Monika Maciewicz

Wiedma

Projektant okładki Karolina Maciewicz

Korektor Monika Maziarz

Korektor Robert Świdnicki

Konsultacje Waldemar Marek

Konsultacje Tomasz Maciewicz

© Monika Maciewicz, 2018

© Karolina Maciewicz, projekt okładki, 2018

Czy wiedźmy latają na miotłach? Jak wygląda sabat? Których ziół użyć w razie choroby? Poznaj świat rytuałów i zaklęć. Świat, w którym czci się lasy, rzeki, słońce i księżyc. Świat, który oprócz ludzi zamieszkują: domowiki, kikimory, rusałki, mamuny, strzygi, południce i wiele innych dobrych lub złych demonów z mitologii słowiańskiej. Poznawaj go wraz z główną bohaterką Wiedmą. Wszak wiedma, czyli wiedźma, to niewiasta, która wie…

ISBN 978-83-8155-090-1

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Ręce boga

Las wokół Jeziora Lędo jeszcze się nie przebudził do nocnego życia. Trwał w bezruchu i ciszy, jakby nasłuchując z niepokojem, czy nie powróci burza, która niczym despotyczny władca panoszyła się, przygniatając do ziemi niepokorne drzewa i roztrzaskując w pył każdego, kto ośmielił się unieść czoło w jej obliczu. Ręce boga Peruna[1] raz po raz miotały błyskawicami i nie sposób było przewidzieć, z której strony uderzą. Przyroda zamarła więc w trwodze, czekając, aż gniew boga bogów minie. Ptaki pochowały się między konarami drzew, w dziuplach, inne zwierzęta w norach i gęstych zaroślach.

Złowrogą ciszę przerywał tylko cichy, rytmiczny plusk wody. To ludzie. Tylko oni bywają najmniej pokorni wobec potęgi Natury. Niewielkie czółno przemykało po spokojnej już tafli ciemnej wody. W jego wnętrzu siedziało dwoje ludzi. Szeroki w ramionach mężczyzna, z wprawą przecinający wiosłem czarną wodę, i młodziutka dziewczyna, odwrócona od przewoźnika, spoglądająca w kierunku, w którym podążała łódź.

Dziewica była odświętnie ubrana w beżową, lnianą, długą suknię, spod której wystawał płowy fragment spodniej części odzieży. Na stopach miała ciżmy z cielęcej skórki z rzemykiem owiniętym wokół kostki. Buty były nowe, jeszcze trochę uciskały nieprzyzwyczajone nogi. Włosy, rozpuszczone na znak żałoby, ujarzmiała kolorowa krajka. Podobna opasywała jej biodra. Tuż przy nogach leżał skrupulatnie związany worek, wypełniony niewielkim dobytkiem.

Dwoje ludzi płynących czółnem nie zamieniło ze sobą ani słowa. Mężczyzna nie chciał rozmawiać z młodą kobietą, która nocą TAM się udaje. To miejsce zawsze budziło jego lęk. Często przybijał do tej wyspy, bo mieszkał w pobliżu jeziora, więc wynajmowano go jako przewoźnika. Nigdy jednak nie wysiadał z czółna i z ulgą oddalał się, wypełniwszy swoje zadanie.

Ona też nie próbowała nawiązać rozmowy. Zamyślona trzymała w dłoni przewieszony na szyi święty kamyk. Zastanawiała się, jaki los ją czeka. Przypominała sobie pierwsze spotkanie z wiedźmą, panią Ostrowia. Już kilka wiosen temu właścicielka wyspy wydawała jej się bardzo stara. Pamiętała, że energia i siła staruchy nie pasowały do jej pochylonej sylwetki. Czarownica budziła powszechny strach i respekt. Ludzie bali się jej, a jednocześnie mieli świadomość, jak bardzo jest im potrzebna. Nazywano ją Wiedmą, bo dużo wiedziała: jak leczyć zwierzęta, ludzi, przyjmować porody, zapewnić ziemi urodzaj. Mówiono, że ma magiczną moc. Pamiętała jej przenikliwe, siwe oczy. Nigdy wcześniej ani później takich nie widziała. Było w nich życie i była w nich śmierć.

Młoda kobieta zanurzyła dłoń w zimnej toni. Chłód jeziora przeniknął do jej serca. „Może wskoczyć do wody?” — pomyślała. „Gdybym zrobiła to szybko i niespodziewanie, nie zdążyłby mnie wyłowić” — rozważała. Mocniejszy plusk wody, uderzonej przez wiosło, otrzeźwił ją i szybko wyjęła rękę z toni. „O czym ja myślę?” — uzmysłowiła sobie z przerażeniem.

Łódź mknęła dalej. Księżyc powoli przegrywał w walce z ciemnością. Mgły, unoszące się nad wodą i lasem, pochłaniały jego blask. „Za chwilę nic nie będzie widać” — pomyślała ze smutkiem. Zauważyła jednak, że łódź zaczyna kierować się w stronę brzegu. Ostrowie — rozpoznała to miejsce, choć nigdy tu nie była. Słyszała jednak opowieści tych, którzy je odwiedzali. Ojciec też opowiadał matce, gdy myśleli, że ona już śpi.

Wyspa nie miała łagodnie schodzących ku wodzie brzegów, ale ostre, kamieniste skarpy. Rosnące na klifach drzewa pochylały się, rozpościerając rozczapierzone konary i sprawiając wrażenie, jakby chciały pochwycić w swe szponiaste ramiona śmiałków, którzy odważyli się zbliżyć.

Przewoźnik wiedział, że jest jedno miejsce, do którego można podpłynąć łodzią. Dziewczyna wkrótce też je ujrzała. Był to niewielki cypel, wcinający się w wodę. Stała tam słusznej postury, ciemna postać. „Jestem oczekiwana” — uzmysłowiła sobie młoda niewiasta i poczuła lekki zawrót głowy.

Mężczyzna, którego rysów dobrze nie widziała, pomógł jej wysiąść z łodzi, gestem ręki pokazał, że ma iść za nim, i od tej pory ani się nie odwrócił, ani nie przemówił. Kolejna wędrówka, tym razem piesza, również odbywała się w milczeniu. Człowiek szedł powoli, pewnie, jakby znał drogę na pamięć. Dziewczyna starała się dorównać mu kroku i choć czuła, że idą po wydeptanej ścieżce, co chwila o coś się potykała.

Wokół rosły drzewa. Miała wrażenie, jakby zagajnik był pełen żywych istot. Nie widziała ich, ale wydawało jej się, że je słyszy. „To tylko krople deszczu spadają z drzew” — przekonywała się w duchu. Po chwili ujrzała małe światełko, unoszące się między drzewami. Potem drugie, trzecie. Było ich coraz więcej. „Świetliki” — uśmiechnęła się w duchu. „Skąd tu one? Przecież jeszcze chłodne noce” — zdziwiła się. Świetliste robaczki wyraźnie były nią zainteresowane. Otaczały ją wokół, kłębiły się, towarzysząc przez chwilę. Nagle zawirowały koliście i tłumnie odleciały w kierunku, w którym podążali.

Szli blisko stromych brzegów, gdyż dziewczyna słyszała od czasu do czasu plusk wody, dochodzący gdzieś z dołu. Po chwili ujrzała drewnianą chatę, z której wydobywała się smużka dymu. Gdy zbliżali się, wokół domostwa wszczął się niewielki ruch, jakiś ptak poderwał się z zarośli z głuchym krzykiem, po nim usłyszała tupot kopyt, szum w zaroślach, jakby coś się pospiesznie w nich chowało.

Mężczyzna pchnął uchylone drzwi, za którymi pełgało światło. Nie wszedł jednak, tylko przytrzymał je, przepuszczając gościa. Dziewczyna drżąc nieco ze strachu i zimna, wsunęła się do środka. W pomieszczeniu unosiła się woń wrotycza[2]. Na legowisku pod miękkim, futrzanym nakryciem leżała właścicielka chaty oraz całej wyspy.

„Zmieniła się” — pomyślała dziewczyna, przyglądając się kobiecie, która budziła we wszystkich taki strach. Leżała z przymkniętymi oczami, włosy niegdyś srebrzyste stały się białe, twarz i nos wyostrzyły się, przybyło zmarszczek, oddech miała ciężki, świszczący, głowa jej lekko drżała.

— Jestem — powiedziała cicho, niepewna, czy staruszka śpi, czy tylko odpoczywa. Wiedźma otworzyła oczy. Dziewczynę przeszedł dreszcz. Prawie przezroczyste tęczówki przypominały niebo po burzy.

— Dotrzymałaś obietnicy — powiedziała zachrypniętym głosem. Dziewczyna nic nie odrzekła.

W izbie zrobiło się jaśniej, ogień w palenisku zachłannie obejmował świeże drewno, które przed chwilą dołożył mężczyzna. Dwa koty — jeden o srebrzystej sierści, drugi złocistej leniwie odsunęły się od zbyt gorącego żaru. Staruszka z trudem usiadła.

— Wyrosłaś na piękną niewiastę Biwio — stwierdziła, mierząc wzrokiem gościa. — Usiądź — wskazała drżącą ręką swoje posłanie.

Dziewczyna posłusznie usiadła. Staruszka chwyciła jej gładką dłoń i zajrzała w oczy.

— Przeliczyłam się. Mój czas się zbliża. Nie zdążę cię nauczyć — mówiła z trudem.

„Nauczyć?” — dziewczyna nie bardzo rozumiała, o czym mówi ta stara kobieta.

— Tak. Nauczyć — powiedziała wiedźma, jakby czytała w jej myślach. — Nie potrzebowałam niewiasty do posług. Chciałam ci przekazać wiedzę.

Staruszka zmęczona opadła na posłanie. Mówienie męczyło ją. Oddech stawał się przyspieszony i coraz bardziej świszczący.

— Moje ciało staje się nieposłuszne — powiedziała, przymykając oczy. Odwróciła głowę do ściany.

— Aczli[3] zostaniesz, wyrzekniesz się stadła[4], będziesz budzić strach, bo ludzie nie lubią inszości. Nauczę cię, ile zdołam, ale nie zdążę przekazać wszytkiego[5]. Przeto masz prawo odejść. Miłosz cię jutro o świcie odwiezie.

Zapadło milczenie. Biwia rozejrzała się, nie wiedząc, co robić, jak się zachować. Koty podniosły się z podłogi i wskoczyły na posłanie swojej pani. Mężczyzna siedział przy palenisku, z napięciem spoglądając w jej stronę.

Pomyślała o rodzinnym domu, ojcu, matce, siostrach oraz ukochanym bracie, który nigdy nie pogodził się z jej decyzją. Przypomniała sobie jego prośby, błagania, nawet łzy. Odgrażał się, pragnął płynąć zamiast niej. Nie chciał słuchać żadnych argumentów. Biwia obiecała mu, że wróci.

— Zostanę z tobą — zwróciła się do wiedźmy.

Wiedziała, że postępuje słusznie. „To dla ciebie bracie” — pomyślała.

[1] Perun — bóg nieba, piorunów.

[2] Wrotycz — roślina lecznicza, stosowana w zielarstwie, między innymi zwalcza pasożyty i odstrasza owady.

[3] Aczli — jeśli.

[4] Stadło — rodzina.

[5] Wszytko — wszystko.

Bliźni brat

Ogień w palenisku powoli skrywał się w drobinach żaru. W izbie zrobiło się ciemno. Mężczyzna zniknął na stryszku i słychać było, jak układa się do snu. Biwia, leżąc na włochatym, szorstkim posłaniu, wsłuchiwała się w świszczący, nierówny oddech wiedźmy. Nie mogła zasnąć. Przymknęła oczy, znów powracając do wspomnień, do ostatniego z nią spotkania. Zaczęła sobie przypominać zrozpaczonych, bezradnych rodziców: zapłakaną matkę i trzęsące się ręce ojca. Nikt nie zwracał zbytniej uwagi na krzyczące w kołysce niemowlę. Rodzice z niepokojem spoglądali na posłanie, gdzie leżał Bartus. Dusza jej duszy, powiernik wszystkich myśli, uczuć, pragnień, lustrzane odbicie — bliźni brat. Chłopiec miał przymknięte oczy, na twarzy zlanej potem, pokrytej czerwonymi plamami, widoczne były rezygnacja i ból. Ciałem, upstrzonym wybroczynami, wstrząsały dziwne dreszcze.

— Wyruszam jeszcze dziś — Biwia usłyszała stłumioną rozmowę rodziców.

— Pamiętasz? Wtedy nam pomogła — indagował ojciec, a matka tylko nerwowo usiłowała stłumić drżenie własnych ramion.

Biwia domyślała się, o kim rozmawiali. Poprzedniej nocy słyszała podobną, prowadzoną szeptem, gorączkową dyskusję. Zrozumiała, że ojciec wybiera się na Ostrowie, wyspę Wiedmy.

O świcie już go nie było. Biwia na zmianę z matką nosiły ciężkie cebry wody, zanurzały w nich lniane prześcieradła, chusty i okrywały nimi rozpalone ciało Bartusa. W kołysce pod ścianą kwiliła niedawno urodzona siostrzyczka, dla której nikt teraz nie miał czasu.

Nagle w drzwiach stanęła… ona. Nozdrza mieszkańców podrażniła kamforowa woń wrotycza. Kobieta miała na sobie szarą suknię i długą wełnianą narzutkę w tym samym kolorze. Głowę skrywał głęboki kaptur. Wydawało się, że staruszka ma garb, dopiero, gdy rozsupłała pleciony sznurek na piersi i zdjęła pelerynę oraz kaptur, Biwia odkryła, że był to duży worek przewieszony na plecach. Talię wiedźmy opasywał jasnobeżowy sznur, na którym było zawieszonych mnóstwo mniejszych woreczków. Kobieta nie nosiła czepca. Dziewczynka przyglądała się jej długim, srebrzystym włosom, zaplecionym w koronę. Największe jednak wrażenie wywarły na niej oczy Wiedmy. Półprzezroczyste, przenikliwe spoczęły na Biwii, kołysce i w końcu na Bartusie. Staruszka podeszła do niego i dotknęła twarzy chłopca, z uwagą przyglądając się czerwonym plamom.

— Cały gorze — powiedziała wreszcie. — Przynieście jajec — zażądała.

Matka właśnie przystawiła do piersi płaczące całą siłą swych płucek niemowlę, więc Biwia prędko pobiegła do komory. Gdy wróciła z koszykiem jaj, zobaczyła, że wiedźma masuje stopy brata. Potem starucha sięgnęła do kobiałki, wyjęła dwa jajka, rozbiła je i rozlała na piersiach oraz brzuchu chorego.

— Zimnej wody przynieś. I dołóż do ognia, bo musi zawrzeć — wydawała kolejne polecenia.

Jeszcze nie skończyła mówić, a Biwia stała już z cebrzykiem u progu. Wracając do izby, zobaczyła Wiedmę pochyloną nad bratem. Stara dotykała jego czoła, szyi, piersi, szepcząc półgłosem zaklęcia. Kobieta, widząc zainteresowanie dziewczyny, zaczęła mówić głośniej:

— Idź precz, dziki gościu, tam, gdzie człek nie mieszka, gdzie wiatr nie wieje, gdzie kur nie pieje.

Potem splunęła. Najpierw na wschód, potem na południe i zachód.

Dziewczynka dołożyła do ognia i nastawiła w glinianym garncu wodę, przypatrując się bacznie czynnościom wiedźmy. Stara kobieta wysupłała z woreczka wosk.

— Włóż to do miski i postaw na kamieniu przy ogniu — zwróciła się do dziewczyny. — Trza odczynić uroki.

Biwia pilnowała roztapiającego się w naczyniu wosku. Zastanawiała się, jak wygląda odczynianie uroków. Tymczasem Wiedma znów uciskała stopy Bartusa. Musiała bardzo mocno je ugniatać, gdyż chłopiec chwilami aż się kurczył z bólu. Siostra zaniepokojona stanęła tuż obok brata, obawiając się, że wiedźma zamiast mu pomóc, tylko wzmaga jego ból.

Kobieta obejrzała się. Dziewczyna twardo wytrzymała jej przenikliwe spojrzenie.

— Zetrzyj to z niego — powiedziała, wskazując ręką na mokrą chustę w cebrzyku i na pół ścięte białko z jajek na ciele chłopca.

Wiedźma uważnie obserwowała Biwię.

— Teraz zrób ze świeżymi jajcami to samo co ja — staruszka wydawała polecenia, nie przestając wpijać pazurów w stopy Bartusa. Dziewczyna bez słowa wykonywała wszystko, co nakazywała jej ta niezwykła kobieta.

Skrzypnęły drzwi. Ojciec wniósł gałęzie tarniny i zaczął układać przy palenisku.

— Czy będą dobre? — zapytał nieśmiało.

— Tak, Dagonie — wiedźma chwyciła przez zapaskę gorącą miskę z woskiem. –Wrzuć tarninę do ognia, niech złe przepędzi. A ty — zwróciła się do Biwii — weź czerpak i nabierz zimnej wody. Teraz podłóż, bo wosk lać będziem.

Biwia przytrzymała czerpak nad głową Bartusa, a wiedźma, lejąc do nabieraka wosk, zaczęła inkantację[1]:

— Mocny, północny, wschodni i zachodni, gnębiący, życie odbierający, polewam cię wodą i odsyłam do suchego gaju, w złoty piach. Tam hulaj, dokazuj, ale jego zostaw. Czerwonej krwi nie spijaj, sinych żył nie wyciągaj. Mocny, północny, wschodni i zachodni, gnębiący, życie odbierający, polewam cię wodą…

Po trzykrotnym powtórzeniu zaklęcia Wiedma odstawiła misę. Wzięła czerpak i przyjrzała się plamie pływającego wosku.

— Dagonie, zabierz czerpak z woskiem i jajca odczyniające. Wynieś je het na rozstaje dróg poza sioło[2] i tam zakop w piachu.

Biwia sprawnie zaczęła zbierać rozlane jajko z piersi i brzucha Bartusa, potem przemyła jego ciało szmatką. Podała to wszystko ojcu, który szybko wyszedł z chaty z nieczystym, by pozbyć się go jak najprędzej.

Gdy dziewczyna posprzątała wokół łóżka brata, wiedźma wyciągnęła jeden z woreczków.

— Zdejmij garniec z ognia. Wrzuć trzy garści ziela i przykryj.

— Może ja pomogę — podeszła usłużnie matka Biwii, której udało się wreszcie uśpić niemowlę.

— Nie — odezwała się oschle wiedźma. — Ona mi pomaga.

— Nastaw znowu wodę. Potrzebny jest drugi napar — rzuciła w stronę zwinnej pomocnicy.

Sama natomiast schłodziła mokrą chustą czoło i skronie chłopca, który otworzył już całkiem przytomnie oczy. Biwia zauważyła, że jego ciało już nie podrywało się w dziwnych wstrząsach. Leżał spokojnie, patrząc to na wiedźmę, to znów na Biwię.

Starucha wyjęła z worka niewielkie gliniane naczynie i nasmarowała chorego lepką, żółtawą mazią.

— Dajcie co ciepłego do okrycia.

Matka zdjęła z belki chustę. Gdy Bartus już leżał szczelnie owinięty, wiedźma poczęła z kolejnych woreczków wysupływać suche ziele, mrucząc coś pod nosem. Zdjęła garniec z ognia i powtarzając zaklęcia śpiewnym głosem, przyrządzała kolejny napar. Pierwszy, przygotowany przez Biwię, nie był już wrzący. Staruszka uniosła nieco ciało chłopca i podała mu miksturę. Chory pił chętnie, nawet łapczywie. Jednak po paru łykach wiedźma odsunęła od jego ust naczynie.

— Podawajcie mu ten napar o jutrzni, w południe, wieczorem i dwa razy w ciągu nocy. Jeśli dożyje rana, będzie zdrów — powiedziała, kładąc go ostrożnie na posłaniu.

— Ten drugi napar jest dla was. Pijcie go aż do nowiu, zanim zaczniecie śniadać i wieczerzać, to może was niemoc nie weźmie. Przyjdę, gdy Dadźbóg[3] zacznie nowy dzień.

Pozbierała swoje worki, zarzuciła pelerynę, kaptur i ruszyła ku wyjściu. Przy drzwiach zatrzymała się na chwilę. Wzięła opartą o ścianę wiklinową miotłę. Biwia była przekonana, że zaraz zdarzy się coś niezwykłego, że zobaczy, jak czarownica poleci na niej. Ta jednak tylko odwróciła drapakę i postawiła wiechciem ku górze.

— I niech tak stoi, by złe odstraszało.

Zniknęła za drzwiami, a w chacie jeszcze długo unosiła się woń wrotycza.

Córka Dagona na zmianę z matką czuwały przy Bartusie całą noc. Słońce było już wysoko, gdy wiedźma po raz kolejny stanęła u progu, a za nią ojciec. Mężczyzna wyglądał, jakby minęło już parę lat, a nie godzin. Włosy stały się bielsze, oczy zapadły gdzieś głęboko za żółtawą opuchlizną twarzy. Nie przywitał się, o nic nie zapytał, tylko podszedł do śpiącego i chwycił go za rękę. Bartus drgnął, otworzył oczy i uśmiechnął się. Twarz ojca natychmiast się wypogodziła. Chłopiec wyglądał o wiele lepiej. Starucha zebrała z jego ciała lepką maź i nałożyła świeżą.

— Będzie żył — powiedziała krótko. — Dawajcie mu ten napar tak samo przez trzy dni i noce. A ten drugi pijcie świtaniem i przed nocą.

Starucha stanęła gotowa do wyjścia, ale nie wychodziła. Wyraźnie nad czymś się zastanawiała, na coś czekała.

— Jak możemy ci się odwdzięczyć? — spytał ojciec.

— Dobrze wiecie, czego chcę. Ale czy mi to dacie?

Rodzice spojrzeli na siebie zdziwieni. Matka nerwowo zaczęła kołysać na rękach niemowlę. Ojciec rozejrzał się po izbie, jakby zastanawiając się, czym mógłby obdarować wybawicielkę.

— Nie wiemy, Wiedmo — odparł cicho. — Czego od nas żądasz?

— Chcę… ją — odparła starucha, wskazując kosturem na Biwię.

— Co takiego?! — krzyknęła matka, kładąc szybko niemowlę do kołyski i osłaniając swoim ciałem starszą córkę.

— To, to niemożliwe — powiedział cicho ojciec.

— Życie jest dużo warte — powiedziała wiedźma i oparłszy się o kostur, czekała. — Macie bliźnie dziatki. A sami wiecie, że jedno dla ludzi, a drugie dla bogów przeznaczone. Syn was na starość będzie wspierał, drugiej córki też się doczekaliście — dodała, wskazując na kołyskę. — Pewnie jeszcze się i następne narodzi. A ja potrzebuję niewiasty do pomocy.

— Nie mogę ci jej oddać — zaszlochała matka, przytulając pierworodną.

— Ja pójdę do niej — powiedziała Biwia, wysuwając się delikatnie z roztrzęsionych ramion matki. Podeszła do wiedźmy i patrząc jej prosto w oczy, powiedziała krótko:

— Możesz mnie zabrać, Wiedmo. — Biwia mogłaby przysiąc, że na twarzy staruchy przemknął uśmiech.

— Wrychle[4] przyjdziesz. Jeszcześ nie źrzała[5]. Będę na ciebie czekać — powiedziała. Uniosła dłonie za głowę, rozsupłała rzemyk. Biwia ujrzała okrągły kamyk z wydrążonym przez wodę otworem. Nawęza[6], należąca do Wiedmy, spoczęła na jej piersiach.

— To święty kamień. Niechaj ci służy, zapewni dobry los i nie pozwoli zapomnieć o obietnicy.

Po chwili już jej nie było.

[1] Inkantacja — obrzędowe zaklinanie.

[2] Sioło — wieś.

[3] Dadźbóg (Dażbóg, Daćbóg) — słowiańskie bóstwo solarne, utożsamiane bezpośrednio ze słońcem; syn Swaroga.

[4] Wrychle — wkrótce.

[5] Źrzała — dojrzała.

[6] Nawęza — amulet słowiański.

Święty Dąb

Obudziło ją ciepło i mruczenie. Bursztynowy kot leżał rozciągnięty tuż przy jej twarzy. Gdy się ruszyła, zabłysły mu złociste ślepia, miauknął krótko, jakby na przywitanie, i z powrotem położył głowę, wydobywając gdzieś ze swojego wnętrza przyjazne mruczenie. Biwia dotknęła delikatnie jego puszystego futra, potęgując hipnotyczne brzuchomówstwo towarzysza. Rozejrzała się. Nikogo w izbie nie było. Słońce przez szpary dostawało się do wnętrza chaty. Ogień znów wesoło tańczył żółtym płomieniem, obejmując duży garniec. Przy ścianie, obok przepierzenia, stał kamienny piec, a przy nim sążnista ława zastawiona glinianymi i drewnianymi naczyniami. Po drugiej stronie izby stała druga, nieco niższa, na której rozłożone było legowisko Wiedmy, a przy nim rzeźbiona, drewniana skrzynia. Drzwi, otwarte na oścież, skrzypiały, poruszane wiatrem.

Dziewczyna, zawstydzona swoim lenistwem, pospiesznie złożyła posłanie, układając pled i skóry pod ścianą. Gdy się odwróciła, zobaczyła u wejścia chaty mężczyznę. To był ten sam, który przyprowadził ją poprzedniego wieczoru. Poznała go po barczystych, choć już nieco pochylonych ramionach. Był stary. Miał siwe włosy, opadające bezładnie na plecy, twarz ogorzałą od słońca. Niby spoglądał na nią, uśmiechając się przyjaźnie, ale jednocześnie jego wzrok sięgał gdzieś dalej, jakby dostrzegał ją w innym miejscu niż stała. Przytrzymywał dwa jesionowe kloce. Musiały być dość ciężkie, bo żyły na jego rękach nabrzmiały od wysiłku.

— Może w czymś pomóc? — zapytała pospiesznie. Mężczyzna zaprzeczył ruchem głowy, wtaczając się do wnętrza izby i zrzucając drewno przy palenisku.

Wyszła z chaty. Przed przestronną komorą siedziała Wiedma i przesypywała jakieś zioła, mrucząc śpiewnie pod nosem. Rzuciła szybkie spojrzenie na dziewczynę i nie przerywając monotonnego śpiewu, powróciła do swojego zajęcia. Biwia, czując wyrzuty sumienia, rozejrzała się i dojrzawszy wiklinową miotłę, chwyciła ją pospiesznie.

— To ja może pozamiatam — ofiarowała się, chcąc jak najszybciej zatrzeć złe wrażenie, i wzniosła brudnoszary pył zamaszystymi pociągnięciami drapaki.

— Ostaw to — Wiedma nawet nie podniosła wzroku. — Ty masz się uczyć, a nie tracić czas.

Młoda adeptka pokornie odstawiła miotłę wiechciem do góry. Chciała wytrzeć ręce w siebie, ale przypomniała sobie, że ma nowo uszyty strój, więc strąciła dłonią z dłoni niewidoczny pył.

— Jestem gotowa — oświadczyła z zapałem.

— Do czego? — starucha uniosła brwi i uważnie spojrzała na dziewczynę.

— Do nauki — odparła zdziwiona pytaniem.

— Pierwej musisz przebyć[1] próbę, bych[2] mogła cię wprowadzić — Wiedma perfekcyjnie maskowała wszelkie emocje na twarzy.

— Próbę? — Biwia spojrzała z lękiem na susz rozłożony na wyciosanym z drewna stole.

— Tako[3]. Próbę — powtórzyła beznamiętnie czarownica. — Inicjację. Jeśli ją przebędziesz, odczytasz znaki i nimi się pokierujesz, staniesz się wiedźmą. Wtedy dopiero pojmiesz, czym jest magia.

— A jeśli nie zdołam?

— To już niczego nie pojmiesz. I nie polatasz na miotle — zaśmiała się, jak z dobrego żartu. — Nawet nią nie pozamiatasz.

— Jak ona będzie wyglądać? Ta inicjacja — Biwii humor staruchy jednak nie bardzo się udzielał.

— To, dziecino, wie tylko ten, kto ją przebył. Jutro ostatnia noc pełni. Musimy się spieszyć. A teraz chodźmy śniadać. Miłosz uwarzył[4] nam kaszę.

Stara z trudem podniosła się. Dziewczyna usłużnie pochwyciła ją pod ramię, pomagając wstać.

— Miłosz to twój mąż?

Intrygowała ją ta milcząca postać. Nigdy nie spotkała mężczyzny, który wbrew tradycji wykonuje tyle kobiecych prac.

— Brat — sapnęła wiedźma. — Pomaga mi. Prowadzi gospodarstwo, uprawia ziemię przy chacie, warzy jadło.

— Ani razu nic nie rzekł.

— Bo on nie mówi.

Dzień upłynął Biwii na poznawaniu wyspy. Starucha pokazała jej zbiory ziela, nasion, korzeni i kory złożone w specjalnie na nie przeznaczonej szopie, zwanej owinem. Weszły również do wkopanej głęboko ziemianki, w której przechowywali żywność. Biwia zauważyła, że tego mieszkańcom wyspy nie brakowało, bo ludzie odwdzięczali się, jak mogli, za pomoc w chorobach, odczynianiu uroków, zamawianiu Pogody[5] i urodzaju Matki Ziemi Mokoszy[6]. Oglądała też zioła przy chacie, które kwitły rozbujałe wiosennym słońcem, wykluwające się z ziemi jarzyny, zboża. Odwiedziła zwierzęta w zagrodzie, nakarmiła kozy. Życie z pozoru przebiegało tu zwyczajnie. Niepokoiło jednak Biwię zachowanie wiedźmy, która co pewien czas zwracała się do jakichś wyimaginowanych postaci, to pokrzykiwała na kogoś, kogo nie było, to znów uśmiechała się, potakiwała albo zaprzeczała. Dziewczyna słyszała, że ludzie przed śmiercią widzą jakieś osoby, rozmawiają z nimi, jednak ci, w których życie jeszcze mocno siedzi, nie dostrzegają ich. Bała się, czy aby Wiedma nie jest właśnie w takim stanie. Jednak z drugiej strony staruszka była bardzo ożywiona. Wyglądała znacznie lepiej niż poprzedniego wieczoru.

Potem udały się do Świętego Gaju. Położony był w zachodniej części wyspy. Ogrodzony żerdziami, składający się głównie z dębów, wśród których najważniejszą rolę odgrywał najstarszy, rozłożysty, częściowo zwęglony od uderzenia pioruna. Kobiety weszły na świętą ziemię w nabożnym skupieniu. Złożyły pod Perunowym drzewem ofiarę z koziego mleka i kurzych jaj. Dąb, osmolony ręką boga, przyjął łaskawie żertwę[7]. Kobiety trzykrotnie obeszły go, Wiedma rozpoczęła inkantację, prosząc o siłę i wytrzymałość dla młodej adeptki czarownictwa, o pomyślną inicjację i cierpliwość w zdobywaniu wiedzy. Kazała dziewczynie dotknąć dębowego pnia i czekać, aż spłynie na nią energia, która drzemie w sokach drzewa.

— To moc płynąca z jego korzeni, z Matki Ziemi, ale i z niebios, od Pana Nieba, który objawił swą siłę piorunem, przeorał korę pnia świętego drzewa, by złączyć się z Mokoszą — wyjaśniła Wiedma.

Biwia czuła tę energię, którą dąb się z nią dzielił. Część drzewa była uschnięta i zwęglona, ale reszta żyła, tworząc swoistą dychotomię. Drzewo scalało w sobie witalność i obumieranie. Dziewczyna wzruszona osunęła się na kolana i dotknęła czołem kory pnia.

— Dziękuję ci, Święty Dębie, łączniku Nieba i Ziemi, życia i śmierci. Panie, którego korona sięga chmur, a druga wrasta głęboko w ziemię. Dziękuję za moc, której mi udzieliłeś.

Modlitwa w ustach dziewczyny układała się sama. Stara Wiedma z zadowoleniem patrzyła, jak Wybrana jednoczy się z Naturą. Była dobrej myśli.

[1] Przebyć — przetrwać.

[2] Bych — bym.

[3] Tako — tak.

[4] Warzyć — gotować.

[5] Pogoda (Podaga) — bogini wymieniona przez kronikarza Jana Długosza.

[6] Mokosz — bogini płodności i urodzaju, utożsamiana z Matką Ziemią oraz traktowana jako partnerka Peruna.

[7] Żertwa — ofiara.

Domowik i mandragora

Delikatne drapnięcie w szyję przeraziło Biwię. Odruchowo sięgnęła dłonią, natrafiając na miękkie futro bursztynowego kota. Przeciągał się, plącząc pazury w jej włosach. W chacie panował jeszcze półmrok, ale śpiew ptaków na zewnątrz ogłaszał nowy dzień.

Biwia poderwała się, rozglądając pospiesznie. Włosy, splecione wieczorem w warkocz, teraz rozpuszczone i skołtunione plątały się po twarzy, ramionach. Wyglądały jak konopne pakuły. Dziewczyna nie znosiła, gdy ktoś dotykał jej włosów, nigdy nie pozwalała się nikomu uczesać, ani nawet pogłaskać. Spojrzała gniewnie na kocura jak na winowajcę.

— A uczciłaś po wieczerzy domowika[1]? — spytała Wiedma, wyraźnie rozbawiona widokiem niecodziennej fryzury przyszłej adeptki czarownictwa.

— Zapomniałam — westchnęła dziewczyna.

— Nasz domowik jest bardzo usłużny, ale gniew go bierze, gdy się go zaniedba. Dobrze, że cię nie pocałował, bobyś miała krosty przez kilka zachodów Dadźboga.

Biwia energicznie wzięła się za składanie pledu. Co chwila jednak chwytała włosy i spoglądała na nie z nieszczęśliwą miną.

— Legnij jeszcze. Przed tobą ciężki dzień. Potrzeba ci dużo sił.

— Wyspałam się, Wiedmo. Pójdę do studni zmoczyć włosy.

— Weź ługu i ciepłej wody z garnca. Umyj się cała, bo tak się godzi. Wszak dziś twoje przejście. Na przepierzeniu wisi płótno, wytrzesz się nim. I weź to — staruszka trzymała w ręku rogowy, zdobiony reliefami grzebień.

Kiedy Biwia wróciła, Wiedma wciąż siedziała na posłaniu i zbierając kosmki siwych włosów, które wyślizgnęły się z niezgrabnie splecionej kosy, nuciła śpiewne zaklęcia na rozpoczęcie dnia. Zaśpiewki jakby dodawały staruszce sił. Z większą werwą zarzuciła suknię, ale paski po bokach, które się rozplątały, wymykały się ze zgrabiałych rąk.

— Pomogę ci — zaofiarowała się Biwia.

Starucha pokornie pozwoliła na to. Odziana jak należy, wzięła oparty o ścianę kostur i wspierając się na nim, sięgnęła po leżący na klepisku wór. Bez słowa wyszła na zewnątrz. Biwia prędko otuliła się ciepłą, wełnianą peleryną i ruszyła za nią.

— Ty zostań — osadziła ją Wiedma. — Wysusz włosy przy ogniu, posil się teraz, bo wieczerzać dzisiaj nie będziemy. Odpoczywaj.

— A! — odwróciła się jeszcze na odchodnym — Zawrzyj przyjaźń z domowikiem! I zadbaj o kota, bo on już sobie ciebie wybrał na panią. Okaż mu, że się zgadzasz.

Gdy Biwia umyta grzała się przy ogniu, wszedł Miłosz. Spojrzał na nią życzliwie, choć był wyraźnie zatroskany. Szukał czegoś długo w skrzyni, potem wyszedł. Powrócił ze skopkiem mleka i kozim serem. Dziewczyna wzięła ułożone na ławie miski i cztery spośród nich napełniła mlekiem. Podniosła ostrożnie pierwszą i zaniosła w kąt chaty.

— Domowiku, dobry demonie, opiekunie tego domu, przyjmij tę skromną żertwę i przyjmij mnie w tych progach.

Postawiła miskę na klepisku i ruszyła po drugą. Tę położyła przed bursztynowym kotem.

— Kocie, wybrałeś mnie na swą panią, więc teraz jako twoja pani nadaję ci imię Jantar. Od dzisiaj będę cię karmić i strzec. Ciebie też proszę o opiekę, gdy zajdzie potrzeba.

Trzecią podała Miłoszowi.

— Dziękuję ci za posiłek. Będzie to dla mnie zaszczyt śniadać z tobą.

Miłosz wypił jednym haustem mleko. Urwał kawał sera i włożył do ust. Położył dłoń na ramieniu Biwii, zmuszając ją delikatnie, by usiadła. Gestem ręki pokazał, by zaczekała. Zniknął na stryszku. Po chwili wrócił i z zadowoleniem wręczył dziewczynie zawiniątko. Odwinęła burą szmatkę. Aż jęknęła na widok odsłoniętej zawartości. Trzymała w ręku korzeń, będący ludzką karykaturą. Wyglądał jak rozłożona wygodnie na posłaniu postać. Wydawało się, że miała przymknięte oczy i szelmowski uśmiech. Na bocznym korzeniu, podobnym do ręki, widniała okrągła narośl.

— Mandragora — wyszeptała z nabożną czcią. — Ponoć strach ją zbierać bez magicznych obrzędów, bo potrafi zabić krzykiem. Mówili w siole, że otwiera dźwirze, zdradza miejsca, które bogacą, uśmierza ból i przynosi szczęście. I że rodzi się z nasienia wisielca.

Miłosz z powagą pokiwał głową. Potem sięgnął do paska i wyciągnął nóż. Był to kozik z żelaznym ostrzem i rogową rękojeścią, na której widniała lunula — symbol Księżyca w pierwszej kwadrze. Mężczyzna pokazał na migi, że chce uciąć fragment korzenia. Biwia przyklęknęła i z namaszczeniem położyła zawiniątko na ziemi. Gdy Miłosz zbliżył ostrze noża do mandragory, dziewczyna zatrzymała jego rękę.

— Chyba nie powinniśmy jej kaleczyć.

Miłosz zaprzeczył ruchem głowy i znów zbliżył żelazo do humanoidalnego korzenia.

— Poczekaj — Biwia chwyciła jego rękę. — Zapytajmy ją, czy możemy. Ponoć potrafi mówić.

— Mandragoro, magiczny alurniku, azali pozwolisz nam użyć twej mocy? Oddaszli[2] część siebie na nasz użytek?

Zaczęli z napięciem przyglądać się rozespanej postaci. Mandragora milczała. Jednak po chwili dostrzegli delikatne poruszenie. Głowa magicznej istoty pochyliła się w lekkim ukłonie, jakby na powitanie albo na znak przyzwolenia. Miłosz zdecydowanym ruchem odciął narośl w miejscu przypominającym dłoń. Biwia obmyła mandragorę w mleku, potem w wodzie i delikatnie osuszyła. Na powrót otuliła płócienną szmatką i ostrożnie ułożyła na pieńku przy ścianie, obok swoich rzeczy. Potem wzięła od brata Wiedmy odcięty kawałek korzenia.

— Nada się dziś w nocy, nieprawdaż? — spytała niemego.

Miłosz przytaknął z powagą.

Dziewczyna wyciągnęła z podróżnego worka płócienny mieszek i umieściła w nim fragment magicznej rośliny. Potem przytroczyła go do krajki opasującej suknię.

— Niech mi sprzyja — szepnęła.

[1] Domowik — opiekuńczy demon domowy.

[2] Oddaszli — „czy oddasz”; „li” jest archaiczną formą partykuły „czy”.

Inicjacja

Swaróg[1] właśnie posyłał swego syna Dadźboga na odpoczynek. Ostatnie blaski zachodzącego Słońca czerwieniły niebo. Nadchodziła noc.

Biwia siedziała przed chatą i czekała. Wiedmy nie było cały dzień. Dziewczyna z niepokojem wypatrywała jej. Wreszcie zobaczyła, jak staruszka z przewiązaną na plecach płachtą, wspierając się na zakrzywionym kosturze, zmierzała z werwą w stronę chaty. Aż trudno było uwierzyć, że to ta sama niewiasta, która dwa dni temu zapowiadała swoją rychłą śmierć. Pod nogami starej wiedźmy plątał się srebrzysty kocur, który nie odstępował jej podobnie jak Jantar swej nowej pani.

— Już czas — mruknęła Wiedma. Pochyliła się jeszcze nad stojącym pod chatą cebrem i wyjęła zeń coś, co wydawało się skrzydłem dziwnego ptaka. Wrzuciła je do zawieszonej na plecach płachty. Dziewczyna nie śmiała zapytać, co dalej. W milczeniu obserwowała krzątaninę. Bursztynowy kot był niespokojny, patrzył podejrzliwie na przygotowania, od czasu do czasu przeciągle miaucząc.

Wyruszyły przed zapadnięciem zmroku, tylko we dwie. Siwowłosy mężczyzna został w chacie.

— Nie może iść z nami, to zbyt niebezpieczne — wyjaśniła Wiedma, widząc nieme pytanie malujące się na twarzy Biwii.

Przeprawiły się przez jezioro i skierowały na pobliskie wzniesienie, porośnięte gęstym lasem. Starucha, pomimo zapadającego zmroku i podeszłego wieku, poruszała się tym razem nad wyraz sprawnie, z łatwością odnajdując w ciemności pozostałości czegoś, co kiedyś było ścieżką. Na nieboskłon pomału wspinał się Miesiąc — drugi syn Pana Nieba. Rozświetlał im dzisiaj drogę. Choć był w pełni, wydawał się jakby inny, zimny i wyblakły. Świetliki tym razem się nie pojawiły, ich miejsce zajęły nietoperze, co chwila przemykające nad głowami. Weszły do lasu. Piskliwe pohukiwania sów zaczęły górować nad gwarem leśnej braci, zagłuszając nawet hałaśliwe granie świerszczy.

Niewiasty szły w milczeniu. Potężne głazy pomiędzy drzewami wyznaczały im drogę. Skał było coraz więcej. Wiedma nagle skręciła koło jednej z nich, podeszła do naprzeciwległej ściany i zniknęła. Biwia krzyknęła ze strachu. To miejsce nie wyglądało przyjaźnie, czuła wręcz bijącą od niego dziwną moc.

— Cicho, tu jestem.

Zobaczyła rękę wysuwającą się zza skały, podeszła bliżej i wtedy w świetle Księżyca ujrzała ciasną szczelinę, w której stała Wiedma.

— Chodź za mną, pomału — wyszeptała. Jej głos brzmiał przyjaźnie, uspokajająco.

Szły wąskim przesmykiem pomiędzy skałami. Droga dłużyła się. Wilgotne głazy sączyły krople, padające na twarz i włosy niewiast. Biwia kurczowo trzymała się dłoni Wiedmy, która zdawała się widzieć w ciemności. Zatrzymały się na chwilę.

— Masz przy sobie korzeń mandragory? — zapytała czarownica.

— Mam — odpowiedziała cicho.

— To weź go teraz i żuj. Wyostrzy ci wzrok i uśmierzy ból.

— Ból?! — Biwia była przerażona. Rozdygotanymi rękami zaczęła rozsupływać przytroczony do krajki woreczek. Wyjęty fragment korzenia zdawał się lekko opalizować. Biwia posłusznie włożyła go do ust, prosząc w myślach, by jej pomógł przejść tę budzącą strach próbę.

Po chwili jej wzrok się wyostrzył. Bez trudu dostrzegała wszelkie załomy skalne, szczeliny, drobne gryzonie przemykające chyłkiem pod ścianami przesmyku. Jej źrenice rozszerzyły się, wzrok stał się koci.

W końcu weszły do niewielkiej jaskini, oświetlonej gdzieś od góry blaskiem Księżyca, przenikającym przez szczelinę. Biwia w półmroku dostrzegła duży kamienny blok, na którym wyryte były nieznane jej symbole. Zwęglone kawałki drewna obok monolitu pozwalały przypuszczać, że było tu palenisko.

— Rozdziej się — krótko rozkazała Wiedma, sama biorąc się za rozpalanie ognia.

— Jak to? — próbowała protestować Biwia. — No już! — warknęła starucha. Nie była przyzwyczajona do jakiegokolwiek sprzeciwu.

Dziewczyna niezdarnie zaczęła ściągać z siebie przyodziewek, pozostając w lnianej koszuli.

— To też. I kładź się na kamieniu! — rozkazała stara kobieta.

Biwia bała się. Zimno monolitu przenikało przez skórę, wywołując dreszcze. Wiedma podniosła się znad paleniska, wydobyła zza pazuchy błyszczący nóż i podtrzymując się na kosturze, zaczęła od wschodniej strony zakreślać krąg[2]. Mamrocząc pod nosem zaklęcia zamykające i wzmacniające, wyryła rytualnym ostrzem trzy kręgi, oddzielone od siebie odległością około jednej stopy.

— Mocy nie można rozpraszać — wyjaśniła, widząc nieme pytanie na twarzy przerażonej dziewczyny. Przykuśtykała do kamiennego stołu i z namaszczeniem odłożyła nóż. Po chwili Biwia ujrzała w jej ręku glinianą miseczkę.

— Maść czarownic — wskazała na zawartość naczynia. — Zawiera wilczą jagodę, mandragorę, bieluń, lulek i borsucze sadło. Przeniesie cię tam, gdzie twój cel. To ona pozwoli ci się unieść wysoko. Czarownice nie latają na miotłach. Czarownice wznoszą się dzięki tej maści i przeżywają chwile, jakie innym się nawet nie śnią.

Zaczęła rozcierać specyfik na ciele dziewczyny. Zatrzymała się na chwilę przy niewielkiej brodawce pod lewą piersią.

— Nosisz znamię wiedźmy — stwierdziła.

— Co takiego? — Biwia nie zrozumiała, ale Wiedma już jej nie słuchała. Wzywała imiona różnych czarownic. Wznosiła modły do Księżyca, pana, który sprzyja wszystkim wiedźmom. Zwracała się do mandragory, bielunia, lulka i wilczej jagody, prosząc, by zaprowadziły młodą adeptkę czarodziejstwa daleko, ale nie na tyle, by nie mogła powrócić[3]. Potem wrzuciła do ogniska przygotowane wcześniej suche zioła.

Jej zaklęcia były coraz cichsze, Biwia przestała rozróżniać słowa. Słyszała już tylko monotonną melodię. Jaskinię zaczęły wypełniać kłęby pachnącego tajemniczymi ziołami dymu. Opary nie unosiły się, lecz rozpływały, zasłaniając dno pieczary. Wyglądały jak tafla jeziora pokrytego mgłą. Dziewczyna z niepokojem patrzyła, jak sięgają coraz wyżej i wyżej, muskają jej skórę, wgryzają się w oczy i nozdrza. Nie mogła się poruszyć, czuła jakby dym przylepił jej ciało do kamienia. Suchość w ustach stawała się coraz bardziej nieznośna. Wiedma, jak zjawa płynąca we mgle, podeszła do niej z parującym naczyniem, jej twarz była dziwnie blada i pokryta kropelkami potu, błyszczącymi w księżycowej poświacie. Biwia ze zdziwieniem skonstatowała, że starucha jest naga.

— Pij — powiedziała chrapliwie, przytykając naczynie do jej ust. Odurzona dziewczyna posłusznie połknęła cierpki płyn, który parzył usta i gardło.

— Jeszcze — usłyszała.

Piła krótkimi łykami, bojąc się poparzyć.

— Jeszcze…

Przenikliwe gorąco zaczęło się w niej rozrastać. Ból wydawał się rozgałęziać niczym konar drzewa i rozdzierać wewnątrz ciało. Płyn nagle stał się wrzątkiem, wlewającym się w żyły. Czuła, że płonie, że pali się od środka. Chciała krzyknąć, ale głos uwiązł jej w gardle, chciała się zerwać, zeskoczyć z kamienia, ale okowy tajemniczego dymu nadal trzymały ją jak w kajdanach. Coś błysnęło, Biwia nie widziała wyraźnie. Jej oczy okrywała mgła. Zacisnęła na chwilę powieki i otworzyła, by się lepiej przyjrzeć. W oparach dymu znowu coś mignęło. Dziewczyna z przerażeniem stwierdziła, że to nóż. Chciała krzyknąć. Rozpaczliwe „Nie!” rozległo się tylko w jej głowie. Nie potrafiła wyartykułować żadnego dźwięku. Wiedma prostym, mocnym ruchem skaleczyła sobie dłoń i zbliżyła do jej twarzy. Krople krwi spłynęły w rozchylone w niemym cierpieniu usta. Zachłysnęła się. Kamienny stół zniknął nagle, a Biwia poczuła, jak spowija ją czarna, lepka otchłań.

„Ciemność. To już koniec? Dlaczego tak boli? Azali śmierć boli? Czuję bicie serca, każde uderzenie jest jak uderzenie młota. Wali w moje żebra, w głowę. Rozsadza mi ją. Niedobrze mi. Muszę coś zrobić. Muszę się wyswobodzić”.

Biwia poderwała się. Zapragnęła unieść się wysoko ponad opary dymu. Nagle zorientowała się, że znajduje się nad nimi. Ból zelżał. Światło Księżyca, przenikające przez szparę w jaskini, przyciągało swym magicznym blaskiem. Uniosła ręce jak do nurkowania i przemknęła przez skalną szczelinę. Rozejrzała się. Lewitowała nad skałami ukrytymi pośród lasu. Widziała zwierzęta, różne dziwne postacie przemykające między drzewami. Przechyliła się i skierowała swój lot w stronę jeziora Lędo. Na wyspie, przed wejściem do chaty, stała jakaś postać. Podleciała bliżej. Tę potężną posturę, szerokie, lekko pochylone plecy rozpoznała bez trudu. Miłosz.

— Biwio.

Zaskoczona zniżyła lot i stanęła przed nim. Spoglądał gdzieś poza nią, jakby dobrze nie widział.

— Biwio — jego głos był niski, głęboki.

— Miłoszu? Ty mówisz?

Uśmiechnął się nieznacznie. To miała być odpowiedź.

— Chodź ze mną — Miłosz odwrócił się i ruszył w stronę łąki.

W tym momencie po przeciwnej stronie zabłysło światło. Emanowało ciepłem. Biwia czuła, że coś z jego głębi bezgłośnie ją przywołuje. Poczuła chłód wiatru na skórze i chęć ogrzania się w ciepłym blasku wzmogła się. Dziewczyna zatrzymała się niezdecydowana. Kusiło ją łagodne światło w oddali. Jednak zmierzający w przeciwnym kierunku mężczyzna też miał w sobie ciepło. Najbardziej intrygował ją jego głos. Brat Wiedmy, niemowa, przemówił! Biwia odwróciła się i ruszyła za nim, jak pierwszej nocy, gdy przybyła na wyspę. W pewnym momencie Miłosz zatrzymał się i podał jej rękę.

— Zamknij oczy — poprosił.

Posłusznie przymknęła powieki. Gdy je otworzyła, zobaczyła kamienie podobne do żaren. Jej ręce były brązowe, spalone od słońca. Rozcierała suchą, pokrytą drobnymi włoskami roślinę. Wsypała proszek do parującej wody, po czym podała do picia kobiecie leżącej obok. Bacznie przyglądała się, czekając na reakcję. Niewiasta zasnęła.

Znów zamknęła oczy.

Silny, punktowy ból sprawił, że z przerażeniem uniosła powieki. Znów zabolało i dostrzegła spadający na ziemię kamień. Wokół rozszalały tłum krzyczał coś w szaleńczym zapamiętaniu. Spoglądały na nią twarze wykrzywione w grymasie nienawiści. Ludzie, gestykulując, wskazywali na coś poza jej plecami. Obejrzała się — zobaczyła stos ułożonych drewien. Ktoś brutalnie zaczął wyłamywać jej ręce i szarpać, pociągając w kierunku pala wbitego pośrodku stosu. Potknęła się, ale silne, brutalne ręce podniosły ją, wywołując jeszcze większy ból wywichniętych ramion. Przywiązali ją. Rozjadły tłum nagle zaczął radośnie pokrzykiwać. To ogień, podłożony pod stos, wywołał taki entuzjazm. Pełgał powoli w jej kierunku. Języki ognia robiły się coraz większe, czuła ich gorąco. Tłum zaczął wiwatować. Po chwili była już tylko parzącym, niemiłosiernym bólem. Zaczęła szlochać, zaciskając z całych sił powieki.

Zapłakana otworzyła oczy i ze zdziwieniem rozejrzała się. Krajobraz zmienił się nie do poznania. Wokół sterczały kikuty wysokich budowli. Nigdy takich nie widziała. Zorientowała się, że klęczy przy młodym mężczyźnie, pokrytym błotem i pyłem. Młodzieniec był podobny do Bartusa, miał dziwny ubiór i biało-czerwoną szmatkę na ramieniu. Pochylała się nad nim i delikatnie obmywała mu twarz pokrwawionym gałgankiem. Jej ręce były umazane krwią i błotem. Wokół rozlegał się nieustanny huk. Podniosła brudną dłoń, by otrzeć łzy.

Znów coś się zmieniło. Wokół zapanowała cisza. Zdziwiona otworzyła oczy. Siedziała przy niespotykanie gładkim i połyskliwym stole. Na nim leżała dziwna skrzynka ze świecącym oknem. Jej palce dotykały małych kwadracików, pokrytych runami, a w oknie pojawiały się takie same runiczne znaki. Tuż obok skrzynki spał spokojnie czarny kot. Z okienka emitowało światło, które bardzo męczyło oczy. Przymknęła je.

Gdy je otworzyła, znów była w jaskini na kamieniu. Wokół krążyły w ekstatycznym tańcu kobiety. Były różne: stare, młode, w sile wieku, rude, czarnowłose, jasnowłose. Jedyne, co je łączyło, to nagość. Trzymały się za ręce i podrygiwały w rytm śpiewanej pieśni. Kręciły się wokół ołtarza coraz szybciej. Biwia czuła, jak wszystko wokół zaczyna wirować. Zasłoniła twarz jak dziecko, które wierzy, że gdy zamknie oczy, inni też przestaną je widzieć. Jej krzyk zagłuszył śpiew zebranych.

Słyszała już tylko własny głos, odbijający się echem. Odsłoniła twarz. Siedziała na rozstaju dróg. Na jednej z nich w oddali majaczyła jakaś barczysta postać. Miłosz czekał na nią. Podniosła się i znów ruszyła za nim. Podążali w stronę gór. Znad wzniesień zbliżał się ku nim ptak. Wydawało się, że dojrzał ofiarę, bo nagle zaczął schodzić w dół szybkim, pikującym lotem. W ostatniej chwili, tuż przy ziemi rozłożył skrzydła i przysiadł. Biwia ze zdziwieniem odkryła, że to kobieta. Piękna, czarnowłosa, w długim płaszczu z sokolich piór. Niewiasta wyglądała na rozgniewaną, jej ciemne oczy aż iskrzyły złością.

— Ona dokończy, co zaczęte — powiedział Miłosz.

Czarnowłosa rozpostarła ręce i płaszcz na powrót zamienił się w skrzydła. Uniosła się w górę.

— Leć za nią — zachęcił Miłosz.

Biwia usłuchała go. Jednak nie miała takiej zwinności i szybkości jak kobieta-sokół. Na próżno próbowała ją dogonić. Zatrzymała się na szczycie góry, otoczonej kamiennym wałem. Księżyc oświetlał pozbawione roślinności stoki, pokryte skalnymi rumowiskami. Osuwające się głazy nie dawały przystępu drzewom. Rozejrzała się. Była tam sama. Ogarnęło ją poczucie bezradności. Nagle usłyszała poszum skrzydeł. Sokół niespodziewanie pochwycił ją w swe szpony i zaczął unosić coraz wyżej w stronę rzucającego magiczny blask nocnego syna Swaroga. Dziewczyna, przerażona wysokością, zamknęła oczy.

Gdy je otworzyła, ujrzała bladą poświatę Księżyca, przenikającą przez skalną szczelinę. Siedziała skulona na kamiennym ołtarzu. Bolało ją całe ciało, ale ból był już znośny. Dym gdzieś zniknął. Po tańczących kobietach nie było śladu. Pod skalną ścianą siedziała w szarej sukni skulona Wiedma. Twarz miała ukrytą w dłoniach.

— Wiedmo — zachrypiała cicho. Suchość w ustach nie pozwalała powiedzieć nic więcej.

Staruszka podniosła głowę i uśmiechnęła się. Chwyciła oparty o ścianę kostur i wsparła się na nim. Niezgrabnie kuśtykając, podeszła do ogniska i podniosła z trudem czarę z jakimś płynem. Kiedy zbliżała się z nią, Biwia na wspomnienie ostatniego napoju zasłoniła dłonią usta, a drugą wysunęła przed siebie z gestem odmowy.

— Nie bój się — uspokoiła ją Wiedma. — To na rześkość. Doda ci sił.

Przystawiła czarę do ust dziewczyny. Biwia z ociąganiem wypiła łyk. Nic się nie zdarzyło. Wzięła więc naczynie do rąk i zaczęła pić łapczywie aż do ugaszenia pragnienia.

Wiedma znów się pochyliła, podnosząc coś z ziemi, tuż przy ołtarzu. Srebrna misa uderzyła z echem o blat kamiennego stołu. Dziewczyna ze zdziwieniem spojrzała na jej zawartość.

— Pazur rysia, kręgi węża, zęby konia, skóra łasicy, zwęglone drzewo osiki, gałąź jarzębiny, suszona ruta, wrzos, korzeń gołębiej żegotki i krzesiwo z krzemienia pasiastego — staruszka wymieniała składniki, wygarniając je po kolei z misy i wrzucając do płóciennego woreczka. — Do tego święty kamień — dodała, zdejmując amulet zawieszony na piersiach dziewczyny. Jedyna rzecz, z którą Biwia nigdy się nie rozstawała, nawęza, podarowana przez Wiedmę parę lat temu, gdy ratowały życie Bartusa. Gdy otoczak zniknął w głębi mieszka, staruszka sprawnie zacisnęła tasiemką woreczek i zawiesiła na szyi Biwii.

— Twoja kaptorga[4]. Twoje narzędzie i ochrona.

Ucałowała adeptkę magii w usta, po czym uroczyście pokłoniła się, wypowiadając słowa:

— Młoda Wiedmo, witam cię w imieniu wszystkich wiedźm.

Biwia zrozumiała, że stało się. Inicjacja skończona. Z niedowierzaniem dotknęła magicznej kaptorgi.

Stara tymczasem otworzyła znajdującą się przy ołtarzu pokaźną skrzynię. Biwia mogłaby przysiąc, że gdy wchodziła na płaski monolit, nie było w jaskini tego przedmiotu. Staruszka niezdarnie wydobyła grubą, wełnianą narzutkę. Uniosła ją, przyglądając się z zainteresowaniem spiralnym wzorom i ozdobom do niej przyczepionym. Były tam ptasie pióra, wysuszone kwiaty i kolorowe kamienie. Z przodu połyskiwała żelazna fibula do spinania szaty.

— Dostałaś krasny[5] podarek, Biwio, Młoda Wiedmo.

— Podarek? — spytała zdziwiona, zsuwając się z kamiennego stołu.

— Wiedźmy się postarały — mruknęła starucha. Otuliła nagie ciało dziewczyny ciepłą narzutką.

Biwia usiadła na ziemi i oparła się o monolit.

— To znaczy, że one tu były naprawdę?

Stara przycupnęła obok. Przytuliła głowę dziewczyny do piersi i pogłaskała ją po włosach.

— Potrzebowałaś dużo siły. Przybyły, żeby podzielić się z tobą swą mocą.

Biwia, choć nie znosiła głaskania, była tak zmęczona i przejęta, że już nawet nie zwróciła uwagi na pieszczotliwy gest nestorki. Zaczęła sobie przypominać wizje.

— Wiedmo, tam był ze mną Miłosz, on mnie prowadził.

— Miłosz? — zdziwiła się stara.

— Tako[6]. I jeszcze niewiasta-sokół. On mnie do niej zaprowadził. Znalazłam się na górze. Jej szczyt był łysy, bez drzew, a wokół roztaczał się kamienny wał i rumowiska kamieni.

— Łysiec — szepnęła wiedźma.

— Znasz to miejsce? — zapytała Biwia.

Wiedma uśmiechnęła się lekko, wspomnienia ożywiły jej rysy, wesoły błysk w oczach przykryła powiekami.

— Tako. Bywałam tam. Twoja droga widać też tam prowadzi.

— Widziałam też dziwne miejsca i rzeczy, niepodobne do żadnych innych. Jakby nie z tego świata.

— Krąg ujawnił twój dar. Pewnikiem obaczyłaś przyszłość. Nowe wcielenia. Wiesz już, jaką moc winnaś w sobie rozwijać.

— Wiedmo, czy twoje przejście też tak wyglądało?

— Rytuał jest zawsze taki sam, ale droga całkiem inna. Nie wolno nikomu o tym opowiadać. Każda przechodzi drogę inaczej, bo każdej co innego pisane — odpowiedziała wykrętnie.

— Już świta. Pora na nas — stara zaczęła się z trudem podnosić, rozprostowując ścierpnięte nogi. — Chodźmy do domu.

Biwia zdjęła na chwilę narzutkę, wdziała spodnią i wierzchnią suknię. Przepasała krajką. Znów osłoniła się wełnianym płaszczem przed chłodem poranka. Myślami krążyła wciąż wokół tego, co zobaczyła podczas inicjacji. Było jeszcze coś, co nie dawało jej spokoju.

— Wiedmo — zagaiła znowu. — W moich wizjach Miłosz potrafił mówić.

Starucha, która właśnie chowała do worka srebrną misę, zatrzymała się w połowie gestu. Misa znów uderzyła o monolit, a staruszka jakby skurczyła się w sobie, pochyliła głowę i oparła ręce o kamień.

— Bo Miłosz ongiś[7] mówił — wydusiła przez ściśnięte gardło. — To przeze mnie… na złość… z rozpaczy… — mówiła niezbyt składnie. — Kiedyś ci opowiem. Na dzisiaj za dużo tego.

Staruszka zebrała się w sobie, poprawiła wiązanie u peleryny, wzięła misę i energicznie zapakowała do worka. Ruszyła w stronę wyjścia.

— Idziemy — obejrzała się na Biwię.

Wychodziły w milczeniu, zasłuchane w świergot budzących się ptaków. Nagle młoda wiedźma przystanęła. Staruszka odwróciła się zaniepokojona.

— Obacz! — dziewczyna wskazała ręką w górę.

Na nieboskłonie w świetle porannej zorzy unosił się potężny, ognistoczerwony ptak. Rozpostarł skrzydła, jakby chciał na chwilę zatrzymać się w locie. Poszybował tak przez chwilę i zaskrzeczał głośno. Jego głos przypominał rozdzierający wrzask pawia. Niewiasty w tym momencie uświadomiły sobie, że wszystkie zwierzęta wokół zamilkły. Ognisty ptak załopotał trzykrotnie skrzydłami, uderzając gorącą falą powietrza, i pomknął w stronę wschodzącego Słońca. Zniknął, jakby rozpływając się w jego promieniach.

— Raróg[8] — wyszeptała z przejęciem Wiedma. — Niewielu śmiertelnikom się objawia. To dobry znak, Młoda Wiedmo. Swaróg ci błogosławi.

Kiedy szły przez las, Biwia rozglądała się z niekłamanym zdziwieniem. Pod sosną zobaczyła starca z długą, zmierzwioną brodą, przetykaną runem leśnym, i z równie zmierzwionymi włosami, przystrojonymi kwitnącym wilczym łykiem. Stał z założonymi na krzyż rękami, dumnie spoglądając na przechodzące kobiety. Biwia przestraszona oglądała się co chwila, nie wiedząc, co zrobi ów dziwny mężczyzna. W pewnym momencie z miejsca, gdzie stał leśny starzec, poderwał się ogromny puchacz i wzleciał, sadowiąc się na grubym konarze. Nagle gdzieś z boku zaczął narastać głośny, wibrujący dźwięk. Dziewczyna spojrzała w tym kierunku, krzyknęła i upadła na ziemię, zasłaniając głowę. Dziwny stwór przeleciał tuż nad nią. Wyglądał jak karłowaty człowiek z nieproporcjonalnie małą głową i skrzydłami bąka.

— Uważaj, jak latasz, błotniku! — krzyknęła za nim Wiedma.

Biwia podniosła głowę. Zobaczyła nędznie ubraną kobietę w podartym odzieniu, z chustką na głowie, zawiązaną pod szyją. Niewiasta spojrzała na nią ze smutkiem i weszła w pień drzewa, zlewając się z nim. Dziewczyna, przestraszona, poderwała się na równe nogi.

— To bieda — oznajmiła Wiedma, widząc przerażenie uczennicy. Słyszałaś ją często. Płacze, gdy pali się mokre polana.

— A tamten człek z brodą, który zamienił się w puchacza?

— Leszy. Pan tego lasu. Nie wchodzimy sobie w drogę — wyjaśniła staruszka. Wzięła Biwię za rękę w obawie, że znów się potknie lub przewróci.

— Skąd oni wszyscy nagle się tu wzięli? — spytała dziewczyna.

— Zawsze tu byli — odparła Wiedma. — Teraz ich widzisz. Witaj, Biwio. Witaj w naszym świecie.

[1] Swaróg — bóg nieba, najbardziej pierwotny w słowiańskich wierzeniach; z Perunem stanowią transformację tego samego bóstwa.

[2] Sposób zakreślania kręgu został zaczerpnięty z książki Geralda Gardnera Współczesne czarownictwo.

[3] Wymienione składniki roślinne mają działanie halucynogenne, w większych dawkach trujące.

[4] Kaptorga — schowek na amulety (nawęzy).

[5] Krasny — piękny.

[6] Tako — tak.

[7] Ongiś — kiedyś.

[8] Raróg — w mitologii słowiańskiej ognisty ptak, wcielenie samego Swaroga lub jego towarzysz.

Uroczne oczy

Obudził ją gwar. W izbie domowik z Jantarem bawili się w chowanego. Opiekuńczy demon domowy był niewielkiego wzrostu i nie różnił się zbytnio od ludzi. Miał rude włosy i równie rude wąsy, brodę oraz krzaczaste brwi. Kiedy śmiał się, jego oczy przypominały kabłączki[1], zawieszane na krajkach wystrojonych niewiast. Nosił szarobury strój gospodarski, przypominający barwą klepisko w chacie. Łatwo mu więc było ukryć się w izbie, choć jego rude włosy były niewidoczne tylko na tle ognia.

Domowik z kotem dokazywali, ale nie oni byli sprawcami hałasu. Dochodził z zewnątrz. Biwia szybko się przyodziała i wyjrzała przez uchylone drzwi. Na ławie przed chatą siedziały trzy niewiasty. Na drugiej naprzeciw rozsiadła się Wiedma, drżące ręce wspierając na kosturze. Jedna z przybyłych skarżyła się na coś, popłakiwała, wycierając co rusz oczy i nos w zapaskę. Nerwowo poprawiała co chwila chustkę na głowie, wciskając pod nią siwe włosy. Druga słuchała narzekań pierwszej, kiwała głową ze współczuciem, aż jej się czepiec przekrzywił. Trzecia była o wiele młodsza od pozostałych. Miała dziecięcą twarz i wielkie, zielone oczy. Siedziała na samym brzeżku ławy, zapatrzona gdzieś w dal, zdawała się nieobecna myślami.

Pierwsza opowiadała o chorobie męża. Nie mogła go przyprowadzić, bo stary nie mógł chodzić.

— Taka puchlina — żywo gestykulowała, pokazując na swoje kolano. — Kraśna[2] cała. I grudowata.

Wiedźma przywołała ruchem głowy Biwię.

— Młoda Wiedma — przedstawiła kobietom. — Przyucza się.

— Słyszeliśmy. Ludzie w siole gadali — pospiesznie przytaknęła kobieta w czepcu.

Dziewczyna przycupnęła nieśmiało obok swej nauczycielki.

— Mąż jej zaniemógł — staruszka wyjaśniła uczennicy. — Nie może chodać[3]. Kolano mu spuchło, pokraśniało. Mówi, że grudowate.

— Jakby kto mu tam ostrych kamieni nasypał — płaczliwie dodała kobieta w chustce.

— Widzi mi się, że podagra[4] go złapała — zawyrokowała Wiedma. — Co byś radziła na takową niemoc? — zwróciła się do Biwii.

Młoda czarownica skuliła się, miętosząc w dłoniach zapaskę. Miesiąc ostatniej nocy już zdążył powrócić na niebo w całej swej okazałości od pamiętnej chwili, gdy był świadkiem jej przejścia. Do tego czasu poznała już wiele ziół, dowiedziała się, jak i kiedy je zbierać, przechowywać, podawać i na jakie są przypadłości. Uczyła się też zaklęć. Lecz cóż znaczy jeden powrót nocnego syna Swaroga? Jej wiedza była jak kropla w jeziorze Lędo.

— Zdaje się, że podagrycznik[5] trza podać i korzeń łopianu[6] — zaczęła wymieniać. — Sok z żegawki[7] pomoże pozbyć się grudek.

— Żegawkę macie pewno pod chatą — Wiedma zwróciła się do kobiety. — Zbierać codziennie po rosie, zalewać wrzącą wodą i trzymać chwilę pod przykryciem, aż ciepłe się zrobi. Niech wasz dużo pije. Do żegawki dodacie podagrycznik. A z korzenia łopianu zrobicie odwar[8].

— Przynieś z owinu podagrycznik i łopian — nakazała Biwii. Dziewczyna z ulgą ruszyła w stronę szopy. Dopiero co wczoraj skończyła oczyszczać korzenie młodego, wiosennego łopianu. Drugie ziele też już znała.

— Jutro będziem na przysiółku, to do was zajrzym. Zaklęcia trza odprawić — usłyszała, jak stara mówi do kobiety w chustce.

Gdy wracała z owinu, Wiedma właśnie kończyła wypytywać kobietę, co jadają na co dzień.

— Szczawiu ani grochu mu nie podawajcie. A jak wisznie będą, niech ich dużo je. Zasuszcie mu, to potem kompot wiszniowy będziecie warzyć.

— A ja wam mówię, że to przez sąsiadkę. Ona ma takie uroczne oczy, że jak pojrzy, to aże przeszywa. Ać była u was kilka dzionków temu — perorowała druga kobieta, zwracając się do tej w chustce.

— Ta ciągle swoje. Blekotu[9] się najedliście? Soli chciała nabyć — odparowała pierwsza. — Sól odstrasza złe moce, chroni od uroków. Uciekałaby przed słonym, a nie prosiłaby, iżby jej dać.

— Ja wam mówię. Jak pojrzała na moją krowę, Mućka mleka przez tydzień nie dawała.

— Bo jakby wasz nie zgonił biduli, toby i mleko miała — kobieta w chustce twardo broniła sąsiadki.

— Do Peruna! Urok waszemu mężowi zadała, a wy jej jeszcze bronicie? — oburzyła się ta w czepcu.

— Sól odstrasza złe, a u nas soli pod dostatkiem — odparła małżonka chorego na podagrę. — Bo mój w żupach solnych robi — wyjaśniła wiedźmom. — Dlatego ja tu wam za poradę dwa garnce soli przyniesłam.

Druga, nie chcąc w niczym ustąpić sąsiadce, też się zwróciła bezpośrednio do starej wiedźmy:

— Ja się wolę od uroków ustrzec. Widać sól nie ma takiej mocy. Nie będę czekała aż mnie jaki paralusz[10] chwyci i dlatego się tu do was, Wiedmo, wybrałam. Bo tu samo plucie nie wystarczy.

— Młoda Wiedma wam podpowie, jak się przed urocznymi oczami a i złymi zaklęciami ustrzec — odparła staruszka.

— Urwijcie ruty[11] i noście w kaptordze dzień i noc. Ona nawet przed bazyliszkowymi[12] oczami uchroni — Biwia musiała pokonać nieśmiałość, służąc potrzebującej radą.

— Tylko tyle? — zapytała zawiedziona kobieta.

— Możecie też wziąć trzy pazury kreta, oko borsuka i wnętrzności żaby. To wszystko polać krwią z czarnego kura[13], zarżniętego na rozstaju dróg, gdy Miesiąc jest w nowiu. Potem zmieszać z niedźwiedzim sadłem i posypać popiołem ze spalonej osiki. Po trzech dniach pomazać tym ciało, a uroczne oczy odwrócą się — przedstawiła alternatywną recepturę Wiedma.

— Do Peruna! Żabę to ja jeszcze najdę, ale oko borsuka? I kreta upolować! Hm. Do nowiu jeszcze daleko. A kur nie może być taki nakrapiany? Albo biały z czarnymi piórami na szyi?

— Czarny — ucięła krótko Wiedma.

— Oj, tyle fatygi — rzekła zafrasowana kobieta w czepcu. — Kobiałkę jajek wam tu przyniesłam za poradę — postawiła koszyk z darami pod stopami wiedźm. — To mnie już mus iść, iżby za dnia czarnego kura po domach poszukać. Może gdzie dostanę? — dodała.

Kobieta poprawiła czepiec, z desperacją szarpnęła suknią i na odchodnym zwróciła się do sąsiadki:

— Mój czeka w łodzi, to was też przewiezie, jak i nas przywiózł.

— A podwika[14]? — spytała kobieta w chustce, pokazując na młodą dziewczynę, siedzącą na samym brzeżku ławy. Dziewczątko rzeczywiście do tej pory ani razu się nie odezwało.

— Ja wrócę z przewoźnikiem albo wpław popłynę — odparła cichutko, przestraszona nagłym zainteresowaniem.

— Wpław? Przed świętowaniem Stada[15]? Chceszli, żeby cię utopiec[16] pochwycił? — zbulwersowała się kobieta w czepcu. — Jak tam sobie chcesz. Może cię za żenę[17] weźmie. Teraz na pewno szuka jakiej podwiki do swaćby[18].

Machnęła ręką na dziewczynę. Kobiety ruszyły w drogę. Ta w czepcu żywo gestykulowała, co chwila chwytając się za głowę. Druga szła, milcząc. Przyciskała do piersi zawinięte w zapasce zioła, mające uleczyć jej męża.

— Przecie taka maść zmieszana z krwią po trzech dniach będzie wydawać paskudną woń — rozmyślała na głos Biwia.

— Acz jak się taką omaści, każdy ją ominie z daleka. I ten z urocznymi i ten z nieurocznymi oczami — uśmiechnęła się Wiedma.

— Dlaczego nie wolała ruty? Rośnie jej pod dostatkiem.

— Niektórym się zdaje, aczli więcej w co trudu włożą, to pewniejszy będzie skutek — odparła staruszka z westchnieniem. — No i będzie miała o czym opowiadać.

— A ty czego chcesz, dziecino? — stara zwróciła się do nieśmiałej zielonookiej dziewczyny. — Sercowe strapienia?

Dziewczę pokiwało głową i spuściło wzrok.

— Wy wszytko wiecie, Wiedmo.

— Do tego nie trza jasnowidzieć. Miętosisz ten lubczyk[19] w garści, aż ci ręce zzieleniały.

— Bo ja go podaję memu oblubieńcowi już wiele dzionków, a on nic, ani myśli o swaćbie. Może lubczyk nie taki? — wyciągnęła w stronę starej wiedźmy dłoń ze zmiętym zielskiem.

— A ty chcesz, żeby cię za żenę wziął i stadło z tobą założył?

— No tak. Jak każda — odparła zawstydzona dziewczyna.

— Lubczyk dziecino — zaczęła wyjaśniać Wiedma — to pomaga w afekcie[20], ale nie zmusi młokosa do ustatkowania. Wrzuć do ognia zdechłego nietoperza. Potem weź jego gnatki. Tylko uważaj — te w kształcie wideł odpędzają miłość, a te jak grabie — przyciągają.

— Drwicie ze mnie jak z tamtej w czepcu? — spytało nieufnie dziewczę.

— Ja z niej nie drwiłam. Każdy wybiera taki lek, jaki mu odpowiada — odparła poważnie starucha. — Jest też inna rada na twe troski. Trza nosić w kaptordze kawałek sznura wisielca. Oderwij z takowego powrozu jedno włókno i wrzuć lubemu do piwa. Obaczysz, że uchwyci kawalera. Młodzian będzie jak pies na niewidzialnym sznurze.

— Skąd ja wezmę nietoperza, a tym bardziej sznur wisielca? — zmartwiło się dziewczę. — Jeden sąsiad to się powiesił na jabłoni dwie wiosny temu i nikt go nie chciał tknąć, bo mówili, że nieczysty. Już taki smród się rozchodził, że trzeba było z daleka omijać. Wreszcie dali wędrownemu cały wór słoniny, żeby wisielca zdjął i zakopał za siołem. To go wziął razem ze sznurem.

— Wędrowny go ze sznurem na pewno nie zakopał. Kto by tam się takiej nawęzy pozbył — Wiedma uśmiechnęła się cierpko. — Idźcie obie — zwróciła się do Biwii i zatroskanej dziewczyny. — W owinie do belki na górze jest przytroczony sznur. Weźcie kozik od Miłosza i odetnijcie powróz tak na pół paznokcia.

Po chwili obydwie panny z przejęciem majstrowały przy narzędziu, które kiedyś przyniosło komuś śmierć.

— Jak cię wołają? — spytała Młoda Wiedma.

— Libusza — odparło zielonookie dziewczę.

— Gdzie będziesz świętować Sobótki[21]?

— Na Bukowym Grabie. Przyjdziesz?

— Nie wiem. Obaczę, co Wiedma powie — oparła. — A jaki jest ten twój luby? — spytała z ciekawością.

— Rosły i silny jak dąb. A jak się uśmiechnie, aże jaśniej się robi. I tak na mnie patrzy, że czuję, jakby sama Łado[22] na mnie zstępowała.

— Oj, miły ci jest — westchnęła Biwia.

— A ty nie masz jeszcze oblubieńca? — spytała Libusza.

— Nie. Tu tylko starzy albo chorzy bywają. A i czasu na miłowanie nie ma — westchnęła Młoda Wiedma. — Ty nie musisz nawet czarów używać na tego swojego. Masz oczy jak młode listki brzozy, możesz zauroczyć każdego.

— Ja tam wolę mu do piwa wrzucić włókno powrozu. To pewniejsze. Nawet jak oczy zamknę, to się mi nie urwie — stwierdziła rozsądnie.

Po chwili Libusza oddalała się z Miłoszem w stronę łodzi. Wiedma trzymała w ręku dwa kabłączki z brązu — dar za pomoc w swaćbie. Odwróciła się w stronę Biwii i zawiesiła je na krajce opasującej czoło dziewczyny, tuż przy skroniach.

— Na Sobótki jak znalazł — stwierdziła, z satysfakcją przyglądając się Młodej Wiedmie. — Pasują do twych żywicznych oczu.

[1] Kabłączek — wczesnośredniowieczna ozdoba słowiańska w kształcie otwartego krążka; noszona przez niewiasty; kabłączek skroniowy.

[2] Kraśny — czerwony.

[3] Chodać — chodzić.

[4] Podagra — artretyzm, dna moczanowa, objawiająca się ostrym zapaleniem stawów, bolesnym obrzękiem.

[5] Podagrycznik — podagrycznik pospolity, roślina lecznicza o właściwościach moczopędnych i przeciwzapalnych; obecnie bardzo popularna na terenie Polski jako trudny do usunięcia chwast.

[6] Łopian — jako roślina lecznicza wspomaga trawienie, łagodzi bóle reumatyczne, usuwa toksyny, ma działanie przeciwgorączkowe.

[7] Żegawka — pokrzywa. Pokrzywa zwyczajna jest bardzo przydatna w ziołolecznictwie. Uzupełnia niedobory żelaza, ma właściwości moczopędne, ściągające, przeciwzapalne i wiele innych.

[8] Odwar — uzyskuje się w wyniku gotowania, w przeciwieństwie do naparu powstającego poprzez zalanie wrzącą wodą (bez gotowania).

[9] Blekot — blekot pospolity to roślina trująca, o liściach podobnych do pietruszki.

[10] Paralusz — paraliż.

[11] Ruta — ruta zwyczajna jest rośliną leczniczą o właściwościach rozkurczowych i moczopędnych, ma też właściwości poronne; w kulturze Słowian roślina magiczna, chroniąca przed złymi czarami.

[12] Bazyliszek — mityczne stworzenie będące kompilacją koguta, węża i żaby; niebezpieczne, gdyż zabijało wzrokiem.

[13] Kur — kogut.

[14] Podwika — młoda kobieta.

[15] Stado — słowiańskie święto wiosny, płodności. Wspomina o nim w kronice Jan Długosz.

[16] Utopiec — demon wodny, stawał się nim zazwyczaj człowiek, który się utopił.

[17] Żena — żona.

[18] Swaćba (swadźba) — małżeństwo, słowiańska ceremonia zawarcia ślubu.

[19] Lubczyk — roślina lecznicza, ale też przypisywano jej właściwości magiczne, miała przynosić szczęście w miłości; uważana za afrodyzjak.

[20] Afekt — miłość, uczucie.

[21] Sobótki — palenie ognisk połączone z obrzędami i tańcami; poprzedzały święta Stada lub Noc Kupały.

[22] Łado — według Borysa Rybakowa bóstwo związane z miłością i wegetacją; używano też tego słowa na określenie oblubieńca (wg Aleksandra Brücknera).

Pójdźka

Kończyły już obchód drugiej wsi. Wstępowały tu i ówdzie do chorych, ciężarnych czy uskarżających się na uroki, rzucone przez nieprzychylnych ludzi. Nie wchodziły nigdy do chat nieproszone, bo było też wielu takich, którzy na ich widok pluli i chowali się w obawie przed czarami. Wieść o ich pobycie szybko się rozchodziła. Przychodzili do nich z różnymi problemami. To prosili o okadzenie nowej chaty. To znów pytali, co zrobić z ropiejącą raną. Zasięgali rady, jak uspokoić wciąż płaczące niemowlę. Albo chcieli, żeby sprawdzić, czy dziecko w łonie dobrze ułożone do porodu. Tacy chętnie u siebie gościli wiedźmy, częstowali je, czym mogli. Zapraszali na świętowanie w najbliższych dniach i modlitwy o plony. Pojawiali się też tacy, którzy dopytywali, jak dokuczyć złośliwej sąsiadce.

Wyszły już poza wieś i zatrzymały się zmęczone przy kamieniu pod lasem. Łąka maiła się różnymi barwami kwiatów. Biwia zaczęła zbierać rumiany i inne zioła, ale tym razem nie do suszenia, tylko ot tak dla przyjemności. Usiadła obok swej nauczycielki i zaczęła pleść wianek na głowę.

— Na Bukowym Grabie byś chciała Sobótki świętować? — spytała Wiedma.

— Jak mi pozwolicie — odparła, pochylając się nad wiankiem.

— A na Białą Górę na sabat[1] nie chcesz?

— Pójdę, gdzie każecie. Ale na Bukowym Grabie Bartus też pewno będzie, a dawnom go nie widziała — westchnęła dziewczyna.

— Po tańcach i śpiewach Bartus pobiegnie za jaką pięknolicą, a ty?

Biwia nic nie odpowiedziała. Staruszka bacznie się jej przyjrzała.

— Gdy brat twój będzie oddawał cześć Mokoszy, to i ty byś chciała, bo wy za jedno odczuwacie. Aczli upatrzysz sobie młodzieńca, to i dobrze. Trza Matkę Ziemię pobudzić do płodności, by piękny plon wydała. A niewiasta i mąż we wspólnym uścisku taką moc jej posyłają. Ale tyś jest wiedźmą i nie możesz o tym zapomnieć. Tobie nie jest pisane zakładanie stadła. Raduj się życiem z innymi, nie folguj sobie w tym względzie, ale oblubieńca do swaćby nie szukaj.

Biwia w zamyśleniu wiła wianek. Rozważała słowa swej nauczycielki. Wydawało się, że dyskutowała sama ze sobą. Toczyła jakąś wewnętrzną walkę.

— Wiesz, jak unikać macierzyństwa, nie wyrzekając się radości spółkowania? — spytała staruszka.

— Nie wiem — odparła dziewczyna.

— Trza do kurzego jaja wpuścić parę kropel krwi miesiączkowej, zakopać pod chatą na dziewięć nocy, poczem wyjąć i spalić w ogniu. Potem musisz młodzieńca napoić wywarem z wysuszonych jąder bezpłodnego wołu, a sama wypić sproszkowaną macicę łasicy — zaczęła stara.

— Wiedmo, przestań! — Biwia znała już ten ton udzielania magicznych rad.

— No dobrze. To od razu przejdę do tych prostszych — uśmiechnęła się stara. — Wrzucisz do studni wydmuszkę z jaja kurzego, wypełnioną ziarnem maku, trzykrotnie wypowiadając zaklęcie: Toń ziarno płodności, chłoń wodę, bo ja płodną być nie mogę. Pij rano i wieczorem nalewkę z owoców jałowca i ruty. No i żuj to — Wiedma ściągnęła z baldaszka dzikiej marchwi garstkę nasion.

— Wiedmo! — usłyszały z dala wołanie. Biegł ku nim młody mężczyzna. Przytrzymywał szerokie szarawary[2] pod rozchełstaną koszulą.

— Gdym z pola wracał, dopierom usłyszał, że wiedźmy były w naszym siole. A u nas w chacie zgryz wielki. Wróćcie, proszę, i pomóżcie nam w kłopocie. Ja was za to powieziem wozem do samego Lędo.

Stara powoli wstała z kamienia. Biwia założyła na głowę wianek i podała nauczycielce rękę.

— Co was trapi, gospodarzu? — spytała Wiedma.

— Już dwie noce z rzędu pójdźka[3] woła do Nawii[4]. Siada na lipie tuż przy naszej chacie i przywołuje na tamten świat. Ojciec, jak ją posłyszał dwa wieczory temu, tak leży bez życia i czeka na śmierć. Co dzień rano moja znajduje na jego posłaniu krew. Skądś mu się puszcza.

— Mówi co? — zainteresowała się staruszka.

Szła powoli, wspierając się z jednej strony na swej uczennicy, a z drugiej na kosturze. Mężczyzna co chwila przyspieszał kroku, ale musiał się zatrzymywać i czekać na kobiety.

— Nie. Krew mu gardło zalała i stracił mowę.

— To mu się gębą puszcza posoka? Niedobrze — westchnęła wiedźma. — Oj, zejdzie nam nocka, zejdzie — westchnęła.

Dadźbóg już powoli zmierzał ku zachodowi, gdy kobiety weszły do chaty chorego. Izba była obszerna. Mężczyzna leżał na usłanej skórami, szerokiej ławie. Wydawało się, że spał. Miał siwe włosy, rozrzucone w nieładzie, twarz ziemistą, zszarzałą. Otwarte, głęboko zapadnięte usta w bezzębnej szczęce były pokryte strupami zaschniętej krwi.

— Toż on ma strupy jak od ugryzień — szepnęła przejęta Biwia.

— Mało krwi w nim — stwierdziła Wiedma, trzymając kciuk na przegubie dłoni starca.

— Wyjdźcie — zwróciła się do gospodarzy. — Wrócicie, jak pierwszy kur zapieje.

Małżonkowie zabrali swoje pledy i wyszli z ociąganiem. Kiedy zamknęli drzwi, Wiedma odwróciła się do swej uczennicy. Ta aż się cofnęła, przerażona jej wyrazem twarzy. Szeroko otwarte oczy, jak u kogoś obłąkanego, i bladość nie wróżyły nic dobrego.

— Masz przy sobie kaptorgę? — spytała.

— Nigdy się z nią nie rozstaję — odparła dziewczyna, wyciągając zza dekoltu sukni woreczek, który otrzymała po inicjacji.

— Musimy się spieszyć, zanim zmrok zapadnie. A dziś szybko to nastąpi, bo Miesiąc w nowiu — rzuciła starucha i wyciągnęła zza pazuchy kozik. Podała go dziewczynie.

— Zakreśl koło, ale mocno, iżby linia była wyraźna.

Biwia wiedziała już, że Księżyc w nowiu sprzyja złym demonom i duchom. Z pośpiechem więc wbiła ostrze noża w twarde klepisko. Powoli na kolanach okrążała ławę, na której leżał starzec.

— Stawiam zagrody, by złe nie wyrządziły nam szkody — szeptała.

Wkrótce krąg został zamknięty i ostatnie zaklęcia zamykające wypowiedziane.

Wiedma w tym czasie wyciągnęła z wora, który ostatnimi czasy nosiła za nią Biwia, gałązki ruty. Rozrzuciła je po podłodze wewnątrz kręgu. Część wrzuciła do paleniska. Chata wypełniła się mocnym zapachem ziela. Starucha wysupłała czarne, zasuszone kulki.

— Trzy owoce wilczej jagody dla ciebie i trzy dla mnie, abychmy widziały lepiej w mroku. Pogryź i połknij — wyciągnęła drżącą dłoń. Biwia wybrała je z garści staruszki i posłusznie rozgryzła.

— Teraz weź pod język jarzębinę — rozkazała Wiedma. — Chroni przed złymi duchami. Wyjdziesz z chaty i poszukasz tarniny albo głogu. Potrzebujemy do ognia. I niech Swarożyc Ogień, syn Pana Nieba, nam sprzyja i pomoże się ustrzec przed złym — dodała.

Dziewczyna wyjęła z woreczka owoce jarzębiny. Włożyła kilka z nich pod język. Starucha zrobiła to samo. Potem wrzuciła do jej kaptorgi główkę czosnku.

— Jakby się okazało, że to wąpierz[5] — wyjaśniła. — Daj kozik. Tu sam krąg może nie starczyć. Trzeba znak gwiazdy nakreślić.

Dziewczyna oddała nóż. Zaczynała już odczuwać działanie wilczej jagody. Zmysły powoli się wyczulały, źrenice rozszerzyły. Spojrzała swymi sarnimi oczami na staruchę. Źrenice Wiedmy zasłoniły całą półprzezroczystą tęczówkę. Wszystkie dźwięki dochodziły do nich ze zdwojoną mocą. Słyszały płytki oddech chorego i uderzenia jego serca.

Biwia wyszła z chaty. Obraz na chwilę się rozmazał. Poczuła zawrót głowy. Oparła się o ścianę i zamknęła oczy. Gdy je otworzyła, zobaczyła już całkiem wyraźnie głóg rosnący nieopodal lipy. Podeszła do rozłożystego krzewu i poprosiła go o użyczenie kilku gałęzi. Zaklinając półszeptem obłamywany głóg, nasłuchiwała, rozglądając się co chwila.

Robiło się coraz ciemniej. Młodej Wiedmie nie przeszkadzał zmrok, gdyż poszerzone źrenice wychwytywały każdy szczegół. Nagły trzepot skrzydeł przestraszył ją. Szarpnęła ręką i zahaczyła o kolczastą gałąź. Poczuła delikatne pieczenie. Krople krwi zaczęły leniwie wybrzuszać się na opuszku palca. Włożyła go do ust, wysysając słodkawą posokę.

Na lipie usiadła pójdźka. Odwróciła głowę jak koło w żarnach i z zainteresowaniem obserwowała dziewczynę. Nie okazywała żadnego lęku. Biwia powoli, nie spuszczając z niej wzroku, ruszyła w stronę chaty. Gdy była już blisko drzwi, powietrze przeszył piskliwy wrzask. Biwia już wiele razy słyszała pójdźki i wiedziała, że wydają różne dźwięki, wszystkie brzmią jak rozdzierający kobiecy krzyk. Ten odgłos był jednak bardziej przerażający niż wszystkie dotychczas. Z łatwością można było usłyszeć, jak sowi pisk układa się w słowo „Pójdź!”.

Biwia w jednej ręce trzymała gałęzie głogu, drugą chwyciła krawędź drzwi, pociągnęła je, zostawiając na drewnie plamkę krwi. Wsunęła się szybko do chaty i zawarła wejście.

Ujrzała Wiedmę, stojącą w środku pentagramu oraz koła. Zachrypniętym głosem nuciła zaklęcia. Coś uderzyło o zamknięte drzwi. Biwia przerażona wbiegła w ochronne ramy pięcioramiennej gwiazdy. Stara, trzymając w dłoniach czosnek i osikowy kołek, nie przestawała śpiewać. Dziewczyna zwróciła uwagę, że bicie serca chorego starca przyspieszyło. Otworzył oczy, klatka piersiowa zaczęła mu się unosić w niespokojnym oddechu.

Młoda wiedźma wrzuciła głóg do ognia. Gdy płomień, skwiercząc, zaczął obejmować wilgotne gałęzie, coś zaczęło skrobać w drzwi. Po chwili zaskrzypiały i uchyliły się.

W wejściu stanęła niewielka istotka. Wyglądała na dwuletnie dziecko. Stwór otrzepał się. Wokół posypały się sowie pióra. Dziecko stało na przykurczonych nogach. Długie, zlepione od brudu włosy opadały mu na plecy i ramiona. Płócienne giezło, zwisające na nim w strzępach, było pokryte błotem i plamami krwi. Oczy szeroko otwarte przypominały ślepia sowy.

Widok kobiet otoczonych ochronnym okręgiem i pentagramem zdziwił pokraczną istotę. Pochyliła się jak do skoku, przestępując nerwowo z nogi na nogę. Dym, rozchodzący się po chacie, drażnił ją. Próbowała się go pozbyć, pocierając szponiastą łapą po nozdrzach.

Starzec powoli odwrócił głowę w stronę małej bestii. Potworkowatemu dziecku zabłysły oczy. Otworzyło usta, odsłaniając nienaturalnie duże zęby i wyraźnie odstające kły. Wrzasnęło rozdzierającym sowim wrzaskiem i skoczyło w stronę chorego. Niewidzialna ściana pentagramu zatrzymała je. Zawyło boleśnie jak oparzone i skuliło się. Po chwili znów przyczaiło się do skoku i ponownie zaatakowało. Skutek był ten sam, tylko rozdzierający sowi wrzask przeszedł w płacz cierpiącego dziecka. Mała bestia, zawodząc, zaczęła osłaniać głowę szponiastymi rękami, jakby broniła się przed uderzeniami.

— Nie! Dziadzia! Nie! — wrzasnęła i wyskoczyła przez uchylone drzwi.

Po chwili usłyszały ruch przy chacie, szamotaninę, wierzgnięcia kopyt i bolesny ryk krowy. Biwia chciała wybiec, zobaczyć, co się dzieje, ale Wiedma powstrzymała ją, chwytając za rękę. Stara odwróciła się i spojrzała na leżącego. Dziewczyna podążyła za jej wzrokiem. Patrzył na drzwi chaty. Bruzdy pod oczami były wilgotne od łez.

Niewiasty wraz z chorym czekały w zamkniętym kręgu i pentagramie aż do świtu. O brzasku weszli do chaty gospodarze. Zobaczyli zmęczone, niewyspane kobiety przytulone do siebie u stóp ławy, na której leżał starzec. Wiedma z trudem podniosła się i usiadła na łożu chorego. Biwia zaczęła zbierać rzeczy.

— Wiecie już, co ojcu dolega? — spytał gospodarz domu.

— Sumnienie[6] — odparła krótko stara wiedźma.

— Sumnienie? — powtórzyła ze zdziwieniem gospodyni.

Podeszła do teścia. Zaczęła mu poprawiać posłanie. Przyglądała się z ukosa wiedźmie, która uporczywie wpatrywała się w leżącego. Wiedma odsunęła usłużne ręce młodej gospodyni. Pochyliła się nad chorym i chwyciła go za poplamioną krwią koszulę.

— Gdzieś je zakopał? — rzuciła krótkie pytanie.

Starzec z przerażeniem otworzył oczy. Przez chwilę patrzyli na siebie w milczeniu.

— Gdzie? — powtórzyła.

Chory wyciągnął drżącą dłoń i wskazał kierunek. Starucha puściła jego odzienie, wstała, pochyliła się, podnosząc z ziemi drewniany kołek. Pokracznie ruszyła ku wyjściu. Biwia usłużnie podała jej kostur. Gospodarze w milczeniu podążyli za czarownicami. Wyszli przed chatę. Wiedma przeszła jeszcze kilkanaście kroków w stronę, którą wskazał starzec, i długo spoglądała na mieniącą się wiosennymi barwami łąkę, na której skraju rosły dwie lipy.

— Tam najdziecie ciało. Gdy je wygrzebiecie, tym przebijcie — podała gospodarzowi osikowy kołek. — Utnijcie też głowę i połóżcie w nogach twarzą do ziemi.

— Jakie ciało? — spytała przerażona gospodyni. — O czym ty mówisz, Wiedmo?

Kobieta miętosiła zapaskę. Spoglądała to na męża, to na wiedźmy, to znów na lipy.

— Było u was czędo[7]? Takie około dwóch, trzech wiosen? Dzieweczka? — Wiedma zwróciła się do pytającej.

— O Nyjo! Pani Nawii! Nasza Miłka tam leży? — zapytała z niedowierzaniem kobieta. — Skąd? Jak? — i rozpłakała się na dobre. — Dwie wiosny miała. Zniknęła nagle, bez śladu. Wołaliśmy, szukali. A ona tu… tak blisko… — opowiadała, wycierając co rusz nos w zapaskę. –Jak to się mogło stać? Kto to uczynił? Dlaczego?

— Dobrze wiecie dlaczego — odparła czarownica.

Małżonkowie spojrzeli na siebie. Zrozumieli, że przed Wiedmą nic się nie ukryje.

— Była taka krasna. Miała wielikie, mądre oczyska i jasne włoski. Tylko te zęby. Oseski rodzą się bez nich, żeby nie ranić karmiących macior[8]. A ona już taka przyszła na świat. Z zębami — zaczęła opowiadać młoda gospodyni.

— Nie chcieliśmy pokazywać sąsiadom, żeby zemsty dziecku nie robili — dodał gospodarz. –Nigdzieśmy nie chodzili i nie gościli nikogo, nawet rodziny. Jak chcieli k nam zajść, gadaliśmy, że chora, że musi wydobrzeć.

— Ktoś się jednak zwiedział — stwierdziła żona.

— Ktoś? Jak nic ojciec wasz zatłukł wnękę[9] — orzekła Wiedma. — Tak się tych zębów bał, ale nie pomyślał, że takie dziecię to i dwa serca ma i dwie dusze. Teraz jedna w Nawii odpoczywa od świata, a druga zemsty szuka. Wasza córka przedzierzgnęła się w strzygę[10].

Kobieta zdarła z głowy zawój, usiadła na ziemi i zaczęła zawodzić. Mąż odwrócił się od pozostałych i ukrył twarz w dłoniach.

— A niechby mu wyssała całą krew! Żeby tak jutrzenki nie dożył! — zaczęła złorzeczyć zrozpaczona białogłowa. — Nie będziemy jej ruszać. Żadnego ucinania głowy i przebijania kołkiem. Nie pozwalam! Moje dziecię! — zawodziła.

Wiedma dotknęła ramienia mężczyzny. Opuścił ręce. Miał wilgotne, przekrwione oczy.

— Musicie zrobić, com rzekła. Zeszłej nocy strzyga spiła posokę z waszej krowy. Będzie tak co noc przychodzić. A krwi dziadowi jednemu na długo nie starczy, iżby się posiliła.

Mężczyzna skinął głową. Wiedma rozejrzała się. Swaróg piękną pogodą powitał nowy dzień. Ptaki śpiewały, świergotały, zajęte godami nie zwracały uwagi na dramat dwojga ludzi. Pszczoły, trzmiele i bąki na swój sposób wtórowały w wiosennym chórze. Przyroda rozbudzała się do życia.

— Na nas już czas. Gospodarzu, obiecaliście odwieźć. Młoda Wiedma musi się wyspać, bo tej nocy Sobótki — przypomniała staruszka.

[1] Sabat — zlot czarownic.

[2] Szarawary — szerokie, bufiaste spodnie.

[3] Pójdźka — ptak z rodziny puszczykowatych, według wierzeń niekiedy wzywa do krainy zmarłych.

[4] Nawia — miejsce, gdzie według Słowian podążają duchy zmarłych.

[5] Wąpierz — zmarły, którego ciało nie zostało spalone, wstający z grobu, by żywić się krwią żywych; późniejsze nazwy to: upiór, wampir.

[6] Sumnienie — archaiczna forma słowa „sumienie”.

[7] Czędo — dziecko.

[8] Maciora — matka.

[9] Wnęka — wnuczka.

[10] Strzyga — krwiożerczy demon żeński.

Stado

Stado — wiosenne święto płodności czcili wszyscy. W chatach unosiła się pod ślemię[1] i dalej poza strzechę woń pieczonych kołaczy i świeżego tataraku rozdeptywanego na klepiskach. Domostwa przyozdabiano liściastymi gałązkami i wznoszono modlitwy do Peruna, pana burzy i grzmotów, prosząc, by oszczędził umajony na zielono dobytek. Pasterze wyganiali na pastwiska krowy i woły, które ze zdziwieniem potrząsały ukwieconymi rogami. Dorośli ucztowali i obserwowali, jak młodzi konkurują w rozmaitych zabawach oraz zawodach. Gromady dzieci przewalały się po stokach wzgórz, na których palono ogniska. Ciepłe noce zachęcały do zabawy. Echo roznosiło wesołe śpiewy i klaskanie, towarzyszące tańcom.

Biwia po kąpieli rozczesywała włosy rogowym grzebieniem i nuciła piosenkę, którą śpiewała jej i bratu mama, gdy byli jeszcze mali. Myślami była przy Bartusie. Poprzednimi laty jako dzieci wybrane, niczym Lel i Polel — święte bliźnięta[2], inicjowali Stado. Ich zadaniem było wykrzesać dla mieszkańców wioski żywy ogień. Potem rozżarzano w nim drewniane koło, symbol Słońca, i tocząc je za pomocą długiej żerdzi, roznoszono znamię Swarożyca do wszystkich domostw w osadzie. Tym samym zarzewiem rozpalano na pobliskim wzgórzu ogniska zwane Sobótkami.

Wspomnienia minionych świąt to nie jedyny powód rozmyślań o Bartusie. Od wielu dni czuła napływ bardzo silnych emocji ze strony bliźniego brata. Chwilami była to jakaś irracjonalna radość, wręcz euforia, innym razem dojmujące przygnębienie. Miała wrażenie, jakby jakaś wszechwładna moc zaprzątnęła jego umysłem i sercem. Martwiła się o niego i z niecierpliwością czekała na spotkanie.

Na wilgotne włosy nałożyła świeżo upleciony wianek i rozejrzała się za Miłoszem, który miał przygotować dla niej łódź. Zobaczyła, jak stoi pośród drzew na niewielkim wzniesieniu w pobliżu chaty. Często tam chodził i zostawiał różne smakołyki. Domyślała się, że to dary dla zmarłych.

Zdarzało się, że przy świetle Miesiąca widywała tam małą dziewczynkę w srebrzystej sukience. Gdy podchodziła do niej, dziecko rozpływało się w księżycowej poświacie. Wiedma, która zawsze chętnie opowiadała jej o demonach wodnych, powietrznych, leśnych, polnych, górskich duchach opiekuńczych, zmorach, wąpierzach, zapytana o księżycowe dziecko zbywała ją milczeniem.

Miłosz już zbliżał się szybkim krokiem, na jego twarzy malowało się podekscytowanie. Z dumą wręczył dziewczynie wiklinowy kosz, którego zawartość okryta była białą chustką. Biwia spojrzała z wdzięcznością w jego niedowidzące oczy. Z radością przyjęła dar i zajrzała do kobiałki. Pod płócienną szmatką leżał pulchny, pachnący kołacz oraz niewielkie gliniane naczynie z wieczkiem, kryjące złocisty miód.

— Będzie czym świętować. Dziękuję — uśmiechnęła się do zadowolonego z siebie mężczyzny.

Z owinu wyszła Wiedma. Niezgrabnie splatała długie łodygi ziela.

— Opasz się piołunem[3] dla ochrony — nakazała, oplatając nim kibić dziewczyny.

— A wianka na wodę nie puszczaj, żeby który młodzian nie wyłowił go. Bo jak se umyśli, że ma do ciebie prawo, to tylko kłopot z nim będzie.

Tak wyposażona Młoda Wiedma udała się w stronę cypla, by przeprawić się na drugi brzeg jeziora. Wkrótce przycumowała łódź i szybkim krokiem ruszyła wydeptanymi ścieżkami w stronę Bukowego Grabu. Ludzie z sąsiednich wiosek powoli się schodzili. Nieśli pledy, kosze pełne prowiantu. Czuła, że Bartus jest już bardzo blisko. Widocznie wyszedł jej naprzeciw. Zbliżała się do rzeki zwanej Sanem, która swymi meandrami prowadziła do stóp wzgórza. Na jej brzegach roiło się od młodzieży. Dziewczęta puszczały wianki, które młodzieńcy usiłowali pochwycić, bo zdobywając je, zdobywali przychylność ich właścicielek. Młodzi żartowali, dokuczali sobie, było wesoło i gwarno. Nieco dalej brzeg piął się prawie pionową skarpą, w tym też miejscu gaj schodził do rzeki. Biwia zobaczyła Bartusa stojącego na skraju lasu, spoglądającego na nurt wody. Trzymał w ręku mokry wianek. Był tak zamyślony, że poczuł jej obecność dopiero, gdy była tuż przy nim. Odwrócił się. Ich bursztynowe oczy się spotkały. Siostrze wystarczyła ta chwila, żeby zrozumieć, co się dzieje. Wpadli sobie w objęcia.

— Kim ona jest? — spytała.

— Wołają ją Kele.

— To jej wianek? — zagadnęła, nie przyglądając się zbytnio roślinnej plecionce.

— Tako. Jest najkraśniejszą dziewicą, jakom kiedykolwiek widział.

— Nie wątpię. Togodla[4] rozbudziła miłowanie w twym sercu, bracie. Poznam ją dziś?

— Nie wiem. Ona unika gromady. Ale dzisiaj obiecała mnie zaprowadzić do swych sióstr.

— To ty też przyprowadź swoją siostrzycę — zaproponowała.

Bartus wahał się. Sprawiło jej to przykrość. Wiedziała, że miłość to potężna moc. Bierze we władanie nie tylko serce, ale i duszę oraz rozum. Biwia miała dziwne uczucie, że traci brata.

— Zapytam ją — odparł. — Przyjdzie tu za chwilę z siostrami. — Póki co, mam znaleźć odpowiedź na jej zagadkę.

— Zagadkę? — zdziwiła się Biwia. — Jaką?

— Co to za kwiat, który przed ostatecznym rozkwitem został zerwany — powtórzył z uwagą usłyszane wcześniej pytanie. — Każdy kwiat przecież można zerwać, gdy jest pąkiem. Myślisz, że to chodzi o pąk? — poradził się siostry.

— Wszytkie kwiaty mają pąki. A tu rozchodzi się o ten jeden — odparła rezolutnie. Postanowiła zmienić temat:

— Jak się miewają rodzice i siostry?

— To może kwiat paproci, który rozkwita w najkrótszą noc? — rozważał, jakby nie słyszał ostatniego pytania.

— Paproć nie rozkwita, to jak zerwać kwiat, którego nie ma? — Biwia zniecierpliwiła się. — Pytałam, jak się miewa nasza rodzina.

— Ten kwiat już został zerwany — brat nie dawał się sprowadzić na inny temat.

Usłyszeli kobiece śmiechy i nawoływania. Powoli szarzało, więc trudno było dostrzec w leśnej gęstwinie rozradowane czymś niewiasty. Dziewczęta, ukryte w gąszczu, najwyraźniej przywoływały Bartusa. Młodzieniec zaczął się niecierpliwić.

— Wybacz, siostro, ale teraz cię ostawię. Pojdę szukać mej lubej. Dzisiaj święto Stada, a ja mam jej wianek. Może zostanie moją na zawsze.

Młoda Wiedma spojrzała na wspomniany wianek. Różnił się od tych, które panny plotły na Sobótki. Nie było w nim piołunu, dziurawca ani ruty — podstawowych ziołowych składników. Uwity był z konwalii i bluszczu[5]. Zaniepokojona dotknęła go. Poczuła tchnienie wiatru. Najpierw przeniknął ją chłód i uczucie pustki, potem pojawiła się jakaś euforia. Czyżby radość? Nie, to chyba nie radość. Radosną ekstazę zniekształcało pragnienie zemsty.

— Bracie, nie idź tam. Mam złe przeczucie — rzuciła koszyk i chwyciła go za ramiona.

Zdjął jej dłonie i przytrzymał przez chwilę. Wianek zsunął się na jej ręce. Parzył ją, jakby był z pokrzyw i ostu. Nadgarstki dziewczyny pokryły, rozlewające się pod skórą, bąble. Bartus nie zauważył tego. Śmiechy i śpiewy młodych niewiast zbytnio przyciągały jego uwagę.

— Biwio, kiedym cię błagał, byś nie szła do Wiedmy, nie usłuchałaś mnie. Zrobiłaś to, co chciałaś. Pozwól, że teraz ja zrobię, co zechcę. Pójdę tą drogą, którą ja wybiorę.

Puścił jej dłonie, chwycił wianek i odwrócił się. Ruszył w kierunku lasu, skąd rozlegały się śpiewy i perliste śmiechy dziewcząt.

— Bartusie! — zawołała młoda wiedźma. Obejrzał się. — Powiedz jej, że to ona!

— Że co ona? — nie zrozumiał.

— To odpowiedź na zagadkę. Ona jest tym kwiatem!

Po chwili młodzieniec zniknął za zielonymi krzewami gaju. Biwia została, wsłuchując się w pozornie beztroskie śmiechy i nawoływania. Chciała uszanować wolę brata, jednak niepokój o niego był silniejszy. Czuła, że łącząca ich nić porozumienia, współodczuwania urywa się. Wzięła koszyk i podążyła za nim. Poruszanie się o zmroku w gęstym lesie nie było łatwe. Przedzierała się na północ, skąd dochodziły głosy roześmianych kobiet. Dotarła wreszcie na polanę, ale nikogo już tam nie było. Po chwili znów je usłyszała, ale tym razem od wschodniej strony. Skierowała się zatem na wschód. Jednak przerwała marsz, gdy głosy zaczęły dobiegać od zachodu. Uświadomiła sobie, że traci orientację. Nie była też już pewna, czy słyszy niewiasty, które przywołały Bartusa, czy też ludzi świętujących nad rzeką i na pobliskim wzgórzu.

— Bełcie[6], dlaczego mnie zwodzisz? — spytała niewidzialnego demona lasu.

Bełt jednak, jak to miał w zwyczaju, nie odpowiedział. Trudno było więc stwierdzić, czy to jego sprawka czy owych niewiast, których wesoły nastrój niepokoił Biwię. Dziewczyna nie wiedziała już ani gdzie jest Bartus, ani gdzie Bukowy Grab. Zrezygnowana usiadła pod drzewem.

— Chyba tutaj spędzę tegoroczne Stado — mruknęła cicho i wyjęła z koszyka kołacz.

Bułka zapachniała. Dziewczyna oderwała kawałek, zamoczyła w bursztynowym miodzie i położyła pod grabem, gdzie odpoczywała.

— To dla ciebie, dobrochoczy[7]. Miej za mnie tu uszy i oczy.

Zasiadła do posiłku. Nagle gałąź drzewa zniżyła się i chwyciła złożoną przed chwilą ofiarę. Dziewczyna zerwała się przestraszona. Stała przed sporych rozmiarów grabem, który beztrosko podawał kawałek kołacza z gałęzi do gałęzi.

— No, wreszcie słodycz — usłyszała słowa przypominające poszum wiatru. — Zawsze tylko sól i sól. Niech no dorwę tego, kto rozpuścił plotkę, że tylko słone lubię.

— Dobrochoczy! — Biwia uradowana objęła pień grabu.

— No, krasna podwiko, słodki miód i kołacz, a do tego słodki dotyk piersi młodej niewiasty to nie lada gratka. Gotów jestem nie wypuścić cię z tego lasu — zaszumiał.

Dziewczyna zawstydzona odsunęła się od drzewa.

— Poczęstuj się jeszcze, dobry duchu lasu. Albo weź wszytko — uniosła koszyk w górę.

Po chwili dar powędrował w górę korony drzewa. Rozległo się mlaskanie i przyjemne mruczenie.

— Czego chcesz w zamian, piękna podwiko? — spytał dobrochoczy.

— Pomocy — odparła dziewczyna i opowiedziała mu o spotkaniu z Bartusem, o przerażającym wianku jego ukochanej i daremnych poszukiwaniach w lesie.

— Twój brat ruszył w pląsy z boginkami[8] — westchnął demon lasu. — Nie ma ratunku dla tego, kto zobaczył tańczące wiły. Ich szaleństwo stało się już i jego udziałem.

Biwia nie traciła jednak nadziei. Przecież spotkanie dobrego ducha lasu nie mogło być przypadkowe.

— Nie można temu jakoś zaradzić?

— Już go pewnie wciągnęły w odmęty rzeki albo zabawiły na śmierć. Mszczą się za to, że przedwcześnie odebrano im życie.

— Mszczą się — powtórzyła Biwia w zamyśleniu. — Tak właśnie to odczułam. Kwiat zerwany przed rozkwitem — dodała, przypominając sobie słowa zagadki. — Dobrochoczy, mój brat żyje! Ja to wiem! Dlatego muszę go odnaleźć. Wskaż mi, proszę, drogę do boginek.

Grab wzruszył konarami i rozłożył gałęzie jakby w geście bezradności.

— Mogę ci wskazać drogę na Bukowy Grab, gdzie ludzie świętują — zaszumiał.

— Jeśli zostawię tak Bartusa, nigdy sobie nie wybaczę. Sam mówiłeś, że grozi mu niebezpieczeństwo. Wszak imię twe znaczy tyle, co „dobrze chcący”. Pomóż mi, proszę. Zaprowadź ku boginkom.

Płócienna chustka, w którą zawinięty był kołacz, opadła na leśne runo. Biwia podniosła ją. Demon lasu westchnął:

— Chcę dobrze, togodla radzę wrócić do ludzi na wzgórze. Aleć skoroś uparta, spełnię twą prośbę.

Liście grabu zaczęły się poruszać, ocierać o gałęzie, wydając charakterystyczny, świszczący szum. Po chwili wokół konarów rozmigotały świetliki. Kłębiły się przez chwilę wokół korony drzewa, po czym ruszyły niczym świetlista, falująca kula.

— Świetliki zaprowadzą cię, mała wiedźmo, ale nie spodziewaj się, że odzyskasz brata.

Biwia w obawie, żeby nie stracić z oczu poruszającego się dość szybko drogowskazu, nie wybierała drogi, przedzierając się przez gęste krzewy, wysokie paprocie. Niespodziewanie potrącane, uśpione gałązki drzew smagały ją po twarzy, kolczaste jeżyny rozdrapywały skórę, rozdzierały suknię. Dziewczyna bezwiednie ścierała białą chustką krew, sączącą się z zadrapań. Wkrótce las zaczął się przerzedzać. Świetlikowa kula wtoczyła się na polankę i eksplodowała, rozsypując się na setki drobnych, migoczących punkcików, które rozproszyły się pośród drzew. Biwia została sama. Tak przynajmniej jej się wydawało.

Nagle poczuła piekący ból. Chwyciła za bolące ramię. Wtedy coś uderzyło ją w głowę. Osłoniła ją. Posypał się grad uderzeń, tym razem niezbyt bolesnych, ale nieprzyjemnych. Uświadomiła sobie, że to szyszki. Trudno było ocenić, skąd leciały, wydawało się, że ze wszystkich stron.

— Przestańcie! — krzyknęła, ale na próżno.

Wtulając głowę w ramiona, odłamała najbliższą gałąź, wybiegła na polanę i nakreśliła okrąg, szybko wypowiadając zaklęcie zamykające. Szyszki przestały w nią uderzać.

— Coś za jedna? Jesteś wiedząca? — w świetle coraz bledszego Księżyca zamajaczyła jakaś postać, niezbyt różniąca się od krzewu, zza którego się wychyliła.

Biwia nie odpowiedziała. Uważała, że nie ma jeszcze na tyle wiedzy i umiejętności, by nazywać się wiedźmą, ale też nie była już zwyczajną dziewczyną.

Kobieca postać wysunęła się i zbliżyła nieco, zachowując jednak spory dystans. Trudno więc było zobaczyć dokładnie, jak wygląda.

— Czego tu szukasz? Idź stąd! — krzyknęła zirytowana do nieproszonego gościa.

— Szukam Bartusa, mojego brata.

Śmiech, przypominający bardziej rechot, rozległ się z różnych stron. Najgłośniej śmiała się rusałka, która zaczęła rozmowę.

— Twojego? — spytała sarkastycznie. — On już nie jest twój. Należy do Kele, naszej siostry.

— Nie można im teraz przeszkadzać — wtrąciła inna, która bezszelestnie zbliżyła się do Młodej Wiedmy.

Nowa fala śmiechu rozniosła się po lesie. Dziewczyna odwróciła się. Tuż przy niej stała rusałka. Była naga, tylko jej piersi zasłaniały długie, ciemnozielone włosy.

— Siostra nie zaznała swaćby jako niewiasta, teraz musi sobie to odebrać — nimfa pokazywała wymownymi gestami, co teraz robi młoda para.

Rechot rusałek wzmagał się. Młoda Wiedma miała wrażenie, że boginki osaczyły polanę.

— Nie pozwoliła go wciągnąć w wir rzeki, bo rozwiązał jej zagadkę — krzyknęła inna z głębi lasu.

— Ale może się podzieli z siostrami — dodała ta, która pierwsza zaczęła rozmowę. — Tej nocy już pewnie nie, ale tyle pięknych nocy przed nami.

— Siostry! Świta już. Czas na spoczynek! — zawołała boginka stojąca tuż za wiedźmą.

— Poczekaj! — Biwia ponownie odwróciła się ku niej. — Dam ci płócienną, białą chustkę, a ty mi powiesz, gdzie są Bartus i Kele.

Wyciągnęła rękę, trzymając poplamiony krwią kawałek materiału. Boginka przyglądała się Młodej Wiedmie z rozbawieniem. Podrzuciła ręką włosy, odsłaniając piersi.

— Nie wiem, skąd ten zwyczaj darowania nam płótna. Wszako my go nie potrzebujemy — wymownie wskazała na własne ciało. — To chyba z zazdrości, byśmy osłoniły to, czym się szczycimy.

— To daj go Kele i mojemu bratu. Rzeknij, że to podarek ślubny — poprosiła rusałkę.

— Dlaczego miałabym go dawać? Nie mam na to ochoty! — nimfa odwróciła się i pomknęła w las. Opustoszało. Boginki umykały przed wschodzącym powoli Słońcem. Śmiechy zamilkły, za to rozległ się śpiew ptaków, witających nowy dzień.

— Nie dotkniemy niczego, co należy do ciebie! — usłyszała nagle.

Pod lasem stała niewysoka rusałka o jasnych, zielonkawych włosach, zwijających się w strączki.

— Brzydko pachniesz! Czuć od ciebie piołun i inne zioła! — zawołała mała nimfa i zniknęła za pobliskim drzewem.

Młoda Wiedma ścisnęła chustkę. Ukryta w niej bylica puściła swe zielone soki, które zmieszane z plamami brunatnej krwi tworzyły kolorową mozaikę. Zrezygnowana upuściła ją. Płócienna szmatka opadła na zieleń polany. Dziewczyna powoli ruszyła w stronę wschodzącego Słońca, spodziewając się, że dotrze wkrótce do rzeki. Łzy, płynące po jej policzkach, mieszały się z poranną rosą, opadającą z liści. Opłakiwała brata i własną nieudolność.

[1] Ślemię — element konstrukcji dachu, górna belka oparta na słupach.

[2] Lel i Polel — postacie z mitologii słowiańskiej, wspomniane przez kronikarza Macieja Miechowitę.

[3] Piołun — bylica piołun to roślina lecznicza, ale też mająca silne toksyczne działanie; w kulturze ludowej przypisywano jej magiczne właściwości ochronne.

[4] Togodla — przeto, więc, dlatego.

[5] Konwalia i bluszcz są roślinami trującymi.

[6] Bełt — niewidzialny demon sprowadzający ludzi na błędne szlaki.

[7] Dobrochoczy — demon leśny.

[8] Boginki — pierwotna nazwa rusałek, zwanych również wiłami, gdyż odbierały ludziom rozum.

Przeznaczenie

— Jestem tylko wiedźmą, jak mówią w siołach — babą. Nie wiem, jak pomóc twojemu bratu. Zresztą może on tego nie chce? Może mu to było pisane?

Wiedma siedziała na legowisku, splatając, jak to miała w zwyczaju, siwe włosy w kosę. Biwia, zapłakana, kuliła się w kącie chaty. Obok w misce stało nietknięte mleko. Domowikowi udzielił się ponury nastrój i stracił apetyt. Spacerował wokół paleniska, gładząc w zamyśleniu swoją płomienną brodę. Nawet kot nie mógł znieść tej atmosfery i wyniósł się z domu.

— Wierzysz w przeznaczenie? — dziewczyna spytała z powątpiewaniem.

— Inaczej nie byłoby tu ciebie — mruknęła starucha.

— To nie przeznaczenie. To był mój wybór.

Rozpacz i bezradność Biwii powoli przeradzały się w bunt. Zastanawiała się, jak by się potoczyły losy Bartusa, gdyby została w rodzinnym domu. Uświadamiała też sobie, że nawet wiedźma, która zawsze była dla niej autorytetem, nie ma mocy, by zmieniać rzeczywistość. A kimże jest ona? Młoda Wiedma? Nikim. Nie posiada nawet części wiedzy swojej nauczycielki. A gdyby nawet posiadła tę mądrość, to i tak nie będzie miała żadnej mocy sprawczej.

— Sami wybieramy swoją drogę — powiedziała z naciskiem, przypominając sobie rozmowę z bratem.

Wyszła z chaty. Nie potrafiła się zająć niczym konkretnym. Postanowiła więc przejść się do zagajnika, poszukać ukojenia w spokoju drzew. Pomyślała o Świętym Dębie i skierowała kroki w jego stronę. Minęła puchacza, który z zainteresowaniem obserwował tę wędrówkę. Biwia wiedziała, że to leszy. Z lekceważeniem spojrzała na pana tego lasu.

— Wydaje się wam, że wiele możecie. A wy nic nie znaczycie! — rzuciła w jego kierunku.

Puchacz przyjął z obojętnością jej wyrzut. Tylko jego wielkie oczy wydały się bardziej zdziwione niż zwykle. Po chwili jednak zerwał się, łopot jego skrzydeł wywołał w okolicy poruszenie. Stado kowalików nagle się rozwrzeszczało. Biwia usłyszała głuche, przytłumione nawoływania zwierząt, ostrzegających się przed niebezpieczeństwem. Już na tyle znała mowę lasu, że domyśliła się, iż na wyspę przybył ktoś obcy. Zawróciła i pospiesznie ruszyła sprawdzić, co się dzieje.

Zamaszyście otworzyła drzwi chaty. Na jej posłaniu leżała kobieta, której wielki, obnażony brzuch i rozłożone nogi mówiły za siebie. Rodziła. Właśnie trwała w bolesnym skurczu. Nad rodzącą klęczała Wiedma, odmawiając formuły.

— Zostaw roztwarte dźwirze[1] — starucha przerwała zaklęcia. — Rozewrzyj skrzynię, rozsupłaj wszytkie węzły, bo dziecię zaplątane.

Biwia szybko wykonała polecenia, zdjęła też pokrywę z garnca, rozsupłała zapaskę i sznur owijający leżące przy palenisku badyle. Rozpuściła warkocz i podeszła do rodzącej. Niewiasta miała czarne, przyprószone siwizną włosy, zmatowione od brudu i potu. Nadmiernie wystające kości policzkowe nadawały jej twarzy upiorny wyraz. Kobieta mocno zaciskała powieki w kolejnym bolesnym skurczu. Kiedy je na chwilę otworzyła, Biwia ujrzała w jej oczach zmoczoną deszczem czarną ziemię.

— Przynieś z owinu dębowe szczapy — zażądała Wiedma.

Po chwili staruszka rzucała je wokół rodzącej, wypowiadając głośno zaklęcia otwierające. Dziewczyna podążała za nią, naśladując słowa i gesty swojej mentorki.

— Jako Pan Nieba roztworzył Matkę Ziemię wiosennym piorunem, tak i ty, święte drzewo, roztwórz łono tej niewiasty — powtarzała za Wiedmą. Ostatnie szczapy wrzuciły do paleniska.

— Umyjmy dokładnie ręce, Biwio. Przynieś ługu, wody i wór lnianych szmat — zarządziła stara.

Wiedma pokazywała swej uczennicy, jak powiększać dziecku wyjście, jak je obracać, by wyplątało się z pępowiny i wydostało główką. Były to zabiegi bardzo bolesne dla rodzącej. Gdy rozwarcie było już zadowalające i zaczynały się bóle, wywołane parciem, Biwia przytuliła cierpiącą kobietę, głaszcząc ją po twarzy. Zazdrościła jej. Świadomość, że jako wiedźma musi się wyrzec macierzyństwa, była dla niej cierniem.

Przypominała sobie, jak niedawno przyszła na świat jej kolejna siostra. Biwia bardzo chciała być przy porodzie, ale dziecko urodziło się, gdy ona z innymi dziewczętami zbierały chrust w lesie. Matka nie chciała wzywać Wiedmy, a i ojciec zbytnio na to nie nalegał. Poród jednak odbył się szybko i Biwia po powrocie z lasu mogła już przytulić maleńką siostrę. Cieszyła się z tych narodzin, bo miała nadzieję, że gdy ona odejdzie z domu, rodzice nie będą za nią tak tęsknić. Wielokrotnie pytała matki, kiedy nadejdzie czas, by udać się do Wiedmy.

— Gdy doźrzejesz[2] — odpowiadała, nie patrząc córce w oczy.

Biwia długo nie wiedziała, kiedy dojrzeje. Co o tym decyduje. Nagabując matkę, zawsze spotykała się z wymijającą odpowiedzią:

— A cóż to? Już byś chciała nas opuścić?

Dziewczyna wtedy milkła, postanawiając cierpliwie czekać na to, co ma nadejść, na właściwy czas.

Pamięta swoje przerażenie, gdy ujrzała krew na posłaniu. Myślała, że jest chora. Pobiegła do matki. Jej lęk wzmógł się, gdy ta, słysząc, co się stało, zdjęła swój wielki, biały czepiec, ukryła twarz w dłoniach i zaczęła zawodzić. Na szczęście płacz matki przywiódł ojca. Gdy Biwia powiedziała mu, co się stało, Dago chwycił żonę za ramiona i potrząsnął.

— Ty jej nic nie powiedziałaś? Nie uprzedziłaś? — pytał z gniewem, usiłując spojrzeć żonie w oczy. Kobieta, wciąż skrywając twarz w dłoniach, potrząsnęła głową.

Tego dnia Biwia dowiedziała się od matki wszystkiego o byciu kobietą.

— Będziesz odbierać dziecię — Wiedma przerwała rozmyślania dziewczyny. — Przygotuj się.

Młoda czarownica wzięła płachtę, dwa jej rogi przewiązała za szyją, a dwa pozostałe chwyciła w dłonie.

— Przyklęknij i z najbliższym skurczem przyj mocno — stara zwróciła się do rodzącej.

Kobieta wsparła się na rękach, nabrała powietrza i zmobilizowała ostatnie siły. Wkrótce pojawiła się główka. Przy kolejnym skurczu dziecko znalazło się w lnianej płachcie. Biwia ostrożnie wyjęła zakrwawionego chłopca. Położyła go na brzuchu matki. Stara wzięła zagrzany w garncu nóż użyty niegdyś podczas inicjacji. Przecięły nim pępowinę, którą uroczyście zawiązały. Teraz już można, a nawet trzeba było zapleść włosy, zamknąć drzwi i zawiązać wszystko, co się rozwiązało, żeby złe duchy i uroki nie miały dostępu do bezbronnego dziecka.

— Podobny do swego ojca — powiedziała ze wzruszeniem czarnowłosa kobieta.

— Będzie dumny z syna — przyznała stara.

— Nie będzie — wyrwało się Biwii. Wiedma spojrzała na nią zaskoczona. Dziewczyna też była zdziwiona swoją reakcją. — Tak mi się zdaje — dodała niepewnie.

Zdeprymowana podeszła do dziecka i okryła je czystą chustą. Położnica nie była jednak zgorszona słowami Młodej Wiedmy. Otuliła dziecię i przyłożyła do piersi.

— To pogrobek[3]. Ojciec jego już w Nawii — oznajmiła ze smutkiem. — I ja bym podzieliła jego los na stosie pogrzebowym, gdyby nie to dziecię.

Stara usiadła zmęczona. Przyglądała się badawczo swojej uczennicy. Tymczasem czarnowłosa kobieta zaczęła mówić o sobie.

— Moje imię Damroka. Byłam drugą żeną Czcibora, oryla[4]. Spławiał drewno na Sanie. Pierwsza żena mu obumarła kilka wiosen temu w kolejnym połogu. A teraz i on odszedł. Przywieźli go na wozie martwego. Powiedzieli, że się zatchnął. Ojcowiznę przejęli synowie pierwszej żeny. Mnie przeznaczyli stos — kobieta opowiadała, nie spuszczając oczu z maleństwa. — Mówiłam, że w mym łonie jest dziecię. Nie chcieli słuchać. Bali się, że będą się musieli dzielić. Uciekłam. Nie mam się gdzie podziać — dodała głośniej. — Mogęli tu choć parę dzionków ostać? — zwróciła się do czarownic.

— Jak wydobrzejesz, ruszysz swoją drogą — oznajmiła stara.

Wieczór wymagał przygotowań, bo nocą spodziewano się gości z racji narodzin dziecięcia. Wiadomo było, iż rodzanice[5] przybędą wieścić mu przyszłość. Najlepszym sposobem, by zapewnić dziecku dobry los, było ukontentowanie bóstw. Zatem należało na ich wizytę przystroić chatę, przygotować godny posiłek i położyć się do snu, by nie płoszyć wieszczek.

Biwia z niecierpliwością wyczekiwała gości. Spodziewała się, że teraz, gdy została wiedźmą, będzie miała sposobność zobaczyć te, które nazywano rodzanicami lub trzema zorzami. Przeniosła swe legowisko na stryszek, koło Miłosza, bo przy palenisku nie było zbyt dużo miejsca, odkąd pojawili się Damroka z dzieckiem. Teraz jednak zeszła na dół i wcisnęła się w kąt, czekając na niezwykłych gości. Noc dłużyła się, a trzy zorze nie przybywały. Dziewczyna znużona w końcu usnęła. Śnił jej się Bartus. Siedział na unoszącym się na wodzie pniu. Rzeka była rwąca, spieniona, pełna zdradliwych głazów, piętrzących wodę. Bartus oddalał się. Biwia zaczęła go wołać, ale krzyk niknął we wrzasku rozdzieranej kamieniami rzeki. Obudził ją własny głos, skutecznie zduszony czyjąś ręką. Otworzyła szeroko oczy. Ujrzała Wiedmę, której koścista, pomarszczona dłoń zaciskała się na jej ustach. Stara spojrzała wymownie w stronę kołyski, którą wieczorem przyniósł nie wiadomo skąd Miłosz. Wokół zawieszonej na więźbie dachowej kolebki rozświetlały się trzy postacie. Pierwsza różana, druga mleczno-przezroczysta, a trzecia fioletowo-purpurowa. Różana trzymała złocistą pakułę, z której wysnuwała połyskliwą przędzę, druga zwijała ją w nić i przekazywała trzeciej, nawijającej splot na podrygujące koliście w jej dłoni wrzeciono. Świetliste postacie były bardzo skupione, w końcu przędły los nowo narodzonego człowieka.

Wiedma spojrzała na Biwię pytająco, chcąc potwierdzenia, że może zabrać rękę z jej ust. Dziewczyna przymknęła porozumiewawczo powieki. Uwolniona pochyliła się do ucha starej i spytała szeptem:

— Można z nimi rozmawiać?

Kobieta zaprzeczyła ruchem głowy. Spoglądały więc bez słowa na wieszczki. Te przędły w milczeniu, czasem się zatrzymywały, zwijały nadszarpniętą nić i kontynuowały swoją pracę. Wtem dziecię rozpłakało się. Wystraszona fioletowo-purpurowa postać upuściła wrzeciono. Nić zerwała się. Świetliste niewiasty rozpłynęły się w poświacie wschodzącego słońca.

— Ciekawam, jaką przyszłość zapisały w nici żywota — szepnęła Wiedma.

— A może one tylko uprzędły nić, ale co z nią zrobi syn Damroki i jaki materiał z niej utka, to tylko od niego zależy? — Biwia wyraźnie nie podzielała przekonania starej.

Minęły trzy miesiące. Dziecko nie sprawiało dużych kłopotów, choć dezorganizowało życie mieszkańców chaty. Miłosz wieczorami z przyjemnością kołysał maleństwo. Biwia całym sercem pokochała chłopca jak własnego brata. Zajmowała się nim, gdy tylko czas jej na to pozwalał, często śpiewała mu piosenki, znane z wczesnego dzieciństwa. Damroka, gdy dziecię spało, chętnie pomagała Miłoszowi w jego pracach. Wiedma jednak najwyraźniej z każdym dniem zdawała się coraz bardziej rozdrażniona. Stara widziała, że brat i młoda czarownica przywiązują się do dziecka. Pewnego poranka zażądała, by Damroka przygotowywała się do odejścia.

— Pozwólcie nam zostać — poprosiła wdowa. — Jestem pracowita. Mogę wam pomagać.

— Ty możesz tu mieszkać — odparła Wiedma. — Ale na Ostrowiu nie ma miejsca dla dziecięcia.

Damroka zacisnęła usta. Z westchnieniem wyjęła syna z kołyski i przytuliła.

— Gdzie my się teraz podziejemy? — spytała.

Stara, żeby uniknąć kolejnych próśb i perswazji, wyszła. Wzburzona Biwia wzięła chłopca z rąk Damroki i podążyła za swą nauczycielką. Sierpniowy poranek witał zapachem kwiatów i dojrzałych owoców. Wiedma siedziała na zydlu wpatrzona gdzieś w dal.

— Co ci jest winne to dziecię? — dziewczyna wymownie uniosła maleństwo.

— Ja mu dobrze życzę. Dlatego nie może zostać. A im dłużej z nami będzie, tym trudniej się będzie rozstać — stara nie patrzyła na Biwię. Głowa jej się trzęsła mocniej niż zwykle, a na twarzy malowała się zaciętość.

— Nie rozumiem dlaczego. Potrzebujemy pomocy Damroki. Miłosz jest coraz starszy i słabszy, a ty nie pozwalasz mi pomagać ani w polu, ani w domu — Biwia nie dawała za wygraną, choć patrząc na staruchę, coraz mniej liczyła na przychylną decyzję. — Wiesz, że dziecię nie może się chować bez matki.

— Tradycja nie pozwala, żeby czędo mieszkało w chacie czarownicy — wychrypiała stara.

— Tradycja? Tradycja ma służyć ludziom, a nie ich krzywdzić! Sama powtarzałaś mi wiele razy, że nie można szkodzić innym. A ty co teraz robisz? Wyrzucasz matkę i jej dziecię! Gdzie się podzieją? Zobacz, jaki bezbronny jest ten mały — dziewczyna próbowała wcisnąć chłopca w ramiona starej. Ta jednak siedziała nieruchomo. Nawet nie spojrzała na dziecko.

Młoda Wiedma rozżalona przytuliła maleństwo i wróciła do chaty. Po chwili wyszła z tobołkiem, który miała ze sobą, gdy przybyła pierwszy raz na wyspę.

— Wracam do rodzica[6] i rodzicy[7]. Pochylę się przed nimi z prośbą, żeby mnie na powrót przyjęli, a ze mną Damrokę i jej dziecię. Może mają większe serce niż ty.

— Nigdzie nie pójdziesz — odparła twardo stara. — Ty już wybrałaś.

Biwia ostentacyjnie się odwróciła i ruszyła ścieżką w stronę cypla. Wiedma zaczęła szeptać pod nosem formuły, nie spuszczając z niej wzroku. Dziewczyna potknęła się. Obejrzała się ze złością i niezrażona szła dalej. Tym razem nie utrzymała równowagi. Podniosła twarz umorusaną błotem i w tym momencie wiatr dmuchnął jej piachem prosto w oczy i usta. Usiadła rozwścieczona, chwyciła grudę ziemi i rzuciła w stronę staruchy. Potem spłakana poderwała się i zaczęła biec w stronę lasu, ciągnąć za sobą swój tobołek. Nagle jakiś wewnętrzny głos kazał jej się zatrzymać. Przez załzawione oczy dojrzała potężne, upadające drzewo, które gałęziami przydusiło ją do ziemi.

— Nie! Teraz to straciłaś umiar! — wrzasnęła, na próżno próbując się wyswobodzić.

Po chwili byli przy niej wszyscy. Miłosz z troską odsuwał gałęzie, by pomóc wydostać się uwięzionej dziewczynie.

— Tym razem to nie ja — odparła zatroskana Wiedma, rozglądając się wokół. Jej wzrok zatrzymał się na puchaczu, który z pobliskiego drzewa obserwował całe zajście.

Podrapana i posiniaczona leżała na posłaniu Damroki. Odwrócona do ściany nie chciała z nikim rozmawiać. Wdowa po Czciborze w skupieniu karmiła piersią syna. Pod ścianą stał milczący Miłosz. Wiedma siedziała tuż obok i zamyślona rysowała coś kosturem po klepisku.

— Jesteś uparta — odezwała się staruszka. — Tak samo jak ja — dodała z nutą uznania.

Biwia nadal milczała. Wprawdzie Damroka z synem wciąż jeszcze byli z nimi, ale nie wiadomo było, jak długo.

— Też kiedyś sprzeciwiłam się tradycji — kontynuowała stara. — I nigdy sobie tego nie wybaczę.

Spojrzała na brata. Przytaknął jej ze smutkiem. Wyraźnie jednak czekał, aż siostra będzie mówić dalej.

— Na tej wyspie było już czędo — dodała ciszej.

Biwia odwróciła głowę i spojrzała na mówiącą. Półprzezroczyste oczy staruszki przetykała siatka czerwonych żyłek. Dziewczyna pomyślała, że łzy przyniosłyby im ulgę.

— Gdzie ono teraz jest? — spytała, choć była przekonana, że zna już odpowiedź.

— Pytałaś kiedyś o dzieweczkę w poświacie Miesiąca na wzgórzu pośród drzew — odparła Wiedma.

Miłosz zajął się układaniem drewna przy piecu. Biwia widziała, że stara się ukryć wzruszenie. To przecież on codziennie tam przesiadywał, zanosił łakocie. Pewnie zdążył pokochać to dziecko, zanim umarło.

— Opowiesz mi? — to pytanie zabrzmiało raczej jak prośba.

Stara znów spojrzała na brata. Miłosz odwzajemnił spojrzenie i przytaknął z westchnieniem.

— Wołaliśmy ją Winia. Teraz liczyłaby dziewiętnaście wiosen. Nie była moja, znaleźliśmy ją w łodzi. Ot, podrzutek — stara zaczęła opowiadać. — Mówiła, że zostanie wiedmą. Ja też tak myślałam. Miała w sobie moc i chciała się uczyć.

Umilkła. Widać było, że przygotowuje się do dalszej opowieści, ale jest jej trudno. Miłosz po cichu wyszedł. Nie chciał słuchać dalszej części historii. Biwia domyślała się, gdzie udał się brat wiedźmy. Staruszka odchrząknęła.

— Wezwali mnie do porodu — wróciła do opowieści. — Nyja się już upominała o dzieciska i położnicę. Alem dla Żywii[8] ich wywalczyła. Pani Nawii nie chciała być stratna i się srogo zemściła. Gdym wróciła do chaty, Winia nie żyła — głos starej przeszedł w piskliwy dyszkant. — Bolał ją brzuszek, miała wypić napar z dziurawca. Miłosz znalazł ją martwą przy studni. Obok leżał kubek. Inny. Napar wciąż stał na ławie. Nieruszony.

Wiedma podniosła się i z wolna, posuwając stopami po klepisku, dotarła do otwartych drzwi. Spojrzała w stronę wzgórza, gdzie brat, klęcząc, gładził dłońmi ziemię.

— Miłosz był na wyspie, ale nie dopilnował — dodała. — Zastałam go bez zmysłów: nie widział, nie słyszał, nie mówił. Długo wracał do zdrowia, ale od tamtej pory nie usłyszałam jego głosu.

Damroka zamyślona lulała dziecko, mimo że już spało. Biwia z trudem przełknęła ślinę. Zostało już tylko jedno pytanie. Zastanawiała się, czy może je zadać. Musiała zapytać.

— Kim były te dzieci, które ocaliłaś przed Nyją?

— Bliźnie dziatki[9]. Chłopiec i dzieweczka. Mieli oczy niczym jantary[10].

Stara przestąpiła wysoki próg chaty. Na odchodnym jeszcze odwróciła się:

— Co zostało zabrane, będzie oddane. I ty, Młoda Wiedmo, ty mówisz, że nie ma przeznaczenia?

[1] Dźwirze — drzwi.

[2] Doźrzeć (źrzeć) — dojrzeć.

[3] Pogrobek — dziecko, które urodziło się po śmierci ojca.

[4] Oryl — flisak, osoba spławiająca drewno.

[5] Rodzanice — trzy demony przeznaczenia, wyznaczające ludzki los.

[6] Rodzic — ojciec.

[7] Rodzica — matka, rodzicielka.

[8] Żywia — bogini życia.

[9] Dziatki — dzieci.

[10] Jantar — bursztyn.

Zażynki

— Zażynki[1] mają się ku końcowi. Zjednam ludzi do budowy domostwa — zaproponowała Biwia.

Zadrapania i sińce już prawie zniknęły z jej ciała. Szykowała się do podróży. Miała odwiedzić rodziców i poszukać robotników, którzy po żniwach wzniosą na Ostrowiu drugą chatę.

Wprawdzie po ostatnich przeżyciach Młoda Wiedma przestała naciskać na swoją nauczycielkę, by pozwoliła zostać Damroce i jej synowi, ale tym razem wtrącił się Miłosz. Zaprowadził siostrę na polanę, wyznaczył plan chaty i położył w tym miejscu rzeczy Damroki. Nie chciał, by w przyszłości Biwia została całkiem sama na wyspie. Wiedma po namyśle przyznała bratu rację. Wybudowanie drugiej chaty pozwalało obejść prawo.

— Zostań tam aż do Wieńcowego[2]. Na Kupałę[3] się nie wybrałaś, to poświętuj ninie[4] — zachęcała stara.

Biwia domyślała się, że podczas żniw musi być ciężko rodzicom. Zabrakło jej i brata, a młodsze siostry nie nadawały się jeszcze do pomocy, co gorsza, same wymagały troskliwej opieki. Chciała też wypytać, czy nie wiedzą we wsi czegoś o Bartusie. Z ubolewaniem uświadamiała sobie, że boginka Kele tak zaprzątnęła jego myśli i wolę, że niezwykła więź, która ich łączyła, została zerwana. Możliwe, że sam Bartus zamknął jej dostęp do swojego świata.

Dziewczyna wrzuciła do czółna tobołek wypełniony ziołami, maściami oraz podarkami dla rodzeństwa. Jantar wyprzedził ją i usadowił się przy burcie, nieśmiało pomiaukując. Z uśmiechem wysadziła kota na brzeg. Ten jednak, oburzony ingerencją swej pani, ponownie wskoczył do łódki.

— Pozwól mu towarzyszyć — poradziła Wiedma. — Od wypadku z drzewem nie odstępuje cię ani na krok. Zdechnie nam tu z tęsknoty.

Kiedy Biwia dotarła do rodzinnej osady, chaty były prawie opustoszałe. Wszyscy pracowali w polu, przy zażynkach. Zastała jednak matkę, która wraz z dwiema innymi niewiastami szykowały posiłek dla żniwiarzy. Dagonowa trzymała najmłodsze dziecię przy piersi i wciąż pilnowała drugiej córki, by nie zrobiła sobie krzywdy. Pozostałe niewiasty również obarczone były małymi dziećmi. Biwia, po długich uściskach z matką i siostrami, zadeklarowała, że zaniesie posiłek żeńcom[5].

Pogoda sprzyjała zażynkom. Słońce przygrzewało od wielu dni. Gdy Młoda Wiedma niosła poczęstunek, zbliżało się południe. Gorące powietrze zatrzymywało dech. Wydawało się, że wszystko zamarło w upale. Rozgrzana ziemia miejscami parzyła. Biwia zwyczajem mieszkańców wsi wędrowała boso, buty mając przytoczone do paska. Dźwigała bukłaki z wodą i piwem oraz tobołek wypełniony jedzeniem. Dotarła do pól, gdzie trwały zażynki. Rozejrzała się. Wokół stroszyły się ścierniska, nieco dalej pracowały kobiety i dziewczęta w kolorowych chustkach na głowach. Zbierały kłosy i układały w snopki. Mężczyźni w słomianych kapeluszach dzierżyli w rękach sierpy i co rusz pochylali się, niknąc w łanach zboża, które kładło się pokornie pod żelaznym ostrzem.

Podbiegli do niej mali chłopcy, którym już dawno znudziło się pomaganie przy pracach polowych. Poprosiła, by przywołali żeńców. Cieszyła się na spotkanie stryjów, stryjenek, sąsiadów, stryjecznego rodzeństwa i przyjaciółek, z którymi przesiadywała wieczorami przy studni.

Tylko ojciec z czułością ją powitał. Pozostali podziękowali za posiłek, który rozłożyła w cieniu lasu, jednak trzymali się od niej z daleka, podejrzliwie spoglądając na nią i na kręcącego się u jej stóp kota. Próbowała zagadnąć do dziewcząt, z którymi miała kiedyś tyle tematów do rozmów. One jednak odpowiadały półgębkiem, spoglądając gdzieś w bok, jakby obawiały się, że rzuci na nie urok. Zrobiło jej się przykro. Zwłaszcza że podobnie zachowywała się też Lanka, najlepsza przyjaciółka, rówieśnica, którą traktowała zawsze jak rodzoną siostrę. Ta spoglądała co chwila ze strachem na swą matkę Siecinę i przy każdej próbie nawiązania rozmowy przez Młodą Wiedmę pochylała głowę, skubała nerwowo cieniutki, postrzępiony warkocz i szukała wymówki, by jak najszybciej się oddalić. Przełykając gorzki smak swej odmienności, czarownica postanowiła wziąć się do pracy.

— Nie idź w pole w samo południe — ostrzegał ojciec. — Gorąc, a tyś też zmęczona. Mamy sobie tyle do opowiedzenia.

— Ojcze, legnij trochę w cieniu i odpocznij. Ostanę u was kilka dzionków, zdążymy.

Ruszyła w stronę łanów, jak najdalej od lasu i posilających się żeńców. Zaczęła zbierać kłosy. Wprawnie wiązała powrósła i przewiązywała nimi snopy zboża. Powietrze aż pulsowało od żaru. Płócienna suknia przyklejała się do spoconego ciała, wykwitając ciemnoszarymi plamami potu. Słone strużki spływały po dekolcie i pod piersiami. Gorące powietrze niemal parzyło oczy, usta.

[1] Zażynki — żniwa.

[2] Wieńcowe — dożynki, święto plonów obchodzone na zakończenie żniw.

[3] Kupała — tu w znaczeniu Noc Kupały, czyli święto przesilenia letniego, najkrótsza noc w roku przypadająca w okolicach 21–22 czerwca.

[4] Ninie — teraz, obecnie.

[5] Żeńcy — żniwiarze.

[6] Łątka — lalka, kukiełka, marionetka.

[7] Polewik — demon polny żyjący w zbożu.

[8] Sąsiek — miejsce, gdzie składowano zboże, siano, słomę.

[1] Stępa — urządzenie do obłuskiwania i kruszenia ziarna na kaszę.

[2] Kikimora (sziszimora) — złośliwy demon domowy, wyobrażany jako drobna niewiasta o nieco zdeformowanym ciele; jej atrybuty to wrzeciono i kołowrotek.

[3] Zoczyć — zobaczyć.

[4] Licho — demon czyniący wiele szkód, przyczyna nieszczęść; wędrujący od gospodarstwa do gospodarstwa; przybierający postać kobiety z jednym okiem pośrodku czoła.

[1] Przycieś (podwalina) — podstawa, na której opiera się ściana.

[2] Więcierz — sieć na ryby.

[3] Dziatki — dzieci.

[4] Niewód — rodzaj sieci rybackiej.

[1] Starka — staruszka.

[2] Tryzna — stypa, uroczystość na cześć osoby zmarłej.

[3] Bzionek — duch opiekuńczy, mieszkający pod krzewem czarnego bzu.

[4] Plonek — opiekuńczy demon, troszczący się o dobre plony i należyte ich przechowywanie.

[5] Zausznice — kobiece ozdoby zawieszane na uszach.

[6] Lunula — symbol księżyca w kształcie sierpa.

[1] Rzyć — tylna część ciała, pośladki.

[2] Polewka — zupa.

[3] Kiegdy — kiedy.

[4] Kupia — towar.

[5] Solarz — kupiec handlujący solą.

[6] Binduga — miejsce nad rzeką, gdzie składa się drewno do spławu i zbija tratwy.

[1] Retman — starszy flisak kierujący spławem.

[1] Caryczka — nazwę tę używano w odniesieniu do różnych ziół, najczęściej trujących. Nazywano tak m.in. wilczą jagodę, jaskier ostry, tojad, a nawet mandragorę (tak zwracano się do tej rośliny podczas rytualnego wykopywania jej). Także Mickiewicz w balladzie Świteź trujące rośliny nazwał carami.

[2] Formuła zaczerpnięta od słowianofila, propagatora ziołolecznictwa Adolfa Kudlińskiego.

[3] Hyczka — zwyczajowa nazwa bzu czarnego.

[4] Chojnowy — iglasty.

[5] Kieby — gdyby.

[1] Strawa — posiłek zorganizowany podczas tryzny (stypy).

[2] Mąż — mężczyzna.

[3] Przęślik — niewielki krążek z otworem, obciążał wrzeciono, zapobiegając zsuwaniu się nici podczas przędzenia.

[4] Chmurnik (zwany też płanetnikiem lub obłocznikiem) — demon kierujący chmurami, odpowiedzialny za burzę, grad i deszcz; wyobrażany jako antropomorficzna postać ciągnąca chmury na linach lub stwór niosący je na swoich barkach.

[5] Żywokost — żywokost lekarski między innymi przyspiesza gojenie się naskórka, ma działanie przeciwzapalne, stosuje się go na oparzenia, owrzodzenia i trudno gojące się rany.

[1] Igra — zabawa.

[2] Jaruga — jar, wąwóz.

[1] Naganiacz — osoba naganiająca zwierzynę w stronę stanowisk myśliwych.

[2] Szczak — mocz.

[3] Bale — ba! ale!

[4] Stępica — drewniany potrzask, rodzaj wnyków na zwierzynę.

[5] Mordarz — morderca.

[6] Płochacz — pies myśliwski, którego zadaniem jest wypłaszanie zwierzyny.

[7] Wadera — w żargonie łowieckim samica wilka.

[8] Basior — w żargonie łowieckim samiec wilka.

[9] Łęczysko — ramię łuku.

[1] Dziewanna — wymieniona przez Jana Długosza w panteonie bogów słowiańskich, jest wiele hipotez dotyczących jej znaczenia w dawnej wierze; łączy się ją m.in. z życiem, roślinnością, miłością.

[1] Agma — słowiańska mantra.

[2] Jiście — zaiste, prawdziwie.

[3] Barzo — bardzo.

[4] Świst i Poświst — bóstwa wiatru, które czczono na Łysej Górze.

[5] Bydlenie — byt, życie.

[6] Jarość — siła, krzepkość.

[1] Lamela — pancerz lamelkowy, składający się z podłużnych płytek, tzw. zbrojników.

[2] Mordownik — zwyczajowa nazwa tojadu, rośliny trującej.

[3] Obłożnik — bluszcz.

[4] Powolna — posłuszna.

[5] Mąż — mężczyzna.

[6] Certować się — wymawiać się od czegoś, zwykle z grzeczności, lub postępować delikatnie.

[7] Ksieni — księżna, księżniczka, pani.

[8] Czcienie — szacunek, poważanie.

[9] Majdan — główny plac.

[1] Biełdrzan — kozłek lekarski (waleriana).

[2] Szczodre Gody — słowiańskie święto obchodzone w najkrótszy dzień w roku, przypadające 22 grudnia.

[3] Szczodrak — prezent z okazji Szczodrych Godów.

[4] God — rok.

[5] Podłaźniczka (podłaźnik) — gałąź jodły, świerka lub sosny zawieszana podczas Szczodrych Godów pod sufitem.

[6] Jagoda — policzek.

[7] Skonfundowany — zmieszany, zawstydzony, zakłopotany.

[1] Brzezień — marzec.

[2] Czółko — opaska służąca jako ozdoba kobiecej głowy.

[3] Kościej — demon zwany też Matohą, Bubakiem, sprawujący nadzór nad ludźmi parającymi się magią.

[4] Latawiec — istota demoniczna, mająca wpływ na wiatr, utożsamiana z duszą poronionego dziecka, wisielca lub złoczyńcy.

[5] Strzybóg — demon, władca wszystkich wiatrów.

[6] Marzanna — zagadkowa postać wymieniona przez Jan Długosza jako jedna ze słowiańskich bogiń, postrzegana często jako bogini śmierci, zimy, niszczycielskiej siły natury, innym razem traktowana jako upersonifikowana, życiodajna siła.

[7] Jaryło (utożsamiany często z Jarowitem) — bóstwo płodności, wiosny; bohater wiosennych obrzędów płodnościowych, podczas których stary Jaryło był zastępowany młodym; utożsamiany z kultem wegetacyjnym, ale i z wojną.

[1] Karwasz — osłona na przedramię i nadgarstek.

[2] Szłom — hełm.

[3] Przeszywanica — gruby, pikowany kaftan wykonany z wielu warstw płótna lub skóry, pełniący funkcję miękkiego pancerza.

[4] Gemma — ozdoba z kamienia szlachetnego lub półszlachetnego.

[5] Heliotrop — minerał, odmiana chalcedonu, używany jako kamień jubilerski.

[6] Taka gemma została znaleziona w Przemyślu. Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej.

[1] Dziwożona — alternatywna nazwa mamuny.

[2] Gawra — legowisko niedźwiedzi.

[3] Acz — aczkolwiek.

[1] Alibo — albo.

[2] Wrychle — wkrótce.

[1] Butliwy — butny.

[2] Sukurs — wsparcie, odsiecz.

[3] Roztruchan — ozdobny kielich, najczęściej o zoomorficznym kształcie.

[1] Rodzaj płacidła stosowanego w średniowieczu przed upowszechnieniem pieniądza. Grzywny siekieropodobne odkryto m.in. w Krakowie i datowano na drugą połowę IX w., znaleziono też sporo na Morawach. Jedna z takich żelaznych grzywien została znaleziona na żwirowni w Radymnie, w dawnym korycie Sanu.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.