M. ARCTA SŁOWNIK STAROPOLSKI

Antoni Krasnowolski

Władysław Niedźwiedzki

Słownik staropolski

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Tekst wg edycji:

Antoni Krasnowolski

Władysław Niedźwiedzki

Słownik Staropolski

Wydawnictwo M. Arcta

Warszawa [1920]

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-925-6

A.

Abacysta, rachmistrz, używający abaku.

Abak (greck.), tabliczka, służąca dawniej do wykonywania rachunków.

Abdankować (niem.) komu, odprawiać ze służby, porzucać go.

Abelek, habelek (śr. łac.), skóra wyprawna z cielęcia podrosłego.

Abo, alibo, albo.

Aboś, czy, czyż, czy może.

Abowiem, albowiem.

Abrakadabra, wyrazy kabalistyczne, bez znaczenia, używane przez znachorów.

Abszach, szach, zaszachowanie. Stawić komu abszach — stawić opór, czoło.

Abszlag, abszleg, (niem. Aufschlag), wyłoga na stroju, obszlega.

Abszmak (z niem. Abschmack), smak zepsuty napoju; niesmak, odraza, wstręt.

Abszyt (z niem. Abschied), odprawa ze służby, uwolnienie, dymisja, szczególniej z wojska.

Abszytować kogo, odprawiać ze służby, dawać dymisję.

Abszytowany, abszytowy, odprawiony, dymisjonowany.

Abtulec (z niem. Hauptholz), wiązanie z drzewa krokwiowego w oprawie szybu górniczego, cembrowina.

Abucht, salceson, mortadela.

Abuś, p. Labuś.

Aby, chociażby.

Abych, abym.

Abychą, aby oni, one.

Abychmy, abychom, abyśmy.

Abychowa, abychwa, abyśmy dwaj (dwie, dwoje).

Acan, p. Waćpan.

Acani, p. Waćpani

Acanka, acanna, p. Waćpanna[1].

Acaństwo, p. Waćpaństwo[2].

Achańcza (z węg. akancsa), motłoch.

Acindziej, p. Waćpan.

Acz, aczci, 1) chociaż, aczkolwiek, lubo; 2) czyliż.

Acze, ponieważ, bo.

Aczkoli, aczkole, acz kakole, aczkolwie, aczy, acz, aczkolwiek, choć, jakkolwiek.

Aczli, jeśli.

Aczy, może kto wie, czy nie, azali nie.

Ać, niech, niechże.

Adept, alchemik, człowiek robiący złoto.

Adjustunek, strój, ubiór.

Adra (z niem. Ader), inkrustacja z forniru albo metalu; żyły jaśniejsze albo ciemniejsze na kamieniu albo drzewie.

Adrować, inkrustować wyroby stolarskie drzewem albo metalem.

Adziam, Persja.

Adziamski (z tur.), perski.

Aerya, wolne, świeże powietrze.

Afteleder (z niem. Afterleder), łata przy butach z cholewami.

Agażant, angażant, (z fr. engageante), długa mankietka kobieca; dawniej strój kobiecy na głowę.

Agiendka, notatnik, notesik.

Agnus, wizerunek baranka (bożego); część mszy.

Agnusek, agnuszek, baranek wielkanocny.

Ajer, agier, tatarak, szuwar, kalmus.

Ajerówka, wódka ajerowa, kalmusówka.

Ajusterunek, umundurowanie.

Akces (łac.), 1) przystąpienie do czego; 2) przystęp, który kto ma do kogo.

Akcja, w znacz. 1) powództwo, proces; 2) stronnictwo.

Akcydensa (łac.), dochody, łapówki.

Akomodować się komu, dogadzać komu, stosować się do kogo, przypodobywać się, przymilać się, nadskakiwać, zasługiwać się komu, ujmować sobie kogo.

Akwawita, okowita, wódka.

Akwilon, wiatr północny.

Alabard, alabarda, alabart, p. Halabarda.

Alagrek (z franc. à la grecque), taniec, którym u nas dawniej kończono bale.

Alakant, Alikant, wino hiszpańskie czerwone, słodkie lub cierpkie z Alcante.

Alamoda (z fr. à la mode), moda, nowość w ubiorze, modność; modna suknia kobieca.

Alaputra, ciasto zaparzane, suche.

Albarda, p. Halabarda.

Albertki, ciastka deserowe.

Alcbant, p. Halsbant.

Alegować (z łac. allegare), czym składać dowód, dowodzić; przytaczać co na dowód, powoływać się na co, uzasadniać, popierać.

Alemanda, (z fr. allemande), rodzaj tańca.

Ależ, aż, dopóki nie.

Alherunt (arab.), nędza, tkanina z szychu.

Ali, oto, a oto.

Alibo, 1) albo; 2) lubo, choć.

Aligierować, przymieszać, przytopić jednego kruszcu do drugiego.

Alikant, alakant, Alkant, wino hiszpańskie, czerwone alkańskie.

1. Aliż, aż. (Nie będę jeść drzewiej, aliż poselstwo zjednam).

2. Aliż, aliżści, alić, aliści, aż tu, gdy w tym, aż.

Alkaraza (z hiszp. alcarraza), naczynie z cedzeńca do napojów, dla utrzymania ich w stanie chłodnym.

Alkierz, (z niemiec. Erker), pokoik boczny, bokówka.

Alkoba, alkowa, sypialnia bez okna.

Almakować, ucztować, balować.

Almarja, almarka, olmarja, (z łac. armarium), schowanko, szafa, skrzynia.

Almawiwa, płaszcz hiszpański kolisty bez rękawów.

Almeja, tancerka indyjska, bajadera.

Almucja, futerko popielicowe z kapturkiem.

Alsbant, p. Halsbant.

Alsiklecza (węg.), rodzaj sukna.

Alszbancik, alszbaniczek, p. Halsbant.

Alsztuch, alsztuk, p. Halsztuk.

Alsztyn (z niem. Halsstein), naszyjnik z drogich kamieni.

Altarysta, altarzysta, ołtarzysta, ksiądz, pomocnik plebana, wikarjusz, utrzymywany z altarjów (dochodów ołtarza).

Alteca (z włosk. altezza), wyniosłość, wystawność, przepych; magnaterja.

Altembas, ałtembas (tur.), tkanina o osnowie jedwabnej a wątku złotym.

Alterkacja (z łac.), spór, sprzeczka.

Alternata (z łac.), kolej, zmiana kolejna.

Alterować, 1) zmieniać, odmieniać; 2) martwić, smucić, trapić.

Altyn, materja przetykana złotem.

Alzbant, halzbant (z niem. Halsband), część ubioru służąca do przyozdobienia szyi.

Ałłachować (arab. Allah, Bóg), ałłakować, hałłakować, wołać: Ałłach!

Amanat (z arab.), zakładnik, wzięty przez nieprzyjaciela dla pewności dotrzymania ugody.

Amanuens (łac.), pisarz podręczny, sekretarz.

Amarykować (z łac. amarus — gorzki), gorzko narzekać, żalić się, utyskiwać, uskarżać się, biadać.

Ambaje (z łac. ambages, zakręty), 1) p. Androny; 2) mżonki, urojenia, majaczenia.

Amber, rodzaj drogiego kamienia.

Amelja, Amelka, amelika, 1) puszka, puzderko, torebka, kaleta; 2) rodzaj ładownicy.

Amernia (niem.), kuźnica.

Amidam, rodzaj przyprawy korzennej w dawnej kuchni polskiej.

Ampleks, amplekt (z łac.), uściśnienie, objęcie.

An, a on.

Ana, a ona.

Ancyz, dawna nazwa tańca angleza.

Anczosy (z fr. anchois), rybki podobne do sardeli.

Androny, andrykuły, brednie, banialuki, bzdurstwa.

Androtnik, piekarz andrutów; forma do ich pieczenia.

Andrykuły, p. Androny.

Andziar, andżar, nóż turecki, kindżał.

Anfrakt (z łac. anfractus), skręt, załam.

Angarja (z grec.), obowiązek dawania podwód, wogóle ciężary, także więzienie prywatne dla poddanych i dłużników.

Angaryzacja, ucisk chłopa.

Angieł, angioł, anioł.

Angisterka, flaszeczka, naczyńko.

Ani, a oni.

Animusz (z łac.), duch, serce, odwaga, fantazja, werwa, gniew; wspaniałość.

Animuszny, animuszowaty, pełen animuszu, zuchowaty.

Aniwersarz (z łac.), rocznica; nabożeństwo doroczne za nieboszczyka.

Aniwiem, bowiem nie.

Aniż, aniżli, niż, aniżeli.

Ano, 1) a ono, aż tu, a oto, aż oto, wtedy więc, a to; 2) tak jest; 3) że, iż. (Dobrotliwy, gdy widzi, ano ty się starasz). 4) więc.

Anoby, niechby.

Anszkot, rodzaj materji jedwabnej.

Antolarz, (z fr. entoilage), antularz, antulaż, rodzaj koronek niciowych.

Antrycharz, handrycharz, (z niem. handreichen — pomagać), pomocnik ręczny kopacza w górnictwie.

Antwas, antfas (z niem. Handfass), miednica z dzbanem, umywalnia.

Antwerk, hantwerk, (z n. Handwerk), pompa ręczna do wyciągania wód szybem.

Antykamera, przedpokój, sień, przedsionek.

Antypast (z włosk. antipasta), przekąska albo napój przed obiadem dla zaostrzenia apetytu, przysmaczek, przen. rozkosz, uciecha.

Antypecik, staropolska legumina; pasztecik z mięsa i owoców, w formie wypiekany.

Antypka (z tur. antep — wiśnia), wiśnia, czereśnia turecka; cybuch z czereśni tureckiej.

Aparencja, pozór, blask, okazałość.

Aplauz, okrzyk pochwalny, oklask, pochwała.

Apostoł, nazwa dużego kielicha.

Aprendować, aprehendować, zważać na co, obawiać się, wahać się.

Aprensja, aprehensja, baczność, uwaga, dbałość o co; smutek, rozpacz.

Aprosza (z franc. approche), przykop, rów kopany dla dojścia do wałów fortecy.

Apszlag (z niem.) wyłoga na stroju, obszlega.

Apteczka, szafka z flaszkami, trunkami.

Arald, p. Herold.

Aras, p. Haras.

Arcab, warcab.

Arcap, p. Harcap.

Arcerz, p. Harcerz.

Archa, arka.

Archandrja, archandza, archandja, akandja, okindja, (z tur.), orszak, tłum, gawiedź.

Archiduk, arcyksiążę.

Archistraleg (greck.), arcyhetman, przydomek św. Michała.

Architryklin, 1) główny pokój bawialny w domach staropolskich, salon; 2) gospodarz, rządca, starosta weselny.

Arcybożnik, arcyszkolnik, przełożony bożnicy żydowskiej.

Arcycelnik, przełożony nad celnikami.

Arcycześnik, wielki cześnik, wielki podczaszy.

Arcyociec, patryjarcha.

Ardość, hardość.

Ardziakon, archidjakon.

Argować, udowadniać, argumentami wywodzić.

Argumentulak, człowiek drobiazgowy, pedant, subtelny w dowodzeniu.

Arhara, lichy koń, szkapa.

Arjanieć, stawać się arjaninem.

Arkabuz, arkiebuz, harkabuz, hakownica, broń palna ręczna bez bagnetu, w XV w., strzelba, rusznica.

Arkabuzer, arkabuzyr, arkabuzjer, arkiebuzjer, harkabuzjer, żołnierz, uzbrojony w arkabuz, husarz.

Arkan (z łac.), 1) tajemnica; 2) (z tur.), stryczek z włosia, używany do łowienia dzikich koni, lasso.

Arkas, potrawa na zimno z mleka, śmietany i żółtek.

Arkus (z łac.), brama w kształcie łuku na końcu ulicy ogrodowej.

Armować, harmować, uzbrajać, przygotowywać do wojny.

Artemiza (greck.), szpada.

Arumszmalc, armuszmal, (niem. Eier im Schmalz, jaja w szmalcu), potrawa staropolska z jaj sadzonych.

Arus, harus, rodz. materji.

Arynga (włos.), formuła pisania lub mówienia.

Arzekąc, arzkąc, arzką, mówiąc.

Asan, p. Waćpan.

Asani, p. Waćpani.

Asanna, p. Waćpanna[1].

Asaństwo, p. Waćpaństwo[3].

Asawuła, asauła, asawuł, asauł, esauł, oficer kozacki, adjutant atamana; strażnik, dozorca polowy.

Asenterować (z niem.), pobierać do wojska.

Asenterunek, pobór do wojska, stawienie się do wojska.

Asindziej, asyndziej, asindzi, asyndzi, Asan (Waćpan), dobrodziej.

Asińdźka, asynćka, Waćpani Dobrodziejka.

Askinia, jaskinia.

Aspan, p. Waćpan.

Aspani, p. Waćpani.

Aspanna, p. Waćpanna[1].

Aspaństwo, p. Waćpaństwo[4].

Aspekt (łac.) 1) rozłożenie gwiazd na niebie w czasie narodzenia czyjego; 2) przepowiednia, dobry lub zły znak, który astrologowie z ciał niebieskich tłumaczyli; 3) wróżba: oznaka na przyszłość.

Assumpt (łac.), pobudka, pochop do czego.

Assur, Asyryjczyk; Turczyn.

Astrych, jastrych (z niem. Estrich), zaprawa z potłuczonych kamieni, cegły i wapna; podłoga z cegły.

Aść, p. Waszmość[5].

Aśćka, forma żeńs. od Aść.

Atendent, strażnik celny.

Atenijski, ateński.

Atentować (łac.), 1) napastować, 2) pilnować, doglądać.

Atlant, podpora w postaci olbrzymiej figury, dźwigającej belkowanie, karjatyda.

Ato, a oto, oto, ot.

Atyla, kaftan węgierski z wylotami, dołman.

August, sierpień.

Augustówka, rodzaj szabli.

Auktorament, Autorament, zaciąg do wojska.

Auster (z łac.), wiatr południowy.

Austerja (włos.), karczma, zajazd, gospoda, oberża.

Austernik, utrzymujący austerję; karczmarz, oberżysta.

Austryga, ostryga.

Auszus, ausus (z niem.), towar wybrakowany, wybiórki.

Autocefal (z greck.), biskup, nie uznający nad sobą zwierzchności duchownej.

Auzoński, włoski.

Awa, 1) oto; 2) aza, azali, kto wie; 3) czyż; (awa nie przyjdzie; jakoś poległ mężny wojowniku, awa i królom śmierć nie przepuści).

Awantaż, Awantazja (fr.), zysk, korzyść, pożytek, pierwszeństwo.

Awarja, hawarja (franc.), uszkodzenie okrętu w podróży; straty w towarach na okręcie.

Awerny (z łac.), piekło.

Awers (łac.), główna, czołowa strona monety, z wizerunkiem panującego, albo z herbem.

Awiza (franc.), doniesienie, wiadomość, nowina.

Awizarz, gazeciarz, dziennikarz.

Awo, awoż, 1) nuż, może, przecież; 2) owo, owóż, oto; 3) awo zgoła, awo krótko — krótko mówiąc, słowem.

Awuls (łac.), 1) folwark, należący do większego majątku; 2) oderwisko zrosłe; 3) grunt nieprawnie oderwany od majątku; oderwanie części kraju.

Awulsja, oderwanie nieprawne gruntu od majątku.

Aza, azaż, azali, azaliwiem, zazaż, 1) czy, czyż; czy nie? 2) może, a nuż!

Azard, hazard.

Azuka, p. Hazuka.

Azur, p. Lazur[6].

Azyjski, azjatycki.

Azyl (z łac.), schronienie w ucieczce, przytulisko.

Azyma, Azymus, Azymum (grec.), chleb przaśny, przaśnik, opłatek, maca.

Ażard, hazard.

Ażardować, hazardować, narazić na niebezpieczeństwo.

Aże, aż.

Ażklos (z niem. Aschglas), szkło zmieszane z popiołem.

Ażucka, ażuka, p. Hazuka.

1. Ażur (fr.), 1) rzecz ażurowa, przejrzysta, filigran; 2) oprawa drogich kamieni bez okrycia ich strony spodniej.

2. Ażur, ażurowo, przejrzyście, dziurkowato.

Ażusta (z franc. ajustée, przystrojona, ozdobiona), rodzaj ubrania.

B.

Babak, dziad, staruszek.

Babejski, babisty, babi, babski.

Babić, 1) czuwać przy położnicy, trudnić się akuszerstwem; 2) oczepiać, wkładać czepek podczas oczepin.

Babiec, lekarz akuszer, położnik.................................................

C.

Cacha, czacha (z niem. Zeche), chodnik w kopalniach.

Cajniarnia, kuźnica żelaza.

Cal (rodz. żeńs.), całość.

Cale, cala, cal, wcale, zgoła.

Calec, calik, calizna, ziemia nigdy nie tknięta pługiem...................................