Wacław Potocki

Wojna chocimska

wstępem opatrzył Aleksander Tyszyński

Armoryka
Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Józef Brandt (1841-1915), Bitwa pod Chocimiem w 1621 (1867)

(licencja public domain), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brandt_Battle_of_Khotyn.png
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Tekst wg edycji XIX-wiecznej. Zachowano oryginalną pisownię.

Copyright © 2018 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

e-mail: wydawnictwo.armoryka@armoryka.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-8064-638-4

Wojna chocimska

Wstęp

Wojna chocimska należy do tych utworów, które przywracają przychylniejszą ocenę wieku XVII u nas, przynajmniej pod względem poetyckim. Kiedy Józef Borkowski, dostawszy jej rękopis, jeszcze na łożu śmierci marzył o jej wydaniu i zaklinał przyjaciela swego, Stanisława Przyłęckiego, by spełnił to jego najgorętsze życzenie, tak wartość poematu tego w słowach pełnych zapału określał: „Przeczytałem go z wielką uwagą i mogę cię zapewnić, że jest to utwór przynoszący zaszczyt naszemu piśmiennictwu, szczerze narodowy, pełen najpiękniejszych obrazów poetycznych, a przy tym stanowiący całość zaokrągloną, po mistrzowsku wykonaną. „Wojna Chocimska” jest w całym znaczeniu tego wyrazu poematem bohaterskim, jakiego nam dotąd nie stawało. Nie jest-że to nieodżałowaną szkodą, że przez półtora wieku zostawał w ukryciu?” Jakkolwiek dzisiaj, gdy olśnienie pierwszego wrażenia minęło, niepodobna nam sądu tego w całości podpisać, w każdym jednak razie „Wojnę Chocimską” poczytujemy za najświetniejszy poemat opisowo-dziejowy, jaki nam literatura nasza po koniec wieku XVIII przekazała...

Wacław Potocki

Nader różne są losy poetów. Są jedni, których od pierwszych kroków spotyka poklask, nie opuszcza ich stale do śmierci, a zgon utwierdza tylko i wzmacnia sławę ich i znaczenie; są inni, których ta sława spotyka dopiero po śmierci; są inni, dla których się kończy z dniem śmierci. Los autora, o którym rzec mamy, do żadnego nawet z tych trzech przypadków odnieść się nie da. Wacław Potocki był bez zaprzeczenia jednym z najobfitszych i jednym z najznakomitszych naszych poetów dawnych; a jednak społeczność nie wiedziała prawie o tym, że był poetą, potomność bliższa i dalsza osądziła, iż był poetą miernym, i oto dopiero w tych czasach, we dwa blisko wieki po zgonie, uznaje, iż był twórcą i arcydzieł. Kilka piór poświęciło w ostatnich czasach bliższe studia już cząstkom już całości jego utworów; gdy jednak równie i te studia jak i te utwory nieznane są powszechności naszej, gdy nawet i w historiach naszej literatury czynność i charakterystyka tego poety lekko tylko są dotykane; sądzimy, iż nie będzie zbytecznym, jeżeli czytelnikom naszym przypomnimy tę osobistość i damy tu poznać bliżej zasługę jej i charakter...

Jakaż jest treść poematu „Wojna Chocimska”?

Miasto Chocim było świadkiem dwóch wielkich zwycięstw odniesionych nad przeważną siłą turecką. W poemacie Potockiego jest mowa o zwycięstwie, które miało miejsce za Zygmunta III w roku 1621. Wypadek to był okresowy w dziejach powszechnych. Turcy pod wodzą samego sułtana (Osmana) przeprawiwszy się w liczbie 400, 000 z wojskiem ściągnionem w Europie i Azji, przez Dunaj i Prut, zamierzyli byli dokonać podboju reszty słowiaństwa; lecz wojsko polskie pod wodzą Chodkiewicza, przeprawiwszy się przez Dniestr, oszańcowane pod Chocimem w liczbie 65, 000, nie tylko w ciągu kilkunastu dni ponawiane szturmy ich wytrzymało, ale też działając zaczepnie, do zawarcia pokoju i odwrotu wkrótce zmusiło. Pod umysłowym względem był to czas, w którym przeciągała się w kraju epoka literatury zwana złotą i w którym przeto rozbudzone już było do pewnego stopnia powszechne życie umysłowe; wielka liczba członków tej wyprawy, jedną ręką przytrzymując oręż, drugą zapisywała codzienne wypadki i wrażenia dzienne; te nader liczne notatki, dzienniki, pamiętniki i t.p. dzisiaj wprawdzie zaledwie drukiem w większej części zaczęły być ogłaszane, niektóre jednak już były ogłoszone i współcześnie, a między innemi najobszerniejszy, najdokładniejszy z tych pamiętników, a piórem cezarowskiem pisany przez Jakuba Sobieskiego (ojca króla Jana), który był jednym z komisarzy od sejmu przy boku Chodkiewicza i jednym ze sprawców traktatu. Pamiętnik ten, napisany w języku łacińskim, wydrukowany był w roku 1646 pod nap. „Commentariorum chotinensis belli libri tres” i tego to właśnie pamiętnika czytanie było natchnieniem, źródłem i stało się główną treścią poematu Potockiego...

Aleksander Tyszyński

Transakcya wojny chocimskiej

Gdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezy swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, inglorius wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.

Z różnych jako manuskryptów i diaryuszów, tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentes, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona.

Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego.

Wojny chocimskiej część pierwsza

Wprzód niźli sarmackiego Marsa krwawe dzieje

Potomnym wiekom Muza na papier wyleje,

Niż durnego Turczyna propozyt szkarady

Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady

(Który z nimi zuchwale mir zrzuciwszy stary,

Chciał ich przykryć haraczem z Węgry i z Bułgary),

Boże!, którego nieba, ziemie, morza chwalą,

Co tak mdłym piórem jako władniesz groźną stalą,

Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,

Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem —

Ciebie proszę, abyś to, co ku twojej wdzięce

W tym królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce,

Szczęścić raczył; boć to jest dzieło twej prawice:

Hardych tyranów dumy wywracać na nice,

Mieszać pysznych i z błotem górne równać myśli,

Przez tych, którzy swą siłą od ciebie zawiśli.

Spadł Antyoch z imprezy, spadł i Herod z krzesła;

Tamten żywo zgnił, tego gadzina rozniesła.

Spadł durny Sennacheryb, gdy we trzechset szabel

Tysięcy musiał pierzchać; spadł Nimrod z swej Babel;

Spadł z człowieczej natury Nabuchodonozor

I ten, co Boga bluźnił, trawę łapał ozor.

Spadły mury wysokie, które samem spycha

Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha.

Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi

Gedeon go oświeci i ze snu obudzi,

A on młocek wczorajszy — cud nie wysłowiony!

Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony.

Padł Holofern Judycie, Sisara Jaheli,

Bohatyr mdłej niewieście i szabla kądzieli.

Grzechy nasze, o Panie!, za którymi w tropy

Na pierwszy świat chodziły ognie i potopy,

Dziś nie w wodzie (dla tęcze), nie w ogniu z Gomorą,

Ale się w własnej swojej krwi czyszczą i piorą.

Krwią się myje, krwią poci ten świat jako w łaźni:

Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni.

Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła,

Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła.

Jeżelić kto co radzi, patrz na obie oczy,

Bo teraz każdy wodę na swe koło toczy;

Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole

A niechętnym sercem żga i od siebie kole,

Byle cię jako zażąć albo cię mógł zażyć;

Poty termin przyjaźni, którą wyposażyć

Jeszcze trzeba; tym kształtem zmyje cię bez ługu;

Bo jeśli mu się słowa i upomnisz długu,

Za psa twoja uczynność, krew, przyjaźń, warunek!

A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunek.

Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty

Znajdziesz ją rodzonymi, nikt nic bez prywaty

Nie robi, i gdzie mu się praca nie nagrodzi,

Niech tonie, niech psy drażni, niech o kiju chodzi,

Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze,

Cóż by go miał wykupić z pogańskiej obierze?

Nim się zwleką posiłki, o których coś słychać,

Że lazą na bałuku, a nam tu usychać

Dotąd przyjdzie i kroplę ostatnią krwie sączyć.

Cóż choć przyjdą, gdy z nami nie będą się łączyć,

Chociaż tamto szeroko zalęgą pobrzeże,

Patrząc tylko, jako nas poganin porzeże,

Albo cudzym nieszczęściem swej warując głowy,

Pokiną nasze wilkom i krukom tułowy,

Pójdą za Białą wodę; tym też czasem zima,

Od dalszego progresu pogaństwo przytrzyma.

Praca w ręku, o płacej żaden dotąd nie wie,

Odkąd mu służba idzie; szabla nie zardzewie

W ustawicznych obrotach; już w oczach Wołosza,

A drugi jeszcze nie wziął złomanego grosza!»

Taka uszu hetmańskich skoro dojdzie skarga,

Tylko mu się w drobny kęs serce nie potarga.

Czy zaraz twardym chełznać taki bunt munsztukiem,

Hersztów mieczem skarawszy, drugich tylko fukiem?

Czyli wszytkich zebrawszy w generalne koło,

Przez łaskę i pogodne ma kołysać czoło?

A z tym rady wojennej sprasza do namiotu

I ono zamieszanie przełożywszy, co tu

Dalej czynić, rady chce: czy łaski, czy grozy

Zażyć ma i wzruszone ułożyć obozy?

Różne zdania, różne tam wota były, ale

Gromadzić się nie zdało ludzi w tym zapale,

Ani ich sądem drażnić; a kiedy z rozpaczy

Wojsko się jawnym buntem zwiąże i odsaczy,

Ufając siłom swoim o to się pokusi,

Czego wątpi uprosić, tuszy, że wymusi!

Więc tak z rady stanęło u hetmana spólnéj,

Aby Stefan Potocki, pisarz wtenczas polny,

Kamieniecki starosta, zawiązany ślubem,

Że to wiernie z Sobieskim odprawi Jakubem,

Uważywszy ciągnienie, naprzód z stanowiska,

Komu daleka, komu droga była bliska,

Ten dzień, w który chorągiew w obozowe place

Weszła, pierwszy naznaczył jej ćwierci do płace.

Co skoro między roty, rotmistrze i pułki,

Przez skryte dla zazdrości roześlą cedułki,

Jakby ręką przewrócił, już się nikt nie smęci,

Wszyscy weseli, wszyscy stąd byli kontenci,

Zwłaszcza kiedy w niedługim potwierdzenie czesie

Prędka poszta z Warszawy tych rzeczy przyniesie.

Jako po ślepej chai i okropnej burzy

Piękniejszy świat, gdy słońce jasną twarz wynurzy,

Taką dały pogodę rozesłane kartki,

Spędziwszy niepotrzebnych skrupułów zawartki

Z serc żołnierzów koronnych, kartki, mówię, ony,

Gdzie był każdy o swoim żołdzie upewniony.

I tego się obawia, aby, łowiąc kurki

Po Wołoszech, nie padli na ordy, na Turki;

Twardziej by tam rzeczy szły, niźli u Soroki;

Pewnie by im z sucharów wytrzęśli tłomoki.

I duchem rzekł prorockim: bowiem prawie w te dni

Wpadli byli do matnie Zaporowcy średni,

Między ordy a Turki, z której ledwie toni

Wybrnął Brodawka, skoro kilkuset uroni.

Jeszcze hetman nie doma, jeszcze robi głową,

Co by czynić z tą zwłoką miał Władysławową;

Nuż orda przewąchawszy, i z tyłu, i w oczy

Z wojskiem go na złym miejscu, broń Boże, oskoczy,

Że ani on przejść do nas nie będzie mógł, ani

My go ratować; przeto do niego wysłani

Stanisław Żorawiński z Sobieskim Jakubem,

Żeby go ci w errorze przestrzegli tak grubem.

Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczy,

Bo już ziemia wołoska pod Osmanem jęczy;

Niechaj wojska nie trzyma; jeżeli sam chory,

Jako słychać, znajdzie tam we Lwowie doktory.

A im później to wojsko, które ma przy boku,

Stanie, i im, i koniom mniej będzie obroku,

Tedy wozy z czeladzią zostawiwszy luźną,

Bieżą konno z obozu, gdzie za wsią Probużną,

Po zielonej murawie, którą środkiem moczy

Bystry strumień, królewic namioty roztoczy.

Sześć miał wojska tysięcy samego wyboru.

Okrom zwykłej gwardyi i swojego dworu.

Więc żeby winna płaca jasnej doszła cnoty,

Nie godzi się zamilczeć tych, którzy z ochoty

Własnym kosztem chorągwie stawili okryte;

Niech w sercach ludzkich żyją wieki nieprzeżyte.

Nie wskok pójdzie bity pies, nie zaraz usłuchnie,

Kiedy mu rzeką ciu-ciu, aż albo zapomni

Albo zgłodnie i to już postępuje skromniéj;

Tak i ci, pierwszą rzeźwość straciwszy na sercu,

Wolą, niźli na koniu, siedzieć na kobiercu.

Nie chce wziąć miętki w rękę, kto zakłuty ostem.

Tymczasem się na Dniestrze wolą bawić mostem.

Kozackich wałów ciągnąć na płaskie równiny.

Lecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny,

Bo Zaporowcy, dobrze znając tych rycerzów,

Tylko sobie na szańcach podniosą kołnierzów,

I w tę stronę nośniejszych przetoczywszy działek,

Ochotnie grać pomogą dla zabawy gałek;

Abo czym sąsiadowi sąsiad zwykł wygadzać:

Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzać.