BOGUSŁAW ADAMOWICZ

W STARYM DWORZE

POWIEŚĆ FANTASTYCZNA

Copyright © by Bogusław Adamowicz 1908

Wydawnictwo WasPos 2018

All rights reserved

Wszystkie prawa zastrzeżone, zabrania się kopiowania oraz udostępniania publicznie bez zgody Wydawnictwa pod groźbą odpowiedzialności karnej.

Redakcja

Patryk Bagaziński

Projekt okładki

Patryk Bagaziński

Skład i łamanie

Wydawnictwo WasPos

Wydanie I wznowione i poprawione

ISBN 978-83-66070-11-0

Wydawnictwo WasPos

Warszawa tel. 514–979–839

kontakt@waspos.pl, www.waspos.pl

Spis treści

ROZDZIAŁ I

NAUCZYCIEL PRYWATNY

ROZDZIAŁ II

PRZEWOŹNIK

ROZDZIAŁ III

FILOFLOSY

ROZDZIAŁ IV

KSYTYJSCY MAGOWIE

ROZDZIAŁ V

ZŁOTE JABŁKA

ROZDZIAŁ VI

AMBASADY ZAŚWIATÓW

ROZDZIAŁ VII

MCHY — CHKYZOLITY

ROZDZIAŁ VIII

ZAZDROŚĆ

ROZDZIAŁ IX

WOJNA

ROZDZIAŁ X

MENSZEL

ROZDZIAŁ XI

PAN HIPOLIT TRUCHŁO

ROZDZIAŁ XII

ŻELAZNY STONÓG

ROZDZIAŁ I

NAUCZYCIEL PRYWATNY

Spiritus flat...

Stołowałem się w pensjonacie pani R., gdzie miałem możliwe a nie drogie obiady i przy stole trochę towarzystwa, co w znacznej mierze okraszało smak niewybrednej kuchni.

Były tam jakieś niebrzydkie panny, para studentów uniwersytetu, czasami ktoś ciekawszy z okolicy, a przede wszystkim nieodzowny gość pensjonatu, pan Karski, z którym w przyjemny zawsze sposób można było porozmawiać o spirytyzmie. Lubiłem bardzo ten temat po obiedzie.

Pan Karski był to zawołany zbieracz, a jeszcze zawołańszy opowiadacz najrozmaitszych anegdot o duchach, niekiedy nawet zabawnych. Sugestioner, magoetyzer, telepata — i Bóg wie jeszcze jakiego, tym podobnego, należałoby użyć wyrazu, chcąc z dokładnością określić liczne zajęcia jego i powołania. Lekceważąc zupełnie, tak jak i własne swe interesy, wszelkie czcze znikomości doczesnego życia, pan Karski cały był pochłonięty tajemnicami pozagrobowymi. Oczywiście, głębie swej wiedzy mistycznej czerpał przeważnie z jakiegoś spirytystycznego pisemka, które, zdaje się, wychodziło w języka rosyjskim i nazywało się nie bez słuszności Rebusem. Pisemko owo, jak zły duch, opanowało istotę tego niepowszedniego zresztą człowieka i często przezeń mówiło samo... Bardziej mnie jednak zajmował jego osobisty dowcip, spryt i lotny zmysł obserwacji, a przede wszystkim jego sympatyczny i zawsze czuwający humor.

Przyznać należy, że jak każdy niemal myśliwy, tak samo i zawodowy spirytysta, goniący za jeszcze rzadszą zwierzyną, mają zazwyczaj prawdziwie twórczą fantazję. Lubią opowiadać barwnie i barwniej od samych poetów, a w razie gdy zabraknie im niezbędnej pointy w rzeczywistym, opowiadanym przez nich zdarzenia — stwarzają ją w lot na poczekaniu, idąc za głosem potrzeby artystycznej.

Naprawdę, niejeden myśliwy, pomimo swej manii sportsmeńskiej, jest urodzonym poetą i więcej kocha przyrodę, niż samo nawet owo mordownicze włóczęgostwo za zwierzem. Niejeden spirytysta, kręcący kark w kołowrocie chimery, przy mniejszem bogactwie umysłu, przy słabszej zwłaszcza wyobraźni, znalazłby dosyć sprytu i złośliwości, ażeby uprawiać literaturę „na serio”, tj. na współkę z farbą drukarską i atramentem.

Ba! musiałby być jeszcze do tego może trochę i snobem, by mu się opłaciła ta nieodzowna spółka...

Któregoś dnia wcześniej powychodziły damy, spiesząc zapewne do szwaczek albo do sklepów za sprawunkami, więc ku najwyższym rozkoszom godziwym w oczach tych zależnych istot. Zaś koleżanki studentki, które i strojów się wyrzekły dla „wiedzy — potęgi“, przez cały obiad zaglądały w kajety, marząc nieustannie o słodkich wniebowzięciach, jakich doznaje lojalny duch tych istot niezależnych w bogobojnym ćwiczeniu pamięci. Poszły „kuć“ dalej.

Pozostało nas kilku mężczyzn przy stole. Rozsiedliśmy się wygodniej i dopijając kawę, głębiej odetchnęliśmy dymami cygar i papierosów.

Zaczęto naturalnie zaraz mówić o kobietach, jak zwykle trochę po męsku i niemiłosiernie, a potem o wyborach, którymi się więcej znacznie zajmuje naród, aniżeli pracą wybrańców swych w parlamencie.

Dwaj tak zwani akademicy, czyli studenci uniwersytetu, filozof z drugiego roku i matematyk z pierwszego, zaczęli „dyskutować“ na temat politycznej misji wielkiego acz małego wzrostem narodu — Japończyków.

Dyskusja młodych to muszla, oddająca bezładnie to wszystko, co robi na świecie wrzawę. Kiedy, wzbierając gazeciarskim poszumem i echem próżnych auli uniwersyteckich, dochodziła już do ostatecznego zamieszania pojęć, pan Karski przerwał ją nagłym odezwaniem się:

— Wiecie panowie — rzekł — ja słucham waszej zajmującej rozmowy i zastanawiam się tylko, kto ma słuszność, a widzę, że żaden z panów jej nie ma w tej „dyspucie“. To wcale nie dla złej metody prowadzenia sporu; owszem, tylko dlatego, że rozmawiacie o polityce. Dlatego nie macie obaj słuszności. Polityka to rzecz niegodna waszych świeżych i niezepsutych umysłów. To dobre dla starych, niedowiarków.

— A cóż, podług pana — zapytał matematyk — jest godnym umysłu młodych?

— No cóż? Bardzo wiele rzeczy.

— Ale co na przykład?

— Oczywiście to, co jest wielkim i wzniosłym i co jest rzetelnie ważnym. Bo czy Japończycy będą mieli większą flotę, czy mniejszą, to wierzcie mi panowie, jest wobec zasadniczych kwestii istnienia, rzeczą absolutnie błahą. Czemu nie chcecie zastanowić się na przykład nad tym, czy jest jakaś wyższa istota lub siła, prawdziwie światem rządząca, lepiej i niezawodniej niż ci, co wygrywają wojny? Czemu nie rozprawiacie o zagadnieniach duszy?

— A pan znowu ze swoim spirytyzmem! Niechże pan choć raz jasno powie: co to jest spirytyzm?

— Spirytyzm — to chodzące spodeczki, od których nasza Frania już prawie rozum straciła — rzekł, śmiejąc się, filozof do kolegi.

— Nie panie — odrzekł Karski — to są te wszystkie niezbadane zjawiska, z których wnosimy, że istnieje jakaś łączność pomiędzy naszym życiem a życiem tych, co poumierali. Nie ma żadnej łączności — to przesądy. Nauka tego nie uznaje.

— Nauka nie uznaje? Władnie tu pozwolę sobie panu zaprzeczyć! Zajmują się tym tacy wielcy uczeni jak Crookes, Richet, Derochas, Lubock...

Tu się zatrzymał przez chwilę spirytysta, a wzrok jego błysnął ostrym płomykiem złośliwości.

— Ale jeżeli i to — rzekł — panom nie wystarcza, jeżeli zaprzeczycie tytułom uczoności i tym autorytetom, to powiem wam, że i taka sława wszechświatowa zajmuje się tymi kwestiami, jakiej chyba nie odmówicie kompetencji. Tak, panowie — sam wielki Fryderyk Menszel! Profesor Fryderyk Menszel zajmuje się spirytyzmem!

Tu spojrzał na młodych z tryumfem i zadowoleniem.

— A! jak piorunem raziłem — zawołał.

— Skąd on wytrzasnął tego Menszla? — pomyślałem ubawiony. Czyżby znowu z „Rebusa“?

— Jak to, panowie nie wiecie, kto jest profesor Menszel?

— Nie słyszałem o nim — rzekł poczciwie, choć z ociąganiem się, matematyk.

— To nic dziwnego, bo pan nie chodzi na filozofię. Lecz pan, na drugim roku filozofii — to dziwne, że o nim nie słyszałeś. Pan widzę, niezbyt uczęszcza na wykłady.

— Tak... Menszel… słyszałem, ale, wie pan, on nie zdaje mi się tak znowu wielce sławnym uczonym...

— To usłyszy pan na wykładach o nim może za dwa lata dopiero. Fryderyk Menszel, proszę pana, nie Michael, który też jest znanym jako jeden z najgłębszych psychokoprologów... A teraz ja mogę panu powiedzieć, jakie stanowisko zajął ten wielki uczony wobec spirytyzmu. Chce pan posłuchać?

— Proszę.

— Więc chwila uwagi — zaczął Karski:

— Jeżeli przytrafiło się komu z panów kiedykolwiek w życiu widzieć dom opuszczony, z pozabijanymi z zewnątrz okiennicami — to był to z pewnością jeden z domów, w których „straszy“ — i dlatego nie mieszkali w nim ludzie.

— W każdym domu, gdy się go pozostawia pustym, wyjeżdżając na wilegiaturę[1], zamyka się okiennice — wtrącił żartobliwie student filozofii.

— Tak, ale potem się wraca i mieszka w nim znowu — odparł Karski i ciągnął dalej opowiadanie:

— Domów takich nie brakło nigdy na świecie. Zaraz mogę panom wskazać jeden, tu u nas — koło rogatki[2] — gdzie się skręca do koszar. Lecz jest ich i gdzie indziej dużo. W każdym prawie mieście znajdują się takie osamotnione budynki, zwykle na kresach, a czasem i w śródmieściu — w dużych, zarosłych, widocznych od ulicy tylko przez sztachety parkach. Najczęściej jednak bywają to ustronne dwory szlacheckie, w pobliżu leśnych uroczysk, lub starożytne zamki w dzikich górskich okolicach. Mimo zdrowego powietrza wsi, pięknych dookoła widoków, a nieraz i prawdziwego przepychu w urządzeniu tych siedzib, nie lubią mieszkać w nich właściciele. I chociaż nic się nikomu nie mówi (panowie rozumieją, że nieprzyjemnie takimi rzeczami się chwalić), jednak wszyscy doskonale wiedzą, czemu bogaci dziedzice opuszczają swe rezydencje i zamiast siedzieć szczęśliwie u siebie, wolą wlec życie jałowo za granicą, w mniej pięknych miejscowościach i w mniej wygodnych warunkach. Bo w domu ich „straszy”.

— A w Monte Carlo nie straszy z pewnością? — wtrącił mój sąsiad z lewej strony, obywatel ziemski, wpatrując się z rzewnym smętkiem w dym swego niehawańskiego cygara.

— Jeżeli starożytniejsze rody — zwróciłem się do niego — słynące z przywiązania do miejsc urodzenia, nie zważając na nic, mieszkają stale w swych zamkach, to nie zawsze wychodzą na tym dobrze. Kończy się to czasem nawet i bardzo smutno, jakąś tajemniczą tragedią w rodzinie...

— W rodzaju tych okropności — podchwycił gładko student — o których wielki Edgar Poe poucza nas w swych grozą przejmujących nowelach...

— Lub śmiercią — ciągnąłem — głównego członka rodu. A w najszczęśliwszych wypadkach odbija się to jakąś szczególną manią, albo dziwactwem na znikczemniałych potomkach, mających odwagę pozostawać w rodzinnych gniazdach, skąd wyganiają ich dachy wielkich ojców umarłych.

— Co do mnie, wtrącił matematyk, gdybym miał taką posiadłość, nie wyrugowałyby mnie stamtąd nie tylko strachy, ale nawet i lichwiarze. „Jestem młody i silniejszy, niżli wszystkie trupy razem”.

Pan Karski kiwnął na mnie, ubawiony tym dogadywaniem

— Ależ, proszę panów — rzekł — czy to są duchy umarłych? Nie wiemy. W każdym razie wygania ich z domu coś, co jest niepojętym i niedostępnym nawet dla bardzo filozoficznych umysłów, to coś tajemniczego, co lud nazywa „strachami“, i co z pewnością straszy, bo ludzie tego się boją... Ludzie nie tylko boją się duchów, lecz nawet rozmawiać o nich nie bardzo lubią wieczorami, a w dzień uspakajają się w wygodny sposób: twierdzą kategorycznie, że nigdzie żadnych duchów nie ma.

To tak wy wszyscy panowie młodzi uczeni robicie. A niech no wam tylko coś puknie w nocy w ścianę — toż dopiero w kąt pójdzie ironia, a głowa — pod poduszkę. Czyż nie prawda? Czasem na samą myśl o takim jakimś zjawieniu się stracha o północy, przeżegna się zawołany ateusz...

— Czy to jest zła, czy dobra siła, panie Karski? — zapytałem, robiąc poważną minę.

— Ha, czy to jest złe, czy li dobre, nie wiem, wolę nie przesądzać. Zdaje mi się, że duchy nie są ani złe, ani dobre. One są po prostu — duchy.

Słuchałem, jak zawsze, z przyjemnością bajań sympatycznego spirytysty, który tchnął cały humorem, marszcząc czoło z powagą zawodowego znawcy.

Lecz był ktoś jeszcze przy stole, kto z wyraźnym zajęciem przysłuchiwał się jego opowiadaniom.

— Kto by chciał — ciągnął Karski dalej — zadać sobie trud policzenia wszystkich miejsc, gdzie straszy, stwierdziłby, jak znaczną jest ich ilość nawet dzisiaj. Był jednak czas, kiedy ich było nierównie więcej.

— Kiedy to było? — zapytał filozof, lecz pan Karski pościł mimo uszu pytanie.

— Otóż te wszystkie zjawiska, które nazywamy dziś spirytyzmem, mniej były wówczas lekceważone. Nawet niektórzy bardzo wybitni uczeni — tak panie, dodał z naciskiem w kierunku studenta — wierzyli w ich naturalność i z całą powagą oddawali się badaniu. Chcieli nawet o tym odmiennym świecie stworzyć całą wiedzę odrębną, całą specjalną naukę o duchach.

To wielkie zadanie podjąć zamierzył właśnie profesor Menszel.

Za liczne i nie byle jakie usługi, które oddał ten wielki człowiek ludzkości na polu tzw. wiedzy pozytywnej, posiadał profesor od państwa i różnych uczonych towarzystw liczne i nie byle jakie naukowe tytuły. Nie brakło mu też i honorowych odznak, którymi dekoruje się piersi tylko najlepszych i najzasłużeńszych mężów narodu. Świat pewny był, że w takim uzbrojeniu, lepiej niż kto inny, nadaje się Fryderyk Menszel do prowadzenia subtelnych dociekań w nowej, szeroko otwierającej się, a tajemniczej zupełnie dziedzinie. Przewidywano już z góry świetne wyniki podjętych przezeń badań, tym bardziej, że światły ów mąż objawiał prawdziwe ku temu powołanie.

Od wielu lat już gromadził i skrzętnie notował wszelkie osobliwe zdarzenia, które w braku wyraźnego pojęcia, czym są w istocie, nazywał telepatią, mediumizmem, mesmeryzmem i tym podobnymi słowami. Pracę swą prowadził nad wyraz systematycznie przy pomocy całego szeregu również gorliwych i uzbrojonych powag wiedzy, a ułatwiały mu ją do pewnego stopnia i znaczne subsydia[3] rządu, gotowego, jak wiecie, w każdej chwili popierać wszelkie poważniejsze naukowe wysiłki...

Lecz, jak i większości tych, którzy o podobnych faktach słyszą, myślą i opowiadają, nie przytrafiło się także i jemu samemu w całym jego życiu — a dobiegało ono już prawie szóstego krzyżyka — nic nadzwyczajnego.

— Czy nie tak samo, jak i panu, panie Karski? — nie mogłem nie wtrącić uszczypliwie.

— Nie przytrafił mu się nawet — ciągnął — żaden wypadek ,,telepatyczny to jest ujrzenia albo odczucia czegośkolwiek przez znaczniejszą odległość przestrzeni, ducha zaś nie tylko, że nigdy nie widział oczyma, lecz nawet nie udało mu się spostrzec nic takiego, co by mógł uznać, jako najbledszy bodaj objaw jego, dowód lub nawet ślad jego istnienia.

Tymczasem objawy te stawały się coraz częstsze i coraz były oczywistszymi dla niektórych ludzi, i naraz zaczęto o nich wszędzie głośno mówić. To tu, to ówdzie spotkało kogoś coś niesłychanego. Ktoś posłyszał w nocy szept jakiś podejrzany, jakby z sypialni tamtego świata się przedostający, komuś coś niegłupiego wypukał stolik. Pan X. zmuszony był spędzać noce bezsennie na pijaństwie, bo jakieś widmo złowrogie wyciągało go niemiłosiernie z łóżka. Pan Y. starał się rozpaczliwie o rozwód, bo ilekroć spojrzał na żonę, zdawało mu się, że widzi jakąś potworną marę przed jej twarzą... I cała moc tego rodzaju opowiadań, w różnych wariacjach i z poprawkami, stała się modną rozmową, nawet w najwybredniejszych salonach.

Fryderyk Menszel nie należał bynajmniej do kategorii uczonych, lekceważących nawet takie opowiadania. Umysł głęboki, doświadczony w ćwiczeniach, nie odrzucając na niczym nawet, rzekłbyś, nieopartych pozorów możliwości faktu, trzymał się tylko w wyborze rozumnej zasady ścisłego krytycyzmu. Cierpliwie czekał na dane bardziej wyraźne i wiarygodne, które by mógł nareszcie z dostateczną niezaprzeczalnością stwierdzić.

I oto nastręczyła mu się bardzo pomyślna sposobność.

Któregoś dnia rozgłosiły dzienniki niezmiernie sensacyjną wiadomość. Trudne do uwierzenia rzeczy dziać się zaczęły w pewnym miasteczku na Zachodzie, miasteczku **. Już od szeregu lat strachy dawały się mocno we znaki całej ludności, chociaż ciemne pospólstwo, i obojętna, jak zwykle inteligencja, nie przypisywały zbyt wielkiego znaczenia tym enuncjacjom. Tymczasem zaniedbanie to (o czymże myślały władze? — był przypisek redakcji) spirytystycznych objawów jakiż opłakany wydało w końcu rezultat? Ilość nawiedzonych domów, których początkowo i tam było, jak w każdym innym mieście — jeden, szybko zaczęła wzrastać, a teraz już cała niemal dzielnica, bo ze dwanaście domów, świeciła pustkami, zajęta przez jakieś „nierealne” moce, które zdołały wyprzeć żywych z krwi i kości ładzi z ich domowego ogniska!... I nieszczęśliwi wygnańcy za żadne skarby świata nie daliby się skłonić do ponownego zamieszkania w swych domach. Tak strasznie wszyscy boją się „dachów”.

Niezmiernie ucieszył się Menszel tą nader pomyślną wiadomością. Wyborne otwiera się pole dla prowadzenia badań. Był już zapełnię pewny, że uda mu się nareszcie spotkać z tym, czego tak długo poszukiwał na próżno. Wyjechał więc, nie zwlekając, do owego miasteczka, z postanowieniem zamieszkania tam w najniespokojniejszym z nawiedzonych domów.

Profesor był jednym z tych bardzo niewielu ludzi, którzy prawdziwie „ducha“ się nie boją.

Tu zamilkł opowiadający i wodził po nas chytrym wzrokiem.

— Cóż dalej? — pytano się.

— Na czymże się skończyło? — Co profesor zbadał ?

Pan Karski milczał i pewny byłem, że szuka pointy dla swej anegdoty.

— Niechże pan powie, co widział tam Menszel?

— A no — rzekł, śmiejąc się, spirytysta — oczywiście, nic. Mieszkał po kolei we wszystkich nawiedzonych domach — i ducha nie zobaczył...

Nastąpiło rozczarowanie.

— To wszystko, co pan opowiedziałeś, wygląda trochę na niezgrabnie wymyśloną bajkę — odezwał się matematyk.

— Czy dlatego, że Menszel duchów nie widział? — odrzekł żartobliwie Karski. — A gdyby je był ujrzał, toby się panu wydało podobniejszym do prawdy?

— Nie, niemożliwą jest rzeczą, by mieszkańcy aż dwunastu domów zachorowali jednocześnie na taką fantastyczną trwogę.

— Bo spirytystom — wtrącił filozof — zawsze za mało nadzwyczajności, więc w głowie mają tabliczkę mnożenia.

— Niech się pan przyzna — rzekłem do pana Karskiego — że ten profesor Menszel, to jakaś mniej znana osoba. Słyszałoby się o jego wyprawie.

— Otóż najsumienniej zaręczam — rzekł, uśmiechając się — że Menszel duchów nie widział...

— E, to wszystko jest po prostu blagą — odrzekł ośmielony student.

— Jeżeli panowie nie umiecie dopatrzeć się w tym prawdy, tym gorzej dla was.

— Niechże się pan choć przyzna, że o tym nie było w dziennikach — rzekłem.

— Owszem, o Menszlu słyszałem już przed dwoma laty, to sławny badacz ducha. Ja znam tę całą historię i mogę panom ją opowiedzieć ze wszystkimi szczegółami — odezwał się głos milczącej dotychczas i uważnie przysłuchującej się osoby. Był to gość przelotny pensjonatu, znany jako „profesor”. Myślałem, że jest nauczycielem gimnazjalnym. Fizjonomia jego i zachowanie niczym nie zwracało na siebie uwagi. Wyróżniał się chyba tym, że był najbardziej milczącym ze stołowników.

— Pan nie pamięta, co profesor Menszel robił, szukając duchów w owem miasteczku? — zwrócił się do pana Karskiego.

— Nie, proszę pana — odpowiedział ten, wlepiwszy weń oczy zdziwione i przestraszone, jak gdyby miał przed sobą wariata.

— To może pan pozwoli, abym ja opowiedział?

— Proszę...

Z miny pana Karskiego nie wiadomo było, czy ma parsknąć śmiechem, czy wybuchnąć oburzeniem.

— No, patrzcie go... — mruknął do mnie z cicha — kpi sobie najwyraźniej, to ja sam przecież wymyśliłem tę całą szopkę z Menszlem i z duchami, żeby zażartować z tych napuszonych młodzików.

— Byłem pewny tego — zaśmiałem się.

— Czy pan naprawdę, mówiąc serio, słyszał już coś o tym? — zapytał Karski nieznajomego.

— Zapewniam pana.

— To chyba pan mnie sugestionował, poddając swoje opowiadanie. Bo przyznam się panu, że właśnie przed chwilą sam wymyśliłem tę bajkę.

Zaśmiano się.

— Nie daliśmy się jednak wziąć na lep — rzekli dwaj studenci.

— Nie umiem poddawać myśli — odrzekł nieznajomy. — Musiał pan ją znać dawniej i wyszła panu z pamięci.

— Mimowolna reminiscencja — rzekłem.

— Która w druku nazywałaby się „plagiatem“ — dodał ktoś wesoło.

— Może pan sam się zasugestionował? — dorzucił obywatel ziemski.

— To musi być coś w rodzaju telepatii — mruknął zbity z tropu spirytysta.

— Może być nawet i jasnowidzeniem — odparł nieznajomy. Zdarza się czasem powiedzieć prawdę — kłamiąc. Wielcy poeci np. tworząc, wyobrażają rzeczy niby nieistniejące — a dzieła ich są objawieniem istotnej tajemnicy. Dante podobno nawet wymyślił gwiazdę, którą potem odkryli astronomowie. Natchnienie — jest jedną z odmian jasnowidztwa.

— Więc to jest jasnowidzenie.... — szydzili młodzi.

— Albo „prawdziwa“ nieprawda...

Spirytyście naszemu nieraz zdarzało się być tego podrodzaju zarzutami — lecz zawsze się mógł wycofać jakimś dowcipnym żartem. Zresztą w tonie jego opowiadań dźwięczała zwykle nuta satyry, która ratowała sytuację.

Tym razem jednak stracił kontenans. Zrobił zupełnie wystraszoną minę.

— Zresztą, proszę pana rzekł nieznajomy — ja też kiedyś przed paru laty, posądzałem siebie o autorstwo całej tej pańskiej opowieści, ale myliłem się bardzo. I ciągnął dalej:

— Miasteczko **, o którem pan opowiadał, leżało w malowniczej okolicy, pomiędzy wzgórzami, nieco na uboczu od ludnych traktów, których nie brakło w kraju, i nie blisko kolei. Całe jakby ubrane zielenią, tonęło w sadach wiśniowych, które, złocąc się w słońcu, wesoły i nawet radosny nadawały mu wygląd. Małe potulne domki zachęcająco wyzierały z gęstwiny, gdzieniegdzie szerokie stawy uśmiechały się do błękitów czerwcowego nieba swym bladym niebieskawym srebrem. Ruchliwe dróżki, ze wszystkich stron zbiegające z pagórków, przez łąki i pola zmierzając ku skromnej osadzie, opasłe bydło, pobrzękujące melodyjnie dzwonkami, śpiew niewidzialnych, za drzewami gdzieś odpoczywających, kosiarzy, i dźwięczny głos fletni pastuszej — wszystko to razem czyniło wrażenie spokoju i dobrobytu, aureolą beztroski otaczającej tę niewinną i dobroduszną, a tak w gazetach złowrogo i tajemniczo odmalowaną, mieścinę.

Wrażenia tego doznawał profesor, zjeżdżając na chłopskiej furmance z ostatniego wzgórza, bliski już celu drogi. I dziwnym mu się wydało, że tak naturalny i miły pozór ma podejrzana miejscowość, będąca całym, rzecz można, rezerwoarem owych sił dziwnych i tajemniczych. I że też tu, nie gdzie indziej, obrały sobie siedlisko owe fantastyczne „przyczyny“, które on władnie zbadać pośpieszał!

Kazał się zawieść do pierwszorzędnej oberży, wskazanej mu przez znajomych ze stolicy.

Schludne, wygodne domki, każdy prawie z ogródkiem, utrzymanym czysto i pełnym kwiatów, każdy obrośnięty powojami chmielu i otoczony ładnym oparkanieniem z wypiłowanych w serduszka i na zielono pomalowanych desek — nie zapowiadały na pierwszy rzut oka żadnych niezwykłych lab nadzwyczajnych rzeczy.

I tylko pewna szczególna osobliwość uderzyła uwagę profesora. Prawie co trzeci lub co czwarty domek miał pozabijane okiennice, ogródek nieco zaniedbany i zamknięte wrota. Przy bliższym zastanowieniu się trudno było nie dostrzec, że jest niezamieszkałym.

Na ulicach ruch zresztą, jak na miasteczko tej miary, był dość ożywiony; przechodnie zajęci swymi zwykłymi sprawami, zdawali się wcale nie zastanawiać nad tym, że tyle duchów jest w mieście.

Zatrzymawszy się przed oberżą, ku nie małej swej niespodziance ujrzał uczony, że i ona również jest pustą. Tak samo pozabijane okna i zamknięta brama. Ani sposobu się dostać lub dodzwonić na stróża. Co mogło znaczyć takie opuszczenie?

Któryś z przechodniów wytłumaczył ma grzecznie, że właściciel hotelu już przed kilku dniami wyprowadził się z tego domu i przeniósł swój hotel na inną ulicę.

— Lecz powodu, dla którego wyprowadził się stąd hotelarz — zapytał Menszel z rosnącym zainteresowaniem — czy nie mógłby mi go pan wyjawić?

— Owszem — rzekł z uprzejmością — tu „straszy“. Trzeba panu wiedzieć, że od czasu, gdy dachy zaczęły się zlatywać na nasze miasto, jeszcze w żadnym z zajętych przez nie domów nie działy się rzeczy tak niepojęte, jak właśnie w tym oto dawnym hotelu. Urządzają tu one formalne zjazdy... To już jest hotel dachów dodał na końcu, grzecznie się ukłoniwszy, i poszedł dalej, widocznie spiesząc gdzieś w sprawie, stokrotnie więcej go pochłaniającej.

Prawdziwie ucieszony, natychmiast udał się profesor do właściciela „Hotelu dachów“, w zamiarze — ku zupełnemu zdumieniu tego ostatniego — nabycia porzuconego domu. Targ nie trwał długo. Rad że może się pozbyć niepotrzebnej nieruchomości, hotelarz zaraz się zgodził na bardzo niską cenę, i uszczęśliwiony nabywca, nie zważając na sumienne przestrogi wielu życzliwych mu osób, natychmiast postanowił zamieszkać w swej nowej posiadłości.

Zabrawszy z sobą potrzebną ilość żywności, zamknął się w domu, lecz przedtem go zbadał dokładnie. Było to mieszkanie doskonale urządzone, wygodne i wcale nie mające w wyglądzie swoim nic niesamowitego. Tym bardziej zaciekawiało to Menszla. Postanowił zostać w nim co najmniej przez trzy doby z rzędu, nie wychodząc wcale, i wszystek ten czas poświęcić wyłącznie ścisłemu obserwowaniu faktów, które widocznie zachodzą tam w nocy...

Pierwsza noc przeszła spokojnie; nie dało się posłyszeć nawet lekkie „pukanie“, i nawet żadnej innej, najsłabszej oznaki obecności duchów nie udało się sprawdzić dzielnemu profesorowi.

Przez całą noc następną również nie zaszło nic osobliwego...

Lecz kiedy i po trzeciej nocy, mimo ciągłego wyczekiwania, wytężonego wpatrywania się w ciemność, we wszystkie kąty, mimo czujnego nasłuchiwania z bijącym sercem i zuchwałego niemal chwilami wyzywania objawów — gdy mimo to wszystko uczony nie tylko, że nie ujrzał nic zgoła, lecz nawet nie posłyszał najlżejszego stąpnięcia po podłodze czyjejś, chociażby niewidzialnej stopy (co już, na skutek samego napięcia nerwów przy bezsenności, mogłoby mu się przynajmniej przesłyszeć), zmartwił się bardzo Menszel i popadł w prawdziwie zły humor.

— Tu żadnych duchów nie ma! — zawołał. — Piękniem się dał wykierować temu łajdakowi. Nabyłem dom niepotrzebnie...

Z rana wstał wcześnie i wyszedł z domu, zmierzając ku ulicy, gdzie dawny właściciel miał teraz nowy hotel. Idąc, układał w myśli wcale dobitne frazesy, którymi chciał dać do zrozumienia temu człowiekowi, jak nieuczciwie postąpił, sprzedając dom pusty, bez dachów, jako dom z duchami.

Lecz ledwo się znalazł na ulicy, spotkał znajomego. Był to reporter pewnego dziennika, wysłany przez ruchliwą redakcję w ślad za sławnym uczonym. Reporter rzucił mu się prawie w ramiona.

— Więc jak to? Żyjesz pan jeszcze? — zawołał pełen radości i zdumienia. — A całe miasto jest pewne, że już od dwóch dni zostałeś porwany przez strachy! A to wyborne! Już wysłać miałem alarmującą depeszę o pańskim nagłym zniknięciu, z którą zwlekałem, co prawda, z obawy, bym nie zasmucił ludzkości przedwcześnie taką bolesną sensacją. Ale profesor nam zdrów, dzięki Bogu, i tylko blady bardzo! Musiał coś ciekawego ujrzeć! Spójrz pan! Ludziska wyraźnie boją się tędy przechodzić, zmykają na drugi chodnik... Dziś w nocy działy się rzeczy okropne u pana... Strzelanie z kominów, jak z armat, wylatywanie ogromnych kamieni, pękanie szyb... dach cały w niebieskawych płomykach... Taki u pana był hałas, że sąsiedzi przez całą noc oka nie zmrużyli... Że też pan wyprawia z duchami takie potępieńcze harce!

— Widocznie żartuje pan sobie ze mnie — odciął mrożąco profesor, z trudnością hamując wściekłość. Nie działo się u mnie nic wcale. W tym domu duchów nie ma.

— Nie rozumiem zupełnie — zdziwił się niepomiernie dziennikarz. — Czyżby pan miał taką antymediumiczną siłę? Więc pan naprawdę nic z tego wszystkiego nie spostrzegł?... To niepojęte! Toż każdy z sąsiadów opowie panu, co było... A pan nic nie widział?...

Wszyscy sąsiedzi potwierdzili słowa dziennikarza. Dziwili się przy tym, że profesor sam nie chce się przyznać... Bo jeżeli oni z ulicy widzieli takie niesłychane rzeczy, to cóż dopiero musiało się dziać wewnątrz domu. Dodawali przy tym, z niedowierzaniem pokręcając głowami, że od czasu, gdy w tym przeklętym hotelu zamieszkał uczony, objawy, które i poprzednio występowały w silnej formie, spotęgowały się jeszcze bardziej.

— Lecz ta ostatnia dzisiejsza noc — rzekli — była po prostu przerażająca. Sądziliśmy, że dom się cały zawalił.

— Wobec tak licznych świadectw, zamyślił się nasz uczony, zamyślił się długo i głęboko. A rezultatem tego zamyślenia było skonstatowanie niezawodne faktu, że jeśli nawet w hotelu jego naprawdę byłyby duchy, to on tych duchów nie widział...

— Czyżbym istotnie mógł być tak złym przewodnikiem tej siły?... — przeszło mu przez myśl i przykro mu się zrobiło. — Dlaczego — zastanawiał się — gdy tyle osób te objawy spostrzega, są one niedostępne tylko dla mnie? Dlaczego ukazują się wszystkim, nie chcącym ich widzieć, mniej przygotowanym i nie ożywionym wzniosłą ideą wyświetlenia prawdy?...

Dziwił się, dziwił bardzo, i nawet czuł się w skrytości ducha nieco upokorzony niezasłużonym lekceważeniem jego osoby i wiedzy przez owe jakieś tajemne siły lub istoty.

Stanowczo, był to dziwny, chociaż nie rzadki typ uczonego badacza, przed którym wyraźnie uciekał materiał jego badań, minio że z takim przygotowaniem i umiejętnością starał się go schwytać i przytrzymać.

Dla ostatecznego jednak przekonania się, spędził Menszel jeszcze kilka nocy w nabytym hotelu, a mimo wszelkie próby i usiłowania nie spotkawszy w nim ducha, przenocował z kolei we wszystkich innych „straszących“ domach miasteczka, wszędzie z tym samym skutkiem, i przyszedł w końcu do przekonania, że nie pozostaje mu już nic więcej, jak opuścić ten niewdzięczny teren. Wyjechał więc z miasteczka z tym większym rozczarowaniem, iż nie znalazł się żaden amator do nabycia niepotrzebnego mu już zupełnie domu, nawet za byle jaką cenę.

Wróciwszy wreszcie do stolicy, uległ profesor chętnie wielu wywiadom, w których podzielił się z pismami namiętnie żądnymi informacji, tym wszystkim co go spotkało w sławnej na cały świat wyprawie do **.

A po niejakimś czasie wydał obszerne i bardzo naukowe dzieło o duchach; treścią zaś tego dzieła, jak się każdy domyśli, było oczywiście tylko to, że nic o duchach szanowny uczony nie wiedział i nic o nich nie miał do powiedzenia.

Mimo to, książka jego zyskała szeroki i zasłużony rozgłos, jako bardzo poważne i naukowe dzieło, wybornie się nadające do cytowania go w innych również poważnych i naukowych dziełach.

— A to pan ma prawdziwy dar improwizatorski — zawołał spirytysta.

— Wcale nie mam improwizatorskiego daru. Powtórzyłem to, co i pan czytał lub słyszał od kogoś, tylko ze wszystkimi szczegółami.

— Pan jest profesorem gimnazjalnym?

— Nie. Jestem tylko nauczycielem prywatnym.

— A zajmuje się pan spirytyzmem?

— Jakby to panu powiedzieć? — To raczej spirytyzm mną się zajął...

— Jakże to być może?

— Spirytyzm odegrał ważną rolę w moim życiu, choć ja tymi zjawiskami nie interesowałem się zbytnio.

— Co pan powiada! Czy pan mógłby mi opowiedzieć chociażby parę takich właśnie wypadków z pańskiego życia?

— Z przyjemnością opowiem panu całe moje przejścia, tym bardziej, że pan się z tego dowie coś jeszcze o znakomitym profesorze, o którym pan był zdania, że jest wymysłem pańskiej wyobraźni. Tylko może byśmy przeszli do mnie na górę, tam będzie swobodniej.

— A może i pan — zwrócił się do mnie — zechce posłuchać. Pana może to zajmie, jako poetę.

Poszliśmy do jego mieszkania, które było o piętro wyżej. Zajmował dwa nieduże pokoiki w tymże pensjonacie, ze zwyczajnym hotelowym urządzeniem.

— Żona moja na wsi — rzekł — a ja tu czasem wpadam na dzień i drugi za interesami.

I poczęstowawszy nas wcale dobrem cygarem, zaczął:

— „Działo się to przed dwoma laty”...

[1]. Wilegiatura - dłuższy pobyt na wsi dla odpoczynku.

[2]. Rogatka - niewielki budynek na granicy miasta, gdzie dawniej mieścił się posterunek miejski i gdzie pobierano opłaty wjazdowe;

[3]. Subsydium - bezzwrotna pomoc finansowa udzielana instytucji, organizacji, przedsiębiorstwu (rzadziej osobie) w celu poparcia określonej działalności;

ROZDZIAŁ II

PRZEWOŹNIK

Jakiś mój daleki, zupełnie zapomniany krewny, który umarł w M., wpadł na szczęśliwy pomysł przekazania mi testamentem dość znacznego majątku.

— Ciekaw też jestem — z nieukrywaną radością mówiłem do jednego z przyjaciół, pokazując mu świeżą wiadomość od rejenta — jakim spirytystycznym lub innego rodzaju wpływom przypisałbyś to nagłe i niespodziewane ukazanie mi się... fortuny?!...

— I nagłą materializację twych jeszcze tak niedawnych westchnień do niej? — Masz słuszność, spadki w dzisiejszych czasach ukazują się jeszcze rzadziej, niż duchy. I nikt nie odkrył sposobu ich wywoływania.

Rzuciłem natychmiast posadę nauczyciela w pewnym zamożnym domu i część zarobku przeznaczyłem na „oblanie“ dobrej nowiny w gronie najbliższych kolegów. „Bibka“ udała się świetnie i przeciągnęła do rana. Nie kładąc się już spać wcale, spakowałem się i tegoż wieczora wyruszyłem w drogę

Do M. miałem dwie doby jazdy koleją, lecz w połowie drogi, z małej stacyjki, musiałem zboczyć kilka mil końmi ku miejscu mego urodzenia, ażeby wydostać i uregulować potrzebne do podjęcia spadku dokumenty.

Po obliczeniu się z czasem, przypuszczałem, że za cztery lub pięć dni najwyżej, będę mógł stanąć u celu.

Przebywszy szczęśliwie pół drogi, nazajutrz rano wysiadłem szybko z pociągu, który zatrzymywał się krótko na tzw. „przystanku“, i zacząłem starania o furmankę, o co nie łatwo w podobnych ustroniach.

Znalazł się wreszcie jakiś nie zachęcający wehikuł, lecz w braku innego i ten był dobry. Pamiętałem jak przez sen moje strony rodzinne, gdzie spędziłem tylko dzieciństwo, lecz znałem mniej więcej odległości i pewny byłem, że w Radyszczu — tam właśnie na świat przyszedłem — powinienem stanąć jeszcze przed nocą.

W pobliżu stacji kolei krajobraz zazwyczaj jest nagi i jakby w bliznach od śladów przechodzącego tamtędy żelaznego stonoga... Tutaj zaś wyglądał jak wypłowiała płachta siermiężna, nie ożywiony krzewami, ni wodą, tylko w oddaleniu urozmaicały go biedne laski sosnowe, porastające tu — owdzie sfalowany łagodnie leniwymi wzgórzami widnokrąg. W miarę zapuszczania się w głąb okolicy, zapadał kraj w bagna, zaszywał się w lasy i bory, podobnie jak zaszywa się w kożuch mieszkaniec jego, również dziko i szaro wyglądający.

Spotykałem chłopów, jadących wolno i w milczeniu na długich, drabiniastych wozach. Wydawali się, jak świeżo ulepieni z prawdziwie szarej gliny, w którą jeszcze nie tchnięto ożywczego ognia. Droga czasami gasła w moczarach lub się wmywała w kałuże, występujące obficiej z powodu deszczowej pory jesiennej. Był to już bowiem początek listopada.

Około południa dojechałem do jakiejś karczmy, gdzie zatrzymaliśmy się dla popasu. W brudnej, bielonej izbie nie bardzo mi smakowało skromne śniadanie, sporządzone przez koślawego, z trzęsącą się brodą żyda.

Po dwugodzinnym wypoczynku czas było ruszać dalej.

— Zdaje mi się, że stąd już niedaleko do Radyszcza — zapytałem brodatego gospodarza. O ile przypominam sobie, to 7 do 8 mil tylko?

— Tak, 7 do 8 mil — niechętnie i z ociąganiem się odpowiedział karczmarz.

— To znaczy, że dojadę na jaką dziewiątą wieczorem?

— Tak... Osiem mil... to niby można za tyle czasu przebyć... Ale czy on pana potrafi dowieźć tak prędko... oni nie lubią tą drogą jeździć...

— Dlaczego? — zapytałem zdziwiony.

— Niech się pan jego samego zapyta — Powiedźcie człowieku — zwrócił się do wchodzącego już właśnie woźnicy — jak prędko zawieziecie pana do Radyszcza? Pilno mu bardzo...

— No, tak... już konie wypoczęły — odpowiadał chłop wolno i cedząco — jeszcze dwa razy będziem popasali. Jeżeli doda mi pan coś jeszcze, to staniem tam jutro rano.

— Siedem mil jechać dobę! — krzyknąłem — Z jakiegoż to powodu?

— Z powodu, że trzeba objeżdżać naokoło lasami, bo tamtędy jechać nie można..

— Dlaczego objeżdżać — nalegałem — czyżby tam taka zła była droga? Czy może boisz się zbójów? Nie bój się, mam rewolwer. Choć z czego by się w tej głuszy mogli żywić zbóje? Zapłacę, ile chcesz, ale musisz mnie zawieźć na czas.

Chłop zerknął na mnie spode łba.

— Pewnie, że droga zła... I może gorzej jak zbóje..

— Ja nie pojadę tam, panie — rzekł po chwili ze stanowczością. — Proszę poszukać sobie kogo innego.

I przy tych słowach uparcie się zaciął.

Żyd również nie mógł czy nie chciał mi wytłumaczyć przyczyny tego uporu...

— Ot, nie chce... — mówił wymijająco — nikt z nich tamtędy nie jeździ... Może i lepiej objechać... Tam bardzo dzikie strony...

— Nie, panie — odezwał się woźnica z wyraźnym zniecierpliwieniem — jeżeli pan chce koniecznie „tamtędy“... to może sobie z tym.. Klimem Białym jechać...

— Któż to jest ten Klim Biały?

— Taki, co wozi...

— A gdzie go szukać?

— A ot — jedzie... Temu to wszystko jedno, którędy... on i do piekła gotów... — dodał z pogardą i namiętnie splunął.

Zawołany przeze mnie — zatrzymał się człowiek, przejeżdżający wolno tuż przed samą karczmą w jakiejś dziurawej, rozpadającej się bryce. Ciągnęły ją dwie długie, wysokie i niemal fantastycznej chudości szkapy. Popatrzył na mnie badawczo, świdrując swym bladym, wyciekłym i jakby białym zupełnie okiem.

— E, choć pan ciężki, mogę z panem pojechać — odrzekł na moją propozycję. — Dojedziemy w porę…

— Ciężki — uśmiechnąłem się i mimowolnie rzuciłem okiem na jego nędzne konie. — Nie jestem wcale ciężki i ważę pewno mniej od ciebie.

— Tak — mruknął pod nosem. — Ja bo przywykłem lżejszych wozić... ale z panem pojadę.

Sam był chłop rosły, kościsty, o twarzy płaskiej i żółtej, pościąganej wzdłuż cienkimi, ostrymi zmarszczkami, z jakimś mchem poszarpanym siwego zarostu na podbródku. Kiedy zdjął czapkę, na jego głowie, prawie zupełnie łysej, zdziwił mnie długi zwinięty, żółtawo-siwego koloru zwój włosów, w rodzaju chińskiego warkocza lub sznura, cały jakby sklejony i trzymający się jednym końcem tylnej części czaszki. Był to kołtun, słynny w owym kraju.

Nie bez obawy wsiadłem w stuwieczną brykę, która na szczęście nie rozpadła się pod mym ciężarem.

— Więc jedźmy, Klimie Biały!

* * *

W istocie, zaczynały się jeszcze dziksze pustkowia. Coraz posępniejsze bory ciemniały wnętrzem tak, iż zdawało się, jak gdyby ktoś przeciągał tam zupełnie czarną zasłonę, od której wysokie pnie najbliższych z kraju sosen odbijały jaskrawo swą ceglasto-purpurową barwą. A dalsze migały szarzejąc, ścieśniając się, biegły ku górze, gdzie nikły w gąszczu nieprzeniknionym koron.

Od tego migotania pni tworzył się w głębi boru jakiś ruch pasmistych świateł i cieni, a mnie po dwóch nocach bezsennych, zdawało się wtedy, że widzę najwyraźniej cały tłum gigantycznych postaci, ścigających się ustawicznie i wciąż pędzących za nami.

Do tego jeszcze doznawałem wrażenia, że Klim nie jedzie naprzód, lecz wciąż się cofa, jakby umyślnie chcąc dać się prędzej tym olbrzymom dogonić...

— Jedźże ty naprzód — krzyknąłem ma wreszcie i śmiesznie mi się zrobiło, że tak ulegam złudzeniu...

— Abo co? — mruknął.

Zaczęły się uroczyska. I znowu bagna i moczary. I znowu jakieś mieszane zarośla. Gdzieniegdzie smukły kształt brzozy, mdlejącej jakby ze drżenia, głuszonej przez niskie, poplątane krzewy... A zewsząd coś wyglądało, coś wytrzeszczało się na mnie... Tam jakaś narośl na korze wyraźnie się przekrzywiała, poziewała twarz czyjaś mszysta, brodata, wlepiając we mnie swe duże, błyszczące jak sople żywicy, okrągłe, wypukłe ślepia. A z krzaków przyziemnych, z powyginanych dziwacznie, wydłużających się jakby gałęzi, wynurzały się jakieś szare i przeźroczyste ramiona, splecione rzekłbyś z pajęczyn pomieszanych z suchymi liśćmi. Ręce te, ogromniejąc, wyciągały się ku nam, zbliżały i już były nade mną...

I znowu czułem wyraźnie, że „tarantas“ pomyka tyłem i ciągnie za sobą klacze...

Wstrząsnąłem się nagle i ocknąłem. Widocznie popadałem w drzemkę.

Jechaliśmy jednak dość szybko i dość lekko, mimo dróg bardzo niepewnych. Dróg? Raczej tylko ich śladów, zaledwie domyślników, zatartych i zamiecionych niby miotłami galopujących tędy ku uroczyskom czarownic. Bo taki dokoła wytworzył się nastrój dzikości i posępności, że myśl o wiedźmach nasuwała się mimo woli. Do tego pustka była po prostu dziewicza, nigdzie znaku obecności człowieka. Nie spotykaliśmy już literalnie nikogo, nawet owych ponurych glinoludów na drabiniastych wozach.

— Zrobiliśmy pewno już ze dwie dobre mile? — zapytałem Klima.

— Może i nic... — odpowiedział.

— Jak to ? musieliśmy chyba już tyle ujechać?

— Może i tak... — była obojętna odpowiedź.

— Wiesz co, Klimie — ciągnąłem niezrażony, chcąc z nudów podtrzymać rozmowę — ta twoja „landara“ jest w rzeczy samej lekka...

Z pewnością lekka, pomyślałem sobie, nie dla swej wszakże budowy, ale dla licznych wiosen, które szczęśliwie przeżyła. Czas, ulgę przynoszący, musiał jej ująć sporo ciężaru, strawiwszy części metalowe, których już było niewiele, i które nasuwały myśl, że to nie rdza zjada żelazo, lecz żelazo rdzę, a doprowadziwszy drzewo do zwietrzałości próchna, przeświecała na wskroś. Istotnie zastanawiałem się, jak można było takim zwaliskiem nawet ruszyć z miejsca.

— Jest taka lekka ta twoja kareta, że możesz nią i po obłokach jeździć...

— Dlaczegóżby nie...

— O, co za mruk — pomyślałem sobie i zaniechałem rozmowy.

Po parogodzinnej takiej jeździe, napotkaliśmy wreszcie jakiś ślad ludzkiego siedliska.

W oddali ukazał się młyn, posłyszałem szum wody i charakterystyczny stuk obracanego koła. Lecz jakże to?... Spostrzegłem po chwili, że koło najwyraźniej stoi, i wcale nie dochodzi mnie żaden szum, ani stukanie...

To wcale nie młyn wodny — sprawdziłem nareszcie — to tylko wiatrak. Jakże dziwne złudzenie!...

— Widzisz ten wiatrak? — zapytałem woźnicę, wskazując ręką.

— Tak, ale to wcale nie wiatrak — odparł, wzruszywszy ramionami.

Wpatrzyłem się znowu. Istotnie to nie był wiatrak. Była to jakaś stara kapliczka na nie wysokim wzgórzu. A może to jest po prostu jakiś duży kamień?

— Co też tam stoi? — zapytałem znowu.

— To — nic nie stoi.

— Tam — patrz: czy to jest kamień?

— Tam — niebo — rzekł i nagle zaciął konie.

W rzeczy samej widziałem już tylko szeroką przestrzeń nieba rozwiniętego nad widnokręgiem, który zdawał się niskim, jakby wbrew prawom perspektywy poziomy nie podnosiły się w górę, lecz szybko zsuwały się w otchłań. A w górze błękit ogromny, zimny i po nim szybko — uderzająco szybko na przeciw mnie mknące obłoki... Naraz wiatr ostro zagwizdał mi w uszach i kurz sypnął mi w oczy.

— Co tu się stało? — zawołałem, zrywając się nagle.

— Jedziemy — odrzekł spokojnie woźnica.

Konie się wlokły krok za krokiem przez pola, wóz trząsł się i z lekka kołysał, jak czółno na jeziorze.

— Co za dziwne majaczenie — szepnąłem. Wydało mi się, żem spadł z przestworów!

Nareszcie ukazała się gromadka wiejskich chałup, jakaś zapadła i osędziała, zarośnięta kępami płaczących brzóz, pochylonych nad strzechami. Walące się chaty miejscami przeświecały na wylot. Okna bez szyb, rozwichrzone jakieś, pooblatywane, i rzekłbyś, porozdziobywane strzechy... Tu — ówdzie coś zatęczyło się jaskrawo — to kawałek szkła, jeszcze trzymającego się w ramach, lub zaczerniała dziura śród pękniętych wiązań ściany.

Dokoła ani żywego ducha.

Całą tę wioskę i drzewa i pola, a nawet niebo z bliskim już zachodu słońcem, pokrywał jakiś ton smętny, spłowiały, jakiś czad zmierzchu, jakaś patyna szarości i zaniedbania.

— Co to za wioska? — zapytałem Klima.

— A, tam — i patrzył w inną stronę.

— Ta... tutaj, przecie widzisz.

— A! ta wioska...

— Jak się ona nazywa?

— A, doprawdy nie wiem, jak się nazywa. Co mi do nazwy!

I zaczął się zastanawiać nad czymś... medytować. .

— Tak... nie inaczej... Zdaje mi się, żeśmy nieco drogi zmylili — zwrócił się do mnie z zaniepokojeniem... Lecz, czy był na prawdę zaniepokojony, wątpię, miał coś podejrzanego w wyrazie swej słowiańsko-kałmuckiej fizjonomii.

Mnie zaś to zaniepokoiło naprawdę.

— Spytaj tych wieśniaków — rzekłem, wskazując chaty.

— Ha! ha! — odmruknął — kiedy oni nic nie powiedzą.

— Czemu nie powiedzą?

— Bo ich nie ma.

— Ale gdzież są oni?

— Kto to może wiedzieć... Oni będą w wiosce chyba w nocy... może poczekamy?

To mnie już oburzyło do głębi, kto wie, co to za człowiek i gdzie mnie wiezie przez te pustkowia. Wyraźnie drwi sobie ze mnie.

— Po cóż bierzesz się do wożenia, kiedy nie znasz drogi?

— Nie mogę jej znać, bo jej nie ma, nie przeprowadzona... A z kierunku nie grzech się czasem i zmylić...

— To szukaj!

— Pojedziemy dalej — ciągnął niewzruszony — pokrążymy i jakoś trafimy tam, gdzie trzeba... Troszeczkę cierpliwości... Pokrążymy...

A mnie już w głowie zaczynało krążyć od tych ciągłych niepokojów, i zakrążyło tak gwałtownie, aż zdało mi się, że ja sam i Klim i bryka cała, wraz z końmi, zakręciła się nagle w kółko, jak bąk na podłodze, ale to z taką niepojętą szybkością i siłą, iż pewny byłem, że już już wypadniemy z wymiarów. Krew uderzyła mi do głowy... Po chwili otworzyłem oczy.

Najeżdżaliśmy szparko na las, który, rzekłbyś, rozstępował się nagle przed Klimowem zaklęciem. Znów tłukąc się po wyłażących na powierzchnię ziemi korzeniach starych sosen, narzekałem na losy, co mnie tutaj zawiodły, bojąc się głośno użalać na Klima, na którego łaskę i niełaskę, i gorzej jeszcze, bo na to, co mi się wprost wydawało jakimiś jego „czarami“, musiałem bezwzględnie zdać się.

Wynurzył się jakiś stary budynek, rodzaj dawnego folwarku, czy czegoś podobnego; mijając go, Klim, jakby umyślnie, zaciął konie. A kiedy wymawiałem mu, że się nie zatrzymuje, odburknął, że tam nikt nie mieszka.

Widocznie skłamał... Bo oto poza drzewami mignęła postać ludzka. Młody ciemno ubrany mężczyzna, w nasuniętym na oczy filcowym kapeluszu, z nastawionym kołnierzem palta i rękami zapuszczonymi w kieszenie, zbliżał się ku nam szybko i patrząc na mnie, dawał znak, jakby chcąc o coś zapytać. Cała sylwetka jego, ruchy i wyraz twarzy ponury, utkwiły mi żywo w pamięci.

— Ten człowiek powie nam, gdzie się znajdujemy — rzekłem, zmuszając Klima do zatrzymania się.

— E, kto by się tam pytał tego włóczęgi...

Kazałem jednak stanąć i kiwnąłem na nieznajomego — lecz już go nie było widać, gdzieś znikł za pniami drzew w niezrozumiały sposób, a był już tak blisko nas, że nie łatwo było niepostrzeżenie umknąć...

— Gdzież się podział ten człowiek!? — wykrzyknąłem zdziwiony.

— A nie wiem, gdzieś przepadł... Mówiłem, że nie warto z nim gadać...

Niebawem las zrzednął i skończył się, odsłaniając poblakłą dolinkę, obramioną niedużymi wzgórzami, mającymi wygląd kurhanów. Cienkie smugi ciągnących się w oddaleniu borów podkreślały zwiędłą monotonię tych linii sinawymi wstęgami, związując krańce poziomów z przestworem dogorywającego nieba. Rzeka jakby nieżywa, zastała i zardzewiała i na niej most zawalony, jakieś zwaliska potrzaskanej, rozsypującej się, dawniej widocznie drogowej alei, wiodły ku gęściej zadrzewionemu miejscu, skąd kilka topól piramidalnych wystrzelało smukłymi kolumnami nad gąszcz pożółkłych zarośli i ogrodzenia płotów. Mógł tam ukrywać się dwór mieszkalny, lecz więcej przypominało to cmentarz. Cała ta zwłaszcza grupa drzew z topolami, widziana z daleka, nasuwała mimowolnie myśl o cyprysach — o tych cyprysach na wyspie smutku, wykołysanych przez smętną wyobraźnię artysty...

Tak błądząc okiem po zmierzchłym pejzażu, który, przy chowającym się słońcu i jego miedziano rudych połyskach, miał coś z ciepłego tonu raczej przygasłych obrazów starego i drugorzędnego pędzla — spostrzegłem nieopodal mostu zgrabną sylwetkę dziewczyny.

W dużym, słomkowym kapeluszu z długimi, rozwiewającymi się wstęgami, w sukience nieco zadawnionej mody, stała zwrócona do nas plecami; gestykulowała dość mocno, jakby rozmawiając z kimś znajdującym się o kilka kroków dalej. Nie mogłem dojść, kto był tą drugą osobą, bo nikogo w pobliżu niej nie widziałem. Kazawszy Klimowi stanąć, wyskoczyłem z wózka i podążyłem ku nieznajomej.

Pewne uczucie ulgi, nadzieja rychłego wyrwania się z obłędnych kołowrotów, w które wciągnął mnie kaprys albo zła wola spanoszonego woźnicy, wprawiła mnie w stan radości na widok tej żywej istoty.

Gdy byłem już blisko, odwróciła się nagle i chociaż słońce już zaszło i zmrok zaczynał się duży, twarz jej w ogólnym swym wyglądzie uderzyła mnie czymś, czego określić dobrze nie potrafię. Coś mi zagrało w pamięci — niewyraźnego i niepewnego — jak gdybym już ją znał skądsiś i gdzieś już, kiedyś, może we śnie, widział... I cała ta chwila spotkania wydała mi się jak powtórzenie czegoś, co już odbyło się dawno... może w przed ziemskim życiu, na innej jakiejś gwieździe. Może był to ów znany i nie rzadki wypadek zdwojenia pamięci?

W każdym razie dziewczyna wydała mi się nie obcą już w samej chwili pierwszego jej ujrzenia.

— Z pewnością zna pani dobrze te strony — przemówiłem z ukłonem. — Czy nie mogłaby mnie pani objaśnić, jak stąd jedzie się do Radyszcza? Woźnica mój zabłądził i nie wiemy nawet, którędy się udać?

— Znam — odpowiedziała. — Tu się urodziłam, lecz o Radyszczu nie słyszałam nigdy. Czy to jest miasteczko? Zdaje mi się, że nie ma miasta tej nazwy w całym naszym powiecie.

— Doprawdy? To dziwne! Rano wyjechałem ze stacji Z. i pół drogi odbyłem pomyślnie, a tylko przy ostatnich kilku milach zabłądziliśmy. Radyszcze muszą z pewnością być gdzieś w pobliżu... Chyba, że teraz nazywają się inaczej?

— Tu w pobliża nie ma żadnego miasteczka, same bagna i lasy... Ach... tak... prawda... — zamyśliła się, jakby usiłując coś sobie przypomnieć, a oczy jej skupiły się wewnątrz, wyrazem dziwnym, niezwykłym, choć też, jak gdyby mi już znanym, i posmętniały, jeśli tak można się wyrazić — głuchnąc na rzeczy zewnętrznego świata.

— Przypominam sobie — ciągnęła wolno — przystanek Z... Radyszcze leży o czternaście mil od tej stacji... Lecz stąd do Radyszcza jest trzy razy dalej...

— Więc — zapytałem, nie rozumiejąc nic zgoła — jakże się to stać mogło, że w tak krótkim czasie tyle mil zrobiłem!? To coś niepojętego... Mój człowiek wydaje mi się mocno podejrzanym...

— Nie rozumiem zupełnie — spojrzała na mnie dużymi, zdziwionymi oczyma.

— Może mi pani wskaże przynajmniej jakiś zajazd najbliższy, gdzie bym mógł przenocować i pewniejszą wyszukać furmankę?

— Nie wiem, jak na to panu poradzić — odparła. — Okolica nasza jest zapełnię głucha i rzadko kto nią przejeżdża. Zdaje mi się, że nieprędko by pan tu na taki zajazd natrafił.

Musiałem wrócić do Klima. Nie szczędząc gorzkich wymówek, kazałem się wieźć z powrotem, ku znanej żydowskiej gospodzie.

— Zdołaszże trafić przynajmniej tam, skąd wyjechaliśmy?

— Naturalnie. Odbytą drogą i same szkapy wrócić potrafią — mruknął z niezadowoleniem.

Wzrok mój padł znowu na te bolesne rumaki. Wyglądały, jak cienie końskich kościotrupów, suche, ze sterczącymi żebrami i całkiem prawie bez brzuchów; a tylko pełne, okrągłe, nabrzmiałe krwią, na pewno wskutek dokonanego wysiłku, ich oczy błyszczały jakimś namiętnym i złowrogim temperamentem.

— Że pan też, zamiast tak tłuc się po ciemku, nie wolał poprosić o nocleg we dworze.... To właśnie była dziedziczka z tego tam — rzekł, wskazując ku topolom. — Oto chce coś powiedzieć...

— Proszę pana — wołała, biegnąc do nas dziewczyna — nie przyszło to mi od razu do głowy Ale może by panu było na rękę zatrzymać się na noc u nas, w oficynie? Jeżeli pan sobie życzy, to proszę bardzo...

Ucieszony jej propozycją i dziękując:

— Istotnie — rzekłem — znalazłem się w tak nieprzyjemnym położeniu, że bardzo by mi było na rękę... I jeżeli nie sprawi to państwu wielkiego kłopotu...

— Żadnego — odpowiedziała prosto.

Poszedłem z nią. Klim wolno wlókł się za nami, jak jakieś długie, skomplikowane z kilku mar naraz, sunące przez ciemności widmo.

— Widzi pan — już całkiem ciepło odezwała się do mnie, z odcieniem jakiejś prawie dziecięcej naiwności w głosie — tu taka głusza, że lepiej jest w dzień jeździć. Zostanie pan u nas i dłużej... — dodała cicho bardzo, jakby myśląc ustami albo pół szeptem rozmawiając sama z sobą, przy czym oczy jej znowu przybrały ów, już znany mi dziwny i trudny do określenia wyraz. Dostrzegłem go mimo mroku...

I po tym, spojrzawszy jasno i wesoło: — My radzi będziemy panu — rzekła. — Tutaj tak rzadko ludzi się widuje...

— Ale może się zapoznamy. Na imię mi Leona.

Pospieszyłem wymienić swoje nazwisko.

— A... to pan się tak nazywa... to dziwne...

— Dlaczego dziwne?

— Widzi pan — mówiła z pewnym zakłopotaniem — to ja tak bezmyślnie.... nie wiem sama z jakiego powodu... powiedziałam w domu, że dziś do nas przyjedzie człowiek z takim nazwiskiem. Zresztą — uśmiechnęła się — to zawsze się sprawdza, co ja tak sobie, nie myśląc, powiem.

— Otóż i jesteśmy— rzekła po chwili i odwróciła się, jakby znów komuś niewidzialnemu posyłając znaki.

Minęliśmy właśnie płoty i zabudowania, i przeszedłszy dziedziniec, znalazłem się przed szerokim a niskim gankiem z kolumnami. Było już zupełnie ciemno na dworze.

— Proszę zajechać tu, na prawo — zawołała do Klima. — Zaraz służący zabierze walizę.

— Niech pan — mówiła do mnie z poufałością — nie dziwi się naszym trochę dzikim zwyczajom i urządzeniom. Gdzież jest ten niepoprawny Sebastian?... Sebastianie! — wołała głośno, ale nie było odpowiedzi. — Na przykład ten nasz służący Nie głuchy, a głuchy. Niech pan płaszcz tu powiesi — wskazała na wspaniały okaz rogów łosiowych, któremu podobnych kilka par zdobiło ściany sieni, i zwinnie wskoczywszy na stołek, zapalała niedużą ścienną lampkę.

— Teraz proszę tu — rzekła, wprowadzając mnie do przestronnej izby, oświetlonej zaledwie migotliwym odblaskiem żarzących się na kominku głowni i wskutek tej półciemności wydającej się prawie ogromną.

— Niech pan usiądzie bliżej ognia.

Dorzuciła jałowca, który zasyczał przez chwilę i buchnął wesołym płomieniem.

— Ale pan, widzę, jest bardzo znużony — zauważyła, popatrzywszy na mnie uważnie. — Sebastianie! Gdzież się zapodział ten stary? Proszę tu chwilkę odpocząć — rzekła do mnie — a zaraz będzie kolacja.

I wybiegła z pokoju.

Była w niej jakaś dziwna, niezamącona prostota, właściwa czasem chowanym w głuchej samotności i na zupełnej swobodzie dzieciom, które, dzięki miękkości matek, nie były prowadzone tak, jak zwyczaj każe prowadzić je pod względem zewnętrznych form wychowania. Z takich dzieci wyrastają niekiedy te jasne i otwarte natury, co wdziękiem czystej szczerości, niedbałej zawsze o pozór, razić mogą chyba tylko płaskich ludzi. Coś podobnego widocznie było i z tą dziewczyną. Tym tłumaczyłem sobie jej trochę może zbyt ufne i śmiałe zachowanie się ze mną.

Być może zresztą, myślałem, i obyczaje mego kraju, którego przecież prawie nie znalem, są pod tym względem prostsze i inne od tych, do których przywykłem zagranicą.

Lecz wyznać muszę, że bardziej mnie jeszcze uderzała niezwykła uroda Leony. Była prawdziwie ładną? Nie! Owszem, poza dużymi i dziwnie jasnymi oczyma, pięknymi niezaprzeczenie, dostrzegłem w jej rysach dużo nieforemnego. Lecz w tym właśnie tkwiło coś „człowieczego“, co nas zajmuje, porusza i rozbraja, czego mi zwykle brakło w najpoprawniejszych profilach. Twarz piękna może być boską, lecz jakże rzadko człowieczą!

Gdy więc pod urokiem tej zajmującej dziewczyny rozmyślałem tak, grzejąc się przy kominku, zauważyłem, że na stole, w głębi pokoju, tymczasem znalazła się lampa, z dużym zielonym daszkiem.. Lecz kto ją zapalił?.. Czyż byłem tak zajęty mymi rozmyślaniami, że nie spostrzegłem, jak wchodził służący?

Lampa wraz z ogniem kominka słabo oświetlały pokój obszerny o ścianach bielonych, belkowanym suficie, dosyć wygodnie zapełniony meblami. Na ścianach kilka sztychów i kilka starych, większych i mniejszych olejnych portretów: widocznie antenaci, skolekcjonowani niedbale, jak to zazwyczaj się widuje w pomniejszych, niepretensjonalnych dworach szlacheckich.

Za drzwiami sąsiedniego pokoju, który był narożnym, wydało mi się, że słyszę starczy kaszel i szelest przewracanej gazety.

— Tam — rzekła, wbiegając szybko, Leona — jest pokój mego dziadka. A tam — pokazała drugie drzwi — idzie się korytarzem do babuni. Jakże się panu u nas podoba? Rozgrzał się pan choć trochę i odpoczął? Prawda, że tu jest zacisznie?... Otóż w tej samotni żyjemy sobie we troje i świata bożego nie widujemy.

— Ale pan za złe nie weźmie, jeżeli moi dziadkowie dzisiaj się nie pokażą. Tacy są staruszkowie, i zmęczeni bardzo. A przy tym, powiem panu, trochę odwykli od ludzi... Nas tu nigdy prawie nie odwiedzają znajomi.

O, jakże dziwnie uroczą wydała mi się ona w tej chwili! I skąd już mogła być mi znaną ta twarz o mgławym nieokreślonym wyrazie i wzroku podobnym do księżycowego światła. Przypominała świeżość wiosennego nieba, z księżycem, przezierającym przez obłoki.

Przyglądałem się rękom jej szczupłym, nerwowym, gdy rozlewała herbatę, i nagle uderzyło mnie szczególne spostrzeżenie. Samowar, szumiąc i parą buchając stał na niskiej, drewnianej podstawie obok dużego stołu, przy którym usiedliśmy właśnie; na stole taca i cały serwis do herbaty. — Lecz jakże stać się znów mogło — pomyślałem zdumiony — że nie widziałem kto to wszystko wnosił?...

Po dłuższej pogawędce, zaprowadziła mnie sama do oficyny i wskazała pokój urządzony wygodnie.

— Tam wszystko kazałam przygotować dla pana — rzekła. — Dobrze napalono w piecu? Ale pan jutro nie wyjedzie, wszak prawda — dodała z naciskiem, życząc mi dobrej nocy.

Było mi prawdziwie dobrze. Wesoły — więcej niż wesoły, bo w stanie prawie uszczęśliwienia, z którym mógłbym porównać chyba radość doznaną przy pierwszej wiadomości o spadku, a którego przyczyny z pewnością bym nie mógł sobie wytłumaczyć — kładłem się do snu. Sięgnąłem ręką do małej utwierdzonej przy łóżku biblioteki, po jakąś książkę, i odłożyłem ją prędko, bo myśli me biegły od niej ku osobliwej dziewczynie. Rozpamiętując marząco przebyte z nią chwile, powtarzałem wciąż w myśli ostatnie jej słowa, wymówione szczególnym tonem: „pan jutro nie wyjedzie, wszak prawda?“ — i gotów już jutro nie wyjeżdżać, zgasiłem świecę i zasnąłem snem prawdziwie pokrzepiającym.

Table of Contents

ROZDZIAŁ I

NAUCZYCIEL PRYWATNY

ROZDZIAŁ II

PRZEWOŹNIK

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII