Bartłomiej Rychter

CZARNE ZŁOTO

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

1

Gęsty jodłowy las schodził w dół wzgórza ku porośniętej brunatną trawą dolinie. Nasiąknięta ziemia nie była już w stanie przyjmować deszczu, leśne strumienie wystąpiły z brzegów i przelewały się wokół omszałych pni, torfowe łąki w dolinie zmieniły się w rozlewiska. Południowy stok wzniesienia górujący nad bagnistym wykrotem przechodził w płaskowyż aż po horyzont. Północna część doliny biegła łagodnie wokół jeziora i opadała nagimi polami przeciętymi nasypem kolejowym biegnącym od Chyrowa w kierunku Sambora. Nasyp ciągnął się od zachodu, wzdłuż linii lasu, na wysokości jeziora odbijał od rozmytej deszczem plamy drzew i przecinał pustą, owiewaną listopadowym wiatrem przestrzeń, po czym zbliżał się do zabudowań stacji.

Kłęby pary wypuszczane przez lokomotywę nie były w stanie rozpłynąć się w wilgotnym powietrzu, ciężko pracująca maszyna powoli wyciągnęła skład pociągu zza linii drzew. Pociąg sunął przez łąki, zbliżając się do rozłożonego u stóp wzgórza miasteczka. Gwizdek lokomotywy przebił się przez wicher, kolejne obłoki pary spłynęły z nasypu i pociąg zaczął zwalniać.

Stacja kolejowa w Stojanowie składała się z drewnianego podestu przy torach, pełniącego rolę peronu, długiego parterowego budynku, w którym znajdowała się kasa wraz z poczekalnią, oraz drugiego, bliźniaczego, po przeciwnej stronie drogi – magazynu spółki kolejowej. Na podeście, zbitym z nieokorowanych brzozowych bali, stała przemoknięta gromada: mężczyźni w milczeniu patrzyli na zbliżający się pociąg, nie zwracali uwagi na krople deszczu spływające wprost z sumiastych wąsów do ust i przemoczone tobołki na plecach, kobiety zawinięte w kwiaciaste chusty nie spuszczały oka z dzieci przebierających nogami w oczekiwaniu na zbliżającą się podróż.

Najstarsza z kobiet, złamana wpół starowina kryjąca resztki siwych włosów pod chustą, przetarła palcami oczy, by zetrzeć z powiek krople deszczu i łez. Miała nadzieję, że nikt z jej bliskich: nerwowy, wiecznie na coś zły syn, złośliwa synowa, która nawet nie kryła nadziei na szybkie powołanie teściowej na łono Abrahama, czy gromada wnucząt nie zauważą, jak bardzo boi się nadjeżdżającego pociągu. Staruszka nigdy nie podróżowała koleją, kilka razy w życiu widziała z daleka buchającą parą lokomotywę, ale sądziła, że zdoła przeżyć swoje dni bez konieczności wchodzenia do trzewi tego diabelskiego potwora. Sięgnęła dłonią pod gunię i wymacała wykręconymi od reumatyzmu palcami krzyżyk i medalik świętego Gabriela Męczennika. Jedynym jej ukojeniem była modlitwa. Wiedziała, że musi zostawić za sobą miasteczko, w którym się urodziła i z którego nigdy jeszcze nie wyjeżdżała, a gdzie przeżyła przeszło osiemdziesiąt lat, cerkiew, w której poślubiła swojego męża, mały cmentarzyk, na którym go pochowała, i wąski spłachetek pola, który żywił jeszcze jej rodziców, a który jej rodzony syn stracił na rzecz lichwiarza. Skrawek pola, od lat obsiewany pszenicą i obsadzany ziemniakami, wpadł w okojednemu z przybyszów ciągnących ostatnimi laty całymi stadami do Stojanowa. Elegancki mężczyzna w meloniku, z teczką i laską, wyglądał jak prawdziwy pan. Długimi godzinami opowiadał coś jej synowi, polewał gorzałkę i pokazywał delikatną jak u młodej dziewczyny dłonią sąsiednie wzgórza, gdzie jak grzyby po deszczu wyrastały drewniane wieże, spod których ciągnięto kamfinę. Radziła synowi, by nie oddawał ziemi, bo poza nią nie mieli niczego. Czasy były coraz cięższe. Jej syn od świtu do nocy pracował na pańskim, najstarszy wnuk, gdy tylko skończył dziesięć lat, najął się przy wykopie wosku ziemnego, był mały i zwinny, spuszczali go na linie w rozpadliny, przez które ledwie przeciskało się drewniane wiaderko. Mimo to nie jadali do syta. Starowina miała świadomość, że kolejnej zimy mogą nie przeżyć. Widziała, jak inne kobiety pracują od rana do nocy, a gdy nad okolicznymi wzgórzami zapada ciemność, wykradają się z domu do baraków przybyszy mówiących w obcych językach i obsługujących stalowe maszyny, które wydobywają w jednej chwili całe kadzie kamfiny. Nie chciała takiego losu dla synowej, choć ta nigdy nie miała dla niej dobrego słowa i nieraz zamachnęła się na nią ścierką. Przestała kręcić nosem, gdy elegancki pan w meloniku rozlewał do glinianych kubków kolejną butelkę gorzałki, a kilka dni później podsunął do podpisania papiery. Zapłacił niewiele, ledwie tyle, by pozwoliło to przeżyć do wiosny, reszta miała być później, kiedy maszyny wyciągną z ziemi kamfinę, beczka po beczce. Kamfiny jednak nie było. Stalowe maszyny przestały pracować, ktoś wywiózł je gdzieś na inne pole, a wieża z sosnowych bali chyliła się pod naporem karpackich wiatrów. Kamfiny nie było, pieniądze się skończyły, elegant w meloniku zapadł się pod ziemię, a ojcowiznę przejął bank. Nie było rady. Musieli zostawić Stojanów, równe rzędy małych domków, cerkiew ze złotą kopułą, mały cmentarzyk i ziemię, która kiedyś dawała im żyć. Starowina przełknęła łzę, z trwogą myśląc o nadchodzących tygodniach tułaczki.

Zablokowane koła wytracającej prędkość lokomotywy sunęły ze zgrzytem po torach. Pociąg zatrzymał się przy drewnianym podeście i jeden z mężczyzn sięgnął do drzwi wagonu. Otworzył je i postawił nogę na pierwszym stopniu, ale zaraz cofnął się i ustąpił miejsca wysiadającemu podróżnemu: z wagonu wyskoczył młodzieniec obarczony dwoma pakunkami. Podróżny zachwiał się, rozpostarte poły lichego płaszcza odsłoniły szczupłą sylwetkę, którą przed upadkiem uchronił ekwilibrystyczny balans trzymanymi przez młodzieńca pakunkami: wytartą w wielu miejscach skórzaną walizą i drewnianą klatką. W kącie klatki, skulony i wyraźnie niezadowolony z deszczowej aury, siedział czarny kocur z białą łatą na łbie.

Młodzieniec skinieniem głowy przeprosił kobiety stłoczone przy krawędzi peronu i zszedł z podestu, ostrożnie stawiając stopy na mokrych brzozowych balach. Nie zwracał uwagi na krzyki dzieciarni, gwizdek konduktora ani wodę z kałuży, w którą wdepnął, a która momentalnie przemoczyła jego sfatygowane trzewiki – minął budynek dworca i ruszył placem w kierunku magazynów spółki kolejowej. Minął też kilka drewnianych wozów. Przy jednym z nich, mimo siąpiącego zimnego deszczu, rzeźnik w brunatnym fartuchu sprawiał końskie truchło, nienaturalnie wyprostowane tylne kopyta wznosiły się ku ołowianemu niebu.

Młodzieniec był jedynym pasażerem, który wysiadł z pociągu na dworcu w Stojanowie, małej stacji zagubionej gdzieś na skraju świata. Kilka par oczu wpatrywało się w niego chciwie, kiedy przechodził na tyły magazynu, gdzie zatrzymał się przed drzwiami gospody. Wstąpił na drewniane schody prowadzące ku drzwiom bez jakiegokolwiek szyldu, nacisnął klamkę i wszedł do ciemnego wnętrza przesiąkniętego zapachem piwa i gotowanej kapusty. Gospoda była niemal opustoszała, tylko przy jednym ze stołów trzech mężczyzn siedziało nad cynowymi kuflami, jeden z nich zaśmiał się, wskazując towarzyszom klatkę z kotem, którą niósł ze sobą młodzieniec.

Stojący za barem gospodarz szybko oszacował wygląd nowego gościa: znoszona kapota, przemoczone nogawki spodni i stare trzewiki nie wróżyły wielkiego zarobku, ale pękata waliza wskazywała na utrudzonego podróżnego, głodnego i spragnionego, a kto wie, może nawet szukającego pokoju na najbliższą noc. Nie przerywając polerowania porcelanowego kufla z wizerunkiem najjaśniejszego cesarza i stalową pokrywą, który zarezerwowany był dla najlepszych gości, patrzył, jak młodzieniec wczytuje się w spis miejscowych specjałów, wyrżnięty na zawieszonej przy barze desce. Pierogi, kapuściane fuczki, gotowana fasola podawana z czosnkiem, flaki wołowe. Przybysz odstawił walizę, sięgnął do kieszeni, przejrzał rozsypane na dłoni monety i schował je z żalem. Karczmarz wiedział już, że żadnego zarobku nie będzie.

Młodzieniec wyszedł z karczmy i głębokim wydechem wyrzucił z płuc zapach stęchlizny i rozgotowanej kapusty. Wolnym krokiem człowieka, który nie ma przed sobą żadnego konkretnego celu, ruszył w kierunku dworca.

Za plecami usłyszał odgłos końskich kopyt rozbryzgujących błoto i skrzypienie skórzanych resorów. Chciał się odwrócić, gdy tuż koło niego przemknął zgrabny dwukołowy powozik zaprzężony w dwa niepasujące do lekkiej bryły pojazdu niskie konie. Woźnica ściągnął lejce, wstrzymał konie, zeskoczył z kozła i stanął twarzą w twarz z młodzieńcem.

– Dzień dobry. – Woźnica był niewiele starszy od przybysza. Miał na sobie elegancką marynarkę skrojoną wedle angielskiej mody i bryczesy wpuszczone w buty z wysokimi cholewami. – Pan Pastewski, prawda?

– Pasternak – odruchowo poprawił go młodzieniec, ze zdziwieniem sięgając ku wyciągniętej na powitanie dłoni. – Borys Pasternak.

– Nauczyciel?

– Tak...

– Bardzo mi miło pana poznać. Jestem Karol Suszko, zarządca w majątku pana Kieszkowskiego. To ja wysłałem panu telegram. Dziękuję, że zechciał pan przyjąć naszą propozycję.

Pasternak kiwał tylko głową, z wyrazem zdziwienia na twarzy słuchając słów Suszki.

– Proszę, niech pan wsiada. – Suszko wskazał miejsce na wozie. – Jeżeli się pośpieszymy, zdążymy na obiad. We dworze powinniśmy być za jakieś pół godziny.

Borys Pasternak spoglądał raz w przystojną, niemal kobieco wypielęgnowaną twarz Suszki, raz na zaprzęgnięty w kudłate koniki powóz, ale wzmianka o obiedzie, prawdziwym gorącym obiedzie podawanym we dworze Kieszkowskiego, kimkolwiek ten był, przekonały go do wrzucenia walizy na tył powozu. Sam zajął miejsca na koźle, ostrożnie układając klatkę z kotem tuż obok siebie. Suszko poprawił kapelusz, najmniejszym nawet grymasem twarzy nie dał po sobie poznać, że widok kocura za drewnianymi prętami klatki robi na nim jakiekolwiek wrażenie, wskoczył na wóz, strzelił lejcami i poprowadził konie stępa przez plac.

Powóz, podskakując na nierównościach drogi, przejechał przez główną ulicę miasteczka, która najpewniej była też jedyną ulicą w Stojanowie. Zaraz za nią zaczynała się plątanina błotnistych ścieżek, wąskich przejść i pasów wydeptanej ziemi ciągnących się pajęczyną wokół drewnianych chatek, niskich domków o jednospadzistych dachach i lepianek uszczelnianych leśnym mchem. Z kominów, a czasem nawet ze szczelin w dachach sączył się dym pachnący wilgocią i jałowcem. Gdzieś w oddali, ponad dachami i daszkami, widać było bulwiastą sylwetkę cerkiewnej dzwonnicy.

Suszko sprawnie poprowadził koniki w labiryncie ścieżek, zabudowania zrobiły się rzadsze, nie widzieli już drewnianych domków, tylko szałasy nieporadnie sklecone z okorowanych żerdzi. Droga szła w górę, skręcała do lasu, coraz węższa i bardziej stroma. Suszko milczał, jak gdyby uznał, że odegrał już swoją rolę wysłannika gospodarza, uprzejmie witającego gościa, teraz całą swoją uwagę koncentrował na leśnej ścieżce wiodącej przez mokry, pozbawiony liści las, od czasu do czasu ruszając krótko przyciętym, napomadowanym wąsem. Pasternak również milczał, wsłuchany w niezadowolone pomruki kota i burczenie własnych kiszek.

Prowadzony wprawną ręką powóz jechał powoli drogą, która wiła się między dwoma wzgórzami, z jednej strony mijali las, z drugiej zaś nagie pola. Pasternak dostrzegł, że mimo późnej już jesieni grupa wieśniaków wykonywała jakieś prace: brodaty, biednie ubrany mężczyzna szedł pochylony nisko przy ziemi, sunąc drewnianym wiadrem między zamarzniętymi muldami. Tuż za nim podążała kobieta, najpewniej jego żona, z trudem dźwigająca stalowy ceber. Zdziwione spojrzenie nauczyciela nie uszło uwadze Suszki.

– Kamfina.

– Słucham?

– Kamfina – powtórzył Suszko. – Zwana też przez miejscowych olejem skalnym albo mazią ziemną. Zbiera się już na powierzchni ziemi, w wykrotach, dołach i zagłębieniach. Tutejsi używają jej od wieków. Leczą nią choroby skóry, odmrożenia i oparzeliny, smarują zawiasy i osie przy wozach. Dziś nawet najbiedniejsi próbują na niej zarobić. Szczególnie o tej porze roku, kiedy prace na roli się skończyły, a lada chwila mrozy zablokują odwierty w Stojanowie i w sąsiednich kopalniach. Chłopi zbierają kamfinę wiaderkami, niektórzy nawet próbują odsysać ją prymitywnymi pompami, a potem sprzedają w miasteczku.

Krępe włochate konie z coraz większym trudem brodziły w błocie, wciągając powozik pod stromą górę. Woźnica poganiał je batem, coraz to strzelając nim ponad ich oklapłymi uszami. Powóz w końcu wtoczył się na szczyt wzniesienia i odtąd droga była lepsza, szersza i nie tak bardzo stroma, a w oddali, między drzewami, widać już było bryłę dworu.

– Witamy w Stojanowie – mruknął Suszko, nie odrywając wzroku od końskich łbów.

– Dwór nosi taką samą nazwę jak miasteczko?

Zarządca skinął głową.

– Diabeł jeden wie, co było pierwsze.

Droga wychodziła na podmokłą łąkę, biegła szerokim łukiem przed ścianą lasu, by skręcić w stronę piętrowego dworu. Pierwsza kondygnacja Stojanowa była murowana, szare polne kamienie tworzyły fronton otaczający wejście do sieni. Drewniane piętro flankowały dwie bliźniacze, trójkondygnacyjne wieżyczki. Zza dworu wyglądały budynki gospodarcze: po lewej stronie szopy i stajnie, po prawej magazyn z drewnianą rampą ułatwiającą załadunek wozów. Powóz objechał owalny gazon, przypominający teraz trzęsawisko porośnięte nagimi rachitycznymi krzakami. Suszko wstrzymał konie, zaczekał, aż chłopiec stajenny podbiegnie do nich, i zeskoczył z kozła. Zdjął walizę Pasternaka, dał mu czas na wzięcie klatki i poprowadził go do sieni. Przeszli przez ciemny przedpokój wyłożony orzechową mozaiką. W niespodziewanie jasnym holu czekała służąca.

– Proszę zabrać te rzeczy do pokoju nauczyciela – zarządził Suszko.

Służąca dygnęła, sięgnęła po walizę, ze zdziwieniem spojrzała na kota miotającego się niespokojnie za drewnianymi prętami, ale w końcu zabrała też klatkę. Borys, prowadzony przez zarządcę, wstąpił na schody wyłożone wytartym czerwonym chodnikiem. Wspinając się na piętro, nauczyciel spojrzał w górę, na kryształowy żyrandol odbijający światło sączące się z okrągłych świetlików.

– Zaraz będzie miał pan okazję poznać swojego pracodawcę – odezwał się Suszko. Nie odwrócił się nawet w stronę idącego tuż za nim Pasternaka. – Zaprezentuję pana Anzelmowi Kieszkowskiemu, dziedzicowi majątku. Pan Kieszkowski jest ojcem dzieci, które będzie pan uczył.

Na piętrze skręcili w ciemny korytarz i stanęli przed drzwiami gabinetu. Suszko zapukał dwa razy i na głośne: „wejść”, otworzył drzwi.

Anzelm Kieszkowski czekał na nich rozparty w swoim fotelu, za szerokim biurkiem, ustawiony w portretowej pozie na tle wielkiego okna. Wyprostowany, z włosami zaczesanymi do tyłu, z monoklem na srebrnym łańcuszku i dawno nieprzycinanymi bokobrodami wyglądał na pięćdziesięciolatka, choć pozbawione zmarszczek czoło i żywo połyskujące oczy wskazywały, że nie przekroczył jeszcze czterdziestki. Kieszkowski wstał, eleganckim ruchem poprawił staromodny fular, obciągnął kamizelkę i wyszedł zza biurka.

– Serdecznie witam pana nauczyciela. – Uśmiechnął się, ściskając delikatnie dłoń Pasternaka. – Przyznam, że spodziewałem się kogoś starszego.

– Cóż mam powiedzieć. – Pasternak odwzajemnił uśmiech. – Mam dwadzieścia osiem lat.

– Zakładam, że posiada pan stosowne doświadczenie?

– Pracowałem z młodzieżą gimnazjalną, byłem też nauczycielem w szkole powszechnej. Mam dyplom...

– Nie o to pytam. – Kieszkowski uśmiechnął się w nobliwym, arystokratycznym grymasie. – Będzie pan pracował z moimi dziećmi, pod moim dachem. Interesuje mnie, czy posiada pan doświadczenie w pracy w dobrym ziemiańskim domu?

Pasternak skinął głową.

– Ostatnie dwa lata spędziłem jako prywatny nauczyciel w domu lekarza miejskiego w Sanoku.

– Doskonale. Mam nadzieję, że spełni pan oczekiwania moje i mojej małżonki.

– Zrobię, co w mojej mocy.

– Panie...

– Pasternak – przypomniał swoje nazwisko nauczyciel. – Borys Pasternak.

– Panie Pasternak – podjął Anzelm Kieszkowski – wierzę, że zna pan swoje obowiązki i zapewni pan moim dzieciom należyte wykształcenie. Zaznaczam jednak, że jako pański pracodawca mam pewne wymagania związane z moją pozycją społeczną i planami na najbliższe lata. Moje dzieci będą podróżować wraz ze mną po całym świecie. Wiedeń, Budapeszt, Paryż, ale też Londyn, a kto wie, pewnego dnia może i Nowy Jork. Lekcje niemieckiego są oczywistością, ale mam nadzieję, że mówi pan również po angielsku?

– Oczywiście – skłamał bez wahania Pasternak.

– To dobrze – odparł z zadowoleniem Kieszkowski. – To bardzo dobrze. Świat zmienia się na naszych oczach. Mój dziadek zajmował się hodowlą pszenicy. Moje pokolenie odkryło, że ta ziemia ma do zaoferowania coś o wiele cenniejszego. Olej skalny. Ropa. Każdego roku odkrywamy kolejne zastosowania tej niezwykłej substancji. Będziemy oświetlali nią nasze domy, będziemy grzali się nią zimą, napędzali nią nasze fabryki... Bóg jeden wie, do czego jeszcze będzie nam służyć! A ropa to przede wszystkim Ameryka! Najlepsi specjaliści od jej wydobycia to Irlandczycy i Szkoci. Niedługo wyruszę w podróż do Londynu, spędzę tam kilka tygodni, a jeżeli interesy ułożą się po mojej myśli, przepłynę ocean i zawitam do Nowego Jorku. Chcę poznać największych nafciarzy z Teksasu. Będę z nimi robił interesy!

Pasternak słuchał ze skupioną miną i poważnym spojrzeniem, starając się nie zwracać uwagi na rosnącą ekscytację nowego chlebodawcy ani też na staromodny wygląd jego gabinetu: ciężki dębowy sekretarzyk obłożony mnóstwem różnorakich bibelotów, zakurzone olejne pejzaże na ścianach, fotel obity poprzecieranym aksamitem i staroświeckie kasetony na suficie. Wszystko to bardziej przypominało wnętrze tradycyjnego galicyjskiego domu niż siedzibę nowojorskiego przedsiębiorcy naftowego.

Zdyszany Kieszkowski zamilkł, sięgnął do kieszeni kamizelki i przetarł czoło chusteczką.

– Sam pan widzi, panie...

– Pasternak.

– Widzi pan, panie Pasternak, mam swoje plany, swoje ambicje, a moja rodzina musi być gotowa, aby spełniać je razem ze mną. Dostanie pan do dyspozycji bibliotekę, którą zgromadził mój ojciec. Może być pan pewny, nie mamy się czego wstydzić. To wspaniały księgozbiór, który dzięki subskrypcji w najlepszych lwowskich księgarniach jest stale uzupełniany. Upoważniłem pana Suszkę do rozdysponowania pewnej kwoty pieniędzy na potrzeby edukacyjne moich dzieci, dlatego jeżeli będzie pan czegokolwiek potrzebował, proszę zwrócić się do mojego zarządcy.

– Oczywiście.

– Dostanie pan swój pokój na piętrze. Pomieszczenia służby znajdują się w oficynie, poza głównym budynkiem, ale pan będzie traktowany jak domownik. Pokój, jak i cały dwór pokaże panu zarządca. Jest pan pewnie zmęczony po podróży, dlatego nie będę pana dłużej zatrzymywał.

Pasternak ukłonił się.

– Dziękuję panu bardzo.

– Do zobaczenia przy kolacji. – Kieszkowski uśmiechnął się i na powrót przybrał teatralną, portretową pozę. – Wtedy pozna pan moją małżonkę i dzieci.

Kucharka przechyliła wielką żeliwną patelnię i kawałki smażonych ziemniaków posypały się na talerz, układając się wokół pieczonej wołowiny. Kobieta spojrzała pytająco na siedzącego przy stole młodzieńca, ale ten żadnym gestem nie dał jej do zrozumienia, że porcja wydaje mu się wystarczająca. Szerokim gestem drewnianej łyżki zgarnęła całą zawartość patelni, a zlepione skwarkami, parujące ziemniaki zajęły talerz po brzegi. Obok stał półmisek kiszonych ogórków.

Pasternak z największym wysiłkiem doczekał, aż kucharka odwróci się w stronę wyjścia. Chwycił widelec i wepchnął sobie w usta parzącą podniebienie połówkę ziemniaka. Przełknął, nie zważając na ból. Odetchnął głęboko, chłodząc pieczony przełyk, chwycił za nóż i z zapałem zabrał się do krojenia wołowiny.

Siedział sam przy stole zajmującym cały środek jadalni. Domownicy dawno już skończyli obiad, a kolację podawano w Stojanowie o dziewiętnastej. Jadł szybko i łapczywie, nie pamiętał już, kiedy ostatni raz miał w ustach kawałek dobrze przyrządzonego mięsa, wilgotne od tłuszczu kawałki ziemniaków połykał niemal bez gryzienia, byle prędzej zaspokoić ogromny głód, który towarzyszył mu od wielu dni.

Nie przerwał jedzenia nawet wtedy, gdy w progu jadalni stanął Karol Suszko. Zarządca majątku Kieszkowskich zamknął za sobą drzwi, powoli podszedł do stołu, zamaszystym gestem wysunął jedno z krzeseł i usiadł. Rozparł się wygodnie, odpiął guziki mankietów i podwinął rękawy koszuli aż po łokcie. Wyglądał bardziej na gospodarza niż najemnego zarządcę. Z wypomadowanymi włosami okalającymi przystojną twarz i ciemnym, krótko przystrzyżonym wąsikiem musiał stanowić zagrożenie dla wszystkich pokojówek i pomocy kuchennych w okolicznych dworach.

– Widzę, że jesteś głodny jak diabli – zaśmiał się bez cienia radości Suszko. Pasternak odnotował w myślach, że zarządca przeszedł z nim na ty, ale w żaden sposób nie zareagował. Na talerzu został mu jeszcze sporej wielkości ziemniak i dwa kiszone ogórki.

– Będzie ci tu dobrze – mówił dalej Suszko, patrząc, jak nauczyciel bezceremonialnie chwyta w palce ociekającego sokiem ogórka i wgryza się w niego zębami. – Ciepłe łóżko, dach nad głową, cztery posiłki dziennie. Pański stół, czysta praca, tygodniowa porcja tytoniu, czasem butelka nalewki wypita w towarzystwie dziedzica i jego przyjaciół. Pańskie życie. Jak u Pana Boga za piecem.

Pasternak przełknął ogryzek ogórka, wyssał z palców słony smak i wbił widelec z ostatni kawałek ziemniaka.

– Będzie ci tu dobrze – powtórzył Suszko. – Albo i nie będzie. Wszystko zależy od ciebie.

Pasternak dokładnie wyskrobał widelcem resztki sosu.

– Poznałeś już naszego dziedzica – mówił dalej Suszko. – Wieczorem, przy kolacji, poznasz jego małżonkę i resztę domowników. Będziesz dzisiaj główną atrakcją. Nie mamy tu zbyt wielu gości. Będziesz w samym centrum uwagi, dlatego dam ci kilka rad, a od ciebie tylko zależy, czy ich posłuchasz i spędzisz zimę w przytulnym dworze, przy zastawionym stole, czy też będziesz musiał szukać pracy gdzie indziej. Rozumiesz, co mam na myśli.

– Rozumiem.

– Doskonale. – Zarządca uniósł kąciki ust w udawanym uśmiechu. – Kieszkowski płaci twoją pensję, ale to ja dbam o to, aby ten dom i cały majątek funkcjonowały jak należy. Dziedzic jest zajęty snuciem swoich planów i wizji, szczegóły techniczne zostawiając mnie. Dlatego to ode mnie zależy stawka, jaką płacimy naszym robotnikom, wybór dostawcy, który dowozi nam zaopatrzenie, a także to, kto będzie nauczycielem dzieci jaśnie państwa. Rozumiesz mnie?

Pasternak znów skinął głową.

– Stojanów to dość... – Suszko szukał odpowiedniego słowa lub udawał, że go szuka, chcąc zrobić wrażenie na rozmówcy – ...niezwykłe miejsce. Wyglądasz na bystrego, ale i tak minie sporo czasu, zanim będziesz poruszał się wśród miejsc i ludzi z należytą swobodą. Żeby ci to ułatwić, udzielę ci kilku informacji przydatnych na samym początku. Zaczniemy od dzieci. Natalia i Antoni. Natalia ma dwanaście... Nie, trzynaście lat. Chłopiec siedem. To dobre, spokojne dzieci, choć nieco zamknięte w sobie. Brakuje im kontaktu z ludźmi.

– W okolicy nie ma innych dzieci? W majątku? Albo w miasteczku?

– W majątku nie ma. W miasteczku jest ich pewnie wiele, ale matka twoich podopiecznych, a żona pana Kieszkowskiego jest przeciwna kontaktom ich dzieci z dziećmi z miasteczka. Musisz to uszanować.

Pasternak przytaknął.

– No właśnie. – Suszko westchnął cicho. – Małżonka pana dziedzica. Elżbieta Kieszkowska. Musisz pamiętać, że nie tylko dzieci nie mają tutaj zbyt wielu atrakcji.

– Nie rozumiem.

– Rozumiesz. A ja, tak samo jak pragnę, abyś okazał dzieciom Kieszkowskiego tak wiele uwagi, jak tylko jesteś w stanie, chcę, abyś zupełnie ignorował panią Kieszkowską.

– Jestem tu po to, aby uczyć dzieci Kieszkowskich. Nic więcej mnie nie interesuje.

– To dobrze.

Pasternak odsunął od siebie talerz, wytarł palcami kąciki ust. Nie pamiętał, kiedy ostatnio był tak najedzony.

– Intryguje mnie jedna sprawa – powiedział po chwili zastanowienia. – Mówisz o Anzelmie Kieszkowskim jako o dziedzicu. To znaczy, że nie jest właścicielem Stojanowa, ale dopiero go odziedziczy?

Suszko uśmiechnął się, tym razem zupełnie szczerze.

– Tak, Kieszkowski odziedziczy majątek. A przynajmniej bardzo tego chce. Wszystko zależy jednak od starego Kieszkowskiego, a z nim nigdy nic nie wiadomo.

– Stary Kieszkowski to ojciec pana Anzelma? Poznam go przy kolacji?

– Nie.

– Mieszka poza Stojanowem?

– Mieszka tutaj, we dworze, ale nie będzie go przy kolacji. Ma blisko osiemdziesiąt lat i całe dnie spędza w swojej sypialni. Nie poznasz prawowitego właściciela Stojanowa, ale masz moje słowo, atrakcji towarzyskich ci nie zabraknie.

Suszko wstał, wsunął dłonie do kieszeni spodni i spojrzał na Pasternaka przyjaźnie, choć z poczuciem wyższości.

– Pamiętaj, to ode mnie zależy, czy spędzisz tutaj zimę, czy zajmiesz się szukaniem nowej posady. Teraz możesz odpocząć po podróży w swoim pokoju. Zobaczymy się przy kolacji.

Sypialnia nauczyciela znajdowała się na piętrze, jej okna wychodziły na tyły budynku, wprost na skład drewna, szeroką połać nagiej ziemi i linię lasu porastającą wzgórza, które przysłaniały horyzont. Zanim Pasternak udał się do siebie, wyprosił u kucharki trochę mleka i resztki zupy z obiadu. Jego bagaż, skórzana waliza i klatka, czekały na zaścielonym łóżku. Otworzył klatkę i spróbował nakarmić kocura, ale zwierzę natychmiast czmychnęło pod łóżko. Pasternak postawił miseczkę z zupą oraz spodek mleka przy progu, sam położył się na łóżku z rękoma splecionymi pod głową.

Pokój był schludny, choć nieco chłodny. Piec kaflowy stojący w kącie przy drzwiach mógł zapewne umilić długie zimowe noce i chłodne poranki, teraz jednak był zupełnie zimny. Uczucie chłodu potęgowały nagie bielone ściany i skromne umeblowanie: prosta szafa, komoda, niewielki stolik pod oknem i krzesło. Pasternak leżał z zamkniętymi oczyma, odpoczywając po trudach podróży. Z zamyślenia wyrwało go pukanie.

– Panie nauczycielu – usłyszał zza drzwi głos Suszki – zapraszam na kolację. Będę na pana czekał na dole w holu.

Pasternak wstał, pokonawszy odrętwienie spowodowane zimnem i długim bezruchem. Szybko zmienił koszulę, żałując, iż ma tylko jedną parę wymiętych spodni i jedne trzewiki, które szybko przeczyścił. Wygładził włosy, naciągnął marynarkę i wyszedł na korytarz.

Suszko czekał oparty o balustradę. Przywitał się skinieniem głowy i poprowadził Pasternaka korytarzem w stronę jadalni. W progu spotkali Anzelma Kieszkowskiego przystrojonego w surdut koloru butelkowej zieleni, którego krój pochodził jeszcze z krwawych czasów chłopskiej rabacji. O ile pan domu na każdym kroku robił wszystko, by dodać sobie lat i powagi, o tyle jego małżonka – młodsza o dobrą dekadę – starała się uzyskać efekt wprost przeciwny: wysoko upięte włosy odsłaniające szyję, nałożona na usta szminka w kolorze i ilości przywodzących na myśl raczej paryski kabaret niż ziemiański dom, unoszący się w takt oddechu dekolt odsłonięty odważnym wycięciem wieczorowej sukni. Elżbieta Kieszkowska pozwoliła ucałować swoją dłoń, obdarzając nowego nauczyciela przelotnym uśmiechem. Pasternak ukłonił się, odwzajemnił uśmiech i z zainteresowaniem spojrzał na stojącą w matczynym cieniu dwójkę dzieci: ciemnowłosą dziewczynkę w skromnej sukience i znacznie młodszego chłopca. Dziewczynka dygnęła, chłopiec potrzebował reprymendy ojca, by przemóc nieśmiałość i odpowiedzieć na powitanie.

– To dobre dzieci, nie będzie miał pan z nimi kłopotu. – Pani Kieszkowska pogłaskała córkę po głowie. – Natalia co prawda najchętniej całe dnie spędzałaby w lesie, a Antoś wciąż ma kłopoty z alfabetem, jednak pod opieką dobrego nauczyciela z pewnością nabiorą ogłady.

Prowadzony przez gospodarza Pasternak zajął wskazane miejsce przy stole. Na wprost niego usiedli gospodarze: nobliwy pan domu, jego małżonka i dzieci. Z zainteresowaniem przyglądał się swoim nowym podopiecznym: dzieci wyglądały na ułożone, choć nieco przygaszone. Starsza dziewczynka udawała, że cała jej uwaga skupiona jest na zawartości talerza, co rusz rzucała jednak w jego stronę ukradkowe spojrzenie. Chłopiec niechętnie mieszał łyżką pływającą w barszczu fasolę, nieszczęśliwą miną próbując skupić na sobie uwagę matki. Pani Kieszkowska zajęta była jednak zabawianiem rozmową rodzeństwa Paprotków, Romualda i Anny, swych dalekich krewnych, którzy przyjechali do Stojanowa w odwiedziny spod Lwowa. Poza nimi przy stole siedział jeszcze Karol Suszko oraz milcząca kobieta w średnim wieku, którą przedstawiono jako domowniczkę Kieszkowskich.

Pan domu podniósł kieliszek wina i ukłonił się w stronę Pasternaka.

– Cieszę się, że pierwszy z moich długo oczekiwanych gości zawitał do Stojanowa.

– Pierwszy z gości? – zaszczebiotała Paprotkówna, przy czym niemal zerwała się z miejsca. – Wuju, czy spodziewamy się kogoś jeszcze?

Pasternak ukrył uśmiech za kieliszkiem. Anna Paprotkówna weszła właśnie w wiek, w którym najważniejszym problemem kobiety było znalezienie odpowiedniego kandydata na męża. Przy powitaniu poczuł na sobie jej czujny, badawczy wzrok, uważnie taksujący jego strój i możliwości zarobkowe. Prowincjonalny nauczyciel nie był może wymarzonym kandydatem na męża, ale kandydat w wytartej marynarce i sfatygowanych butach był lepszy niż żaden. Teraz jednak na horyzoncie pojawić się mógł ktoś nowy.

Kieszkowski rozparł się z dumą na krześle.

– Dostałem telegram, że w najbliższych dniach odwiedzi nas pan Joachim Loeb z Wiednia, pełnomocnik spółki Schinkler Und Fieschke. Chce przedstawić nam warunki współpracy przy wydobyciu ropy.

Paprotkówna pisnęła radośnie.

– Z samego Wiednia?

– To doskonała wiadomość. – Romuald Paprotek z uznaniem pokiwał głową. – Współpraca z Wiedniem to przyszłość tych ziem. Stolica się rozwija, przemysł potrzebuje surowców.

– Przyszłość tej ziemi leży na wschodzie – wtrącił się do rozmowy Suszko. – Lwów jest nam bliższy niż Wiedeń. A Rosja? Tam się dopiero robi interesy!

Paprotek, poczerwieniały ze złości, odłożył łyżkę.

– Lwów jest bliższy, ale to Wiedeń jest stolicą! Najważniejszy jest popyt wewnętrzny...

Suszko prychnął z lekceważeniem.

– Austriacki popyt wewnętrzny przy potrzebach rynku rosyjskiego jest jak pchła przy dorodnej jałówce.

– Rosjanie kupują, ale łódzkie tekstylia! Swojej ropy mają pod dostatkiem!

– Panowie! – Kieszkowski klasnął ponad talerzami. – Bardzo was proszę! Nie zanudzajcie naszych pań.

Mężczyźni wymienili niechętne sobie spojrzenia i zajęli się posiłkiem.

Pasternak odchylił się od stołu i pozwolił służącej zabrać pusty talerz. Jego spojrzenie skrzyżowało się ze wzrokiem dziewczynki. Natalia zorientowała się, że zauważył jej zainteresowanie, ale nie spuściła wzroku, twardo wpatrywała się w oczy swojego nowego nauczyciela. Postanowił dać jej nauczkę: uśmiechnął się przyjaźnie, ale skupił spojrzenie w jej szeroko otwartych oczach. Dziewczynka siedziała nieruchomo, jak gdyby patrzyła w swoje własne odbicie w lustrze. Pasternak zamrugał i spojrzał w bok.

Drzwi jadalni otworzyły się szeroko i w progu pojawił się młody mężczyzna w samej tylko koszuli, bez marynarki, z burzą zmierzwionych włosów.

Anzelm Kieszkowski zacisnął szczęki, posiniał na twarzy, uniósł dłoń, jakby chciał uderzyć nią o stół.

– Antenor!

Mężczyzna energicznym krokiem obszedł stół, odsunął wolne krzesło i rozsiadł się zamaszyście, dając znak służącej, że czeka na posiłek.

– Przepraszam. Zasiedziałem się przy lekturze.

Anzelm Kieszkowski powoli wypuścił powietrze z płuc.

– Mój młodszy brat, Antenor – zwrócił się do Pasternaka.

Nauczyciel skinął głową, ale brat gospodarza nie zwrócił uwagi na ten gest, całą uwagę skupiał na talerzu parującej zupy podawanemu przez służącą.

Wejście Antenora Kieszkowskiego pozbawiło domowników nastroju do rozmowy. Gospodarz, posiniały ze złości, ciągle poprawiał wypadający spod krzaczastej brwi monokl, Paprotkówna spuściła wzrok, by co rusz rzucać ciekawskie spojrzenia to na Suszkę, to na nowego nauczyciela, i tylko pani Kieszkowska dotrwała do końca kolacji z promiennym uśmiechem na twarzy i wesołym błyskiem w oku.

Mimo zmęczenia spowodowanego podróżą i rozleniwienia, jakie niesie ze sobą suty ciepły posiłek, Pasternak długo nie mógł zasnąć. Wciąż miał w ustach kwaśny posmak zabielanego śmietaną barszczu, w żołądku czuł ciężar ziemniaczanych derunów podawanych przez kucharkę z gęstym sosem przyprawionym papryką. Stary drewniany dwór nie dawał o sobie zapomnieć: raz z jednej strony, raz z drugiej, raz z dołu, to znów z góry, gdzieś z okolic strychu, dochodziły go trzaski, stuki i piski, raz cichsze, ledwie słyszalne, innym razem tak głośne, że zdawały się dobiegać wprost zza drzwi sypialni. Dębowe krokwie, deski na korytarzu i schodach, belki podtrzymujące strych, szalunek frontonu, dopiero teraz, nocą, kiedy ucichł dzienny gwar i krzątanina, mogły zaznaczyć swoją obecność.

Pasternak po raz kolejny gwałtownie przetoczył się na drugi bok, poprawił zwiniętą pod głową poduszkę, odkrył pierzynę, ale mimo że solidnie naładowany przez służącą drewnem piecyk wciąż buchał żarem, zrobiło mu się zimno i nieprzyjemnie. Na powrót naciągnął na siebie kołdrę. Ucisk w żołądku doskwierał mu coraz bardziej. Niechętnie wstał i wymacał stopami zagubione w ciemnościach buty.

W zachodniej części dworu, którą zajmowała rodzina Kieszkowskich, znajdowała się łazienka, pozostali mieszkańcy Stojanowa mieli do dyspozycji drewniany wychodek ustawiony na tyłach budynku bądź nocniki. Pasternakowi nie uśmiechał się spacer w środku listopadowej nocy, ale jeszcze bardziej niż zimna i zacinającego deszczu obawiał się przykrych zapachów we własnej sypialni. Ziewnął, naciągnął na siebie spodnie, zapalił lampę i wyszedł na korytarz. Zszedł schodami na dół i skierował się do tylnego wyjścia, które kilka godzin wcześniej pokazywał mu zarządca. Otworzył drzwi i wyszedł na mroźne, wilgotne powietrze. Kierując światło lampy pod nogi, starał się omijać grząskie bagniste kałuże. Wtedy usłyszał coś, co sprawiło, że zamarł z przerażenia.

Gdzieś z ciemności dobiegło go niskie, gardłowe bulgotanie rozwścieczonego psa. Seria krótkich warknięć zagłuszona szczekaniem, nosowy charkot przechodzący we wściekły pisk. Pasternak otworzył szeroko usta i spojrzał za siebie. Do drzwi miał jakieś dziesięć metrów. Omiótł promieniem światła krąg wokół siebie. Ujadanie nie ustawało. Warczał nie jeden, ale kilka psów. Jazgot dochodził wciąż z tego samego miejsca. Psy musiały być uwiązane. Pasternak przemógł strach i z bijącym sercem dopadł do wychodka. Zawiesił lampę za specjalnie ku temu przygotowanym gwoździu i wszedł do środka. W absolutnej ciemności wymacał dłonią szorstką drewnianą deskę.

Opuścił wygódkę tak szybko, jak się dało, chwycił lampę i niemal biegiem wrócił do dworu. Zdyszany, wbiegł na schody. W sypialni zzuł przemoczone buty, zgasił lampę i wskoczył do ciepłego łóżka.

Wsłuchany w odległe szczekanie psów, zasnął, nie wiedząc nawet kiedy. Obudził się o świcie, równie zmęczony jak przed położeniem się spać. Piecyk zdążył już ostygnąć. Trzęsąc się z zimna, wstał i naciągnął na siebie koszulę. Zszedł na dół, gdzie poprosił służącą o ciepłą wodę. Umył się szybko i zmienił bieliznę, a potem wrócił do kuchni, by zjeść śniadanie. Dzieci wstawały później i przed lekcjami miał trochę czasu dla siebie.

Zajęcia miały się odbywać w bibliotece. Pasternak rozejrzał się po pomieszczeniu, uważnie przeglądając zawartość regałów znajdujących się najbliżej stołu przeznaczonego do pracy z dziećmi. Znalazł materiały pozostawione przez poprzedniego nauczyciela: trochę notatek, z których wynikało, że nie traktował on zbyt poważnie zaleceń programowych Rady Szkolnej Krajowej, kilka archiwalnych numerów prasy nauczycielskiej: „Szkoły”, „Muzeum” oraz „Ruchu Pedagogicznego”, do tego jakieś prywatne listy i zbiór wyblakłych akwarel. Przygotował sobie kilkanaście arkuszy czystego papieru, ołówek, którym młodszy chłopiec mógł wprawiać się w kaligrafii, oraz kilka nasadek i stalówek dla starszej dziewczynki. Z zadowoleniem odkrył słownik języka angielskiego, który natychmiast odłożył na bok ze szczerym zamiarem nauki.

Z zamyślenia wyrwało go ciche pukanie. W drzwiach pojawiła się służąca, a wraz z nią dwójka jego przyszłych podopiecznych.

– Pan Ostaszewski prowadził zajęcia do godziny trzynastej – poinformowała go służąca. – O tej godzinie dzieci mają podany obiad.

Skinął głową na znak, że zamierza uszanować te reguły, i z uśmiechem spojrzał na dzieci. Antoś sprawiał wrażenie wystraszonego, ściskał dłoń starszej siostry i wyglądało na to, że najchętniej skryłby się za jej plecami. Natalia dygnęła elegancko i z zaciekawieniem przyglądała się nowemu nauczycielowi. Pasternak poprosił, aby dzieci zajęły miejsce przy stole. Zaczął od przepytania o materiał, jaki przerabiali z panem Ostaszewskim. Tak jak przypuszczał, poprzedni nauczyciel starał się uszanować program szkoły elementarnej, a więc język niemiecki, polski, lekcje rysunków, kaligrafii, śpiewu oraz geografii z historią, robił to jednak bez większego przekonania. Dziewczynka była już zbyt duża na uczenie się w domu, a jej uważne spojrzenie zdradzało predyspozycje do nauki. Pasternak postanowił, że niedługo porozmawia z Kieszkowskimi o wysłaniu Natalii do najbliższego miasta, gdzie miałaby szansę na naukę z rówieśnikami w gimnazjum. Mały Antoś mógł za to z powodzeniem uczyć się pod okiem domowego nauczyciela i przyswoić sobie podstawowy program nauczania.

Pasternak rozłożył przed Antosiem arkusze do kaligrafii, gdyż chciał sprawdzić, jak chłopiec radzi sobie z kreśleniem liter. Sięgnął po podręcznik z zamiarem wyszukania odpowiedniego tematu do wypracowania dla Natalii, ale najpierw postanowił zajrzeć do notatek pana Ostaszewskiego. Przekartkował zeszyt i odkrył coś, co wprawiło go w zdziwienie. Po kilkunastu stronach charakter pisma pana Ostaszewskiego zmienił się nie do poznania.

– Mieliście w tym roku dwóch nauczycieli? – zapytał.

Natalia już miała zamiar odpowiedzieć, ale nieoczekiwanie ubiegł ją młodszy brat.

– Czterech. – Antoś podniósł wzrok znad arkusza zapisanego wymyślnie nakreślonymi literami.

– Czterech?

Natalia skinęła głową.

– Czterech w ciągu jednego roku? Żaden nie zagrzał tu miejsca dłużej? Żaden nie spodobał się waszym rodzicom?

– Nie chodzi o rodziców – odpowiedziała dziewczynka.

– Więc o co?

– Uciekli.

– Słucham?

– Uciekli – powtórzyła spokojnie Natalia, bez wysiłku wytrzymując zdziwione spojrzenie nauczyciela.

– Przez Magdalenę. – Antoś pochylił się nad kartką papieru i uważnie kopiował ołówkiem kształty liter.

– A kim jest Magdalena?

– To nasza siostra – odpowiedziała Natalia.

– Macie więc siostrę – zdziwił się Pasternak. – Dlaczego jej tu nie ma?

– Ona nie może przyjść – tym razem to Antoś ubiegł dziewczynkę.

– Dlaczego nie może?

– Magdalena jest niegrzeczna. – Chłopiec dalej kreślił swoje litery, obawiając się spojrzeć na nauczyciela. – To przez nią uciekł pan Ostaszewski. Pan też sobie stąd pojedzie?

– Nie, Antosiu, nigdzie się nie wybieram. Żałuję tylko, że nie wiedziałem o istnieniu Magdaleny. Wasz ojciec nic mi o niej nie wspominał.

– Ojciec nie lubi o niej mówić.

Pasternak wzruszył ramionami i wrócił do zajęć. Dzieci okazały się wyjątkowo zdolne. Antoś miał pewne zaległości i brakowało mu wprawy, ale z zapałem zabrał się do nauki kaligrafii. Natalia wykazywała duże zdolności językowe, pisała bardzo dobre wypracowania i Pasternak tylko utwierdził się w przekonaniu, że jak najszybciej powinna podjąć naukę w mieście, wśród rówieśników. Równo o trzynastej podziękował swoim podopiecznym za wspólną pracę. Dzieci zerwały się z miejsc i wybiegły do kuchni, on zaś uporządkował notatki, złożył zeszyty i odnotował plan zajęć na kolejny dzień.

Opuścił bibliotekę i zszedł schodami na dół. W holu natknął się na Anzelma Kieszkowskiego w towarzystwie zarządcy. Obaj byli w butach do konnej jazdy i bryczesach. Wyglądało na to, że zrobili sobie przerwę w pracy i z jakiegoś powodu wrócili do dworu. Kieszkowski przywitał nauczyciela uśmiechem.

– Jak zajęcia? Mam nadzieję, że dzieci nie dały się panu zbytnio we znaki?

– Nie, skądże znowu – odpowiedział uprzejmie Pasternak. – Chciałbym jednak o coś pana zapytać.

– Słucham?

– Chodzi mi o pańską córkę...

– Natalię? To dobra dziewczyna, ale trochę nieokrzesana. Wszystko przez to, że ostatnimi czasy tak mało przebywała z ludźmi na odpowiednim poziomie.

– Nie chodzi mi o Natalię. Pytam o Magdalenę.

Kieszkowski otworzył usta, zacisnął je gwałtowne i znów otworzył, jakby chciał coś powiedzieć lub tylko głębiej zaczerpnąć powietrza. Jego twarz poczerwieniała w jednej chwili.

– Wiem od dzieci, że to przez nią uciekł pan Ostaszewski – mówił dalej Pasternak, ale nie dane mu było dokończyć. Karol Suszko przystąpił krok do przodu i popchnął nauczyciela. Zanim Pasternak zdążył zareagować, Suszko bezceremonialnie pchnął go po raz drugi, wyciągnął do sieni i zatrzasnął za sobą drzwi. Zaskoczony nauczyciel próbował się bronić, ale Suszko, z grymasem wściekłości na twarzy, nie pozwolił mu na żaden ruch.

– Co ty wyprawiasz, idioto – wysyczał przez zęby zarządca.

Kompletnie zdezorientowany Pasternak oparł się plecami o ścianę.

– Magdalena nie żyje – warknął Suszko. – Pewnej nocy wpadła do studni. Nikt tego nie widział. Znaleźliśmy ją po trzech dniach poszukiwań. To dlatego studnia zabita jest deskami.

– Ale dzieci...

– Magdalena nie żyje prawie od dwóch lat, ale Kieszkowscy nadal nie pogodzili się z jej śmiercią. Wciąż nie potrafią rozmawiać o zmarłej córce, każda wzmianka o Magdalenie budzi w nich ból.

Pasternak opuścił głowę.

– Przepraszam. Nie wiedziałem.

Suszko odsunął się od nauczyciela, przetarł dłonią spocone czoło. Chciał jeszcze coś powiedzieć, ale najwyraźniej zmienił zdanie. Odwrócił się i wyszedł za drzwi.

Pasternak, wiedząc, że w holu czeka rozgniewany Kieszkowski, nie wrócił do środka, tylko wyszedł na zewnątrz. Miał na sobie jedynie lichą marynarkę, ale wolał zmarznąć, niż spojrzeć w oczy dziedzica. Nie zważając na zamarzające muldy błota, przeciął podjazd przed wejściem, obszedł gazon i starając się nie patrzeć na murowaną cembrowinę studni, którą przykrywały obciążone kamieniami deski, ruszył dróżką biegnącą dookoła dworu.

Był wściekły na siebie, że tak łatwo dał się podejść swoim nowym podopiecznym. Nie miał pojęcia, dlaczego dzieci bez litości zabawiły się jego kosztem. Chłopiec wyglądał na wystraszonego, ale trema przed pierwszą lekcją z nowym nauczycielem najwyraźniej nie przeszkodziła mu wziąć udziału w intrydze obmyślonej przez siostrę. To dziewczynka, bez wątpienia inteligentna i obdarzona dużą wyobraźnią, wpadła na pomysł, by z niego zadrwić. Pasternak musiał przyznać, że pomylił się w swej pierwszej ocenie dzieci Kieszkowskich.

Krótki energiczny spacer na chłodnym powietrzu przywrócił mu jasność myślenia. Dziedzic Stojanowa najprawdopodobniej opuścił już dwór, Pasternak mógł więc wrócić. Rozcierając przemarznięte dłonie, przeszedł przez hol, zignorował służącą, która zaprosiła go na obiad, wbiegł na schody i udał się do swojego pokoju.

Kot otrząsnął się już z wrażenia, jakie zrobiło na nim nowe lokum. Zwierzę zdecydowało się wyjść spod łóżka, ale w dalszym ciągu nie chciało jeść ani pić. Pasternak przejechał dłonią po miękkim puszystym grzbiecie. Wstał i wyjrzał przez okno.

Na nagiej połaci ziemi, pośrodku ściętej jesiennymi mrozami łąki, dostrzegł dwie postacie. Rosły, potężnie zbudowany mężczyzna szedł w towarzystwie dziecka w kierunku lasu. Drobna postać opatulona płaszczem sięgała mu ledwie do pasa. Pasternak rozpoznał Natalię. Obserwował obie sylwetki tak długo, aż zniknęły na ciemnym tle odległej linii lasu.

Nauczyciel otworzył szeroko oczy i gwałtownie oderwał głowę od poduszki. Zaczerpnął powietrza, próbując uwolnić się od sennego koszmaru. Pokój wypełniała absolutna ciemność. Odetchnął po raz drugi, z poczuciem ulgi, że to, co wywołało w nim falę panicznego strachu, było jedynie snem.

Krzyk zabrzmiał po raz drugi i teraz Pasternak wiedział już, że wszystko to dzieje się naprawdę. Głośny krzyk, niemal wrzask śmiertelnie przerażonego człowieka rozbrzmiewał od piwnic po strych dworu w Stojanowie.

Wyskoczył z łóżka, w ciemnościach wymacał dłonią koszulę i spodnie, włożył je i wybiegł na korytarz. W mroku stracił orientację w przestrzeni. Żałował, że nie wziął ze sobą lampy. Nasłuchiwał kolejnej fali krzyku, ale jedyne, co usłyszał, to odgłos cichych kroków na schodach. Zza załomu korytarza dostrzegł aurę ciepłego światła. Ruszył w tamtą stronę.

– Kto tam? Co się dzieje?

Pasternak, oślepiony blaskiem lampy, zmrużył oczy.

– Niech pan wraca do pokoju – odpowiedział mu ktoś zagniewanym głosem, po którym rozpoznał Anzelma Kieszkowskiego. – Niech pan wraca do siebie.

Pasternak, sunąc w ciemnościach dłonią wzdłuż ściany, wrócił do swojej sypialni. Usiadł na łóżku i nasłuchiwał. Drgnął, gdy poczuł na ramieniu delikatne muśnięcie. Przytulił do siebie wyraźnie wystraszonego kota, zamknął oczy i wytężył słuch, ale do nastania świtu nic nadzwyczajnego się nie wydarzyło.

Redaktor prowadzący: Dariusz Sośnicki

Redakcja: Katarzyna Pawłowska

Korekta: Małgorzata Denys, Dariusz Sośnicki

Projekt okładki: Paweł Rosołek

Fotografie wykorzystane na I stronie okładki: © Narodowe Archiwum Cyfrowe; © fet/shutterstock.com; © Casarsa/istockphoto.com

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka, Żółkiewskiego 7a

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN – 978-83-7881-196-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.