Mojej przyszłej żonie, którą być może już znam, lecz nie wiem, że nią będzie, lub którą dopiero poznam

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1. Prawne uregulowania instytucji praw ucznia

Rozdział 2. Przysługujące uczniom prawa i ich analiza

2.1. Wstęp

2.2. Prawo do nauki

2.2.1. Obowiązek czy prawo do nauki?

2.2.2. Darmowa edukacja

2.2.3. Religia lub etyka

2.2.4. Wychowanie do życia w rodzinie

2.2.5. Język, historia, kultura i geografia mniejszości oraz język regionalny

2.2.6. Nakazanie uczniowi opuszczenia sali

2.2.7. Nieobecności, usprawiedliwienia, klasyfikacja i zastrzeżenia dotyczące ocen

2.2.8. Zawieszenie w prawach ucznia, przeniesienie i skreślenie z listy uczniów

2.3. Prawo do wzięcia udziału w konkursie

2.4. Prawo do uzyskania pomocy materialnej

2.4.1. Pomoc o charakterze socjalnym

2.4.2. Pomoc o charakterze motywacyjnym

2.4.3. Inna pomoc

2.5. Prawo do informacji i sprawiedliwej oceny

2.6. Prawo do rozwijania zainteresowań

2.7. Prawo do bezpieczeństwa, wiedzy o bezpieczeństwie i uzyskania pomocy

2.7.1. Prawo do bezpieczeństwa

2.7.2. Prawo do wiedzy o bezpieczeństwie

2.7.3. Prawo do uzyskania pomocy medycznej i psychologicznej

2.8. Prawo do skonsumowania ciepłego posiłku

2.9. Prawo do swobody wypowiedzi, myśli, sumienia i wyznania

2.9.1. Swoboda wypowiedzi

2.9.2. Swoboda myśli, sumienia i wyznania

2.10. Prawo do prywatności

2.11. Prawo do czasu wolnego (właściwej organizacji życia szkolnego)

2.12. Prawa wynikające z godności ludzkiej

2.13. Prawo do angażowania się w życie szkoły

2.14. Prawo do złożenia skargi

Rozdział 3. Wiedza uczniów o przysługujących im prawach oraz poczucie ich przestrzegania

3.1. Stan badań

3.2. Metodologia badań własnych

3.3. Wyniki badań i wnioski

Zakończenie

Bibliografia

Piśmiennictwo

Akty prawne

Orzeczenia i uchwały sądowe

Przypisy

Wprowadzenie

Uczniowie mają swoje prawa i obowiązki, które gwarantuje im prawo oświatowe. Co jednak ważne, nie ma jednego ustawowego czy określonego w rozporządzeniu ministra ds. edukacji katalogu tychże praw. To stało się pobudką do napisania niniejszej monografii. Ma ona na celu zebranie w jednej publikacji praw ucznia, które są (lub mają być) powszechnie respektowane w polskich szkołach.

Autor jako urodzony w lipcu 2002 r. uczeń II klasy liceum (w chwili ukazania się książki) na co dzień styka się z opisywaną tematyką, od lat się też nią interesuje, czego dowodzi nota biograficzna zamieszczona na okładce książki. Ma w związku z tym nadzieję dawać rękojmię biegłości w zakresie praw ucznia.

Publikacja jest adresowana przede wszystkim do uczniów. Jej lektura ma im uświadamiać przysługujące im prawa. Treści dla siebie znajdą w niej również nauczyciele, dyrektorzy szkół oraz wszyscy inni zainteresowani omawianą problematyką. Z powodzeniem z opracowania mogą korzystać naukowcy badający instytucję praw dziecka, dzieci bowiem są też najczęściej uczniami.

W monografii konsekwentnie wykorzystywany jest obowiązujący we wrześniu 2019 r. porządek prawny. Autor przedstawia także jednak niektóre przepisy dla np. gimnazjów czy zasadniczych szkół zawodowych, formalnie zlikwidowanych z dniem 31 sierpnia 2019 r. Ma to służyć pokazaniu, jakie akty mówiły o prawach ucznia w trzyetapowym systemie edukacji. Należy ponadto pamiętać, że zapewne podobne przepisy znajdą się w aktach wykonawczych dla np. ośmioletnich szkół podstawowych (nie wszystkie zostały jeszcze ogłoszone).

Kolejne wątki rozważań zostały opatrzone odesłaniami do odpowiednich przepisów prawnych regulujących kwestie, o których była mowa. Ma to pozwolić czytelnikowi na zweryfikowanie prezentowanych informacji, jak również umożliwić mu powoływanie się w pismach lub dyskusjach na konkretny przepis, a nie wyłącznie na monografię. Czasem jednak cytowane są konkretne zapisy. Dzieje się tak wtedy, gdy niezbędne jest podanie literalnego brzmienia przepisu, pozwalającego lepiej wyjaśnić dane zagadnienie.

