WSTĘP

Wiek XXI, nazywany wiekiem społeczeństwa wiedzy, społeczeństwa informacyjnego w sposób szczególny uwypukla to, co jest niezbędne, aby to społeczeństwo powstało, co jest potrzebne aby dobrze się rozwijało, jakie priorytety powinny być nakreślone na poziomie narodowym, aby można było urzeczywistnić plany z tym związane. Te priorytety zawierające się w typie otoczenia wokół instytucji budujących to społeczeństwo, m.in. w kulturze narodowej, wydają się być podstawowe. Wszak od zestawu wartości składających się na kulturę narodową, a więc stosunku do wiedzy, nauki, systemu kształcenia a także od bibliotek i ośrodków informacji, będących źródłem i pośrednikiem w docieraniu do informacji i wiedzy, będzie zależało, czy wszyscy obywatele będą w pełni, i na miarę swoich możliwości, korzystali z tego, co obiecuje społeczeństwo informacyjne.

Społeczeństwo informacyjne, ze swoimi wręcz nieograniczonymi zasobami informacji, które każdego dnia są poszerzane o kolejne dane, nie ma charakteru statycznego lecz dynamiczny. Jest ciągłą zmianą, tworzącą realia rynku i gospodarki. Sukces w prowadzeniu biznesu, czy każdego innego przedsięwzięcia, polega na dostosowywaniu się do zmiany i jej wyprzedzaniu[1]. Jednocześnie przeobrażenia cywilizacyjne, naukowe, kulturalne i techniczne, powstawanie nowych technologii komunikacyjnych wywołują zmiany w otoczeniu informacyjnym i oznaczają coraz większy wpływ na życie ludzi w każdym obszarze ich egzystencji. W chwili obecnej trudno wyobrazić sobie dziedzinę życia bez dostępu do sieci komputerowych[2].

Także w bibliotekarstwie nie sposób nie dostrzec ułatwień zaistniałych w wyniku ich wdrożeń, zwłaszcza, że informacja i wiedza w XXI w. zyskują pozycję bogactwa strategicznego, podobnie jak energia, zasoby naturalne i organizacja produkcji w przypadku społeczeństwa przemysłowego[3], a szeroki dostęp do nich jest równoznaczny z posiadaniem władzy. Stanowią również istotny czynnik rozwoju kulturalnego i społecznego[4]. Usprawnienie procesu tworzenia, przetwarzania i przepływu informacji jest najważniejszym wyznacznikiem rozwoju globalnego społeczeństwa[5].

Tym samym wykształcenie i kompetencje, w tym także kompetencje informacyjne, ludzi stają sie najważniejszymi wartościami współczesnej cywilizacji informacyjnej[6]. Braki w tym zakresie wpływają na wykluczenie ze społeczeństwa i, jak zauważa Hanna Batorowska, przypisanie do grupy konsumptariatu (proletariatu informacyjnego) nienadążającego za rozwojem współczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych, z a drugiej strony mogą pojawić się inne grupy – np. digitariat (którymi są wykwalifikowani specjaliści z zakresu technik informacyjnych) lub cogitariat (osoby sprawnie korzystające z technologii informacyjno-komunikacyjnych) będące grupami społecznie uprzywilejowanymi[7].

Jednym ze sposobów przeciwdziałania wykluczeniu i stworzeniu warunków do pełnego uczestnictwa w społeczeństwie wiedzy/informacyjnym jest wyposażanie obywateli, już od najmłodszych lat, w umiejętności wyszukiwania, gromadzenia, selekcji i analizy informacji, sprawnego korzystania z bogactwa zasobów informacyjnych znajdujących się w bibliotekach, ośrodkach informacji czy udostępnianych przez różnego rodzaju media.

Podkreśla się, że we współczesnym świecie gwałtownych zmian technologicznych znaczenie tych umiejętności, kompetencji informacyjnych, nieustannie wzrasta i jest niepodważalne.

Kompetencje informacyjne, określane też jako information literacy, sięgające swoją genezą lat 70. XX wieku, uznawane są obecnie za jedną z kluczowych umiejętności XXI wieku. Oznaczają zestaw umiejętności związanych ze zdobywaniem informacji, wiedzę o tym, jak rozpoznać potrzeby informacyjne, jak znaleźć informację, jak ją zlokalizować, oceniać i efektywnie wykorzystać[8]. Umiejętności te mają mocne oparcie w sprawności posługiwania sie językiem, rozumieniu tekstu, odbiorze kultury, biegłości w użytkowaniu komputera i technologii informacyjnych[9]. Ważnym aspektem kompetencji informacyjnych jest samodzielne uczenie się i wspieranie procesów samokształceniowych, które są podstawą kształcenia ustawicznego, u którego źródeł znajduje się rozumienie świata, kierowanie sobą i uczenie się przez całe życie[10]. Ten aspekt samokształcenia jest wspólny dla wszystkich dyscyplin, środowisk kształcenia i wszystkich poziomów edukacji[11].

W literaturze przedmiotu podkreśla się, że pracownicy słabo wyszkoleni w zakresie kompetencji informacyjnych obniżają produktywność firmy i jakość produktów, co powoduje wymierne straty materialne. Tym samym osiąganie przez firmę sukcesu jest uzależnione od zatrudniania osób będących information literate[12]. Information literacy dotyczy więc, zarówno studiowania, pracy zawodowej, jak i życia codziennego.[13]

Rozumiejąc znaczenie kompetencji informacyjnych dla współczesnego człowieka i identyfikując zakres niezbędnych umiejętności, warto zwrócić uwagę na problemy, które w kształceniu kompetencji informacyjnych powinny być uwzględnione. Jednym z nich jest umiejętność dotarcia do informacji oraz poradzenia sobie z jej nadmiarem, co Ryszard Tadeusiewicz określa mianem smogu informacyjnego. Smog informacyjny to złożony zespół problemów i zjawisk, związanych ze znacznym nadmiarem liczby źródeł informacji, oraz połączony z wysoce problematyczną wartością wiadomości zawartych w znacznej części tych źródeł[14].

Innym jest brak krytycyzmu w odbiorze informacji i nieumiejętność ich selekcji. W literaturze mówi się wręcz, że współczesne „medialne pokolenia” narażone są na Syndrom Braku Odporności na Informacje – specyficzną formę kulturowego AIDS (Anti-Information Deficiency Syndrome), którego zaistnienie jest podstawą technopolu, pojęcia wprowadzonego do literatury przez amerykańskiego teoretyka komunikacji społecznej, Neila Postmana[15].

Warto także, zaczynając od uczniów, w większym stopniu akcentować zagrożenia związane z nowymi technologiami i skutki uboczne życia online. Należy zwracać uwagę na wzajemne relacje między ludźmi i nowymi technologiami i np. na problemy stanu chronicznej dekoncentracji, permanentnego rozproszenia (ang. continous partial attention) wynikające z nieustannego dialogu z rzeczywistością wirtualną, co wkrótce może wymagać szerokich kompetencji z różnych obszarów wiedzy, a odnoszących się do świadomego i racjonalnego postępowania w tym zakresie[16].

Wśród cech społeczeństwa informacyjnego, na które należy uczulić członków społeczeństwa informacyjnego zwraca się również uwagę na te, które implikują w nim zjawiska patologiczne. Do nich H. Batorowska zalicza dominację klasy netokratów i digitariatu, wykluczenie społeczne grup nieposiadających dostępu do informacji i sieci, oraz nieposiadających kompetencji informacyjnych, podział na cyfrowych tubylców i emigrantów, patologie informacyjne (choroby informacyjne, nadużycia informacyjne, zagrożenia prywatności, cyberterroryzm itp.), technopolizację życia, odejście od społecznej odpowiedzialności i wartości służby publicznej oraz życie w społeczeństwie ryzyka, katastrof i niepewności[17].

Choć, jak podkreśla Lidia Derfert-Wolf, powszechne kształcenie w zakresie information literacy jest w interesie różnych środowisk, to właśnie bibliotekarze mają tu szczególną rolę do odegrania. Wiąże się to z pełnioną od lat funkcją edukacyjną, kształceniem umiejętności informacyjnych, z doskonałą wiedzą o źródłach informacji oraz z przekonaniem o potrzebie kształcenia jej użytkowników[18].

Zgodnie jednak z przesłaniem P. S. Breivik, nie można czekać, aż wszyscy staną się information literate lub dopuścić do stanu wykluczenia społecznego znacznej części obywateli, ale trzeba działać[19]. Jaka jest zatem rola bibliotekarzy? Można tu wymienić najważniejsze zadania w tym zakresie:

– promowanie przez bibliotekarzy information literacy w różnych środowiskach – w uczelniach, bibliotekach i na zewnątrz; uczenie umiejętności korzystania z sieci i usług bibliotecznych;

– szkolenie bibliotekarzy w zakresie metod nauczania kompetencji informacyjnych, by byli nie tylko sprawnymi przewodnikami i nauczycielami tych umiejętności, ale także, by w sposób atrakcyjny i przystępny przekazywali swoją wiedzę w tym zakresie.

Zagadnienia kompetencji informacyjnych cieszą się coraz większą uwagą, tak w kręgach naukowych jak i decydenckich, co bardzo cieszy, gdyż wskazuje to na zrozumienie ich wagi i niezbędność w życiu współczesnego człowieka. Tej problematyce poświęcona była także konferencja zorganizowana w październiku 2013 r. przez Instytutu Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego, zatytułowana „Czas przemian – czas wyzwań. Rola bibliotek i ośrodków informacji w procesie kształtowania kompetencji współczesnego człowieka”. Bardzo ważny, nie tylko z naukowego ale i społecznego punktu widzenia, był współudział różnych organizacji przy jej przygotowaniu. Konferencję honorowym patronatem objęli minister administracji i cyfryzacji – Michał Boni i minister kultury i dziedzictwa narodowego – Bogdan Zdrojewski. Potwierdza to, że świadomość potrzeby inwestowania w obszar informacyjny i doskonalenie kompetencji w tym zakresie, są nieobce także decydentom uczestniczącym w kreśleniu wizji rozwoju naszego kraju. Szczególnie istotny był udział Fundacji Orange – niesłychanie życzliwego, kompetentnego i spolegliwego partnera, który inicjuje i wspiera różnorodne badania w interesującym nas obszarze. A strategia działania Fundacji Orange odzwierciedla nowoczesny modus cogitandi w podejmowaniu aktualnych problemów współczesności.

W konferencji wzięło udział kilkudziesięciu referentów reprezentujących różne biblioteki, instytucje i ośrodki akademickiego kształcenia, którzy zwracali uwagę na szereg problemów i aspektów kompetencji informacyjnych oraz kształcenia w tym zakresie. Zaprezentowane wystąpienia zawarliśmy w niniejszym tomie. Przypisaliśmy je do trzech dużych grup problemowych:

kompetencje informacyjne w kontekście bibliologii i informatologii,

kompetencje informacyjne w praktyce bibliotecznej,

kompetencje informacyjne w różnych obszarach aktywności.

Pierwsza z wyróżnionych grup (Kompetencje informacyjne w kontekście bibliologii i informatologii) zwraca uwagę na problemy kompetencji informacyjnych w ujęciu teoretycznym i w obszarze naukowo-dydaktycznym. Zostały tu zamieszczone teksty, których autorami są:

Daria DRABIK, Ewa KRUPA: Skąd się biorą cyfrowi tubylcy?

Bruno JACOBFEUERBORN, Mieczysław MURASZKIEWICZ: Czwarty paradygmat

Remigiusz SAPA: Kompetencje w ujęciu informatologicznym

Anke WITTICH: Knowledge communication – essential skill for workplace literacy

W drugiej grupie (Kompetencje informacyjne w praktyce bibliotecznej) ukazano praktyczną implementację kształcenia w zakresie information literacy w działaniach bibliotecznych, o których napisali:

Dorota GRABOWSKA: Formy i metody pracy z młodzieżą w bibliotekach publicznych

Dariusz GRYGROWSKI: Edukacja informatyczna w kontakcie z bibliotecznym OPAC-iem

Emilia KLICH: „Latarnicy” w społeczności lokalnej na przykładzie Kiełczowa w województwie dolnośląskim – kształcenie kompetencji informacyjnych osób 50+

Filip PAZDERSKI: Biblioteka publiczna jako przestrzeń nieformalnej edukacji obywatelskiej

Beata PŁUCINICZAK: Biblioteka jako miejsce spotkania z «Innym»

Iwona PUGACEWICZ: Kształtowanie kompetencji mediacyjnych na przykładzie działalności miejskiej mediateki publicznej Marguerite Yourcenar w Paryżu

Agata WALCZAK-NIEWIADOMSKA: Udział biblioteki publicznej w edukacji medialnej obywateli

Jacek WŁODARSKI: Książka elektroniczna w bibliotece

Maja WOJCIECHOWSKA: Organizacja czasu wolnego młodzieży szkolnej w kontekście kompetencji czytelniczych i kontaktu z literaturą

Michał ZAJĄC: Biblioteki dla dzieci i ich deklaracje misji

Trzecia z wyróżnionych grup (Kompetencje informacyjne w różnych obszarach aktywności) przybliża działania w zakresie alfabetyzacji informacyjnej prowadzone na potrzeby różnych dziedzin wiedzy i obszarów aktywności:

Ewa DOBROGOWSKA-SCHLEBUSCH, Barbara NIEDŹWIEDZKA, Maja NOWAK-BOŃCZA: Badanie publicznych portali i serwisów internetowych w celu wskazania najlepszych praktyk w zakresie dostarczania informacji o zdrowiu i leczeniu – wstępne wyniki badań

Justyna JASIEWICZ: Informacja zdrowotna jako wynik interakcji społecznych

Małgorzata KISILOWSKA: Informacja zdrowotna – czy tego właśnie szukamy w Sieci?

Robert KRYŃSKI, Grzegorz GMITEREK: Integracja nauki polskiej w kontekście wykorzystania informacyjno-społecznościowego portalu internetowego Academicon.pl

Barbara NIEDŹWIEDZKA: Kompetencje informacyjne – ważna składowa kompetencji zdrowotnych

Zofia SŁOŃSKA:

Zuza WIOROGÓRSKA: Doktoranci – mistrzowie czy zwykli studenci? Kompetencje informacyjne niezbędne studentom trzeciego stopnia.

Oddając do rąk Państwa tę publikację mamy nadzieję, że w zaprezentowanych tekstach zwrócona została uwaga nie tylko na konieczność rozwijania kompetencji informacyjnych ale także na rolę bibliotek i ośrodków informacji w ich praktycznym urzeczywistnianiu. Wierzymy również, że podjęta tematyka przyczyni się do doskonalenia kształcenia w tym zakresie.

Elżbieta Barbara Zybert

Kierownik Zakładu Bibliotekoznawstwa

Instytutu Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych UW

[1] Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Kompetencje zawodowe.[online], [dostęp: 3.04.2014]. Dostępny w World Wide Web: http://www.biurokarier.umk.pl/kompetencje-zawodowe.

[2] K. Borawska-Kalbarczyk: Internet jako miejsce uczenia się a kompetencje informacyjne uczniów. [online], [dostęp: 18.09.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.up.krakow.pl/ktime/ref2005/borawska.pdf.

[3] R. Pachociński: Oświata XXI wieku. Kierunki przeobrażeń. Warszawa 1999 s. 11. Cyt. za: K. Borawska-Kalbarczyk: dz. cyt. http://www.up.krakow.pl/ktime/ref2005/borawska.pdf.

[4] J. Gajda: Media w edukacji. Kraków 2003, s. 136. Cyt. za: K. Borawska-Kalbarczyk: dz. cyt. [online], [dostęp: 18.09.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.up.krakow.pl/ktime/ref2005/borawska.pdf.

[5] K. Borawska-Kalbarczyk: Internet jako miejsce uczenia... dz. cyt.

[6] Tamże.

[7] H. Batorowska, Od alfabetyzacji informacyjnej do kultury informacyjnej. Rozważania o dojrzałości informacyjnej. Warszawa 2013, s. 15.

[8] L. Derfert-Wolf, Information literacy – koncepcje i nauczanie umiejętności informacyjnych. Biuletyn EBIB 2005, nr 1 (62). [online], [dostęp: 3.04.2014 r.] Dostępny w World Wide Web: http://eprints.rclis.org/6845/1/derfert_IL.pdf.

[9] K. Borawska-Kalbarczyk: Internet jako miejsce uczenia... dz. cyt.

[10] Tamże.

[11] Tamże.

[12] L. Derfert-Wolf: Information literacy – koncepcje... dz. cyt.

[13] Tamże.

[14] R. Tadeusiewicz: W dymie i we mgle. „Computer World” 1999, nr 37 s. 60-62. Cyt za: K. Borawska-Kalbarczyk: Internet jako miejsce... dz. cyt.

[15] K. Borawska-Kalbarczyk: Internet jako miejsce uczenia... dz. cyt.

[16] Rozmowa z Lindą Stone: Spróbujmy się wyłączyć. Rozm. Mariusz Herma. „Polityka” 2013, nr 30 (2917), 24.07.-30.07. 2013, s. 82-83.

[17] H. Batorowska: Od alfabetyzacji informacyjnej do kultury informacyjnej. Rozważania o dojrzałości informacyjnej. Warszawa 2013, s. 17.

[18] L. Derfert-Wolf: Information literacy – koncepcje... dz. cyt.

[19] Tamże.

KILKA SŁÓW OD PARTNERA KONFERENCJI

Jestem entuzjastką wykorzystania nowych technologii w zdobywaniu wiedzy, w rozwijaniu pasji, w poznawaniu świata. Wraz z ich rozwojem nasze życie nabiera nieznanej dotychczas intensywności, a potencjał edukacyjny sieci zdaje się nie mieć granic.

Warto jednak pamiętać, że aby wiedzieć, dokąd chce się dojść, nie wystarczy widzieć drogę. Podobnie nie wystarczy dostęp do Internetu, żeby w pełni korzystać z jego możliwości. Sieć to jedynie narzędzie. Dziś potrzebny jest nie tylko pomysł na treści, ale także edukacja społeczeństwa o możliwościach, jakie dają nowe technologie. Gdy liczba dostępnych źródeł wiedzy zdaje się być nieskończona, to nie nabywanie, ale zdolność porządkowania i weryfikowania informacji powinny być priorytetem w edukacji.

Konferencja „Czas przemian – czas wyzwań” porusza ważne zagadnienie wpływu nowych mediów na kształtowanie nowoczesnej wizji bibliotek i innych ośrodków informacji w społeczeństwie sieci. Doświadczenia Fundacji Orange wskazują, że rola tych nowych centrów aktywności lokalnej jest nie do przecenienia: to właśnie one często są pierwszym miejscem kontaktu osób wykluczonych cyfrowo z Internetem i technologiami. Ale nie tylko – to dzięki oddolnym, świadomym działaniom bibliotekarzy, animatorów z organizacji pozarządowych, instytucji kultury i oświaty, miejsca te mogą pełnić też funkcję przestrzeni cyfrowych inspiracji, zarówno dla młodszych, jak i starszych internatów.

Dziś dwa kliknięcia myszką dają internautom dostęp do prawd, do których Archimedes dochodził całe życie. Dla najmłodszego pokolenia dostęp do sieci jest naturalnym przedłużeniem rzeczywistości, a prawie wszystko ma już dziś dodatek „e”: e-kultura, e-podróże, e-edukacja. Czy oznacza to, że młodzi użytkownicy sieci, dorastający w otoczeniu elektronicznych urządzeń nie potrzebują wsparcia dorosłych w wirtualnym świecie? Badania Fundacji Orange dotyczące kompetencji cyfrowych młodzieży wskazują, że wręcz przeciwnie – bez inspiracji cyfrowych przewodników niewielu młodych internautów w pełni skorzysta z edukacyjnego potencjału sieci.

Dlatego bardzo się cieszę, że konferencja „Czas przemian – czas wyzwań” była okazją do tego, by wspólnie zastanowić się, jak połączyć doświadczenie dorosłych, cyfrowych przewodników i entuzjazm młodych internautów. Dziś wszyscy jesteśmy pokoleniem cyfrowym. Wiek, to tylko cyfry.

Jadwiga Czartoryska

Prezes Fundacji Orange

I.

Kompetencje informacyjne w kontekście bibliologii i informatologii

Ewa KRUPA, Daria DRABIK

Fundacja Orange

SKĄD SIĘ BIORĄ CYFROWI HUMANIŚCI? – NOWE TECHNOLOGIE W PROJEKTACH SPOŁECZNYCH

Abstrakt. W rozwoju społeczeństwa informacyjnego, w którym bierze udział nowoczesna biblioteka, ważne są nie tylko techniczne umiejętności obsługi komputera, ale także kompetencje cyfrowe, które pozwalają ludziom na zdobywanie wiedzy, udział w kulturze czy budowanie społeczności. Aby technologie były sprzymierzeńcem tych działań, ważne jest szerzenie dobrych praktyk w tym obszarze. W artykule przedstawiono projekty edukacyjne, w których powstają wirtualne mapy miast, teledyski do piosenek ludowych, remiksy, medialaby, a grywalizacja wzmacnia inicjatywy lokalne.

Szacuje się, że do 2015 r. 90% miejsc pracy będzie wymagało przynajmniej podstawowego poziomu umiejętności cyfrowych, a ponad 60% uczniów, dziś rozpoczynających edukację, będzie pracowało w zawodach jeszcze nieistniejących[20]. Europejska Digital Agenda for Europe Scoreboard nie pozostawia złudzeń – aby jutro odnaleźć się na rynku pracy, już dziś młody człowiek musi nabierać biegłości w efektywnym wykorzystaniu kompetencji cyfrowych[21]. Nie chodzi jednak wyłącznie o swoistą biegłość techniczną czy umiejętności programistyczne. Gra toczy się także o rozwijanie innych, „miękkich” umiejętności i cech – elastyczności, ciekawości świata, zaufania do innych – które w połączeniu z wysoką sprawnością cyfrową pozwolą przekładać nowotechnologiczne zdobycze na polepszanie jakości życia. Tak rolę „cyfrowych humanistów” – kompetentnych „tłumaczy” nowych technologii – postrzega Fundacja Orange. Dlatego w swoich programach kładzie nacisk z jednej strony na wzmacnianie kompetencji cyfrowych młodych ludzi, a z drugiej – na rozwijanie ich pasji, motywacji, otwartości czy chęci do działania w zespole.

OD CYFROWYCH TUBYLCÓW DO CYFROWYCH HUMANISTÓW?

Aby sprawdzić, w jakim stopniu młodzi ludzie są pełnoprawnymi uczestnikami społeczeństwa informacyjnego, czyli nie tylko w zakresie używania mediów, ale też tworzenia i współtworzenia wartościowych treści w Internecie, organizowania grupy użytkowników czy dzielenia się swoją wiedzą i pasjami, Fundacja Orange wdrożyła badanie kompetencji cyfrowych młodzieży (14-18 lat)[22]. Dotyczyło ono różnych obszarów cyfrowych umiejętności, związanych z:

wyszukiwaniem informacji i korzystaniem z dostępnych źródeł (w tym dobór odpowiednich metod wyszukiwania, krytyczne podejście do źródeł informacji, korzystanie z aplikacji i narzędzi wspierających dotarcie do informacji);

budowaniem relacji w Internecie (formy nawiązywania relacji i komunikacji w Internecie, ich wpływ na rozwijanie zainteresowań, dyskusje na forach tematycznych zarówno jako odbiorca, jak i nadawca komunikatu, a także tworzenie swojego wizerunku w Internecie);

kreatywnym wykorzystaniem mediów (tworzenie treści wizualnych, audio i narracji cyfrowych z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi i aplikacji, forma ich prezentacji, współpraca z innymi przy tworzeniu i przetwarzaniu, a także prezentowanie online i offline z wykorzystaniem różnorodnych narzędzi i aplikacji);

tworzeniem (budowanie własnych treści bez bezpośredniego korzystania z dostępnych już zasobów, tworzenie złożonych komunikatów multimedialnych łączących różnorodne narzędzia i formy prezentacji, konstruowanie unikatowych treści z elementów pozyskanych z innych źródeł; digitalizacja).

Wyniki badania „Kompetencje cyfrowe młodzieży w Polsce” potwierdzają przekonanie funkcjonujące w społecznej świadomości o tym, że młodzi ludzie są „zrośnięci” z nowymi mediami i że nowe technologie towarzyszą im niemal w każdej dziedzinie życia. Obalają jednak mit, że młodzi są „cyfrowymi tubylcami” – czyli świadomymi ekspertami, biegle i mądrze korzystającymi z dobrodziejstw nowych technologii. Łatwość obsługi nowych urządzeń, brak obaw przed eksperymentowaniem i swoboda, z jaką młodzi poruszają się w świecie nowych mediów, nie zawsze idą w parze z ich świadomym i twórczym wykorzystaniem. Słowem: to, że dzisiejsza młodzież dorastała w świecie szybkich komputerów, tabletów, smartfonów, konsoli do gier nie uczyniło z nich cyfrowych tubylców ani tym bardziej cyfrowych humanistów, zdolnych zmieniać świat na lepsze dzięki możliwościom zapewnianym przez nowe technologie.

SEN, SZKOŁA, SURFOWANIE – CZYLI CO BADANIA MÓWIĄ O MŁODZIEŻY

Jeżeli twoje dzieci nie śpią, to prawdopodobnie są online – pod takim tytułem ukazał się artykuł w The New York Times w 2010 r.[23]. Aktualność tego stwierdzenia potwierdzają badania kompetencji cyfrowych młodzieży. Aż 91% nastolatków codziennie korzysta z Internetu, średnio surfując 2,5 godziny każdego dnia. Przyjmując, że młody człowiek poświęca osiem godzin na dobę na sen, zajęcia w szkole i odrabiane prac domowych zajmują mu około siedmiu godzin, to surfowanie w sieci jest trzecią czynnością pod względem ilości poświęconego czasu w planie dnia młodego człowieka. Typowy dzień przeciętnego nastolatka można opisać skrótem 3xS: sen, szkoła, surfowanie.

Co młodzi robią w Internecie? Prawie wszystko, co w świecie rzeczywistym: przygotowują się do zajęć w szkole, zdobywają wiedzę, szukają rozrywki, kontaktują się z bliskimi i dalszymi znajomymi, rozwijają swoje pasje. 71% respondentów potwierdza, że trudno im sobie wyobrazić życie bez Internetu (tak samo twierdzi 43% ich rodziców), a 69% zgadza się ze stwierdzeniem, że bez sieci życie byłoby dużo mniej zabawne. Dla młodych internautów Facebook pełni rolę cyfrowego podwórka, gdzie spotykają swoich przyjaciół, rozmawiają z nimi, chwalą się zdjęciami, dzielą radościami i smutkami, umawiają na spotkania „w rzeczywistości offline”, i pomagają w odrabianiu prac domowych. Aż 88% nastolatków posiada konto na tym serwisie społecznościowym, a 62% deklaruje, że odwiedza tę stronę codziennie.

SIEĆ I KOMPUTER NIE MAJĄ PRZED MŁODYMI TAJEMNIC?

Niezależnie od częstotliwości korzystania z Internetu, młodzi postrzegają siebie jako biegłych użytkowników nowych technologii. Wysoko oceniają swoje kompetencje w zakresie obsługi Internetu (84%), obsługi komputera (80%) i wyszukiwania informacji w Internecie (80%). Ich rodzice są bardziej krytyczni jeśli chodzi o swoje cyfrowe umiejętności. Mniej niż połowa dorosłych ocenia dobrze lub bardzo dobrze kompetencje w tych samych obszarach (odpowiednio: 41% – korzystanie z Internetu 38% – obsługa komputera 44% – wyszukiwanie informacji). W ślad za niższą oceną kompetencji idzie też wyraźnie mniejsze zaangażowanie rodziców w poszczególne czynności wykonywane w Internecie i na komputerze. Rodzice rzadziej korzystają nie tylko z mediów społecznościowych, ale też z tak podstawowych funkcjonalności jak e-mail. Niepewność rodziców na tym polu sprawia, że 76% rodziców ocenia swoje kompetencje gorzej, niż kompetencje swoich dzieci. Nie dziwi więc, że większość dorosłych nie widzi się w roli przewodnika po cyfrowym świecie i tylko 3% rodziców często udziela porad swoim dzieciom w zakresie korzystania z Internetu i nowych technologii.

Wysoka ocena własnych kompetencji cyfrowych przez młodzież nie zawsze idzie w parze z umiejętnościami praktycznego wykorzystania narzędzi cyfrowych i aplikacji internetowych, a także wyszukiwaniem wiarygodnych źródeł wiedzy. Okazuje się, że jedynie 25% młodych ludzi korzysta z programów do edycji zdjęć, 10% – do edycji muzyki, a 9% – do edycji materiałów wideo. 66% młodych internautów nie zna i nie korzysta z tego typu narzędzi. Chociaż młodzi twierdzą, że nie mają większych problemów z wyszukiwaniem informacji, to jednak można przypuszczać, że znalezienie odpowiedzi na bardziej skomplikowane pytania mogłoby sprawić im problem. W trakcie badania okazało się, że tylko 2% młodych osób spontanicznie posługuje się podstawowymi funkcjami przeglądarek internetowych podczas wyszukiwania precyzyjnych informacji. Dodatkowo 21% nastolatków w żaden sposób nie weryfikuje informacji znalezionych w sieci, uznając je za całkowicie wiarygodne. Pozostali sprawdzają ich autentyczność najczęściej na innych stronach w sieci (24%), w książkach lub encyklopediach (15%), konsultują się z rówieśnikami (9%) lub rodzicami (8%).

NAUKA BEZ INTERNETU? NIEMOŻLIWE

W szkole młodzi ludzie zdobywają szereg kompetencji i umiejętności związanych z korzystaniem z komputera, programów użytkowych oraz Internetu. Ponad połowa młodych ocenia lekcje informatyki jako przydatne. Jednak związek między szkołą i nauczaniem, a nowymi technologiami wykracza znacznie poza sale informatyczne w szkołach. Młodzi wykorzystują Internet do wyszukiwania informacji potrzebnych do szkoły i odrabiana prac domowych (68%). Dla 60% młodych sieć to główne źródło informacji potrzebnych do nauki. Odsetek ten jest niemal identyczny zarówno wśród dziewcząt jak i chłopców, wśród mieszkających na wsi i w małych miastach, jak i w największych. Nauka bez Internetu byłaby dla większości młodych o wiele trudniejsza (72% z nich tak twierdzi), a także dużo nudniejsza (65%). Internet w procesie nauki to dla młodych przede wszystkim źródło informacji. Ale to również narzędzie pozwalające na współpracę w nauce. Połowa młodych deklaruje, że zdarza im się uczyć lub odrabiać prace domowe korzystając z sieci wspólnie z rówieśnikami. Apetyt młodych ludzi na to, by na lekcjach wykorzystywać Internet i nowe technologie ciągle rośnie. Na podstawie badania jakościowego można wysnuć wniosek, że dostrzegają wielki potencjał w zastosowaniu nowych narzędzi w szkole nie tylko w celu urozmaicenia zajęć, uczynienia ich ciekawszymi, ale też upatrują w nich okazję do zdobycia nowych, „opłacalnych” umiejętności. Tymczasem tylko połowa młodych respondentów potwierdza, że nauczyciele zachęcają ich do korzystania z wiedzy dostępnej w Internecie.

DLACZEGO NIEKTÓRZY MŁODZI POTRAFIĄ WIĘCEJ? ROLA CYFROWYCH PRZEWODNIKÓW

Poziom kompetencji cyfrowych młodzieży uwarunkowany jest wieloma różnymi czynnikami. Silnie różnicuje go liczba urządzeń elektronicznych, do których młodzi mają dostęp. Im więcej różnych urządzeń i gadżetów młodzi ludzie wykorzystują na co dzień, tym większe jest prawdopodobieństwo, że poziom ich kompetencji będzie wysoki. Nie należy jednak wyciągać pochopnych wniosków i zakładać, że zwiększenie dostępu do nowoczesnych urządzeń samoistnie wpłynie na rozszerzenie umiejętności cyfrowych młodych.

Niezwykle istotne są wzorce wyniesione z kontaktów z dorosłymi użytkownikami nowych technologii, w tym przede wszystkim z rodzicami. Z dwojga młodych ludzi pochodzących z rodzin znajdujących się w podobnej sytuacji materialnej, wyższych kompetencji można spodziewać się u tego dziecka, którego rodzice mają większe kompetencje i są bardziej aktywnymi internautami. Poziom kompetencji cyfrowych, tak jak kompetencji językowych lub szerzej – kapitał kulturowy, podlegają reprodukcji w ramach rodziny i innych grup odniesienia[24].

Wiemy jednak, że rodzice rzadko angażują się we wspólne z dziećmi odkrywanie świata nowych technologii. Jedną z barier jest tu niewątpliwie niska ocena własnych kompetencji. Podobnie szkoła nie zawsze jest miejscem, gdzie młodzi mogą zdobyć nowe umiejętności i spotkać cyfrowych przewodników, którzy zainspirują ich do dalszych poszukiwań. Dlatego też młodzi ludzie potrzebują jak najwięcej alternatywnych miejsc kontaktu z nowymi technologiami i inspiracji, pomysłów na ich niestandardowe i twórcze wykorzystanie.

NOWOCZESNA EDUKACJA CYFROWEGO HUMANISTY

Dla Fundacji Orange ważne jest reagowanie na zmiany społeczne, związane z rozwojem nowych technologii i Internetu. Chcemy, by ludzie mogli poznawać świat i rozwijać się w oparciu o ich twórcze wykorzystanie.

Praktyka kilkuset zrealizowanych projektów w ramach programów Fundacji Orange i wnioski z ich ewaluacji wskazują, że postawienie młodego człowieka w roli twórcy, a nie tylko biernego obserwatora, jest budującym doświadczeniem, podnoszącym poczucie sprawstwa i wiary we własne możliwości. Jeśli coś zostało przeżyte, z dużą dozą prawdopodobieństwa zostanie zapamiętane, i chociażby tylko z tego powodu ma szansę bycia doświadczeniem znaczącym[25]. A co za tym idzie, doświadczenie aktywnego, sprawczego uczestnictwa często pełni funkcję katalizatora rozwoju nie tylko nowych umiejętności cyfrowych, ale także społecznych. Skuteczne zainspirowanie młodego człowieka do dalszych poszukiwań i rozwijania swoich pasji, zarówno w cyfrowym świecie, jak i poza nim, wydaje się być pierwszym krokiem w stronę cyfrowych humanistów.

PRZYKŁADY PROGRAMÓW FUNDACJI ORANGE WSPIERAJĄCYCH ROZWÓJ CYFROWYCH HUMANISTÓW

Akademia Orange to otwarty program grantowy Fundacji Orange, skierowany do organizacji pozarządowych, bibliotek, instytucji kultury i oświaty, które mają nowoczesną wizję edukacji kulturalnej dzieci i młodzieży i niestandardowe pomysły na jej realizację. Każdego roku nagradzamy blisko 50 spośród kilkuset zgłoszonych projektów grantami na ich realizację. W Akademii Orange dzieci i młodzież stają się twórcami kultury i świadomymi odbiorcami. Pokazujemy, że także nowe technologie i Internet są przestrzenią spotkania z kulturą i tworzenia. Wszystkie materiały wypracowane w ramach projektów (scenariusze zajęć, filmy, grafiki i inne) są publikowane na portalu www.akademiaorange.pl na otwartych licencjach Creative Commons Uznanie Autorstwa 2.0. Oznacza to, że każdy ma prawo i swobodę korzystania z nich, ulepszania i dzielenia się nimi przy zachowaniu pewnych praw autorskich. Z tej bazy inspiracji mogą korzystać zarówno doświadczeni edukatorzy, jak i osoby stawiające pierwsze kroki w animacji kulturalnej.

Przykładowe projekty zrealizowane w ramach Akademii Orange[26]:

Wizje(R) Kultura obrazu, obraz w kulturze

Organizatorzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, partner: Biblioteka Miejska w Bytomiu. Celem projektu było stworzenie programu zajęć mówiących o obrazach w ujęciu antropologicznym skierowanego do dzieci i młodzieży. Najmłodsi uczestniczyli w zajęciach z tworzenia filmów techniką animacji piaskowej, w warsztatach z archiwizacji i digitalizacji zdjęć, poznali tajniki produkcji filmowej, samodzielnie nagrali muzykę i z pojedynczych scen stworzyli spójną animację. Młodzież łączyła fotografie archiwalne z samodzielnie wykonanymi współczesnymi zdjęciami tych samych miejsc, a następnie opracowała alternatywną, młodzieżową mapę Bytomia. W ramach projektu uczestnicy samodzielnie wybierali treści, które uważali za ważne i warte zachowania dla przyszłości oraz zbierali dane i je opracowywali. Wykorzystywali do tego dostępne narzędzia (komórki, aparaty foto, komputery), poznali też idee otwartych licencji.

HiT Historia i Teatr

Organizatorzy: Teatr Dramatyczny z Białegostoku, partner: Pogotowie Opiekuńcze, Stow. Pogotowie Kulturalno-Społeczne, Komunalne Przedsiębiorstwo Komunikacyjne sp. z o.o.

„HiT” to cykl spotkań Historii i Teatru. Młodzi uczestnicy projektu poznali, w jaki sposób przenikają się te dwie dziedziny i jak na siebie nawzajem wpływają. Podczas warsztatów poświęconych kolejnym dekadom XX wieku poznali najważniejsze wydarzenia danej epoki, a na zajęciach teatralnych twórczo je analizowali i przetwarzali. Wykorzystywali do tego nietypowe źródła – od relacji sportowych po piosenki – by od nowa odkryć historię w sposób daleki od szkolnych schematów. Zajęcia były prowadzone w oparciu o otwarte zasoby, internetowe encyklopedie, atlasy, bazy danych, archiwa (np. NAC, CATL), zdigitalizowane kolekcje (np. GLAM Wiki Project) i miały w pełni multimedialną formę.

Edulab – laboratorium lokalnych zastosowań mediów

Organizatorzy: Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku, partner: Uniwersytet Gdański.

Celem projektu było zapoznanie młodych ludzi z lokalnym dziedzictwem, zachęcenie ich do krytycznej refleksji oraz budowania tożsamości lokalnej, a wszystko to przy wykorzystaniu nowych technologii. Uczestnicy wzięli udział w warsztatach, podczas których tworzyli hipertekstowe cyfrowe narracje zawierające elementy gry. Wykorzystywali do tego telefony komórkowe z aparatem fotograficznym, aparaty fotograficzne, komputery, kamery. Zdobyli praktyczne umiejętności z zakresu digitalizacji dziedzictwa, gromadzenia cyfrowych danych, archiwizacji współczesności i prezentowania zbiorów na platformie internetowej. Po zebraniu materiałów zapoznali się z podstawowymi technikami obróbki graficznej i wideo, by w multimedialny sposób zaprezentować efekty swojej pracy i zbiory na platformie internetowej.

PRACOWNIE ORANGE

By ułatwić mieszkańcom niewielkich miejscowości dostęp do informacji, wiedzy i technologii, w 50 miejscowościach powstały multimedialne pracownie Orange. Są one otwarte dla wszystkich, nie tylko jako miejsce rozwijania kompetencji cyfrowych, ale także jako przestrzeń spotkań, w której są realizowane wartościowe projekty integrujące lokalną społeczność. Łącznie może z nich korzystać blisko 250 tys. osób.

Fundacja Orange we współpracy z liderami społeczności lokalnych i wolontariuszami prowadzi projekty edukacyjne w pracowniach oraz inspiruje mieszkańców do rozwijania pasji, poszerzania wiedzy i wspólnych działań przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii. Wspiera animatorów działających w pracowniach poprzez bezpłatne szkolenia z zakresu umiejętności liderskich, animacji społecznej, pracy z wolontariuszami, promocji i komunikacji przy użyciu social media. Do dyspozycji pracowni oddano platformę internetową: www.pracownieorange.pl. Pozwala ona na wielowymiarową wymianę informacji i doświadczeń, tworzenie wspólnych projektów między poszczególnymi pracowniami, a także rozwój wielu kompetencji. To także narzędzie komunikacji miedzy pracownią i skupioną wokół niej społecznością. Platforma zawiera również bazę inspiracji, czyli zbiór setek pomysłów na działania, na bieżąco uzupełnianą przez lokalnych animatorów i administratorów serwisu.

O ostatecznym przeznaczeniu pracowni decydują animatorzy działający lokalnie – to oni najlepiej znają wyzwania stojące przed ich społecznością i najlepiej potrafią odpowiadać na jej potrzeby.

GRYWALIZACJA W DZIAŁANIACH SPOŁECZNYCH

Aby wzmacniać motywację i zaangażowanie liderów, Fundacja Orange wprowadziła system grywalizacji, która przenika cały serwis na wszystkich poziomach. Grywalizacja stosuje mechanizm gry komputerowej – system nagród i wyzwań – aby pozytywnie stymulować jej użytkowników do realizacji konkretnych zadań w projekcie. Wirtualne punkty, które użytkownicy zyskują za ukończone projekty, wyzwania i inne aktywności, są wymieniane na realne nagrody, wspierające funkcjonowanie pracowni. Dzięki grywalizacji możliwe jest przełożenie wirtualnych aktywności na działania w świecie rzeczywistym – w Pracowniach Orange. Nowe wyzwania są dodawane przez administratorów portalu i przygotowywane tak, aby rozwijać różne kompetencje użytkowników pracowni, w tym także umiejętności cyfrowe.

Ważne są nie tylko zdobywane punkty, aktywność na portalu, ale także wszystkie projekty i wydarzenia, które urozmaicają życie mieszkańców i wzmacniają integrację społeczności lokalnej. Efekty? Łącznie przez ostatni rok w pracowniach zostały zrealizowane 134 projekty społeczne, każda placówka zorganizowała średnio 16 wydarzeń dla mieszkańców, do bazy inspiracji zgłoszono 603 nowe pomysły, a 68% z nich z sukcesem pączkowało w innych miejscowościach. Wzrosła także aktywność użytkowników na samym portalu – aż o 151% – tylko w pierwszym miesiącu działania grywalizacji. Ponadto, realizacja wyzwań rozwija nowe umiejętności liderów – podnosi ich kompetencje cyfrowe, przygotowuje do zarządzania zespołem, animacji społecznej i uczy organizacji wydarzeń kulturalnych.

ORANGE DLA BIBLIOTEK

Fundacja Orange od czterech lat wspiera biblioteki gminne w przemianie w nowoczesne centra aktywności lokalnej, miejsca dostępu do wiedzy i kontaktu z nowymi technologiami. Dotacje na internetyzację oraz działania edukacyjne sprawiają, że stają się one właśnie takimi miejscami i zyskują nowych użytkowników. We współpracy z wolontariuszami Orange, prowadzone są w bibliotekach kursy dla dzieci i dla seniorów stawiających pierwsze kroki w cyfrowym świecie – po to, aby Internet stał się ich sojusznikiem w codziennym życiu. Najmłodsi poznają zasady bezpiecznego korzystania z sieci, a pracownicy bibliotek otrzymują materiały edukacyjne na temat świadomego korzystania z Internetu. Biblioteki – na stałe wpisane w lokalne otoczenie – są wyjątkowymi miejscami, w których seniorzy mogą w znanym sobie i bezpiecznym otoczeniu poznać zalety Internetu. Do nich właśnie kierowany był jeden z ostatnich projektów Fundacji Orange – cykl wirtualnych „Spotkań z pasjami”[27]. W trakcie coczwartkowych, prowadzonych na żywo rozmów ze znanymi osobami, seniorzy zgromadzeni w bibliotekach mogli zadawać pytania bohaterom spotkania za pomocą specjalnie przygotowanego czatu. A także dzielić się swoimi pasjami, poznawać osoby w podobnym wieku i wspólnie spędzać czas. W projekcie wzięło udział ponad 7 tys. seniorów w 400 bibliotekach. W ankietach ewaluacyjnych 96% uczestników potwierdziło, że chce nauczyć się obsługi komputera i podnosić swoje umiejętności cyfrowe, a 100% zadeklarowało chęć wzięcia udziału w podobnym przedsięwzięciu w przyszłości. „Spotkania z pasjami” zainspirowały uczestników do nowych aktywności: w bibliotekach powstały kółka teatralne, kabarety seniorskie, kluby czytelnicze, taneczne i kursy komputerowe dla seniorów.

GDZIE SĄ CYFROWI PRZEWODNICY I CYFROWI HUMANIŚCI?

Główny wniosek, który nasuwa się po analizie wyników badania „Kompetencje cyfrowe młodzieży w Polsce”, to konieczność zaangażowania różnorodnych organizacji: bibliotek, instytucji kultury, organizacji pozarządowych, placówek oświatowych i innych w proces rozwijania kompetencji cyfrowych młodych ludzi. Bez cyfrowych przewodników, bez ich wsparcia i inspiracji, wielu młodych ludzi nie nauczy się wykorzystywać potencjału nowych technologii do zdobywania wiedzy, rozwijania pasji, rozwoju osobistego, a w przyszłości – w pracy zawodowej. Może okazać się, że pokolenie dorastające w otoczeniu nowych technologii i urządzeń osiągnie poziom mistrzowski w korzystaniu z cyfrowej rozrywki i cyfrowych narzędzi, ale nie będzie wykazywać motywacji do dalszych, samodzielnych poszukiwań, oddolnej współpracy i aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Szansą na zmianę tej ponurej wizji mogą być doświadczenia zaczerpnięte z programów Fundacji Orange i jej partnerów, czyli działań skierowanych do młodych ludzi wykorzystujących nowe technologie w niestandardowy, angażujący sposób, taki, który wzmocni kompetencje przyszłych „cyfrowych humanistów”.

BIBLIOGRAFIA

Czernikiewicz, Agata: Badanie efektów długofalowych projektów realizowanych w Akademii Orange. Niepublikowane opracowanie przygotowane na potrzeby Fundacji Orange. Warszawa 2013.

European Commission (2012). Digital Agenda for Europe Scoreboard 2012. Directorate-General for Communication Networks, Content and Technology (CONNECT). [online], [dostęp: 12.10.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://ec.europa.eu/digital-agenda/en/scoreboard.

Fundacja Orange (2013). Kompetencje Cyfrowe Młodzieży w Polsce. [online], [dostęp: 12.10.2013]. Dostępny w World Wide Web: www.fundacja.orange.pl.

Levin, Tamar (2010). If Your Kids Are Awake, They’re Probably Online. The New York Times, 20 stycznia 2010 r. [online], [dostęp: 12.10.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.nytimes.com/2010/01/20/education/20wired.html?_r=3&.

Szymanek, Violetta (red.) (2013). Społeczeństwo Informacyjne w liczbach. Warszawa: Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji.

[20] Por. RaportDigital Agenda for Europe Scoreboard 2012, Directorate-General for Communication Networks, Content and Technology (CONNECT). [online], [dostęp: 12.10.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://ec.europa.eu/digital-agenda/en/scoreboard.

[21] Kompetencje cyfrowe rozumiane jako: zespół kompetencji informacyjnych, obejmujących umiejętności wyszukiwania informacji, rozumienia jej, a także oceny jej wiarygodności i przydatności oraz kompetencji informatycznych, na które składają się umiejętności wykorzystywania komputera i innych urządzeń elektronicznych, posługiwania się Internetem oraz korzystania z aplikacji i oprogramowania, a także tworzenia treści cyfrowych. Za: Społeczeństwo Informacyjne w liczbach. Praca pod redakcją Violetty Szymanek, Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, Warszawa 2013.

[22] Badanie Kompetencje cyfrowe młodzieży w Polsce zostało zrealizowane w dniach 12-30 sierpnia przez TNS Polska na zlecenie Orange Polska na losowej, reprezentatywnej próbie 600 osób w wieku 14-18 lat. Jednocześnie przeprowadzano wywiady z dziećmi oraz jednym z rodziców. Wywiady realizowano w gospodarstwach domowych posiadających dostęp do Internetu. Dodatkowo przeprowadzono 12 pogłębionych wywiadów etnograficznych z młodymi ludźmi ponadprzeciętnie wyróżniającymi się w zakresie wykorzystania nowych technologii i Internetu. Wywiady pogłębione zostały zrealizowane w Warszawie, Rudzie Śląskiej, Puławach i Katowicach. Raport z badania dostępny na: www.fundacja.orange.pl.

[23] T. Levin: If Your Kids Are Awake, They’re Probably Online, The New York Times, 20 stycznia 2010 r. [online], [dostęp: 12.10.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.nytimes.com/2010/01/20/education/20wired.html?_r=3&.

[24] Pełna analiza dostępna w raporcie z badania Kompetencje Cyfrowe Młodzieży w Polsce, część 10. Raport dostępny online na www.fundacja.orange.pl.

[25] Por. A. Czernikiewicz: Badanie efektów długofalowych projektów realizowanych w Akademii Orange.

[26] Pełna baza projektów, zawierająca materiały, scenariusze, propozycje działań jest dostępna na http://www.akademiaorange.pl/projects.

[27] Projekt Fundacji Orange „Spotkania z pasjami” został zrealizowany dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012-2013.

Bruno JACOBFEUERBORN

Deutsche Telekom AG

Mieczysław MURASZKIEWICZ

Instytut Informatyki

Politechnika Warszawska

CZWARTY PARADYGMAT

Abstrakt. Stan i rozwój nauki o informacji w dużym stopniu jest określony przez rolę i funkcje nauki jako takiej oraz sposoby jej uprawiania. Według Thomasa Kuhna nauka rozwija się skokowo przez zmiany tzw. paradygmatów, które mają charakter jakościowy, a nie ilościowy (np. odejście od systemu ptolemejskiego na rzecz kopernikańskiego w astronomii). Artykuł przedstawia cztery paradygmaty: od platońsko-arystotelesowskiego statycznego i absolutnego modelu świata, przez Franciszka Bacona empiryzm, do zastosowania komputerów do modelowania i symulacji zjawisk fizycznych, biologicznych i społecznych, aż po wykorzystanie zaawansowanych systemów komputerowych i technik głębokiej analizy dużych zbiorów danych (ang. big data), do automatycznego tworzenia modeli i budowania hipotez badawczych (czwarty paradygmat). Pokazano jak czwarty paradygmat może zmienić zakres i sposób wykorzystania nauki o informacji dla środowisk badawczych i edukacyjnych.

WSTĘP

Informacja naukowa i nauka o informacji są dziedzinami, których zakres i metody na przestrzeni lat były i są silnie zdeterminowane przez obowiązujące w konkretnym okresie historycznym paradygmaty naukowe i przez dostępne w tym czasie narzędzia techniczne. Wynika to z tego, że obie te dziedziny są w pewnym sensie służebne w stosunku do wszystkich dziedzin nauki, co szczególnie dotyczy dyscypliny informacji naukowej, której zasadniczym zadaniem jest ułatwianie badaczom, pracownikom naukowym, wykładowcom i studentom dostępu do informacji naukowej przez wskazywanie relewantnych publikacji i dostarczanie innych informacji wspomagających pracę takich osób i ich środowisk zawodowych, oraz opracowywanie różnorakich danych natury info- i bibliometrycznej dla instytucji i organizacji finansujących i/lub administrujących prowadzenie badań naukowych i nauczanie, zwłaszcza na poziomie wyższym. Na marginesie warto odnotować, że horyzontalny charakter informacji naukowej i nauki o informacji sprawia, że obie te dziedziny „chętnie” przyjmują i włączają do swojego kompendium metodycznego i narzędziowego metody i techniki zaczerpnięte z innych dyscyplin. A zatem bliższe, analityczne spojrzenie na główne paradygmaty nauki na przestrzeni jej rozwoju pozwala lepiej zrozumieć rolę i sposób działania informacji naukowej i nauki o informacji, a także zachodzące w niej zmiany, które szczególnie od chwili powstania Internetu, a zwłaszcza serwisu World Wide Web i różnorakich informacyjnych serwisów mobilnych korzystających z sieci telefonii komórkowej o dużej prędkości transmisji danych są niezwykle istotne dla całego światowego środowiska naukowego i edukacyjnego. To spostrzeżenie jest powodem, dla którego warto prześledzić zmiany głównych paradygmatów w nauce od chwili jej powstania, aż do dziś, co właśnie jest głównym przedmiotem rozważań w niniejszym artykule.

W tym miejscu potrzebne są dwa ważne komentarze. Pierwszy dotyczy terminologii. Terminy „informacja naukowa” (ang. scientific information) i „nauka o informacji” (ang. information science) nie są synonimami. Tutaj przyjmiemy, że ten drugi obejmuje znaczeniowo ten pierwszy, i że dalej będziemy posługiwali się głównie tym drugim, choć czasem powodowani treścią dyskusji wyraźnie wyodrębnimy ten pierwszy. Przez naukę o informacji rozumiemy tę interdyscyplinarną dziedzinę działalności naukowej, która skoncentrowana jest na zrozumieniu natury i sposobach reprezentacji danych, informacji i wiedzy, a która zajmuje się tworzeniem i zastosowaniem metod i narzędzi do pozyskiwania, w tym do wyszukiwania informacji, jej klasyfikowania i dokumentowania, przechowywania, przetwarzania i rozpowszechniania za pomocą różnych nośników, w tym nośników cyfrowych. Nauka o informacji badając obiekty, procesy i zjawiska informacyjne zachodzące w społeczeństwie oraz w odniesieniu do indywidualnych użytkowników informacji korzysta z osiągnięć m.in. takich dyscyplin, jak: filozofia, lingwistyka, matematyka, informatyka, bibliotekoznawstwo, archiwistyka, muzealnictwo, kognitywistyka i psychologia, socjologia i komunikacja społeczna, zarządzanie, czy prawo. Współczesna nauka o informacji kładzie szczególny nacisk na sposoby reprezentowania i wykorzystania wiedzy, na architekturę systemów informacyjnych, zwłaszcza o charakterze sieciowym, na kwestie semantyki, a szczególnie na podejście oparte na ontologiach, oraz na zagadnienia interakcji człowieka z systemami informacyjnymi. W ostatnich latach w polu zagadnień badawczych znalazły się m.in. takie zagadnienia, jak ekologia informacji, gdzie dużo uwagi przykłada się do przeciążenia informacyjnego (ang. information overload)[28], kultura i kompetencje informacyjne (ang. information literacy)[29], organizacja i zarządzanie wiedzą (ang. knowledge organisation, knowledge management)[30] oraz zachowania informacyjne w kontekście sieci społecznościowych[31]. „Klasyczną” już dziś definicję nauki o informacji sformułował Harald Borko jeszcze w 1968 r.[32]. Więcej różnych definicji nauki o informacji oraz opinii na ten temat można znaleźć m.in. w pracach polskich i obcych autorów[33], a literaturę odnoszącą się do tego terminu i terminów pokrewnych podano w programie nauczania przedmiotu „Metodologia badań nauki o informacji” wykładanego w Instytucie Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego[34]. Trzeba też odnotować, że w niniejszym artykule wyraźnie odróżniamy dane od informacji, te pierwsze bowiem są asemantycznymi napisami nad danym alfabetem, utworzonymi zgodnie z przyjętą gramatyką, podczas gdy informacje to dane, które niosą treści (znaczenie) zgodnie z przyjętą konwencją interpretacji danych. Wiedza to termin szerszy niż informacja, jest to bowiem informacja, która uzyskała akceptację co do swojej prawomocności ze strony autorytetu (instytucjonalnego lub osobowego) w dziedzinie, której informacja dotyczy[35]. W dalszym ciągu nie będziemy restrykcyjnie podkreślać różnicy pomiędzy terminami „informacja” i „wiedza” trakując je w celu uproszczenia narracji jako synonimy.

Drugi komentarz dotyczy terminu „paradygmat”, który pochodzi z języka greckiego – parádeigma, gdzie znaczy „wzór” lub „przykład”. Thomas Kuhn w swej przełomowej książce Struktura rewolucji naukowych[36] na temat rozwoju nauki nadał temu terminowi nowe znaczenie. Według niego nauka rozwija się skokowo przez zmiany tzw. paradygmatów, które mają charakter jakościowy, a nie ilościowy, np. odejście od systemy ptolemejskiego na rzecz kopernikańskiego w astronomii, czy zastąpienie fizyki newtonowskiej fizyką einsteinowską. Pojawienie się nowego paradygmatu, które jest często rezultatem istotnego odkrycia naukowego, zwykle wywołuje kontrowersje, czy wręcz zaprzeczenia w środowisku naukowym, czego podręcznikowym przykładem było odkrycie promieni X przez Roentgena i nowe spojrzenie na promieniowanie elektromagnetyczne, co wybitny fizyk lord Kelvin w swej pierwszej reakcji uznał za mistyfikację[37].

Encyklopedia PWN podaje, że paradygmat to „ogólnie uznane osiągnięcie naukowe (teoria naukowa), które w pewnym okresie dostarcza modelowych rozwiązań w danej dziedzinie nauki”, a w Wikipedii możemy znaleźć następującą trafną definicję tego terminu: „to zbiór pojęć i teorii tworzących podstawy danej nauki. Teorii i pojęć tworzących paradygmat raczej się nie kwestionuje, przynajmniej do czasu kiedy paradygmat jest twórczy poznawczo – tzn. za jego pomocą można tworzyć teorie szczegółowe zgodne z danymi doświadczalnymi (historycznymi), którymi zajmuje się dana nauka”. Zauważmy dla porządku terminologicznego, że w tym artykule w gruncie rzeczy zajmujemy się metaparadygmatami, czyli jeszcze ogólniejszymi zmianami w sposobie rozumienia i uprawiania nauki niż te wywoływane przez nowe paradygmaty, zmianami, które obejmują nie tylko jedną dziedzinę, na przykład fizykę, chemię, czy socjologię, ale takimi, które oddziaływają na cały korpus nauki. Zaznaczmy wszak od razu, że dalej nie będziemy używali terminu „metaparadygmat”; dla zwięzłości wywodu bowiem pozostaniemy przy słowie „paradygmat”, mając jednak na myśli jego szersze rozumienie.

Poniżej przedstawiamy cztery paradygmaty: od platońsko-arystotelesowskiego statycznego i absolutnego modelu świata (pierwszy paradygmat), przez Franciszka Bacona empiryzm (drugi paradygmat), do zastosowania komputerów do modelowania i symulacji zjawisk fizycznych, biologicznych i społecznych (trzeci paradygmat), aż po wykorzystanie komputerów i technik głębokiej analizy dużych zbiorów danych (ang. big data) i zaawansowanych systemów komputerowych do automatycznego tworzenia modeli i budowania hipotez badawczych (czwarty paradygmat). Po prezentacji paradygmatów pokażemy, jak czwarty z nich, a więc ten który wyłania się obecnie, może zmienić zakres i sposób wykorzystania nauki o informacji dla środowisk badawczych i edukacyjnych.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[28] M. Muraszkiewicz: An Essay on Information Overload Issue. „Zagadnienia Informacji Naukowej” (w druku).

[29] J. Jasiewicz: Kompetencje informacyjne młodzieży. Warszawa, 2012.

[30] B. Hjørland: What is Knowledge Organization (KO)? Knowledge Organization. International Journal devoted to Concept Theory, Classification, Indexing and Knowledge Representation. 2008, vol. 35, s. 86-101.

[31] L. Jin, Y. Chen, T. Wang, P. Hui: Understanding User Behavior in Online Social Networks: A Survey. IEEE Communications Magazine Sept. 2013, s. 144-150. [online], [dostęp: 23.12.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.cs.duke.edu/~ychen/papers/OSN_COMMAG13.pdf.

[32] Information science is that discipline that investigates the properties and behavior of information, the forces governing the flow of information, and the means of processing information for optimum accessibility and usability. It is concerned with that body of knowledge relating to the origination, collection, organization, storage, retrieval, interpretation, transmission, transformation, and utilization of information. This includes the investigation of information representations in both natural and artificial systems, the use of codes for efficient message transmission, and the study of information processing devices and techniques such as computers and their programming systems. It is an interdisciplinary science derived from and related to such fields as mathematics, logic, linguistics, psychology, computer technology, operations research, the graphic arts, communications, library science, management, and other similar fields. It has both a pure science component, which inquires into the subject without regard to its application, and an applied science component, which develops services and products.H. Borko, Information science – What is it? American Documentation. 1968, vol. 19, nr 1, s. 3.

[33] S. Cisek: Nauka o informacji na świecie w XXI wieku: badania metanaukowe. W:  Od książki dawnej do biblioteki wirtualnej. Przeobrażenia bibliologii polskiej. Toruń 2009, s. 47-56; K. Materska: Modelowe koncepcje informacji naukowej (information science) na początku XXI wieku. W:  K. Materska, E. Chuchro i B. Sosińska-Kalata (red.) Organizowanie środowiska informacji i wiedzy. Warszawa 2008, s. 19-40, B. Sosińska-Kalata: Współczesne oblicze nauki o informacji w Polsce i za granicą. W:  E. Gondek i  D. Pietruch-Reizes (red.) Studia z informacji naukowej i dyscyplin pokrewnych. Katowice 2007, s. 93-119, W.G. Stock, M. Stock: Handbook of Information Science. Berlin, Boston, MA: De Gruyter Saur, 2013, s. 3.

[34] Metodologia badań nauki o informacji. Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. [online], [dostęp: 24.12.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://informatorects.uw.edu.pl/pl/courses/view?prz_kod=3100-00007.

[35] B. Jacobfeuerborn: Reflections On Data, Information And Knowledge. Studia Informatica, Silesian University of Technology Press. 2013, vol. 34, nr 2A (111), s. 7-21.

[36] T. Kuhn: Struktura rewolucji naukowych. Warszawa 1968 PWN. [online], [dostęp: 23.12.2013]. Dostępny w World Wide Web: http://sady.up.krakow.pl/filnauk.kuhn.struktura.htm.

[37] R. F. Mould: A History of X-rays and Radium: With a Chapter on Radiation Units, 1895-1937. IPC Building & Contract Journals Ltd., 1980, s. 32.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Komitet Redakcyjny serii wydawniczej

<< NAUKA – DYDAKTYKA – PRAKTYKA >>

Jacek WOJCIECHOWSKI (przewodniczący), Stanisław CZAJKA, Artur JAZDON, Dariusz KOREDCZUK, Dariusz KUŹMINA, Mieczysław MURASZKIEWICZ, Janusz NOWICKI (sekretarz), Maria PRÓCHNICKA, Michał ROGOŻ, Barbara SOSIŃSKA-KALATA, Elżbieta STEFAŃCZYK, Remigiusz SAPA, Anna TOKARSKA, Janusz TONDEL

Projekt realizowany przy wsparciu Fundacji Orange, we współpracy z Instytutem Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Recenzenci

dr hab. Mariola ANTCZAK, prof. UŁ

dr hab. Grażyna WRONA, prof. UP

Projekt okładki

Tomasz KASPERCZYK

Redakcja techniczna i korekta

Anna LIS

Korekta wersji elektronicznej

Marta LACH

© Copyright by Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich

ISBN 978-83-64203-23-7

CIP – Biblioteka Narodowa

Czas przemian – czas wyzwań: rola bibliotek i ośrodków informacji w procesie kształtowania kompetencji współczesnego człowieka: praca zbiorowa / pod red. Justyny Jasiewicz i Elżbiety Barbary Zybert; Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. – Warszawa: Wydawnictwo SBP, 2014. -(Nauka, Dydaktyka, Praktyka; 152)

Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich

00-335 Warszawa,

ul. Konopczyńskiego 5/7 tel. (22) 827-52-96

www.sbp.pl;

wydawnictwo@sbp.pl, biuro@sbp.pl

Warszawa 2014

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl