobierczynią tradycji Polskiej Agencji Telegraficznej, która zakończyła działalność w 1991 r. Należy przy tym zaznaczyć, że w 2018 r. przypadł również jubileusz 25-lecia Katolickiej Agencji Informacyjnej, zaliczanej do czołówki agencji informacyjnych w Polsce.

Celowość niniejszej pracy uzasadnia brak kompleksowego opracowania poświęconego dziejom, a przede wszystkim znaczeniu rodzimych agencji prasowych w procesie obiegu informacji.

Problematykę agencji prasowych podejmowano dotychczas głównie w odniesieniu do poszczególnych okresów historycznych. Wyjątek stanowią opracowania o charakterze syntetycznym poświęcone historii prasy polskiej oraz politycznej historii mediów w Polsce w XX wieku. Do tej grupy zaliczyć należy klasyczne już dzieła A. Paczkowskiego Prasa polska 1918–1939 (PWN, Warszawa 1980), Prasa polska w latach 1939–1945 J. Jarowieckiego, J. Myślińskiego i A. Notkowskiego (PWN, Warszawa 1980), Dzieje prasy polskiej autorstwa J. Łojka, J. Myślińskiego i W. Władyki (Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1988) oraz R. Habielskiego Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku (Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009).

Dziejami agencji prasowych działających na emigracji przed 1918 r. zajmowali się dotychczas: H. Florkowska-Frančić, F. Ziejka, B. Biliński, D. Małyszek oraz P. Zajas13. W odniesieniu do okresu międzywojennego literaturę przedmiotu stanowią opracowania dotyczące wybranych aspektów funkcjonowania systemu prasowego II Rzeczypospolitej. Działalności agencji prasowych w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz analizie mechanizmów systemu propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939 poświęcone są wartościowe monografie: E. Rudzińskiego Informacyjne agencje prasowe w Polsce 1926–1939 (PWN, Warszawa 1979), A. Notkowskiego Prasa w systemie propagandy rządowej w Polsce (1926–1939). Studium techniki władzy (PWN, Warszawa–Łódź 1987) oraz E. Kaszuby System propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939 (Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004). Na uwagę zasługują ponadto pionierskie opracowania z lat 30. XX wieku autorstwa A. Wileckiego, R. Starzyńskiego i S. Jarkowskiego14. Wymienione publikacje uzupełnia bogato udokumentowana monografia W. Grabowskiego poświęcona 72-letniej historii PAT: Polska Agencja Telegraficzna 1918–1991 (Polska Agencja Prasowa, Warszawa 2005). Ten sam autor przedstawił również istotne ustalenia dotyczące agencji prasowych funkcjonujących w okresie wojny i okupacji w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego15. Analogiczną problematykę obszernie zaprezentowała również S. Lewandowska w opracowaniu poświęconym polskiej prasie konspiracyjnej16. Z kolei działalność polskich agencji prasowych funkcjonujących na emigracji w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu dostrzegła W. Piątkowska-Stepaniak, dając temu wyraz w swych licznych opracowaniach poświęconych aktywnym działaczom wojennej i powojennej emigracji17.

Sytuacja agencji prasowych w okresie PRL została przedstawiona w opracowaniach, które wyszły spod pióra autorki niniejszej publikacji: monografii Polskie agencje prasowe w latach 1944–1972. Upowszechnianie i reglamentacja informacji, działalność propagandowa (Wydawnictwo UJK, Kielce 2012), wyborze tekstów źródłowych W służbie propagandy. Polska Agencja Prasowa w latach 1944–1972. Wybór dokumentów i biuletynów (Wydawnictwo UJK, Kielce 2007), cyklu artykułów naukowych, które ukazywały się sukcesywnie na łamach „Zeszytów Prasoznawczych”, „Studiów Medioznawczych”, „Rocznika Historii Prasy Polskiej”, „Rocznika Bibliologiczno-Prasoznawczego” oraz w materiałach pokonferencyjnych18.

Tendencje rozwojowe agencji prasowych w Polsce po 1989 r. zostały zaprezentowane w opracowaniu T. Mielczarka Monopol. Pluralizm. Koncentracja. Środki komunikowania masowego w Polsce w latach 1989–2006 (Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007), w artykułach I. Rutkiewicza, E. Ciborskiej oraz R. Piaseckiej-Strzelec publikowanych w latach 2012–201719.

Bazę źródłową niniejszej pracy stanowią materiały archiwalne pochodzące z Archiwum Akt Nowych oraz archiwów cyfrowych, a także źródła internetowe, szczególnie przydatne przy pisaniu rozdziału III. Źródłem pomocniczym były również: opublikowane wspomnienia i wywiady oraz publikacje prasowe, m.in. z branżowego miesięcznika „Press”, tygodników opinii i dzienników społeczno-politycznych. Przedmiot analizy stanowiły ponadto wybrane tytuły prasowe wydawane w okresie dwudziestolecia międzywojennego i PRL.

Praca jest syntezą, która zarówno uzupełnia, jak i systematyzuje dotychczasowy stan badań. Ważnym punktem odniesienia dla autorki były wspomniane wcześniej opracowania: Dzieje prasy polskiej oraz Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku. Encyklopedyczny wymiar pracy ujawnia się w towarzyszących opracowaniu indeksach (m.in. nazw agencji, biuletynów prasowych).

Układ książki ma charakter problemowo-chronologiczny, który zadecydował o konstrukcji pracy. Niniejsze opracowanie składa się ze wstępu, trzech części w formie rozdziałów, zakończenia, bibliografii oraz indeksów (osobowego, agencji, biuletynów prasowych)20. Integralną, komplementarną w stosunku do tekstu głównego część opracowania stanowią materiały źródłowe m.in. w postaci fragmentów dotychczas niepublikowanych biuletynów prasowych i komunikatów agencyjnych, pochodzących z różnych okresów historycznych.

W rozdziale I pt. Geneza i narodziny agencji prasowych w Polsce scharakteryzowano genezę oraz początki agencji prasowych od drugiej połowy XIX wieku do końca okresu międzywojennego.

Rozdział II pt. Trudne półwiecze. Działalność agencji prasowych w latach 1939–1989 prezentuje najtrudniejszy etap w dziejach polskich agencji prasowych przypadający na okres wojny i okupacji oraz epokę PRL.

W rozdziale III pt. W nowej rzeczywistości po 1989 roku pokazano współczesne oblicze polskich agencji informacyjnych, zwracając uwagę na zmiany będące zarówno konsekwencją obrad Okrągłego Stołu, jak i migracji do cyberprzestrzeni i Web 2.0.

Niniejsza książka, ze względu na tematykę wykraczającą poza zakres historii mediów, skierowana jest do szerokiego kręgu odbiorców, zarówno medioznawców, jak również historyków mediów i politologów. Autorka żywi nadzieję, że jej czytelnikami będą także studenci dziennikarstwa, mający w programie studiów zajęcia kierunkowe z zakresu agencji informacyjnych.

Autorka serdecznie dziękuje recenzentowi pracy prof. dr. hab. Rafałowi Habielskiemu, którego cenne wskazówki i wnikliwe spostrzeżenia miały istotny wpływ na jakość niniejszej publikacji.

Listopad 2017 r.

1 Autorka przyjmuje definicję agencji prasowej za W. Pisarkiem. Według tego autora „prasowe agencje informacyjne, dawniej zwane agencjami prasowymi, dziś zwykle agencjami informacyjnymi to wyspecjalizowane instytucje zajmujące się zbieraniem i opracowywaniem informacji o aktualnych wydarzeniach i stanach rzeczy oraz udostępnianiem jej innym instytucjom, a przede wszystkim redakcjom gazet, czasopism, radia i telewizji. Nazywano je «prasą dla prasy» lub «prasą prasy»; według polskiego Prawa prasowego same są prasą […]”. W. Pisarek, Wstęp do nauki o komunikowaniu, Warszawa 2008, s. 145–146. Współczesne agencje informacyjne stanowią ważne źródło informacji nie tylko mediów głównego nurtu, ale także nowych mediów.

2 Zob. A. Paczkowski, Czwarta władza. Prasa dawniej i dziś, Warszawa 1973, s. 100.

3 L. Gorman, D. McLean, Media i społeczeństwo. Wprowadzenie historyczne, Kraków 2010, s. 10.

4 A. Briggs, P. Burke, Społeczna historia mediów. Od Gutenberga do Internetu, Warszawa 2015, s. 187.

5 Tamże, s. 402.

6 Zob. D.C. Hallin, P. Mancini, Systemy medialne. Trzy modele mediów i polityki w ujęciu porównawczym, Kraków 2007.

7 R. Habielski, Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku, Warszawa 2009, s. 10.

8 W. Pisarek, Prasa – nasz chleb powszedni, Wrocław 1978, s. 199–200.

9 A. Paczkowski, Prasa polska 1918–1939, Warszawa 1980, s. 311.

10 P. Levinson, Miękkie ostrze. Naturalna historia i przyszłość rewolucji informacyjnej, Warszawa 1999, s. 68. Jak słusznie zauważył R. Borkowski, „warunki społeczno-polityczne i kulturowe w zakresie obiegu informacji oraz zamówienie społeczne na materiał prasowy (słowa i obrazu) dla środków masowego przekazu informacji podlegają wciąż zmianie, dyktując agencjom prasowym nowe formy działalności dziennikarskiej i nowe rozwiązania techniczne. Działa tu zresztą sprzężenie zwrotne: rozwój techniki podsuwa udoskonalone lub nowe urządzenia i na odwrót rozwój społeczny, a zatem poszerzenie strumienia informacji i jej funkcji zmuszają agencje do szukania nowych rozwiązań technicznych”. R. Borkowski, Informacyjne agencje prasowe, Kraków 1976, s. 49–50.

11 D.C. Hallin, P. Mancini, Systemy medialne, dz. cyt., s. 311.

12 Zarys problematyki badawczej autorka przedstawiła w artykule pokonferencyjnym pt. Od Polskiej Agencji Telegraficznej do agencji elektronicznych. Ewolucja agencji prasowych w Polsce w latach 1918–2014, w: Społeczne i historyczne konteksty funkcjonowania mediów, red. M. Kaczmarczyk, M. Rott i in., Sosnowiec 2015, s. 47–64.

13 Por. H. Florkowska-Frančić, Między Lozanną, Fryburgiem a Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 1914–1917, Kraków 1997; F. Ziejka, Paryż młodopolski, Warszawa 1993; B. Biliński, Wołania włoskie o niepodległość Polski 1912–1918, „Przegląd Humanistyczny” 1989, t. 23, nr 6(285), s. 107–129; D. Małyszek, Rapperswilskie inicjatywy niepodlegościowe, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, Lublin 2009, vol. LXIV, s. 85–111; P. Zajas, Polskie zagraniczne przedstawicielstwa prasowe w czasie Wielkiej Wojny (1914–1918), „Dzieje Najnowsze”, Rocznik XLVI-2014, nr 3, s. 29–44.

14 Zob. A. Wilecki, Agencje prasowe, Warszawa 1936; R. Starzyński, Agencje informacyjne. Dzieje, stan obecny i znaczenie prasowych agencji telegraficznych 1835–1935, Warszawa 1935; S. Jarkowski, Prasa prasy: notatki biograficzno-historyczne, Warszawa 1932. Do tej grupy zaliczyć należy również publikację (broszura, s. 31) wydaną nakładem PAT z okazji jubileuszu dziesięciolecia założenia agencji: Polska Agencja Telegraficzna 1918–1928, Warszawa 1928.

15 W. Grabowski, Delegatura Rządu Rzeczypospolitej na Kraj 1940–1945, Warszawa 1995; tenże, Polska Tajna Administracja Cywilna 1940–1945, Warszawa 2003.

16 Zob. S. Lewandowska, Polska konspiracyjna prasa informacyjno-polityczna 1939–1945, Warszawa 1982.

17 Por. m.in. Dziennikarze polscy na emigracji. Wspomnienia z lat 1937–1989, red. i oprac. B. Wierzbiański i W. Piątkowska-Stepaniak, Opole 2001; Autoportret zbiorowy. Wspomnienia dziennikarzy polskich na emigracji z lat 1945–2002, red. W. Piątkowska-Stepaniak, Opole 2003; W. Piątkowska-Stepaniak, „Nowy Dziennik” w Nowym Świecie. Pismo i jego rola ideowo-polityczna, Opole 2000; taż, Polska w Nowym Jorku. Idee, spory, nadzieje emigracji politycznej w latach 1940–1990, Opole 2012.

18 Wykaz najważniejszych artykułów dotyczących tej problematyki zamieszczono w bibliografii.

19 Por. m.in. I. Rutkiewicz, Agencje prasowe – stare i nowe, w: Media i dziennikarstwo w Polsce 1989–1995, red. G. Kopper, I. Rutkiewicz i in., Kraków 1995, s. 78–88; R. Piasecka-Strzelec, Kierunki rozwoju agencji informacyjnych w Polsce po 1989 roku, „Rocznik Bibliologiczno-Prasoznawczy” 2012, t. 4/12, z. 2, s. 59–70; taż, Metody i techniki upowszechniania informacji przez współczesne agencje informacyjne, „Studia Medioznawcze” 2014, nr 3(58), s. 55–64; taż, Medialny obraz rzeczywistości w serwisach polskich agencji informacyjnych, w: Język a media. Zjawiska komunikacyjne we współczesnych mediach, red. B. Skowronek i in., Kraków 2015; s. 243–255; taż, Pierwsze źródła informacji. Agencje informacyjne versus social media, w: Książka – biblioteka – informacja. Między podziałami a wspólnotą IV, red. J. Dzieniakowska i M. Olczak-Kardas, Kielce 2015, s. 553–561; taż, Przekształcenia i zmiany w agencjach informacyjnych w Polsce, „Studia Medioznawcze” 2016, nr 3(66), s. 93–108, 243–257; taż, Wiedza naukowa i świat nauki w serwisach polskich agencji informacyjnych, w: Komunikowanie o nauce, red. M. Hodalska i E. Żyrek-Horodyska, Kraków 2016, s. 213–221; E. Ciborska, Polska Agencja Prasowa (Tradycje i współczesność), „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 1998, t. 1, z. 1-2, s. 170–190; taż, Zmiany w Polskiej Agencji Prasowej 1989–1992, w: Materiały pomocnicze do najnowszej historii dziennikarstwa, Warszawa 1993, t. 23, s. 50–57.

20 W odniesieniu do indeksu biuletynów prasowych przyjęto zasadę wskazywania instytucji, która firmowała dane wydawnictwo, cezury początkowej oraz ośrodka wydawniczego.

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów 9

Wstęp 13

Rozdział pierwszy

Geneza i narodziny agencji prasowych w Polsce 19

1. W służbie sprawy polskiej

2. Pod znakiem Polskiej Agencji Telegraficznej (1918–1926)

3. Informacyjna służba prasowa w okresie rządów pomajowych
(1926–1939)

Rozdział drugi

Trudne półwiecze. Działalność agencji prasowych w latach 1939–1989 109

1. Poza krajem i w konspiracji (1939–1945)

2. PAP na pierwszej stronie (1944–1989)

3. Agencje prasowe „drugiego planu” (1944–1989)

4. Wobec ładu jałtańskiego. Agencje prasowe poza krajem

Rozdział trzeci

W nowej rzeczywistości po 1989 roku 183

1. W stronę obiektywizmu medialnego. Transformacja „starych” agencji prasowych (PAP, PAI, CAF)

2. Powstanie i rozwój nowego rynku informacji agencyjnej w Polsce

3. Agencje informacyjne w dobie społeczeństwa sieci

Zakończenie

Bibliografia

Spis ilustracji

Indeks nazw agencji, ważniejszych biur prasowych oraz zrzeszeń o charakterze agencyjnym

Indeks biuletynów, komunikatów, serwisów oraz czasopism wydawanych przez agencje prasowe

Indeks nazwisk