© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Irena Lisiewska

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna Flash Press Media

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2013 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5869-7

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Autorzy

Dr n. med. Anna Budzyńska

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Rafał Czajkowski

Katedra Dermatologii, Chorób Przenoszonych Drogą Płciową i Immunodermatologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Aleksander Deptuła

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Eugenia Gospodarek, prof. UMK

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Katarzyna Jachna-Sawicka

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Agnieszka Kaczmarek

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Joanna Kwiecińska-Piróg

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Anna Michalska

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Agnieszka Mikucka

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Małgorzata Prażyńska

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Alicja Sękowska

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr inż. Krzysztof Skowron

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Joanna Wróblewska

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Patrycja Zalas-Więcek

Katedra i Zakład Mikrobiologii

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Barbara Zegarska

Katedra Kosmetologii i Dermatologii Estetycznej

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Spis treści

Przedmowa

1. Wprowadzenie – Eugenia Gospodarek, Agnieszka Mikucka

2. Podstawy mikrobiologii – przegląd mikrobiologii kosmetycznej

2.1. Systematyka – Eugenia Gospodarek

2.2. Klasyfikacja, budowa i replikacja wirusów – Eugenia Gospodarek

2.3. Klasyfikacja, budowa i namnażanie się bakterii – Eugenia Gospodarek

2.4. Klasyfikacja, budowa i rozmnażanie się grzybów – Małgorzata Prażyńska

2.5. Występowanie i właściwości fizjologiczne drobnoustrojów – Eugenia Gospodarek

2.6. Mikroflora fizjologiczna człowieka – Eugenia Gospodarek

2.6.1. Znaczenie mikroflory skóry i błon śluzowych

3. Podstawy immunologii – Agnieszka Mikucka

3.1. Mechanizmy reakcji obronnych gospodarza

3.1.1. Komórkowa odpowiedź immunologiczna

3.1.2. Odporność przeciwzakaźna

3.2. Immunologia skóry

3.3. Immunoprofilaktyka

4. Drogi transmisji drobnoustrojów – Alicja Sękowska

5. Kolonizacja, zakażenie – rola drobnoustrojów w zakażeniach – Agnieszka Mikucka

6. Ogólne zasady mikrobiologicznej diagnostyki laboratoryjnej – Eugenia Gospodarek

6.1. Metody barwienia drobnoustrojów

6.2. Podłoża do hodowli drobnoustrojów

7. Wirusy – znaczenie w kosmetologii – Alicja Sękowska, Joanna Wróblewska

7.1. Charakterystyka wirusów przenoszonych przez krew

7.2. Charakterystyka wirusów wywołujących zmiany skórne

7.2.1. Charakterystyka wirusów z rodziny Herpesviridae

7.2.2. Charakterystyka wirusów z rodziny Poxviridae

7.2.3. Charakterystyka wirusów z rodziny Picornaviridae

7.2.4. Charakterystyka wirusów grupy HPV z rodziny Papillomaviridae

7.2.5. Charakterystyka parwowirusa B-19 z rodziny Parvoviridae

7.2.6. Charakterystyka wirusa różyczki z rodziny Togaviridae

7.3. Wirusy gorączek krwotocznych

7.4. Charakterystyka wirusów przenoszonych drogą kropelkową

7.4.1. Charakterystyka wirusów z rodziny Orthomyxoviridae

7.4.2. Charakterystyka wirusów z rodziny Paramyxoviridae

7.4.3. Charakterystyka wirusów z rodziny Coronaviridae

7.4.4. Charakterystyka wirusów z rodziny Picornaviridae

7.4.5. Charakterystyka wirusów z rodziny Adenoviridae

8. Bakterie – znaczenie w kosmetologii – Eugenia Gospodarek

9. Grzyby – znaczenie w kosmetologii – Małgorzata Prażyńska, Joanna Kwiecińska-Piróg

9.1. Grzybice powierzchniowe

9.1.1. Czynniki predysponujące do zakażeń grzybiczych

9.1.2. Rezerwuary grzybów w zakładzie kosmetycznym

9.1.3. Dermatofity

9.1.4. Drożdże

9.1.5. Grzyby pleśniowe

9.2. Diagnostyka mikologiczna

9.3. Profilaktyka zakażeń w zakładzie kosmetycznym

10. Pasożyty – znaczenie w kosmetologii – Anna Michalska

11. Zakażenia skóry i jej przydatków – aspekty kliniczne – Barbara Zegarska, Rafał Czajkowski

11.1. Wstęp

11.2. Zakażenia wirusowe

11.2.1. Opryszczka zwykła (herpes simplex)

11.2.2. Półpasiec (zoster)

11.2.3. Ospa wietrzna (varicella)

11.2.4. Mięczak zakaźny (moluscum contagiosum)

11.2.5. Zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (Human Papilloma Virus)

11.3. Zakażenia bakteryjne

11.3.1. Zakażenia gronkowcowe (staphylodermiae)

11.3.2. Zakażenia paciorkowcowe (streptodermiae)

11.3.3. Mieszane zakażenia paciorkowcowo-gronkowcowe (staphylo-streptodermiae)

11.4. Grzybice skóry

11.4.1. Dermatofitozy – zakażenia wywołane przez dermatofity (grzybice właściwe)

12. Drobnoustroje występujące w surowcach kosmetycznych i kosmetykach – Anna Budzyńska, Agnieszka Kaczmarek

12.1. Badania mikrobiologiczne surowców kosmetycznych i kosmetyków

12.2. Czystość mikrobiologiczna kosmetyków

13. Działania prewencyjne w kosmetologii – Katarzyna Jachna-Sawicka, Anna Michalska, Patrycja Zalas-Więcek, Krzysztof Skowron

13.1. Sterylizacja

13.1.1. Podział metod sterylizacji

13.1.2. Kontrola procesu sterylizacji

13.2. Dezynfekcja

13.2.2. Dezynfekcja narzędzi i sprzętu

13.2.3. Dezynfekcja skóry, rąk personelu

13.2.4. Środki dezynfekcyjne

13.3. Aseptyka i antyseptyka

13.4. Środki ochrony kosmetyków

13.4.1. Konserwanty stosowane w kosmetykach

13.4.2. Bezpieczeństwo użytkowania kosmetyków

14. Bezpieczeństwo mikrobiologiczne w zakładzie kosmetycznym – Anna Budzyńska, Aleksander Deptuła, Agnieszka Kaczmarek, Anna Michalska, Agnieszka Mikucka, Krzysztof Skowron

14.1. Nosicielstwo drobnoustrojów

14.1.1. Nosicielstwo Staphylococcus aureus

14.2. Drobnoustroje stanowiące zagrożenie epidemiologiczne

14.3. Kontrola mikrobiologiczna środowiska pracy w zakładach kosmetycznych

14.4. Kryteria czystości mikrobiologicznej kosmetyków

14.5. Higiena rąk personelu

14.5.1. Mikroflora naturalna rąk

14.5.2. Przenoszenie drobnoustrojów przez ręce

14.6. Właściwości preparatów do higieny rąk

14.7. Dekontaminacja rąk w środowisku zakładu kosmetycznego

14.8. Gospodarka odpadami

15. Zakład kosmetyczny – aspekty prawne – Patrycja Zalas-Więcek, Katarzyna Jachna-Sawicka

15.1. Organizowanie zakładu kosmetycznego

15.1.1. Wymagania ogólne dotyczące lokalizacji, pomieszczeń oraz wyposażenia zakładu kosmetycznego

15.2. Higiena w zakładzie kosmetycznym

15.2.1. Sterylizacja i dezynfekcja

15.3. Postępowanie z odpadami w gabinecie kosmetycznym

15.4. Skład i jakość kosmetyków

15.5. Krajowy system informowania o kosmetykach wprowadzonych do obrotu

15.5.1. Nadzór nad kosmetykami

Przedmowa

W dobie kultu młodości i pięknego, zadbanego ciała korzystanie z usług zakładów kosmetycznych jest stałym elementem życia współczesnego społeczeństwa. Zwiększa się liczba zakładów świadczących usługi w zakresie pielęgnacji ciała, liczba uczelni umożliwiających studiowanie kierunku kosmetologii, liczba kursów i studiów podyplomowych w tym zakresie. Wraz ze wzrostem konkurencji na rynku usług kosmetycznych rosną wymagania klientów względem nie tylko zakresu wykonywanych w zakładach zabiegów, ale też kwalifikacji personelu, co wymusza podniesienie jakości świadczonych usług. Dzięki m.in. mediom coraz więcej wiemy na temat możliwości pielęgnacji ciała, znamy wady i zalety poszczególnych zabiegów. Nie zawsze jednak zdajemy sobie sprawę z tego, czego powinniśmy wymagać w zakresie higieny oraz możliwości zapobiegania zakażeniom.

Na rynku wydawniczym jest coraz więcej pozycji na temat kosmetologii, brak natomiast podręcznika z zakresu mikrobiologii dla kosmetologów. Chcielibyśmy, aby proponowana przez nas książka wypełniła tę lukę i dlatego przedstawiamy wiedzę z zakresu mikrobiologii w formie przydatnej dla osób związanych zawodowo z kosmetologią bądź też zainteresowanych zagadnieniami mikrobiologii w kosmetologii. Książka przeznaczona jest więc nie tylko dla studentów kosmetologii, ale także dla pracowników zakładów kosmetycznych oraz osób zainteresowanych tą tematyką.

Książka zawiera najbardziej aktualne informacje na temat wymogów stawianych zakładom kosmetycznym w zakresie zapobiegania zakażeniom podczas wykonywanych zabiegów, praktyczne wskazówki dotyczące zasad higienicznego postępowania oraz wiedzę teoretyczną z zakresu mikrobiologii niezbędną dla przyszłych i obecnych kosmetologów.

Autorzy

1 Wprowadzenie Eugenia Gospodarek, Agnieszka Mikucka

Kosmetologia (gr. kosmetikós – sprawny w zdobieniu, lógos – nauka) to interdyscyplinarna dziedzina medycyny zajmująca się pielęgnacją skóry, włosów i paznokci, z praktycznym zastosowaniem współczesnych osiągnięć techniki i medycyny. Kosmetologia to nie tylko likwidowanie defektów natury kosmetycznej, ale również zapobieganie ich występowaniu, to dbanie o atrakcyjny wizerunek. Parafrazując słowa Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e.–17 lub 18 n.e.), obecnie można powiedzieć, że „piękno nie wszystkim jest dane z łaski niebios, z bogów ręki, […] wielu musi sztucznie potęgować swoje wdzięki, najpiękniejszy […] gaśnie, gdy tego nie czyni”.

Coraz większe wymagania stawiane kosmetologom sprawiają, że przygotowanie do pracy w tym zawodzie musi być rzetelne, interdyscyplinarne, tak pod względem przekazywanej wiedzy, jak i umiejętności praktycznych. Praca ta musi przebiegać w bezpiecznym środowisku zakładu kosmetycznego zarówno dla klienta oczekującego atrakcyjnego wyglądu, jak i dla kosmetologa.

Wiedza i umiejętności kosmetologa muszą być takie, by stosowane preparaty i wykonywane zabiegi nie szkodziły, a jedynie upiększały i pomagały zachować urodę (primum non nocere).

Mikrobiologia i kosmetologia mają wspólne obszary badań oraz perspektywy. Kosmetyki są powszechnie stosowane każdego dnia, dlatego ważne jest, by były wolne od szkodliwych dla zdrowia drobnoustrojów (ryc. 1.1). Dobra praktyka produkcyjna (Good Manufacturing Practice – GMP) powinna zapewnić kosmetykom czystość pod względem mikrobiologicznym. Każdy kosmetyk w czasie przechowywania i użytkowania jest narażony na zanieczyszczenie drobnoustrojami niebezpiecznymi dla zdrowia. Ważne jest zatem zachowanie prawidłowej higieny podczas ich użytkowania w celu zminimalizowania kontaktu kosmetyku znajdującego się w opakowaniu ze skórą, powietrzem bądź wodą wodociągową, ponieważ każda ekspozycja sprzyja transmisji drobnoustrojów.

Niewłaściwie przechowywane i używane kosmetyki mogą stać się źródłem zakażeń zarówno u klientów, jak i u personelu zakładów kosmetycznych.

Rycina 1.1. Większość bakterii ma korzystny lub neutralny wpływ na organizm człowieka, tylko kilka procent jest zawsze chorobotwórcza.

Nadmierne ilości drobnoustrojów mogą przyczyniać się do zmian fizykochemiczych kosmetyku (zmian konsystencji, zapachu, barwy, pojawienia się skupisk pleśni, zmiany wyglądu opakowań), co świadczy o tym, że kosmetyk nie nadaje się do użytku i bezpowrotnie traci swoje właściwości.

Zadaniem konserwantu dodawanego do kosmetyku jest hamowanie rozwoju patogenów, które dostały się do wnętrza, oraz hamowanie procesów działalności drobnoustrojów powodujących szybsze psucie się kosmetyku. Ważne jest, aby konserwant był dodawany w jak najmniejszej ilości, jednak na tyle wysokiej, by spełniał swoje zadanie. Substancje konserwujące dodawane w nadmiernej ilości są szkodliwe dla zdrowia, dlatego w kosmetologii pojawiły się trendy, polegające na poszukiwaniu nowych cząsteczek o mocy biocydów i niskiej szkodliwości, które mogłyby wyprzeć z rynku konserwanty.

Zapamiętaj!

Mimo postępu nauki, powszechności i dostępności informacji, nie zawsze zdajemy sobie sprawę z tego, jakie zagrożenia niesie ze sobą korzystanie z usług kosmetycznych, jakie poważne choroby mogą wywoływać drobnoustroje, jeśli nie przestrzega się zasad właściwego przeciwdrobnoustrojowego postępowania prewencyjnego.

2 Podstawy mikrobiologii – przegląd mikrobiologii kosmetycznej

2.1. SystematykaEugenia Gospodarek

Mikrobiologia (gr. mikros – mały, bios – życie, lógos – nauka) nie jest nauką jednolitą, obejmuje i integruje wiele dziedzin, a szczególnie wirusologię, bakteriologię, mikologię, parazytologię i immunologię. Zajmuje się opisem drobnoustrojów (wirusów, bakterii, grzybów, pasożytów) cechujących się zróżnicowanym występowaniem, morfologią, budową, fizjologią, metabolizmem, genetyką, czynnikami wirulencji, patomechanizmem, epidemiologią. Mikrobiologia wnosi wartości teoretyczno-poznawcze i zastosowania praktyczne we wszelkich dziedzinach działalności człowieka.

Wszystkie drobnoustroje podlegają taksonomii i systematyce, a nadawanie im nazw następuje zgodnie z zasadami międzynarodowymi.

Nazwa gatunku jest dwuczłonowa i często odzwierciedla właściwości morfologiczne, biochemiczne lub została nadana w celu upamiętnienia nazwiska badacza czy miejsca/
/rodzaju zakażenia. Każdy pojedynczy egzemplarz gatunku jest nazywany szczepem. Gatunki tworzą rodzaje, rodzaj/e – tryby lub rodziny. Nazwy trybów mają końcówkę -eae, rodzin -aceae, a rodzin wirusów -viridae.

2.2. Klasyfikacja, budowa i replikacja wirusówEugenia Gospodarek

Wirusy to najmniejsze cząstki zdolne do wywołania zakażenia komórek roślinnych, zwierzęcych i bakteryjnych. Ich wielkość wynosi od 18 do 600 nm; większość ma mniej niż 200 nm i nie jest widoczna w mikroskopie świetlnym.

Cząstka wirusa (wirion – nukleokapsyd) składa się z dwóch elementów: genomu – centralnie położonego materiału genetycznego: jedno- lub dwuniciowego RNA lub DNA (wyjątek Mimivirus posiada DNA i RNA, u prionów brak kwasu nukleinowego) oraz kapsydu – białkowej otoczki umożliwiającej przenikanie z komórki do komórki żywiciela. Kapsyd składa się z regularnych podjednostek, zwanych kapsomerami, ma różny stopień skomplikowania budowy i różny kształt. Nukleokapsyd może być nagi lub z osłonką. Wirusy z osłonką najczęściej są wrażliwe na eter, detergenty. Osłonka jest zazwyczaj lipidowa i może mieć wypustki – powierzchniowe białka, węglowodany. Niektóre wirusy mogą posiadać niezbędne do replikacji enzymy lub inne białka w postaci gotowej. Kryteria klasyfikacji i nazewnictwa wirusów są różne, przykłady przedstawiono w tabeli 2.1.

Tabela 2.1. Kryteria klasyfikacji i nazewnictwa

Cecha

Opis

Budowa

Wielkość, morfologia, rodzaj kwasu nukleinowego, obecność osłonki,
np. Picornaviridae (małe, RNA), Togaviridae (osłonka, RNA)

Symetria wirionu

- Kubiczna (ikozaedralna) – wirion ma kształt bryły foremnej, jest to zwykle dwudziestościan (ikosaedr)

- Helikalna – u wirusów mających śrubowato zawinięty nukleokapsyd

- Złożona – wirusy, które nie są zaliczane do ww. symetrii

Cechy biochemiczne

Budowa, sposób replikacji (obecny sposób klasyfikacji taksonomicznej wirusów)

Wywoływana choroba

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie wątroby

Droga transmisji

Bezpośrednio, pośrednio, udział wektorów, np. arbowirusy rozprzestrzeniają się przez owady

Tropizm – komórka,
tkanka, narząd, układ

Komórki nabłonkowe (układ oddechowy), hepatocyty (wątroba), wirusy neurotropowe (układ nerwowy), dermatotropowe (skóra)

Zakres gospodarzy

- Wąski, szeroki

- Ludzie, zwierzęta (owady, gryzonie, ptaki, ssaki), rośliny, bakterie

Dotychczas opisano ponad 2000 gatunków wirusów, z których ok. 650 może zakażać ludzi i zwierzęta.

Zakażenie może mieć przebieg ostry i trwać kilka dni (np. grypa) lub przewlekły, trwający czasem kilkadziesiąt lat (np. zakażenie HCV, HPV); może mieć przebieg łagodny (np. przeziębienie), ale i śmiertelny (np. AIDS, wścieklizna).