Rozdział 1.
Prawne uregulowania instytucji praw ucznia

Prawa ucznia ujmuje Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 1991 nr 120 poz. 526), choć nie dzieje się to wprost. Nie ma aktu międzynarodowego, który skupiałby się wyłącznie na prawach ucznia. To jest jednak konwencja dotycząca dzieci, a to właśnie one najczęściej chodzą do szkół (choć niewyłącznie, bo uczniowie pełnoletni nie są uznawani przez art. 1 Konwencji za dzieci, a prawa ucznia nadal im przysługują). Dlatego też Konwencja ustanawia m.in. prawo dzieci do nauki, informacji, prywatności czy swobody myśli, sumienia i wyznania, które są równocześnie prawami uczniów. Poza tym o prawach ucznia mówi kilka innych aktów prawnych, najczęściej dotyczących dzieci. Ich konkretne przepisy są przytaczane w następnym rozdziale monografii, wobec czego bezcelowe jest umieszczanie ich tutaj.

O prawach ucznia traktują ponadto akty krajowe. W art. 98 ust. 1 pkt 17 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. 2019 poz. 1148 ze zm.) czytamy:

Statut szkoły zawiera w szczególności: […] prawa i obowiązki uczniów, w tym przypadki, w których uczeń może zostać skreślony z listy uczniów szkoły, a także tryb składania skarg w przypadku naruszenia praw ucznia.

Podobny zapis można znaleźć w kilkukrotnie zmienianym rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. 2001 nr 61 poz. 624 ze zm.)[1]. Zgodnie z § 16b ust. 1 w załączniku nr 2 (dotyczącym ramowego statutu szkoły podstawowej):

1. Statut szkoły określa prawa ucznia, z uwzględnieniem w szczególności praw zawartych w Konwencji o prawach dziecka, oraz tryb składania skarg w przypadku naruszenia praw ucznia.

Dokładnie takie same przepisy ujęto w kolejnych załącznikach: w § 18b w załączniku nr 3 (charakteryzującym ramowy statut gimnazjum), w § 19 w załączniku nr 4 (dotyczącym liceum ogólnokształcącego), w § 19 w załączniku nr 5 (przeznaczonym dla zniesionych ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2011 nr 205 poz. 1206 – liceów profilowanych), w § 20 w załączniku nr 5a (określającym ramowy statut technikum), w § 21 w załączniku nr 5b (odnoszącym się do zasadniczych szkół zawodowych) itd. Tożsamy zapis znalazł się w uregulowaniach dla szkół i placówek artystycznych (zob. § 18 pkt 1 załącznika nr 1 i § 12 załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 5 listopada 2014 r. w sprawie ramowych statutów publicznych szkół i placówek artystycznych, Dz.U. 2014 poz. 1646). Przepisy w omówionym zakresie nie powinny się jednak zmienić w aktach wykonawczych przeznaczonych dla nowych typów szkół. Należy bowiem zauważyć, że § 9 pkt 3 załącznika nr 2 (określającego ramowy statut centrum kształcenia zawodowego) do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2019 r. w sprawie ramowych statutów: publicznej placówki kształcenia ustawicznego oraz publicznego centrum kształcenia zawodowego (Dz.U. 2019 poz. 320; weszło w życie 1 września 2019 r.) stanowi:

Statut centrum określa: […] prawa uczniów, słuchaczy i młodocianych pracowników, z uwzględnieniem praw zawartych w Konwencji o prawach dziecka, przyjętej dnia 20 listopada 1989 r. w Nowym Jorku (Dz.U. z 1991 r. poz. 526, z 2000 r. poz. 11 oraz z 2013 r. poz. 677), oraz tryb składania skarg w przypadku naruszenia ich praw.

Jak można łatwo zauważyć, przepis ten brzmi dokładnie tak samo jak jego odpowiedniki w wydanych wcześniej rozporządzeniach.

W przytoczonych przepisach minister odwołuje się do aktów prawa międzynarodowego. Jasno zobowiązuje on organ tworzący statut szkoły do czerpania z bogactwa praw ucznia określonych w Konwencji o prawach dziecka (konkretne przepisy nie będą przywoływane w tym rozdziale, lecz w dalszej części wywodu). Należy jednak zaznaczyć, że nie jest to jedyne odwołanie w aktach prawa oświatowego do dokumentów ponadnarodowych. Już preambuła Prawa oświatowego wskazuje kilka z nich:

Oświata w Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wspólne dobro całego społeczeństwa; kieruje się zasadami zawartymi w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także wskazaniami zawartymi w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Konwencji o Prawach Dziecka. Nauczanie i wychowanie – respektując chrześcijański system wartości – za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości Ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności.

Poza tym Prawo oświatowe daje w art. 85 ust. 5 samorządowi uczniowskiemu prawo do przedstawiania radzie szkoły lub placówki (jeśli istnieje), radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wniosków i opinii dotyczących wszystkich spraw szkoły, a w szczególności realizacji sześciu „podstawowych praw ucznia”[2], takich jak:

1) prawo do zapoznawania się z programem nauczania, z jego treścią, celem i stawianymi wymaganiami;

2) prawo do jasnej i umotywowanej oceny postępów w nauce i zachowaniu;

3) prawo do organizacji życia szkolnego, umożliwiające zachowanie właściwych proporcji między wysiłkiem szkolnym a możliwością rozwijania i zaspokajania własnych zainteresowań;

4) prawo redagowania i wydawania gazety szkolnej;

5) prawo organizowania działalności kulturalnej, oświatowej, sportowej oraz rozrywkowej zgodnie z własnymi potrzebami i możliwościami organizacyjnymi w porozumieniu z dyrektorem;

6) prawo wyboru nauczyciela pełniącego rolę opiekuna samorządu.

Łatwo można zauważyć, że druga połowa tego wykazu to prawa bardziej organów uczniowskich działających w szkole aniżeli samych uczniów. Elżbieta Czyż słusznie stwierdza:

Wymieniony powyżej katalog trudno uznać za katalog podstawowych praw uczniów. Jest to raczej zbiór pomieszanych praw jednostki i uprawnień samorządu, wynikających w większym stopniu z zadań i organizacji systemu edukacji niż z katalogu praw człowieka (2017, s. 226).

Co ciekawe, obowiązki ucznia zostały w ustawie wyznaczone dokładnie. Artykuł 99 Prawa oświatowego brzmi bowiem następująco:

Obowiązki ucznia określa się w statucie szkoły z uwzględnieniem obowiązków w zakresie:

1) właściwego zachowania podczas zajęć edukacyjnych;

2) usprawiedliwiania, w określonym terminie i formie, nieobecności na zajęciach edukacyjnych, w tym formy usprawiedliwiania nieobecności przez osoby pełnoletnie;

3) przestrzegania zasad ubierania się uczniów na terenie szkoły lub noszenia na terenie szkoły jednolitego stroju – w przypadku, o którym mowa w art. 100;

4) przestrzegania warunków wnoszenia i korzystania z telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych na terenie szkoły;

5) właściwego zachowania wobec nauczycieli i innych pracowników szkoły oraz pozostałych uczniów.

Brak jest jednak podobnych zapisów w stosunku do przysługujących uczniowi praw. Musi on ich szukać w wielu aktach prawnych, co z pewnością nie zwiększa jego zaufania do ustawodawcy i stwarza nieprzyjemne wrażenie nieprzejrzystości samego prawa. Dlatego też autor postuluje de lege ferenda, by stosowne zapisy w nowelizacji Prawa oświatowego dodać.

Niektóre prawa ucznia zostały zagwarantowane w innych niż wskazane wyżej przepisach Prawa oświatowego, rozporządzeniach ministra ds. edukacji oraz pozostałych aktach polskiego porządku prawnego. Są to jednak szczegółowe regulacje, nie zaś umocowania instytucji praw ucznia w prawie. Dlatego też zostaną przedstawione w konkretnych podrozdziałach rozdziału 2 niniejszej monografii.

Przypisy

Rozdział 1

[1] Załączniki do rozporządzenia (każdy obowiązywał w innym typie szkoły) traciły swą moc prawną wraz z likwidacją placówek danego typu, co wynika z art. 364 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo oświatowe (Dz.U. 2017 poz. 60 ze zm.). Na przykład załącznik nr 5b przestał obowiązywać, gdyż nie istnieją już zasadnicze szkoły zawodowe.

[2] Zgodnie z art. 85 ust. 2 Prawa oświatowego w skład samorządu uczniowskiego wchodzą wszyscy uczniowie, dlatego prawo do egzekucji tego przepisu należy przyznać raczej organowi samorządu do tego powołanemu.

© Copyright by Mikołaj Wolanin, 2020

Recenzent:

prof. dr hab. Ewa Jarosz

Redakcja wydawnicza:

Magdalena Polek

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie na okładce:

© gpointstudio | stock.adobe.com

Zdjęcie autora na okładce:

Eliza Hajdenrajch

ebook na podstawie wydania III

ISBN 978-83-8294-025-1

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum