Włochy to oddech sztuką. To kontakt z twórcami i ich dziełami. Przy tym tysiące lat historii oraz niesamowita przyroda. Tym razem wędrujemy po nich z kobietą, o której możemy powiedzieć, że za życia została legendą. Jak to się stało, że Artemizja Gentileschi jest naszym przewodnikiem po Italii?

Artemizja zrodziła się w mojej myśli jakby naturalnie, dlatego że zajmowałem się przez 30 lat Caravaggiem. Fascynowała mnie jego sztuka. Jeżdżąc po świecie, studiując za granicą miałem łatwy dostęp do muzeów i galerii świata, do obrazów wprost. Również do sympozjów naukowych, literatury obcojęzycznej. W związku z tym Caravaggio zawsze chodził mi po głowie. Odwiedzałem go wszędzie, nawiedzałem wręcz. Jeśli poznawałem Caravaggia aż do tego, by narodziła się książka Tajemnica Caravaggia (być może to jest moja najlepsza książka i lepszej już nie napiszę. Tak przynajmniej mówi część dziennikarzy) to trudno było nie widzieć obok Caravaggia - Caravaggionistów. Tych, którzy wyszli z jego szkoły, z jego modelu malowania, percepcji ludzi, świata oraz oczywiście teologii. Gdyż mówimy w dużej mierze o sztuce religijnej, choć nie tylko.

I tu pojawia się Artemizja Gentileschi. Skromna dziewczynka, potem kobieta wcale nieznana na świecie. Naturalnie prezentowała się jako kobieca wersja Caravaggionizmu. Trzeba było tylko czasu, by ona wypłynęła. Początkowo miał być tylko jeden rozdział o niej w książce Rzym moje miasto, ponieważ ona jest właśnie rodowitą rzymianką, co się rzadko zdarza. Pasowała mi bardzo do tej książki. Jednak widząc ogrom materiału, co więcej ciekawość tego materiału, powiedziałem sobie, że nie spalę tego tematu. To był materiał na osobną książkę. I to tak wielką, że wyszło 512 stron. Rzeczywiście tutaj też musiałem wprowadzić pewien limit.

Artemizja wyszła więc z twórczości Caravaggia. Jednocześnie uświadomiłem sobie ważną rzecz. Badając jej twórczość, odwiedzając miejsca, gdzie te obrazy się znajdują, przeglądając literaturę - głównie światową, bo polskiej praktycznie nie ma, doszedłem do wniosku, że ona jest po prostu dobra, bardzo dobra. Jest szanowana. Przyszedł jej czas na popularność. Ze względu na wszelkie okoliczności nadeszła dla niej złota epoka. O czym świadczą choćby wystawy w tych wielkich librerie włoskich.

Jak jestem tam to widzę trzy, cztery książki o Artemizji. Stoją na głównym miejscu na wystawie, w witrynie, a więc lansują ją. Jest obecnie w modzie. Dlatego też zająłem się właśnie nią.

W Polsce książka Księdza Profesora jest bodajże jedyną tak dogłębnie opisującą tą malarkę.

Tak myślę. W Polsce są jakieś tłumaczenia zagranicznych pozycji. Są to jednak rzeczy drobne. Gdyby ktoś chciał, bazując na materiałach tylko w języku polskim coś napisać o Artemizji, to byłby w absolutnej kropce. Trzeba podeprzeć się także literaturą anglojęzyczną, francuskojęzyczną, włoskojęzyczną.

Widzę natomiast, że Artemizja chyba w pewnym momencie występowała częściej w literaturze anglojęzycznej. W kulturze anglosaksońskiej zauważyłem ciąg do niej, do jej tematów. Może ze względu na feminizm? U nich się to zaczęło.

We Włoszech natomiast rusza się to teraz. Natomiast to właśnie świat anglojęzyczny odkrywał kilka lat temu Artemizję. Z tamtej strony to przyszło i zainteresowało potem Włochów, którzy są jakby nie było najlepszymi specjalistami z dziedziny sztuki. Mają u siebie przecież całą dokumentację, mają obrazy i dostęp do niej.

To jest taka obserwacja. Parę lat się już nią zajmuję i widzę jak ten temat ewoluuje. Artemizja jest bardzo dobrą malarką. Myślę, że jest najwybitniejszą kobietą Caravaggionistką i jednym z najlepszych Caravaggionistów w ogóle. W związku z tym warto było jej poświęcić całą książkę. Nawet ze względu na jej historię i na figurę kobiecości, bo powiem szczerze książka jest wielowymiarowa. Spowodowała u mnie przełom. Przełom, by powiedzieć nie tylko o jednej kobiecie, ale powiedzieć o twórczości kobiet.

Artemizja jest kobietą, która osiągnęła szczyty, o których długo przed nią i po niej inne mogły tylko marzyć. Jej droga była z jednej strony nieco łatwiejsza – gdyż mogła uczyć się od ojca, przypatrywać się jego pracy, z drugiej natomiast – nie będąc mężczyznę - musiała mierzyć się z licznymi przeciwnościami. Na ile życie z ojcem malarzem, oskarżenia wysuwane pod jej adresem, okropne wydarzenia związane z Tassim ukształtowało ją jako malarkę, która swymi dziełami przekazuje historię, swoje życie, prawdę o świecie?

Powiem szczerze, że to bardzo trudno ocenić dzisiaj. Nawet mnie, który napisał taką wielką książkę o niej. Przestudiowałem i zobaczyłem właściwie wszystkie jej obrazy. Dotarłem do tych miejsc, gdzie się znajdują, nawet niekiedy utajonych. I dalej jest bardzo wiele tajemnic wokół niej i jej życia. Sam sobie zadawałem takie pytanie: Jak to się stało, że ta Artemizja na przekór wszystkiemu wypłynęła? Jak to się stało, że została tak silną kobietą - już nawet nie mówię malarką - kobietą? I powiem szczerze – nie wiem.

Zbiegi okoliczności, los szczęścia, dar od Boga, by zjednywać sobie ludzi - na tym bym się skupił najbardziej. Ludzie mają czasem taki talent, taki dar, żeby umieć rozmawiać z innymi, przekonywać perswazją, niekiedy taką grą, filuterią. Każdy z nas potrzebuje czegoś takiego, by wyzwalać w nim taką energię. Wydaje mi się, że Artemizja przede wszystkim to posiadła.

Umówmy się szczerze, że kiedy mówimy o początkach XVII wieku, wieku baroku, kiedy Artemizja zaczyna działać malarsko, to bardzo wielu mężczyznom nie było dane zrealizować tego, co ona realizowała. Jako pierwsza kobieta dostaje się do Akademii Sztuk Pięknych we Florencji. Tam było tysiąc, dwa artystów malarzy, świetnych, którzy też chcieli się dostać, a jednak nigdy im się to nie udało. Możemy więc ją ująć szerzej – jako artystkę/artystę, która tą granicę przeszła. A jeszcze będąc kobietą, której wszystko było zakazane. To już wygląda trochę na cud.

Czy jej historia w tym jej pomogła?

Moim zdaniem przeszkadzała jej bardzo, ale jednocześnie bardzo jej pomagała. Na zasadzie pewnej psychologii. Dziewczyna musiała być zakompleksiona, opuszczona. Tak jak o niej piszą: była arogancka, klęła jak szewc. Nie miała żadnych manier. Wychowywana tylko w świecie męskim. Trzymana w domu jak w więzieniu, bo ojciec bał się o nią, by ktoś jej nie skrzywdził. Była wyizolowana od świata. Ale jednocześnie miała możliwości artystyczne i nie tylko artystyczne.

Matka umarła tak wcześnie, w młodym wieku została zgwałcona, oszukana w swojej miłości. Musiała toczyć proces ze swoim oprawcą, wystawiono ja na pośmiewisko publiczne, miażdżono ją, cierpieniem zmuszano do wyznania prawdy. To wszystko ją umocniło. Nie miała bowiem już nic do stracenia. To, co było przeszkodą - nawet oskarżenia, że jest kobietą lekkich obyczajów - wszystko było niesprzyjające. Nawet jej relacje z ojcem uchodziły za grzeszne i nienormalne, bo była modelką u swojego ojca, a nie było to mile widziane. Orazio przecież malował akty, jakieś nagości. To wszystko było bardzo niesprzyjające.

A jednocześnie to właśnie wyzwoliło w niej hart ducha oraz siłę. Niektórzy ludzie bowiem tak mają. Jak są w ogromnych opałach, mają tysiące przeszkód, żyją w kompleksach to w pewnym momencie powiedzą: ja światu udowodnię, że coś mogę. Tak często bywa. Mógłbym podać tysiące takich przykładów i to nie tylko z historii malarstwa. Tak właśnie było. Ale jednocześnie ci ludzie pozostają jak degrengolada psychiczna. Nikt do końca nie wie, jaką cenę zapłacili za tą karierę. Ja myślę, że tego też nie wiemy o Artemizji. Tego się jedynie domyślamy. Jestem tego pewien, że ta jej niestabilność, labilność kobieca oraz duchowa pozostała z nią do końca. Nie pokazywała tego światu, nie dała się rozbroić. Ona powiedziała sobie Ja Wam wszystkim udowodnię, że mogę, że potrafię. I to mnie się w niej najbardziej podoba - ta determinacja.

To jest prawdziwa kobieta. Żaden feminizm skrajny, ideologiczny, wymyślony, fałszywy. Ona uwielbiała mężczyzn i tylko mężczyzn. Nie spotkałem w jej życiorysie żadnego prześladowania płciowego, wyróżniania, prezentowania wyższości roli kobiety. Ona była zwyczajną kobietą, ale kobietą dążącą do swoich praw. Pokazywała, że kobiety mogą i powinny. Otworzyła drogę innym kobietom. Jednocześnie ten jej feminizm to umiejętność zdobywania ludzi, oczarowywania innych. Oni byli w stanie jej pomagać, chcieli jej pomagać. Towarzyszyło jej zawsze grono życzliwych ludzi, mimo wszystko. To byli znani artyści. To był świat, który poznał Artemizję jako świetną malarkę. Szanowali ją. Może właśnie dlatego, że była kobietą, jedyną kobietą na rynku? To też jej pomagało.