Prawo Rosji i ZSRR 1917–1991

czyli historia wszechzwiązkowego
komunistycznego prawa (bolszewików).
Krótki kurs

Adam Lityński

Wyższa Szkoła Humanistyczna w Sosnowcu

3. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2017

Wydawca: Aneta Flisek

Korekta: Katarzyna Szubińska

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Jolanta Straszewska
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-255-8008-2

Przedmowa do wydania trzeciego

W pięć lat po drugim wydaniu wydawnictwo i autor oddają do rąk Czytelników wydanie trzecie podręcznika o prawie Rosji i ZSRR w latach 1917–1991. Przypada to dokładnie w setną rocznicę wydarzeń, które w sposób zasadniczy wpłynęły na dzieje świata, a szczególnie na losy Polaków. Narracja poprzednich wydań rozpoczynała się od listopada 1917 r., a więc nie obejmowała pierwszego okresu rosyjskiej rewolucji, której początek przypada na marzec (luty) 1917 r. Obecne wydanie rozszerzone jest o ten okres, jak też sygnalizuje postawy narodów byłego imperium carów wobec rewolucji i zamierzenia co do dalszego kształtu swojego życia narodowego.

Zamiarem autora i wydawcy było niepowiększanie objętości pracy, bowiem książki zbyt duże tracą wielu Czytelników w dobie stałego deficytu czasu. Realizując myśl zachowania dotychczasowej objętości, autor ograniczył się do dopisania jedynie wspomnianych uzupełnień, a w dalszych częściach dokonał pewnych skrótów w szczegółach, które nie wydawały się być niezbędne.

Autor stale wyraża wdzięczność w szczególności Pani Dyrektor mgr Danucie Gburskiej, jak też Pani dr hab. Annie Stawarskiej-Rippel i Panu dr hab. Piotrowi Fiedorczykowi, bez których ta książka prawdopodobnie w ogóle nie powstałaby.

Sosnowiec, luty 2017, w setną rocznicę rewolucji

Adam Lityński

Wybrana literatura

Ancewicz F., Stalinowska koncepcja państwa na tle ewolucji ustrojowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, Lublin 2001

Andrejew I., Zarys prawa karnego państw socjalistycznych, Warszawa 1979

Andrew C., Gordijewski O., KGB, tłum. R. Brzeski, Warszawa 1997

Andrusiewicz A., Cywilizacja rosyjska, t. 3, Warszawa 2009

Andrusiewicz A., Kiereński – czerwony liberał, Warszawa 2016

Antokolskaja M., Harmonisation of family law in Europe: a historical perspective. A tale of two millennia, Antwerpen–Oxford 2006

Applebaum A., Gułag, tłum. J. Urbański, Warszawa 2005

Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, tłum. D. Grinberg, M. Szawiel, t. 1, Warszawa 1989

Arendt H., O rewolucji, tłum. M. Godyń, Kraków 1991

Armstrong G.M., The Soviet Law of Property. Law in Eastern Europe, Leyden 1983

Bankowicz B., Bankowicz M., Dudek A., Słownik historii XX wieku, Kraków 1993

Baranowski B., Baranowski K., Historia Azerbejdżanu, Wrocław 1987

Bartnicki A., Borys Jelcyn. Przywództwo w pułapce uwarunkowań – mechanizmy zmiany i kontynuacji, Białystok 2016

Bartnicki A., Demokratycznie legitymizowany autorytaryzm w Rosji 1991–2004, Białystok 2007

Bartnicki A., Michaił Gorbaczow – prezydent upadającego państwa, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

Baszkiewicz J., Państwo, rewolucja, kultura polityczna, wstęp i przygotowanie do druku H. Olszewski, Poznań 2009

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998

Bazylow L., Obalenie caratu, Warszawa 1977

Bazylow L., Wieczorkiewicz P., Historia Rosji, Wrocław 2005

Bebel A., Kobieta i socyalizm, przekład z 25-go wydania niemieckiego, w drukarni Związku Zagranicznego Socyalistów Polskich, Londyn 1897

Bednarek M., Przemiany własności w Polsce. Podstawowe koncepcje i konstrukcje normatywne, Warszawa 1994

Beria S., Beria – mój ojciec. W sercu stalinowskiej władzy, tłum. J. Waczków, Warszawa 2000

Berlin I., Karol Marks – jego życie i środowisko, tłum. W. Orliński, Warszawa 1999

Berman H., Justice in the U.S.S.R. An Interpretation of Soviet Law, Cambridge–London 1963

Berman H., Soviet Family Law in the Light of Russian History and Marxist Theory, Yale Law Journal 1946–1947, No. 56

Bierdiajew M., Źródła i sens komunizmu rosyjskiego, tłum. H. Paprocki, Kęty 2005

Borysoglebski W.W., Prawo o trybunałach wojskowych, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Bosiacki A., Utopia, władza, prawo. Doktryna i koncepcje prawne „bolszewickiej” Rosji 1917–1921, Warszawa 1999

Bosiacki A., Izdebski H., Konstytucjonalizm rosyjski. Historia i współczesność, Kraków 2013

Bożyk S., Konstytucja ZSRR z 31.I.1924 r. (geneza i podstawowe założenia), ZN Filii UW w Białymstoku 1988, Nr 61

Bożyk S., Konstytucjonalizm radziecki – drogi rozwoju, ZN Filii UW w Białymstoku 1981, Nr 33

Bronisław Piłsudski (1866–1918). Człowiek – uczony – patriota, red. A. Liscar, M. Sarkowicz, Zakopane 2003

Bukowski W., I powraca wiatr..., tłum. A. Mietkowski, Kraków 1999

Bukowski W., Partyzant prawdy. Wybór publicystyki z pierwszego i drugiego okresu, zebrał i oprac. R. Jankowski, t. 1–2, Warszawa 2008

Butler W.E., Russia and the Law of Nations in Historical Perspective. Collected Essays, London–Idyllwild, California 2009

Butler W.E., Soviet Law, London 1983

Carrol W.H., Narodziny i upadek rewolucji komunistycznej, tłum. A. Żabokrzycki, Kąty Wrocławskie 2008

Chałfina R.O., Prawo dziedziczenia w ZSRR, tłum. Z. Krauze, Warszawa 1952

Chenoweth D.W., Soviet Civil Procedure. History and Analysis, Philadelphia 1977

Chirkin V., Constitutional Law and Political Institutions, Moscow 1985

Chkhikvadze V.M., The Soviet State and Law, tłum. Y. Sdobnikov, Honolulu 2000

Czchikwadze W.M., Radzieckie prawo karne wojskowe, tłum. J. i M. Litwin, t. 1–2, Warszawa 1952

Chmielarz A., Sprawa szesnastu, [w:] A. Chmielarz, A.K. Kunert, E. Piontek, Proces moskiewski przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, Warszawa 2000

Chruszczow N.S., Fragmenty wspomnień, Zeszyty Historyczne, Paryż 2000, Nr 132

Chruszczow N.S., O kulcie jednostki i jego następstwach. Referat I sekretarza KC KPZR tow. N.S. Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR 25 lutego 1956 [tyt. oryg. О культе личности и его последствиях. Доклад Первого секретаря ЦК КПСС Н. С. Хрущева XX Съезду Партии], Izwestia CK KPSS 1989, Nr 3

Ciechanowicz J., Herbarz polsko-rosyjski, t. 1–2, Warszawa 2006

Ciesielski S., GUŁag. Radzieckie obozy koncentracyjne 1918–1953, Warszawa 2010

Ciesielski S., Wróg jest wszędzie. Stalinowska polityka represyjna w latach 1928–1941, Toruń 2013

Ciesielski S., Hryciuk G., Srebrakowski A., Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2004

Ciesielski S., Materski W., Paczkowski A., Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich. [Raport Komisji Ekspertów KBN na zlecenie Ministerstwa Sprawiedliwości RP], Warszawa 2000

Conquest R., Uwagi o spustoszonym stuleciu, tłum. T. Bieroń, Poznań 2002

Conquest R., Wielki terror, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 1997

Criminal Law Protection of Socialist Property In the USSR, eds. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, vol. 1, The Citizen and the State in Contemporary Soviet Law, Leyden 1977

Cywiński Z., Prawo jako ideologia kompromisu w ujęciu M.A. Reisnera, [w:] Prawo i społeczeństwo obywatelskie. Studia i szkice dedykowane Profesor Annie Turskiej, Warszawa 1990

Cywiński Z., Uwagi o nihilizmie prawnym, SI 1997, t. 34

Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999

Czefranowa E.A., Historyczne uwarunkowania regulacji małżeńskich stosunków majątkowych w prawie rosyjskim, Miscellanea Historico-Iuridica 2007, t. V

Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010

Czuma I., Konstytucja Rosji Sowieckiej, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1923, Nr 1–6

Dokumenty Katynia. Decyzja, red. J. Snopkiewicz, A. Zakrzewski, Warszawa 1992

Dyboski R., Siedem lat w Rosji i na Syberii (1915–1921). Przygody i wrażenia, oprac. T. Bohun, Warszawa 2007

Dziadzio A., Powszechna historia prawa, Warszawa 2000

Dzierżyński F., Pisma wybrane, Warszawa 1951

Dżilas M., Nowa klasa wyzyskiwaczy (analiza systemu komunistycznego), tłum. J. Mieroszewski, Paris 1957

Ehrlich S., Rola prokuratury w ustroju radzieckim, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1948, Nr 3–4

Ehrlich S., Ustrój Związku Radzieckiego, Warszawa 1954

Engels F., Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Warszawa 1949

Europa Środkowo-Wschodnia XX wieku. Słownik biograficzny, red. W. Roszkowski, Warszawa 2001

Feldbrugge F.J.M., Soviet Corrective Labor Law, [w:] Soviet Law after Stalin, eds. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, vol. 1, The Citizen and the State in Contemporary Soviet Law, Leyden 1977

Fenomen rosyjskiego komunizmu. Geneza, konteksty, konsekwencje, red. B. Brzeziński, Poznań 2010

Fiedorczyk P., Dyskusja na temat miejsca prawa rodzinnego w systemie prawa Polski Ludowej, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

Fiedorczyk P., Radzieckie prawo rodzinne jako przedmiot recepcji w Polsce i innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej, Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi 2009, t. XXXI

Fiedorczyk P., Unifikacja i kodyfikacja prawa rodzinnego w Polsce (1945–1964), Białystok 2014

Figes O., Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924, tłum. B. Hryciak, Wrocław 2009

Filar M., W służbie utopii. 73 lata radzieckiego prawa karnego, Toruń 1992

Friedrich C.J., Brzezinski Z.K., Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Cambridge 1956

Fundamentals of Legislation of the USSR and the Union Republice, tłum. na ang. M. Saifulin i J. Sdobnikow, [b. red.], Moscow 1974

Getty J.A., Naumow O.W., Jeżow – żelazna pięść Stalina, tłum. G. Waluga, J. Złotnicki, Warszawa 2008

Goldman W.Z., Women, the State and Revolution. Soviet Family Policy and Social Life, 1917–1936, Cambridge [1995]

Gołunski S.A., Nowe podstawy sądowego postępowania karnego ZSRR i republik związkowych, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Gorbaczow M., Sam ze wspomnieniami, tłum. O. Morańska, Warszawa 2014

Górski M., Krótka rewolucja, czyli małżeństwo, rozwód i pozycja kobiety w początkowym okresie Związku Radzieckiego, [w:] Prawo blisko człowieka. Z dziejów prawa rodzinnego i spadkowego. Materiały konferencji zorganizowanej przez Sekcję Historii Państwa i Prawa Biblioteki Słuchaczów Prawa UJ. Kraków 7–8 marzec 2007, red. M. Mikuła, Kraków 2008

Graczow A., Gorbaczow, tłum. M. Jagiełło, Warszawa 2003

Grajewski A., Tarcza i miecz. Rosyjskie służby specjalne 1991–1998, Warszawa 1998

Grzybowski K., „Stalinizm” w socjalistycznym prawie konstytucyjnym, PiP 1957, z. 6

Grzybowski K., Ustrój Związku Radzieckiego, Kraków 1947

Grzybowski K., Ustrój Związku Socjalistycznych Sowieckich Republik. Doktryna i konstytucja, Kraków 1929

Gwiazdomorski J., Prawo spadkowe, Warszawa 1959

Habermas J., Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, tłum. A. Romaniuk, R. Marszałek, Warszawa 2005

Hazard J.N., A Constitution for „Developed Socialism”, [w:] Soviet Law after Stalin, eds. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, vol. 2, Social Engineering Through Law, Alphen aan den Rijn 1978

Hazard J.N., Communists and their Law. A Search for the Common Core of the Legal Systems of the Marxian Socialist States, Chicago–London 1969

Hazard J.N., Settling Disputes in Soviet Society. The Formative Years of Legal Institutions, New York 1978

Hazard J.N., The Evolution of the Soviet Constitution, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D.D. Barry, New York–London 1992

Heller M., Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki, Paryż 1988

Heller M., Niekricz A., Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego, tłum. A. Mietkowski, t. 1, Wrocław 1989

Historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, red. B. Lesiński, Poznań 1995

Historia polityczna świata XX wieku. 1901–1945, red. M. Bankowicz, Kraków 2004

Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki kurs, red. komisja KC WKP(b), Warszawa 1948

Holewińska-Łapińska E., Radzieckie prawo rozwodowe – zarys problematyki, NP 1987, Nr 7–8

Hołubko W., Współczesna administracja państw byłego ZSRR, Sosnowiec 2009

Hołubko W., Lityński A., Na gruzach imperium. Ukraina po upadku cesarstwa rosyjskiego: od rewolucji lutowej 1917 r. do traktatu brzeskiego 1918 r., CPH 2017 [w druku]

Hołubko W., Lityński A., Ukraina na drodze do niepodległości (1918–1920). W setną rocznicę, Miscellanea Historico-Iuridica [w druku]

Hołubko W., Lityński A., Zagadnienie państwowości białoruskiej w latach 1917–1920. W setną rocznicę rewolucji 1917 roku, Roczniki Administracji i Prawa, Sosnowiec 2017 [w druku]

Hrycak J., Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu, tłum. K. Kotyńska, Lublin 2000

Huskey E., From Legal Nihilism to Pravovoe Gosudarstvo. Soviet Legal Development 1917–1990, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D.D. Barry, New York–London 1992

Huskey E., Russian Lawyers and the Soviet State. The Origins and Development of the Soviet Bar 1917–1939, Princeton 1986

Iwanow N., Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. „Operacja polska” 1937–1938, Kraków 2014

Izdebski H., Historia administracji, Warszawa 1997

Izdebski H., Rewolucja a prawo w Europie, cz. 2, Rewolucja a prawo dawne i nowe: tradycja prawna i środowisko prawnicze w obliczu rewolucji, CPH 1987, Nr 1

Jelcyn B., Wyznania, tłum. W. Sokołowski, Warszawa 1990

Joffe O.S., Szargorodski M.D., Zagadnienia teorii prawa, tłum. J. Nowacki, J. Wróblewski, Warszawa 1963

Juviler P.H., Revolutionary Law and Order. Politics and Social Change in the USSR, New York 1976

Juviler P.H., Some Trends in Soviet Criminal Justice, [w:] Soviet Law after Stalin, red. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, vol. 3, Soviet Institutions and the Administration of Law, Alphen aan den Rijn–Germantown 1979

Kariew D.S., Dalsze udoskonalenie radzieckiej organizacji sądownictwa, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Kariew D.S., Radziecki ustrój sądowy, tłum. J. Bielski, L. Chmielewski, Warszawa 1954

Karpus Z., Traktat ryski a polscy sojusznicy w okres wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998

Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r., tłum. W. Materski, Warszawa 1992

Katyń. Dokumenty zbrodni, red. W. Materski, t. 1, Jeńcy nie wypowiedzianej wojny. Sierpień 1939 – marzec 1940, Warszawa 1995; t. 2, Zagłada. Marzec – czerwiec 1940, Warszawa 1998; t. 3, Losy ocalałych. Lipiec 1940 – marzec 1943, Warszawa 2001; t. 4, Echa Katynia. Kwiecień 1943 – marzec 2005, Warszawa 2006

Katyń. Zbrodnia nieukarana, K. Komorowski red., Warszawa 2009

Kazimirova M., La révolution du droit en Russie, [w:] Modernisierung durch Transfer zwischen Weltkriegen, Hrsg. T. Giaro, Frankfurt am Main 2007

Keczekian S.F., Prawo socjalistyczne i jego źródła, tłum. A.G., Warszawa [b.d.w., bezpośrednio po 1947]

Kelly J.M., Historia zachodniej teorii prawa, tłum D. Pietrzyk-Reeves i in., Kraków 2006

Kenez P., Odkłamana historia Związku Radzieckiego, tłum. A. Górska, Warszawa 2008

Klementowski M., Powszechna historia ustroju, Warszawa 2012

Knight A., Beria – prawa ręka Stalina, tłum. M. Ronikier, Warszawa 1996

Kodeks cywilny R.S.F.S.R. wraz z kodeksem ustaw o małżeństwie, rodzinie i opiece, tłum. S. Tylbor, Warszawa 1930

Kodeks karny Rosji sowieckiej 1927, tłum. R. Lemkin, Warszawa 1928

Kodeks karny RSFRR. Kodeks karnoprocesowy RFSRR. Ustawa o ustroju sądów RSFRR, tłum. L. Hochberg, Warszawa 1961

Kodeks małżeński i rodzinny Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, red. K. Piasecki, J.S. Piątowski, tłum. S. Rybarczyk, H. Juszko, Wrocław 1972

Kodeks prawa małżeńskiego, rodzinnego i opiekuńczego RSFRR, red. C. Berezowski, Warszawa 1951

Kołakowski L., Cywilizacja na ławie oskarżonych, Warszawa 1990

Kołakowski L., Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, Londyn 1988

Komarnicki W., Nowy ustrój państwowy Związku Sowietów, Rocznik Prawniczy Wileński 1938 i to przedrukowane, [w:] M. Kornat, Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003

Konstytucja Federacji Rosyjskiej przyjęta w ogólnonarodowym referendum w dniu 12 grudnia 1993 r., tłum. A. Kubik, Warszawa 2000

Konstytucja Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Warszawa 1977

Konstytucja Republiki Łotewskiej, tłum. L. Gołubiec, wstęp P. Kierończyk, Warszawa 2001

Kornat M., Bolszewizm, totalitaryzm, rewolucja, Rosja. Początki sowietologii i studiów nad systemami totalitarnymi w Polsce (1918–1939), t. 1, Kraków 2003, t. 2, Kraków 2004

Kornat M., Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003

Korwin T., Podstawy ustrojowe Związku Sowieckiego. Studium polityczno-prawne, Warszawa 1933

Korżakow A., Borys Jelcyn od świtu do zmierzchu, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa 1998

Kosyło A., Dostęp do zawodu adwokata w prawie polskim, ukraińskim, białoruskim i rosyjskim, Toruń 2010

Koszel B., Żerko S., Słownik polityków XX wieku, Poznań 1997

Kowalczyk A.S., Sawinkow, Warszawa 1992

Kowalski J., Konstytucja Federacji Rosyjskiej a rosyjska i europejska tradycja konstytucyjna, Warszawa–Poznań 2009

Kozak A., Poglądy Jewgienija Paszukanisa na istotę prawa, AUWr 1988, Nr 983

Kozub-Ciembroniewicz W., System sowiecki w analizach Konstantego Grzybowskiego, AUWr 2002, Nr 2387

Kraus W., Nihilizm – nadal aktualny?, [w:] Wokół nihilizmu, red. G. Sowiński, Kraków 2001

Krupska N.K., Wspomnienia o Leninie, Warszawa 1971

Krzyżanowski A., Raj doczesny komunistów. Dzieje Rosji w XX wieku, Kraków 2008

Kukułka J., Traktaty sąsiedzkie Polski odrodzonej, Ossolineum 1998

Kulesza T., Ideologie naszych czasów, Warszawa 1996

Kumaniecki J., Po traktacie ryskim. Stosunki polsko-radzieckie 1921–1923, Warszawa 1971

Kurs radzieckiego prawa cywilnego, tłum. J. Wiszniewski, Warszawa 1954

Kuśnierz R., Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2008

Laskowska K., 735 lat zwalczania i… Rzecz o korupcji, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VIII

Laskowska K., Podstawowe zagadnienia instytucji kary śmierci w świetle prawa i praktyki wymiaru sprawiedliwości w dziejach Rosji, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

Laskowska K., Przestępczość w Rosji z perspektywy kryminologii i prawa karnego, Białystok 2016

Laskowska K., Z badań nad przestępczością w Związku Radzieckim, [w:] O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin, red. M. Mikołajczyk i in., t. 2, Białystok–Katowice 2010

Leksykon. Historia świata. Rosja, red. W. Sienkiewicz, Warszawa 2001

Lewandowski J., Historia Estonii, Ossolineum 2002

Lewickyj B., Terror i rewolucja, tłum. A. Palicki, Wrocław 1990

Lityński A., Administrowanie pracą przymusową w Rosji radzieckiej i ZSRR, [w:] Aktualne zagadnienia prawa pracy i polityki socjalnej (zbiór studiów), red. B.M. Ćwiertniak, t. 1, Sosnowiec 2012

Lityński A., Historia prawa Polski Ludowej, Warszawa 2013

Lityński A., Jedna kartka z grubej księgi Wielkiego Terroru: rozkaz nr 00447 szefa NKWD (30 VII 1937), [w:] Księga jubileuszowa Profesora Kazimierza Barana, Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 2014, t. 7

Lityński A., Lenin a ius privatum, [w:] Leges sapere. Studia i prace dedykowane profesorowi Januszowi Sondlowi w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. W. Uruszczak, P. Święcicka, Kraków 2008

Lityński A., Ludobójstwo: „operacja polska” NKWD (1937–1938). Uchwała Biura Politycznego KC WKP(b) oraz rozkazy szefa NKWD ZSRR, Studia Iuridica Lublinensia, t. XIX poświęcony pamięci Profesora Mariana Klementowskiego (1943–2013), red. M. Kuryłowicz, W. Witkowski, Lublin 2013

Lityński A., Rewolucji rosyjskiej rok pierwszy. Wybrane zagadnienia prawa karnego, [w:] Nil nisi veritas. Księga dedykowana Profesorowi Jackowi Matuszewskiemu, red. M. Głuszak, D. Wiśniewska-Jóźwiak, Łódź 2016

Lityński A., Utworzenie naczelnego organu administracji państwowej RFSRR – Rady Komisarzy Ludowych, [w:] W kręgu historii doktryn politycznych i prawnych oraz konstytucjonalizmu. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Sylwestrzaka, Gdańskie Studia Prawnicze 2012, t. XXVII

Lustiger A., Czerwona księga – Stalin i Żydzi. Tragiczna historia Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich Żydów, tłum. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warszawa 2004

Łagry. Przewodnik encyklopedyczny, red. N. Ochotin, A. Roginski, tłum. R. Niedzielko, Warszawa 1998

Łatyszonek O., Białoruskie elity polityczne wobec traktatu ryskiego, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998

[Łukaszewicz J.], Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza, zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył S. Bergman, Warszawa 1981

Łunc A.Ł., Międzynarodowe prawo prywatne, tłum. B. Kulikowski, T. Raabe, Warszawa 1951

Łysko M., Prokuratorski nadzór ogólny w Polsce w latach 1950–1967, Białystok 2006

Machnikowska A., Prawo własności w Polsce w latach 1944–1981. Studium historycznoprawne, Gdańsk 2010

Maciejewski T., Historia powszechna ustroju i prawa, Warszawa 2000

Makarewicz J., Wstęp, [w:] Kodeks karny republik sowieckich, tłum. R. Lemkin, Warszawa 1926

Malia M., Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium rosyjskiego 1917–1991, tłum. M. Hułas, E. Wyzner, Warszawa 1998

Małecki W., Dyskusja nad koncepcją prawa gospodarczego w nauce radzieckiej w latach 1956–1958, Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 2016, t. 9, Nr 3 

Marciniak W., Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Kraków 2004

Marples D., Historia ZSRR od rewolucji do rozpadu, tłum. I. Scharoch, Wrocław 2006

Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, Hrsg. N. Reich, Frankfurt am Main 1972

Materski W., Bolszewicy i samuraje. Walka dyplomatyczna i zbrojna o rosyjski Daleki Wschód (1917–1925), Warszawa 1990

Mawdsley E., Wojna domowa w Rosji 1917–1920, tłum. M. Popławska, Warszawa 2010

Miedwiediew R.A., Chruszczow. Biografia polityczna, tłum. W. Zagórska, Warszawa 1990

Mienszagin W., Wyszynska Z., Radzieckie prawo karne, Warszawa 1953

Mohyluk M., Leopold Caro o ustawodawstwie radzieckim, Miscellanea Historico-Iuridica 2007, t. V

Mohyluk M., Wacław Makowski o radzieckim prawie karnym, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

Morin E., O naturze Związku Radzieckiego, Warszawa 1990

Nazar M., Etapy i kierunki rozwoju radzieckiego prawa rodzinnego (1917–1987), AUMCS 1988, Sectio G, vol. 35, Nr 13

Nowe konstytucje, tłum. pod red. J. Makowskiego, Warszawa 1925

Nowickij I.B., Łunc Ł.A., Ogólna nauka o zobowiązaniach, [w:] Kurs radzieckiego prawa cywilnego, tłum. J. Wiszniewski, Warszawa 1954

O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin, red. M. Mikołajczyk i in., t. 2, Białystok–Katowice 2010

Occleshaw M., Za kulisami rewolucji bolszewickiej, tłum. K. Bażyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, Warszawa 2007

Ochmański J., Historia Litwy, Ossolineum 1990

Olszewski H., Słownik twórców idei, Poznań 1998

Paluszyński T., Walka o niepodległość Łotwy 1914–1921, Warszawa 1999

Pamiętnik Mikołaja II, oprac. i przedm. J. Kutta, Warszawa 2006

Paszukanis J., Ogólna teoria prawa a marksizm, tłum. L. Lisiakiewicz, Warszawa 1985

Piątowski J.S., Lenin a zasady socjalistycznego prawa rodzinnego, SP 1971, Nr 28

Pichaja R.G., Historia władzy w Związku Radzieckim (1945–1991), tłum. M. Głuszakowski, P. Zemszał, Warszawa 2011

Pietrow N., Stalinowski kat Polski – Iwan Sierow, tłum. J. Prus-Wojciechowska, K. Syska, Warszawa 2013

Pietrzyk-Reeves D., Idea społeczeństwa obywatelskiego. Współczesna debata i jej źródła, Wrocław 2004

Pipes R., Czerwone imperium. Powstanie Związku Sowieckiego, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2015

Pipes R., Krótka historia rewolucji rosyjskiej, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2007

Pipes R., Rewolucja rosyjska, tłum. T. Szafar, Warszawa 1994

Pipes R., Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2005

Pipes R., Własność a wolność, tłum. L. Niedzielski, Warszawa 2000

Pisarek E.W., Od obszczyny do kołchozu. Z form pospólnego użytkowania ziemi na wschodzie Europy, przedm. W. Pisarek, Kraków 2012

Podstawy ustawodawstwa o ustroju sądów Związku SRR, związkowych i autonomicznych republik, [w:] Radzieckie ustawy karne i o ustroju sądów z dnia 25 grudnia 1958 r. z materiałami, red. E. Merz, Warszawa 1960

Pol K., Poczet prawników polskich XIX–XX w., wyd. 2 przejrzał i uzupełnił A. Redzik, Warszawa 2011

Polmar N., Allen T.B., Księga szpiegów. Encyklopedia, Warszawa 2000

Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009

Pomian K., Oblicza dwudziestego wieku. Szkice historyczno-polityczne, Lublin 2002

Postman N., W stronę XVIII stulecia. Jak przeszłość może doskonalić naszą przyszłość, tłum. R. Frąc, Warszawa 2001

Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, Warszawa 1962

Przebinda G., Smaga J., Kto jest kim w Rosji po 1917 roku. Leksykon, Kraków 2000

Przybyłowski K., Kodeks cywilny Rosji sowieckiej z 11 listopada 1922, PPiA 1925, t. L

Quigley J., Soviet Legal Innovation and the Law of the Western Word, New York 2007

Radzieckie prawo cywilne, t. 1, red. D.M. Gienkin, tłum. A. Lipiński, Z. Ratuszniak, Warszawa 1955

Radzieckie prawo cywilne, t. 2, red. S.N. Bratuś, tłum. J. Wiszniewski, C. Tabęcki, Warszawa 1955

Radzieckie prawo pracy, red. N.G. Aleksandrow, tłum. J. Licki, J. Dąbrowski, Warszawa 1951

Radzieckie ustawy karne i o ustroju sądów z dnia 25 grudnia 1958 r. z materiałami, red. E. Merz, Warszawa 1960

Rapoport J., Sprawa lekarzy kremlowskich, tłum. Z. Błaszczyk, Warszawa 1990

Reich N., Sozialismus und Zivilrecht. Eine rechtstheoretisch-rechtshistorische Studie zur Zivilrechtstheorie und Kodifikationspraxis im sowjetischen Gesellschafts- und Rechtssystem, Frankfurt am Main 1972

Reich N., Wstęp, [w:] Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, Hrsg. N. Reich, Frankfurt am Main 1972

Reich N., Reichel H.C., Einführung in das sozialistische Recht, München 1975

Riasanovsky N.V., Steinberg M.D., Historia Rosji, tłum. A. Bernaczyk T. Tesznar, Kraków 2009

Romaszkin P.S., Gercenzon A.A., Podstawy ustawodawstwa karnego ZSRR republik związkowych, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Rosja XX wiek. Od utopii komunistycznej do rzeczywistości globalistycznej, red. J. Złotowski, tłum. P. Burek, red. nauk. H. Kowalska-Stus, L. Suchanek, Kraków 2004

Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim w latach 1937–1938. Dokumenty z centrali, oprac. T. Sommer, Warszawa 2010

Salmonowicz S., La révolution du droit en Russie, [w:] Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen, Hrsg. T. Giaro, Frankfurt am Main 2007

Sawinkow B.W., Koń wrony, tłum. i posłowie J. Gondowicz, Warszawa 1991

Schittenhelm U., Strafe und Sanktionensystem im sowjetischen Recht, Freiburg 1993

Schlesinger R., The Family in the U.S.S.R. Documents and Readings, London 1949

Serczyk W., Historia Ukrainy, Wrocław 2009

Sharlet R., The Fate of Individual Rights in the Age of Perestroika, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D.D. Barry, New York–London 1992

Skaradziński B., Polskie lata 1919–1920, t. 2, Sąd Boży, Warszawa 1993

Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej, red. W. Roszkowski, J. Kofman, Warszawa 2004

Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989, red. I. Bieńkowska, t. 1–2, Warszawa 2007

Smaga J., Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917–1991, Kraków 1992

Smaga J., Rosja w 20. stuleciu, Kraków 2001

Smirnow Ł.N., O odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciwko państwu, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Smoleń M., Stracone dekady. Historia ZSRR 1917–1991, Warszawa–Kraków 1994

Smyk G., Rosyjski model administracji publicznej u kresu Imperium, [w:] Nil nisi veritas. Księga dedykowana Profesorowi Jackowi Matuszewskiemu, red. M. Głuszak, D. Wiśniewska-Jóźwiak, Łódź 2016

Solomon P.H. Jr., Reforming Criminal Law under Gorbachev. Crime, Punishment, and the Rights of the Accused, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D.D. Barry, New York–London 1992

Sobczak J., Mikołaj II – ostatni car Rosji. Studium postaci i ewolucji władzy, Warszawa 2009

Sołżenicyn A., Archipelag Gułag 1918–1956, tłum J. Pomianowski, t. 1, Warszawa 1990

Soviet Civil Legislation and Procedure. Official Texts and Commentaries, Moscow 1962

Soviet Law after Stalin, eds. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, vol. 1, The Citizen and the State in Contemporary Soviet Law, Leyden 1977; cz. 2, Social Engineering Through Law, Alphen aan den Rijn 1978; cz. 3, Soviet Institutions and the Administration of Law, Alphen aan den Rijn–Germantown 1979

Sójka-Zielińska K., Historia prawa, Warszawa 1998, 2011

Staśkiewicz W., Koncepcja prawa J.B. Paszukanisa – dylematy teorii i praktyki, PiP 1982, z. 8

Stawarska-Rippel A., Elementy prywatne i publiczne w procesie cywilnym w świetle prac kodyfikacyjnych w Polsce (1918–1964). Studium historycznoprawne, Katowice 2015

Stawarska-Rippel A., O pierwszym radzieckim kodeksie procedury cywilnej. Postępowanie cywilne od dekretów o sądzie do początków rekodyfikacji radzieckiego prawa, [w:] O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin, red. M. Mikołajczyk i in., t. 2, Białystok–Katowice 2010

Stawarska-Rippel A., O rekodyfikacji radzieckiego postępowania cywilnego, Z Dziejów Prawa, red. A. Lityński, M. Mikołajczyk, W. Organiściak, Katowice 2010, t. 4(12)

Stawarska-Rippel A., Państwowy arbitraż w ZSRR, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VIII

Stawarska-Rippel A., Prawo sądowe Polski Ludowej 1944–1950 a prawo Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2006

Stawarska-Rippel A., Radziecka procedura cywilna: totalitarna czy nowoczesna?, Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi 2011, t. XXXIII

Stelmach A., Zmiana i stabilność w systemie politycznym współczesnej Rosji, Poznań 2003

Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim. Wybór dokumentów, oprac. i wybór J. Kumaniecki, Warszawa 1991

Strogowicz M.S., Proces karny, tłum. pod red. S. Śliwińskiego, A. Bachracha, Warszawa 1952

Subbotin O., Das sowjetische Arbeitsrecht zwischen den Weltkriegen 1917–1941, [w:] Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen, Hrsg. T. Giaro, Frankfurt am Main 2007

Suchecki W., Geneza federalizmu radzieckiego, Warszawa 1961

Sudopłatow P., Wspomnienia niewygodnego świadka, tłum. J. Markowski, Warszawa 1999

Sukiennicki W., Ewolucja ustroju Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w świetle oficjalnych publikacji władzy radzieckiej, Wilno 1938

Sukiennicki W., Ustrój radziecki a konstytucja stalinowska, RPEiS 1937, z. 2, przedrukowane, [w:] M. Kornat, Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003

Swierdłow G.M., Małżeństwo i rozwód, tłum. A. Bądkowski, Warszawa 1952

Swierdłow G.M., Małżeństwo i rodzina w państwie radzieckim, [bez tłum.], Warszawa 1949

Sylwestrzak A., Konstytucja RFSRR z 10 VII 1918 roku, PiP 1988, z. 7

Sylwestrzak A., P.I. Stuczka i jego miejsce w radzieckiej nauce prawa, ZN WPiA UG Prawo 1979, Nr 7

Sylwestrzak A., Rozwój federacji radzieckiej (1922–1982), PiP 1982, z. 12

System prawa rodzinnego i opiekuńczego, red. J.S. Piątowski, Ossolineum 1985

Szer S., Kodeks rodzinny, DPP 1950, Nr 3

Szymczak T., Organy władzy i administracji europejskich państw socjalistycznych, Warszawa 1970

Szymczak T., Ustrój europejskich państw socjalistycznych, Warszawa 1988

Szymczak T., Ustrój polityczny Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (1936–1976), Ossolineum 1978

Szyszkowska M., Europejska filozofia prawa, Warszawa 1993

Śleszyński W., Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939–1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001

Świątkowski H., Prawo spadkowe w ZSRR. Rys historyczno-prawny, PiP 1947, z. 1

Tabacznikow B., Psariow G., Smirnow A., Zołotowski J., Procesy społeczno-polityczne od Lenina do Putina, [w:] Rosja XX wiek. Od utopii komunistycznej do rzeczywistości globalistycznej, red. J. Złotowski, tłum. P. Burek, red. nauk. H. Kowalska-Stus, L. Suchanek, Kraków 2004

Taiwo O., Legal Naturalism. A Marxist Theory of Law, New York–London 1996

Teoria państwa i prawa, red. M.P. Kariew, Warszawa 1951

Teoria państwa socjalistycznego, red. N.P. Farbierow, tłum. L. Lisiakiewicz, K.K. Michałowska, Warszawa 1976

Terebilov V., The Soviet Court, Moscow 1973

Terehovich V., Nimande E., Historyczne odrębności rozwoju prawa karnego na Łotwie, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

The Oxford International Encyclopedia of Legal History, ed. S.N. Katz, Oxford–New York 2009

Thom F., Beria – oprawca bez skazy, Warszawa 2016

Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe. Legacies and Lessons from the Twentieth Century, eds. J.W. Borejsza, K. Ziemer, M. Hułas, New York–Oxford 2000

Totalitaryzmy XX wieku. Idee, instytucje, interpretacje, red. W. Kozub-Ciemroniewicz, H. Kowalska-Stus, B. Szlachta, M. Kiwior-Filo, Kraków 2010

Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D. D. Barry, New York–London 1992

Trocki L.D., Moje życie. Próba autobiografii, tłum. J. Barski, S. Łukomski, Warszawa 1930

Trocki L.D., Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza?, tłum. A. Achmatowicz, Pruszków 1991

Turska A., Prawo państwa totalitarnego, SI 1992, t. 22

Utrat-Milecki J., Podstawy penologii. Teoria kary, Warszawa 2006

Voslensky M.S., Nomenklatura. Die herrschende Klasse der Sowjetunion in Geschichte und Gegenwart, München 1987

Waldenberg M., Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa 1992

Waldenberg M., Rewolucja i państwo w myśli politycznej W. Lenina, Warszawa 1978

Walicki A., Filozofia prawa rosyjskiego liberalizmu, tłum. J. Stawiński [przejrzane przez autora], Warszawa 1995

Walicki A., Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996

Walicki A., Zarys myśli rosyjskiej. Od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków 2005

Wasiliew N.W., Kudriawcew W.N., Ustawa o odpowiedzialności karnej za przestępstwa wojskowe, [w:] Problemy radzieckiego prawa karnego. Wybór z literatury radzieckiej, red. E. Merz, tłum. B. Himmel, L. Hochberg, B. Rot, Warszawa 1962

Wasilkowski J., Prawo własności w PRL. Zarys wykładu, Warszawa 1969

Wieczorkiewicz P., Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937–1939, Warszawa 2001

Wieczorkiewicz P., Uwagi o działalności sowieckiego aparatu sprawiedliwości i systemu śledczego w dobie wielkiej czystki, [w:] Departament X MBP – wzorce, struktury, działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007

Wielka encyklopedia powszechna PWN, wyd. 1, Warszawa 2001–2005

Wieniediktow A.W., Państwowa własność socjalistyczna, tłum. pod red. J. Wiszniewskiego, Warszawa 1952

Wierzchoś D., Generał Piotr Wrangel. Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji, Kraków 2008

Wilk M., Gruzin na Kremlu. Biografia Stalina, Łódź 1995

Willer R., Określenie granic karalności w procesie kształtowania się rosyjskiego prawa karnego, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII

Wiszka E., Ukraińska Republika Ludowa wobec rozmów pokojowych i traktatu ryskiego 1921 roku, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998

Wojna R., W ogniu rosyjskiej wojny wewnętrznej 1918–1920, Warszawa 1975

Wołodkiewicz W., Reżimy autorytarne a prawo rzymskie, CPH 1993, Nr 1–2

Wybitni polscy i rosyjscy cywiliści, red. L. Moskwa, Poznań 2015

Wyszynski A., Przemówienia sądowe, Warszawa 1953

Wyszynski A., Teoria dowodów sądowych w prawie radzieckim, tłum. J. Litwin, L. Schaff, Warszawa 1949

Wyszynski A., Zagadnienia teorii państwa i prawa, Warszawa 1952

Zaborski M., Cuius regio, eius palestra? Na drodze do adwokatury państwa totalitarnego. Przemiany ustrojowe adwokatury polskiej w latach 1944–1963, [w:] Cuius regio, eius religio?, red. G. Górski, L. Ćwikła, M. Lipska, Lublin 2008

Zaborski M., Ustrój sądów wojskowych w Polsce w latach 1944–1955, Lublin 2005

Zaborski M., Wymiar sprawiedliwości, [w:] Dzieje Lubelszczyzny 1944–1956. Aspekty polityczne, red. T. Osiński, M. Mazur, Lublin 2016

Zajączkowski W., Rosja i narody. Ósmy kontynent. Szkic z dziejów Eurazji. Warszawa 2009

Zamorski K., Starzewski S., Sprawiedliwość sowiecka, Warszawa 1994

Zasady ustawodawstwa cywilnego ZSRR i republik związkowych. Kodeks cywilny Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, tłum. W. Kuryłowicz, Wrocław 1977

Z dziejów terroru w państwie radzieckim 1917–1953. Wybór źródeł, wstęp, tłum. i oprac. J. Wojtkowiak, Poznań 2012

Zieliński E., Ustrój polityczny Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Warszawa 1987

Zieliński J., Parlament Łotwy, Warszawa 1997

Zmierczak M., Ideologie totalitarne: faszyzm i narodowy socjalizm, [w:] Totalitaryzm a zachodnia tradycja, red. M. Kuniński, Kraków 2006

Zoll A., Prawo karne w systemie totalitarnym, Znak 1992, Nr 11

Žižek S., Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, tłum. J. Kutyła, Kraków 2006

Żołyński J., Włączenie polskich ziem wschodnich do ZSRR (1939–1940). Problemy ustrojowe i prawne, Wrocław 1994

Wybrana literatura cyrylicą

Aдвoкaтурa в CCCP. Рeдaкциoннaя кoллeгия. Юридичecкaя литeрaтурa. Мocквa 1971

Антокольская М.В., Семейное право, Москва 2002

Aрбитрaжный прoцесс в СССР, (ред.) A.A. Дoбрoвoльский, Мoсквa 1983

Aрбитрaж в СССР, (ред.) A.Ф. Kлейнмaн, Мoсквa 1960

Aрбитрaж в СССР, (ред.) K.С. Юдельсoн, Мoсквa 1984

Большая советская энциклопедия, Москва, wyd. 2

Бpaтусь С.Н., O некoтoрых чертaх истoрии сoветскoгo грaждaнскoгo прaвa, Сoветскoе Гoсудaрствo и Прaвo 1957, № 11

Введение в курс „Рoссийскoе прaвo”, (ред.) П. Ничыпoрук, O. Пaрaмузoв, Białystok 2007

Вoпрoсы гoсудaрствa и прaвa, (ред.) И.С. Tишкевич, Минск 1969

Вышинский А.Я., К положению на фронте правовой теории [Zur Lage an der theoretischen Rechtsfront], [w:] Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, Hrsg. N. Reich, Frankfurt am Main 1972

Вышинский А.Я., Уголовный процесс СССР, Москва 1927

Гайдуков Д.А., Развитие советской конституции, Советское Государство и Право 1957, № 11

Гойхбарг А.Г., Несколько замечания о праве [Einige bemerkungen über das Recht], [w:] Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, Hrsg. N. Reich, Frankfurt am Main 1972

Гойхбарг А.Г., О Советской конституции, [w:] А.Г. Гойхбарг, Пролетариат и право. Сборник статей, [b.m.w.] 1919

Гойхбарг А.Г., Первый кодекс законов Р.С.Ф.С.Р., [w:] А.Г. Гойхбарг, Пролетариат и право. Сборник статей, [b.m.w.] 1919

Гойхбарг А.Г., Прoлетaрскaя ревoлюция и грaждaнскoе прaвo, [w:] А.Г. Гойхбарг, Пролетариат и право. Сборник статей, [b.m.w.] 1919

Гойхбарг А.Г., Хозяисвенное право Р.С.Ф.С.Р., Москва [1924]

Голубко В., Армія Української Народної республіки 1917–1918. Утворення та боротьба за державу, Львів 1997

Голубко В., Концепція Української держави у баченні Симона Петлюри. Вісник Прикарпатського університету. Історія. Вип.23-24.(До 20-ліття утворення кафедри історії слов’ян і 80-річчя професора Петра Федорчака), Івано-Франківськ 2013

Голубко В., Украiнска вiйськова елiта в нацiональному державотвореннi 1917–1920 рр., [w:] Шляхами історії. Науковий збірник історичного факультету ЛНУ ім. І.Франка, Львів 2004

Грaждaнский прoцес, (ред.) С.Н. Aбрaмoв, Мoсквa 1948

Дaвыдoв В.И., Прoблемы кoдификaции грaждaнкoгo зaкoнoдaтельтвa, Kишинев 1973

Зaлкинд Л.A., Здoрoвый брaк и здoрoвaя семья, Moсквa 1951

Иванов А., Ученый и власть. Жизнь и деятельность А.В. Венедиктова 1887–1959), [w:] Wybitni polscy i rosyjscy cywiliści, red. L. Moskwa, Poznań 2015

Иoффе O.С., Рaзвитие цивилистическoй мысли в СССР, Ленингрaд 1975

Иoффе O.С., Сoветскoе грaждaнскoе прaвo, Мoсквa 1967

Иoффе O.С., Toлстoй Ю.K., Нoвый грaждaнский кoдекс РСФСР, Ленингрaд 1965

Исаев И.А., История государства и права России, Москва 2016

Iсторiя держави i права України. Академiчний куpс, т. 1–2, (pед.) В.Й. Тацiй, А.Й. Порожин, Київ 2000

История отечественнoго государства и права, ч. 1–2, (ред.) О.И. Чистяков, Москва 2006

Иcтoрия зaкoнoдaтeльcтвa CCCP и PCФCP пo угoлoвнoму прoцeccу и oргaнизaции cудa и прoкурaтуры 1917–1954 гг. Cбoрник дoкумeнтoв, (ред.) C.A. Гoлунcкий, Москва 1955

История советской конституции (в документах) 1917–1956, Москва 1957

История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, Москва 1957

Kирин В.A., Сoюзный и республикaнский угoлoвный зaкoн, Мoсквa 1970

Kлявa Г.Я., П.И. Стучкa и егo теoретическoе нaследие в прaвoвoй нaуке, Сoветскoе Гoсудaрствo и Прaвo 1967, № 7

Кодекс законов о браке, семье и опеке РСФРР, Москва 1953

Koсицын A.П., Сoветскoе гoсудaрствo и прaвo нaкaнуне и в гoды Великoй Oтечественнoй вoйны (1936–1945 г.). Kнигa третья, Moсквa 1985

Kукaрcкий И.K., Рaзвитиe coвeтcкoй aдвoкaтуры, ee дeятeльнocть и зaдaчи нa coврeмeннoм этaпe, [w:] Coвeтcкaя aдвoкaтурa. Зaдaчи i дeятeльнocть, (рeд.) A.A. Kруглoв, Мocквa 1968

Kрaвцoв Б.В., Рaгинский М.Ю., Стaнoвление и рaзвитие прoкурoрскoгo нaдзoрa, [w:] Сoветскaя прoкурaтурa. Истoрия и сoвременнoсть, (ред.) Р.A. Руденкo, Мoсквa 1977

Kурс сoветскoгo угoлoвнoгo прaвa. Чaсть oбщaя, т. 1, Угoлoвный зaкoн, Мoсквa 1970

Маслов В.Ф., Право личной собственности на жилой дом в городе и рабочем поселке, Москва 1954

Мaтвеев Г.K., Сoветскoе семейнoе прaвo, Мoсквa 1985

Мурaшин Г.A., Oргaны прoкурaтуры в мехaнизме сoветскoгo гoсудaрствa, Kиев 1972

Нa cтрaжe coвeтcких зaкoнoв, (ред.) P.A. Pудeнкo, Мocквa 1972

Oснoвы сoветскoгo прaва, (ред.) В.Ф. Якoвлев, Мoсквa 1986

Пашуканис Е.Б., Избранные произведения по общей теории права и государства, (ред.) В.Н. Кудрявцев и д., Москва 1980

Полянский П.Л., Формироваие семейного права как отрасли в России (постановка проблемы), Вестник Московского Университета, Серия 11, Право 2010, № 2

Рaгинcкий M.Ю., Teрeхoв Г.A., Рaзвитиe зaкoнoдeльcтвa o прoкурoрcкoм нaдзoрe в CCCP, [w:] Нa cтрaжe coвeтcких зaкoнoв, (рeд.) P.A. Pудeнкo, Мocквa 1972

Рекункoв A.М., Kлoчкoв В.В., Зaкoннoсть – фaктoр гoсудaрственнoгo cтрoительствa, [w:] Сoветскaя прoкурaтурa. Истoрия и сoвременнoсть, (ред.) Р.A. Руденкo, Мoсквa 1977

Свердлoв Г.М., Сoветскoе законодателъство о браке и семе, Москва 1961

Свердлoв Г.М., Сoветскoе семейнoе прaвo, Мoсквa 1958

Coвeтcкaя aдвoкaтурa. Зaдaчи и дeятeльнocть. Рeдaкциoннaя кoллeгия, Мocквa 1968

Сoветскoе гoсудaрственнoе прaвo, Moсквa 1985

Сoветскoе грaждaнскoе прaвo, (ред.) O.С. Иoффе, т. 1–2, Ленингрaд 1971

Сoветскoе грaждaнскoе прaвo, (ред.) В.T. Смирнoв, т. 2, Ленингрaд 1962

Сoветский грaждaнский прoсесс, (ред.) M.С. Шaкaрян, Мoсквa 1985

Сoветскoе грaждaнскoе прaвo, ч. 1, (ред.) В.A.Рясенцев, Moсквa 1975

Сoветскoе грaждaнскoе прaвo, ч. 2, (ред.) В.A.Рясенцев, Moсквa 1987

Советское конституционное право, (ред.) С.И. Русинов, В.А. Рянжин, Ленинград 1975

Советское трудовое законодательство, (ред.) А.В. Ярхо, Мocквa 1987

Сoветскaя прoкурaтурa. Истoрия и сoвременнoсть, (ред.) Р.A. Руденкo, Мoсквa 1977

Сорок лет советского права 1917–1957, т. 1, Период строительства социализма, (ред.) О.С. Иоффе, т. 2, Период социализма, (ред.) М.Д. Шaргoрoдский, Ленинград 1957

Стрoгoвич M.C., Искoренить буржуaзные изврaщения в сoветскoй нaуке угoлoвнoгo прoцессa, Сoветскoе Гoсудaрствo и Прaвo 1949, № 5

Стрoгoвич М.С., Kурс сoветскoгo угoлoвнoгo прoцессa, Moсквa 1958

Угoлoвнoe зaкoнoдaтeльcтвo CCCР и cоюзных рecпублик. Cбoрник (Ocнoвныe зaкoнoдaтeльныe aкты), (ред.) Д.C. Карев, Москва 1957

Угoлoвнoе прaвo. Чaсть oбщaя, (ред.) Н.A. Беляев, М.Д. Шaргoрoдский, Мoсквa 1969

Хутыз М.Х., Проблемы единства и дифференциации ГПК союзных республик, Правоведение 1989, № 3

Чистяков О.И., Конституция РСФСР 1918 года, Москва 1984

Чистяков О.И., Прoблемы демoкратии и федерализма в первой советской конституции, Москва 1977

Энциклопедия государства и права, (ред.) П. Стучка, т. 1–3, Москва 1930

Юридичeский энциклoпедический слoвaрь, (ред.) A.Я. Сухaрев, Мoсквa 1987

Wykaz skrótów

1. Instytucje państwa radzieckiego

Czeka, Czerezwyczajka

Всероссийская чрезвычaйнaя кoмиссия пo бoрьбе с кoнтрревoлюцией, cпeкуляциeй и прecтуплeниями

Wserossijskaja czerezwyczajnaja komisija po borbies kontrriewolucyjej, spekuljacijej i priestuplenijami

Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Przestępstwami

GPU

Гoсудaрственнoе пoлитическoе упрaвление

Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije

Państwowy Zarząd Polityczny

GRU

Глaвнoе рaзведывaтельнoе упрaвление

Gławnoje razwiedywatielnoje uprawlenije

Główny Zarząd Wywiadu

GUGB

Глaвнoе упрaвление гoсудaртвеннoй безoпaснoсти

Gławnoje uprawlenije gosudarstwiennoj biezopasnosti

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego

GUŁag od 7.4.1930 r.

Глaвнoе упрaвление испрaвительнo-трудoвых лaгерей и кoлoний

Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagierej i kołonij

Zarząd Główny Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy

GUŁag od 27.10.1934 r.

Глaвнoе упрaвление испрaвительнo-трудoвых лaгерей, трудoвых пoселений и мест зaключения˙

Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagierej, trudowych posielenij i miest zakljuczenija

Zarząd Główny Poprawczych Obozów Pracy, Osiedli Pracy i Miejsc Uwięzienia

ITŁ

Испрaвительнo-трудoвoй лaгерь

Isptrawitielno-trudowoj łagier

Obóz pracy poprawczej

KGB

Koмитет гoсудaрственнoй безoпaснoсти

Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti

Komitet Bezpieczeństwa Państwowego

MGB

Министерствo гoсудaрственнoй безoпaснoсти

Ministierstwo gosudarstwiennoj biezopasnosti

Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego

MWD

Министерствo внутренных дел

Ministierstwo wnutriennych dieł

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NEP

Нoвaя экoнoмическaя пoлитика

Nowaja ekonomiczeskaja politika

Nowa Ekonomiczna Polityka

NKGB

Нaрoдный кoмиссaриaт гoсудaртвеннoй безoпaснoсти

Narodnyj komissariat gosudarstwiennoj biezopasnosti

Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego

NKWD

Нaрoдный кoмиссaриaт внутренных дел

Narodnyj komissariat wnutriennych dieł

Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych

OGPU

Объединённoе гoсудaрственнoе пoлитическoе упрaвление

Obiedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlejnije

Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny

OSO

Осoбoе сoвещaние

Osoboje sowieszczanie

Kolegium Specjalne

WNP

Сoдружествo Незaвисимых Гoсудaрств

Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw

Wspólnota Niepodległych Państw

ZAGS

Отдел/органы зaписи aктoв грaждaнскoгo сoстoяния˙

Otdieł/organy zapisi aktow grażdanskogo sostojanija

Oddział wpisów akt stanu obywatelskiego (urząd stanu cywilnego)

CKW

Centralny Komitet Wykonawczy

LKS

Ludowy Komisarz Sprawiedliwości

RSFRR

Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka

RJAN

Atak Rakietowo-Jądrowy,

RKL

Rada Komisarzy Ludowych

RKP(b)

Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)

SDPRR

Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji

SR

Socjaliści-Rewolucjoniści

SZPR

Siły Zbrojne Południa Rosji

UCR

Ukraińska Centralna Rada

URL

Ukraińska Republika Ludowa

WCKW

Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy

WKP(b)

Wszechrosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)

ZURL

Zachodnioukraińska Republika Ludowa

ŻOA

Żydowski Obwód Autonomiczny

2. Inne instytucje

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Wspólnoty w Europie

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

PPP

Polskie Państwo Podziemne

STI

Strategic Defence Initiative

3. Akty prawne

BGB

Bűrgerliches Gesetzbuch = niemiecki kodeks cywilny z 1896 r.

KCyw

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KPK

Kodeks postępowania karnego

KR

Kodeks rodzinny

PWKCyw

Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny

4. Czasopisma i publikatory

AUMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

AUWr

Acta Univeritatis Wratislaviensis

CPH

Czasopismo Prawno-Historyczne

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

PiP

Państwo i Prawo

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SI

Studia Iuridica

ZN

Zeszyty Naukowe

5. Inne skróty

ang.

angielski

art.

artykuł

b.d.w.

bez daty wydania

b.m.w.

bez miejsca wydania

czyt.

czytaj

cyt.

cytowany

ds.

do spraw

gen.

generał

in.

inne

itp.

i temu podobne

Jr

Junior

łac.

łaciński

m.in.

między innymi

n.

następny

niem.

niemiecki

np.

na przykład

Nr

numer

p.n.Ch.

przed narodzeniem Chrystusa

podkr.

podkreślenie

pkt

punkt

p.o.

pełniący obowiązki

poz.

pozycja

pseud.

pseudonim

pt.

pod tytułem

r.

rok

red.

redakcja

s.

strona

t.

tom

tj.

to jest

tłum.

tłumaczenie

tow.

towarzysz

tzw.

tak zwany

uchw.

uchwała

ur.

urodzony

ust.

ustęp

vol.

Volumen

w.

wiek

właśc.

właściwie

wyd.

wydanie

z.

zeszyt

zob.

zobacz

Najważniejsze akty prawa

1. Ogólne (dotyczące podstawowych źródeł prawa)

15/2.3.1917

abdykacja cara

15/2.3.1917

utworzenie Rządu Tymczasowego

14/1.9.1917

proklamowanie republiki

7.12/24.11.1917

dekret Nr 1 o sądzie

7.3.1918

dekret Nr 2 o sądzie

20.7.1918

dekret Nr 3 o sądzie

2. Prawo konstytucyjne

styczeń 1918

Deklaracja praw ludu pracującego i wyzyskiwanego

styczeń 1918

O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej

lipiec 1918

Konstytucja RSFRR

30.12.1922

umowa o utworzeniu ZSRR

styczeń 1924

Konstytucja ZSRR

1936

Konstytucja stalinowska

1977

Konstytucja tzw. breżniewowska

marzec 1990

ustawa o ustanowieniu urzędu prezydenta ZSRR

8.12.1991

porozumienie w Wiskułach, faktyczne rozwiązanie ZSRR

30.12.1991

formalne rozwiązanie ZSRR

3. Prawo karne

wrzesień 1918

dekret o czerwonym terrorze

1919

Przewodnie zasady prawa karnego RSFRR

1922

Kodeks karny RSFRR

1922, 1923

Kodeks postępowania karnego RSFRR i jego nowa wersja

1924

Zasady przewodnie ustawodawstwa karnego ZSRR i republik związkowych

1926

Kodeks karny RSFRR

1.12.1934

tak zwana lex Kirow

1958

Podstawy ustawodawstwa karnego Związku SRR i republik związkowych

1960

Kodeks karny RSFRR

1960

Kodeks postępowania karnego RSFRR

1991

Podstawy ustawodawstwa karnego Związku SRR i republik związkowych

4. Prawo cywilne (wraz z rodzinnym)

8.11.1917

dekret o ziemi

grudzień 1917

nowe prawo rodzinne

do połowy 1918

liczne dekrety likwidujące całe dotychczasowe prawo cywilne

1918

dekret o zniesieniu prawa spadkowego

1918

Kodeks rodzinny

1922

Kodeks cywilny RSFRR

1923

Kodeks postępowania cywilnego

1926

Kodeks rodzinny

1961

Zasady ustawodawstwa cywilnego ZSRR i republik związkowych

1961

Zasady postępowania cywilnego ZSRR i republik związkowych

1964

Kodeks cywilny RSFRR

1964

Kodeks postępowania cywilnego RSFRR

1968

Zasady ustawodawstwa Związku SRR i republik związkowych o małżeństwie i rodzinie

1969

Kodeks małżeński i rodzinny RSFRR

1991

Zasady prawodawstwa cywilnego Związku SRR i republik związkowych

5. Sądy, prokuratura, adwokatura, arbitraż

7.12/24.11.1917

dekret Nr 1 o sądzie

7.3.1918

dekret Nr 2 o sądzie

20.7.1918

dekret Nr 3 o sądzie

1918–1953

skazywanie ludzi przez zespoły (trojki, OSO) bezpieki (Czeka-OGPU-NKWD), niebędące sądami, funkcjonujące długo bez żadnych podstaw prawnych

1918–1919

powołanie rewolucyjnych trybunałów wojskowych

1922

prawo o ustroju sądów RSFRR (w tym powołanie Sądu Najwyższego RSFRR)

1922

ustawa o nadzorze prokuratorskim

1924

Podstawy ustroju sądów ZSRR i republik związkowych

1933

ustawa o Prokuraturze ZSRR

1938

ustawa o ustroju sądów ZSRR, sądów republik związkowych i autonomicznych

1939

prawo o ustroju adwokatury

1958

Podstawy ustawodawstwa o ustroju sądów Związku SRR, związkowych i autonomicznych republik

1960

ustawa o ustroju sądów RSFRR

1979

ustawa o prokuraturze ZSRR; ustawa o adwokaturze

Krótkie kalendarium

1914–11.11.1918

I wojna światowa

marzec 1917

rewolucja lutowa; car abdykował (15 marca); powołanie Rządu Tymczasowego

listopad 1917

zamach stanu bolszewików (7/8 listopada), obalenie Rządu Tymczasowego; utworzenie rządu bolszewików – Rady Komisarzy Ludowych z W. Leninem na czele

20.12.1917

utworzenie Czeki – Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Przestępstwami na czele z F. Dzierżyńskim. Od 1922: GPU/OGPU, od 1934 NKWD, od 1954 KGB

styczeń 1918

rozpędzenie przez bolszewików Zgromadzenia Ustawodawczego (Konstytuanty)

3.3.1918

separatystyczny pokój, tzw. traktat brzeski

1919

utworzenie Międzynarodówki Komunistycznej (Komintern)

1919–1921

wojna z Polską

1921–1922

klęska głodu

marzec 1921

zjazd partii komunistycznej RKP(b). Zgoda na Nową Ekonomiczną Politykę (NEP)

30.12.1922

utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich

styczeń 1924

śmierć W. Lenina

1928

„rozkułaczanie” wsi

1929

koniec NEP-u

1929–1934

początek terroru: kolektywizacja rolnictwa

1928–1932

pierwszy plan pięcioletni (piatiletka), fikcyjnie wykonany w cztery lata. Terror: pierwsze procesy polityczne wśród pracowników sfery gospodarczej

1933–1934

straszna klęska głodu, zwłaszcza na Ukrainie

1934

reorganizacja bezpieki: NKWD, GUŁag

1934/1935–1937/1938

druga faza terroru: procesy polityczne zasłużonych bolszewików, funkcjonariuszy partyjnych, państwowych, wysokich oficerów

1933–1937

druga pięciolatka, oficjalnie: zakończenie budowy socjalizmu

1938–1953

Ł. Beria szefem bezpieki

23.8.1939

tzw. pakt Ribbentrop–Mołotow

17.9.1939

agresja na Polskę i okupacja ponad połowy terytorium II RP

1939/1940

agresja na Finlandię

1940

okupacja państw nadbałtyckich: Litwy, Łotwy, Estonii. Deportacje ludności z ziem okupowanych

kwiecień–maj 1940

wymordowanie co najmniej 27 tys. oficerów polskich w Katyniu, Charkowie, Miednoje i innych miejscach kaźni

22.6.1941

napaść Niemiec na ZSRR; dla ZSRR to początek II wojny światowej

8–9.5.1945

bezwarunkowa kapitulacja Niemiec, koniec wojny w Europie

5.3.1953

śmierć J. Stalina

czerwiec–grudzień 1953

aresztowanie, osądzenie i egzekucja Ł. Berii

wrzesień 1953

N. Chruszczow I sekretarzem KC KPZR

luty 1956

XX zjazd KPZR, N. Chruszczow ujawnia zbrodnie J. Stalina

październik 1964

L. Breżniew I sekretarzem KC KPZR. W następnych latach pojawienie się pierwszych dysydentów; „psychuszki”

sierpień 1968

zbrojna interwencja w Czechosłowacji. „Doktryna L. Breżniewa”

październik 1975

dysydent A. Sacharow laureatem pokojowej Nagrody Nobla

grudzień 1979

radziecka agresja w Afganistanie

listopad 1982

śmierć L. Breżniewa. Sekretarzem generalnym KC KPZR J. Andropow

luty 1984

śmierć J. Andropowa. Sekretarzem generalnym KC KPZR K. Czernienko

marzec 1985

śmierć K. Czernienki. Sekretarzem generalnym KC KPZR M. Gorbaczow

marzec 1990

po zmianie Konstytucji i wprowadzeniu urzędu prezydenta ZSRR prezydentem wybrany zostaje M. Gorbaczow

1990–1991

tendencje odśrodkowe narodów ZSRR; republiki ogłaszają niepodległość

sierpień 1991

zamach stanu konserwatystów, tzw. pucz Janajewa, udaremniony przez B. Jelcyna i bierność sił specjalnych. M. Gorbaczow rezygnuje ze stanowiska sekretarza generalnego partii; zawieszenie działalności KPZR

8.12.1991

w Puszczy Białowieskiej powołanie Wspólnoty Niepodległych Państw i faktyczne rozwiązanie ZSRR

25.12.1991

formalna rezygnacja M. Gorbaczowa z urzędu prezydenta faktycznie nieistniejącego już ZSRR

30.12.1991

ostateczne decyzje w sprawie broni nuklearnej. Koniec ZSRR

Wprowadzenie – słowo o filozofii, państwie i prawie

1. Filozofia marksistowska

1

W przeciwieństwie do wielu innych nauk, marksizm pretendował do nauki nie tylko objaśniającej świat, lecz także zdecydowanie dążącej do jego zmiany. Marksizm rozwijał koncepcje zarówno w filozofii, jak i socjologii, ekonomii, a także w obrębie innych jeszcze nauk, które dotyczyły człowieka. Filozoficzną podstawą marksizmu był materializm dialektyczny, na który składały się dwa elementy:

1) materializm filozoficzny – świat jest materialny i istnieje prymat materii nad świadomością. Świat ustawicznie się rozwija zgodnie z prawami ruchu tkwiącymi w materii i nie istnieje żaden duch, który warunkowałby ten ruch. Prawa tego ruchu materialnego świata są poznawalne, a więc można przewidzieć bieg zdarzeń i finał owego ruchu;

2) metoda dialektyczna – zaczerpnięta od Hegla1, przeniesiona została na grunt materializmu. Świat znajduje się w stanie stałego ruchu i zmierza do form coraz doskonalszych, wyższych, zaś dialektyczną podstawą tego ruchu jest przezwyciężanie sprzeczności gospodarczych i w efekcie społecznych, a co za tym idzie – walka klas. Walka klas jest siłą napędową rozwoju społeczeństw i przechodzenia do coraz wyższych form bytu społeczeństw.

2

Teoria klas i walk klasowych była ważną częścią marksizmu. Od czasów rozpadu społeczeństw wspólnoty pierwotnej istniały już zawsze tylko społeczeństwa złożone z klas antagonistycznych: wyzyskiwanych i wyzyskiwaczy (systemy niewolnicze, feudalne, burżuazyjne). Antagonistyczne klasy walczą ze sobą, w końcu zawsze musi zwyciężyć klasa wyzyskiwana i wówczas następuje przejście do wyższej formacji ekonomiczno-społecznej, ale w dalszym ciągu antagonistycznej i z nadal toczącą się walką klas.

Podstawą wszelkiego rozwoju są siły wytwórcze, czyli warunki ekonomiczne. Nad ową bazą ekonomiczną tworzona jest nadbudowa, której najważniejszą częścią jest państwo – aparat państwowy. Co to jest państwo? „Państwo – to nic innego jak machina do dławienia jednej klasy przez drugą”2. Państwo to aparat ucisku (przymusu) jednej klasy nad drugą, umożliwiający wyzyskiwaczom wyzysk wyzyskiwanych. Panujący wyzyskiwacze tworzą prawo. Prawo to wyraz woli klasy panującej, przyjmujący formę ustaw i innych aktów.

3

W przeciwieństwie do koncepcji Hegla, takie czynniki jak prawo i wymiar sprawiedliwości dla Marksa nie łagodziły bynajmniej sprzeczności w społeczeństwie; przeciwnie – państwo i prawo nasilały sprzeczności, głównie przez usankcjonowanie własności prywatnej. W komunizmie to wszystko przecież zniknie – nie będzie klas, nie będzie państwa, nie będzie prawa.

Ostatnią w dziejach ludzkości antagonistyczną epoką jest system gospodarczy kapitalistyczny (baza) i towarzyszący mu burżuazyjny system społeczny z burżuazyjnym państwem (nadbudowa). Klasa panująca to oczywiście burżuazja, a prawo to wyraz woli burżuazji jako klasy panującej. W wyniku toczącej się walki klasowej między wyzyskiwanym proletariatem a kapitalistami zwycięży oczywiście proletariat. Obali on panowanie burżuazji, zburzy burżuazyjny aparat ucisku jednej klasy nad drugą, czyli państwo burżuazyjne, zlikwiduje istniejące dotychczas prawo (wolę burżuazji) i – po okresie przejściowym – wprowadzi wszystkich do raju społecznego, gdzie – docelowo – nie będzie klas, nie będzie więc w ogóle państwa. Ten raj nazywa się komunizmem. Skoro zaś prawo to wyraz woli klasy panującej, a w raju-komunizmie nie będzie klas, to czy oznacza to, że nie będzie prawa? Owszem, nie będzie, chociaż marksiści formułowali tę ideę tylko we wczesnej fazie rozwoju ideologii oraz tworzenia radzieckiego państwa; później tego nie akcentowali. Zatem nasuwa się drugie pytanie: czy w komunizmie nie będzie też władzy? Władza będzie, to będzie władza proletariatu, a początkowo będzie miała postać dyktatury proletariatu. Czy więc władza będzie, ale nie będzie prawa? Jeśli tak, to byłaby to władza oparta na sile, a nie na prawie… Tego już marksiści nie rozwijali.

Nie będzie więc państwa, nie będzie prawa, ale będzie partia komunistyczna, która nawet w komunizmie nie umrze3.

4

Według Marksa likwidacja klas społecznych oraz uspołecznienie środków produkcji spowodują, że antagonizmy staną się niemożliwe, a organy władzy politycznej staną się zbędne. W rezultacie zniknie rozdział między prywatną a publiczną funkcją jednostki4. Myśli Marksa pragmatycznie rozwijał i modyfikował Lenin5. W koncepcjach wodza rewolucji „państwo uzbrojonych robotników” było dla proletariatu niezbędne nie w interesie wolności, lecz w celu zgniecenia swych wrogów, a więc musiało to być państwo potężne, a niewiele wcześniej wygłaszane poglądy o państwie bez armii i policji natychmiast trzeba było włożyć do lamusa. Państwo musiało być tak silne, by zdusić opór klas posiadających, aby „zburzyć wszystko, co dotychczas zabezpieczało i ochraniało własność prywatną”, aby dokonać „despotycznych wtargnięć w prawo własności”. „Proletariat użyje swego panowania politycznego na to, by krok za krokiem wyrwać z rąk burżuazji cały kapitał, scentralizować wszystkie narzędzia produkcji w ręku państwa, tzn. w ręku zorganizowanego jako klasa panująca proletariatu”6.

5

Treść pojęcia dyktatury proletariatu ulegała zmianie także w ujęciu samego Lenina, podobnie jak ewoluowały jego rozmaite inne koncepcje. Nic to zresztą dziwnego, skoro około ćwierć wieku działalności wodza przypadało na bardzo zróżnicowane sytuacje polityczno-prawne – od czasów carskiego samodzierżawia, poprzez rewolucję 1905 r. z jej konsekwencjami, wojnę światową, wydarzenia 1917 r., aż po zdobycie władzy i wojnę domową, w końcu NEP. Tak więc w napisanej tuż przed październikiem 1917 r. broszurze „Państwo i rewolucja” Włodzimierz Ilicz pisał o dyktaturze proletariatu jako „władzy nie dzielonej z nikim i opartej bezpośrednio na sile zbrojnej mas”7. Konsekwencją poglądu, iż prawo to wyłącznie wyraz woli klasy panującej, było stanowisko, zgodnie z którym zorganizowana klasa panująca nie jest niczym związana – ona ustanawia dyktaturę. W 1920 r. różnica między dyktaturą klas wyzyskiwaczy a dyktaturą proletariatu jest – w koncepcji Lenina – przede wszystkim ilościowa: „Oto zasadnicza różnica między tą nową władzą a wszystkimi poprzednimi organami starej władzy. Tamte były organami władzy mniejszości nad ludem, nad masami robotników i chłopów. Nowe zaś organy były organami władzy ludu, robotników i chłopów, nad mniejszością (…). Tym się różni dyktatura nad ludem od dyktatury rewolucyjnego ludu”8. Ewolucja myśli leninowskiej kończy się tezą, że dyktatura to „nic innego, jak władza niczym nie ograniczona, nie skrępowana żadnymi prawami, absolutnie żadnymi przepisami”9. Wystarczająco to dobitnie sformułowane i konsekwentnie podtrzymywane oraz rozwijane: dyktatura „nie uznawała żadnej innej władzy i żadnego prawa, żadnej normy, bez względu na to, od kogo by pochodziła. Władza nieograniczona, nieskrępowana prawami, opierająca się na sile w najbezpośredniejszym znaczeniu tego wyrazu – to jest właśnie dyktatura”10. Prawo w ogóle nie stanowiło niezbędnego czynnika państwowości; to już nie tylko twierdzenie, że władza państwowa stoi ponad prawem, ale że dzierżyciele władzy mogą całkowicie obejść się bez prawa, że ich nakazy nie muszą wcale otrzymywać formy prawnej. W każdym razie prawo nie mogło ograniczać władzy. „Dyktatura proletariatu miała być programowo władzą nieskrępowaną nawet przez swoje własne prawa. Zakładała z góry, że żadne prawo nie może bronić tych, których należy pokonać i zniszczyć”11.

6

Zbawcą ludzkości będzie więc proletariat, a dokładniej klasa robotnicza (proletariat wiejski traktowany był nieufnie i drugorzędnie). To klasa robotnicza odegra rolę Mesjasza, wprowadzającego wszystkich ludzi do komunistycznego raju. Zauważmy, że chcąc zbawić samą siebie, klasa robotnicza przy okazji zbawi całą ludzkość. W całej wizji historii ludzkości marksiści widzą lud jako twórcę dziejów, ale klasie robotniczej potrzebni są jednak mądrzy, dalekowzroczni przywódcy, umiejący kierować ruchem klasy uciskanej we właściwym kierunku. Tu będzie miejsce na leninowską koncepcję partii jako awangardy rewolucji.

2. Państwo

7

Państwo burżuazyjne zostanie więc zburzone w wyniku rewolucji proletariackiej. Zgodnie z koncepcją Marksa, państwo burżuazyjne zostanie zniszczone aktem przemocy rewolucyjnej, ale w okresie likwidowania resztek oporu wyzyskiwaczy przez proletariat musi on rozporządzać w tym celu własnym aparatem ucisku: „będzie to okres dyktatury proletariatu, w którym przemoc – niemaskowana żadnym frazesem – służyć będzie proletariatowi jako instrument wiodący ku likwidacji klas w ogólności”12. Państwo – według Marksa – miało więc obumrzeć wkrótce po ostatecznym zwycięstwie rewolucji proletariackiej, ale Lenin porzucił utopię szybkiego obumierania państwa po rewolucji. Nie jedyny raz Lenin, powołując się na Marksa, ale faktycznie od jego tezy odstępując, pragmatycznie głosił, że w okresie przejściowym na drodze do pełnego komunizmu proletariat nie tylko zastosuje przemoc (jak to przewidywał Marks), lecz stworzy swoje państwo dyktatury proletariatu, aby zlikwidować resztki oporu wyzyskiwaczy.

Państwo proletariackie miało być państwem dyktatury zarówno politycznej, jak też ekonomicznej. To drugie znaczyło, że aparat państwowy ma przejąć wszystkie zadania związane ze społeczną organizacją produkcji i dystrybucji wszelkich dóbr i usług, a to z kolei w praktyce oznaczało upaństwowienie całej gospodarki, w tym upaństwowienie pracy (czyli przymus pracy), racjonowanie dóbr i usług. Skoro nie mogło być mowy o działaniu praw rynku, to wszystko musiało opierać się na stosowaniu przez państwo proletariackie przymusu, a od przymusu do masowego terroru musiało być blisko. Dla Lenina oparcie życia ekonomicznego na masowym terrorze miało być trwałą zasadą socjalistycznej organizacji społeczeństwa13. Wyzwolenie proletariatu od przekleństwa kapitalistycznej pracy najemnej miało więc polegać na upowszechnieniu pracy przymusowej, a stąd już będzie blisko do masowych obozów pracy – łagrów.

Dyktatura proletariatu to m.in. zniesienie podziału władzy. Klasyczny trójpodział może być użyteczny w systemie burżuazyjnym, natomiast w państwie dyktatury proletariatu cała władza należy do proletariatu. Zniesiony ma być także system parlamentarny, bo prawa dyktuje proletariat i on sam je wykonuje. „Zlikwidowanie parlamentaryzmu (jako oddzielenia pracy ustawodawczej od wykonawczej); połączenie ustawodawczej i wykonawczej pracy państwowej. Stopienie w jedno rządzenia i ustawodawstwa” (Lenin). Skoro proletariat zdobył władzę, wszystkie kwestie ustrojowe podporządkowane mają być jednej – zachowaniu dyktatury proletariatu. Dyktatura proletariatu oznaczała jednak dyktaturę nad całym chłopstwem, czego starano się nie podkreślać. Proletariat miał być zaś reprezentowany przez partię komunistyczną, a partia miała być awangardą najbardziej uświadomionej części proletariatu. W ten sposób dyktatura proletariatu w istocie zamieniała się w dyktaturę partii komunistycznej.

8

Z biegiem czasu państwo proletariackie będzie obumierać. W komunizmie – jak przewidywali Marks14 i Engels15 – nie będzie już klas i nie będzie państwa. Pierwsza konstytucja bolszewicka, z 1918 r., deklarowała, że celem dyktatury proletariatu jest wprowadzenie „socjalizmu, przy którym nie będzie ani podziału na klasy, ani władzy państwowej” (art. 9). Lenin, będąc bardziej pragmatyczny, po zdobyciu władzy akcentował przejściowy okres dyktatury proletariatu. W przyszłości – już po śmierci wodza rewolucji – okaże się, że droga do komunizmu stale się wydłuża, więc w doktrynie komunistycznej pojawi się jakże ważny i chlubny etap, kolejny okres przejściowy – socjalizm16, po którym miał już się pojawić bezpaństwowy komunizm. Stalin17 ogłosił prawdę, że „w miarę postępów budownictwa socjalizmu walka klasowa się zaostrza” i przybiera nowe formy: imperialiści nasyłają tajnych agentów, którzy udając komunistów, „wślizgują się” do partii oraz najważniejszych organów radzieckiego państwa, by je rozsadzić od środka. Ta ideologiczna teza stała się fundamentem szeroko zakrojonych represji realizowanych głównie przy pomocy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a więc miała swoje ogromne znaczenie praktyczne.

Od schyłku lat 20. po stalinowskiej likwidacji NEP-u, gdy aparat państwowy znowu przejął wszystkie zadania gospodarcze w gospodarce wolnorynkowej pozostawione inicjatywie prywatnej, dało się zauważyć, jak bardzo państwo się wzmacnia, staje się coraz silniejsze. Przeczyło to marksowskiej tezie o obumieraniu państwa. Wówczas to Stalin sformułował tezę, że państwo, aby obumarło, musi się wzmacniać: „Obumieranie państwa nastąpi nie poprzez osłabienie władzy państwowej, lecz poprzez jej maksymalne wzmocnienie, niezbędne po to, by dobić resztki klas umierających, zorganizować obronę przeciwko otoczeniu kapitalistycznemu”18. W istocie ta koncepcja stalinowska stała się trwała, bo przecież w okresie destalinizacji w latach 70. akcentowano potrzebę umacniania prawa i praworządności socjalistycznej19, a nie ich osłabiania.

9

W 1936 r. Stalin ogłosił zakończenie budowy socjalizmu. Ponieważ komunizm nie pojawiał się nadal, a państwo radzieckie nie tylko nie obumierało, ale stale się wzmacniało, stworzono w latach 70. nową koncepcję: w procesie formowania rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego kształtuje się stopniowo państwo ogólnonarodowe (w połowie lat 70. już takie rzekomo istniało), a ten etap oznacza tworzenie materialno-technicznej bazy komunizmu20. Do komunizmu było więc wówczas już bardzo blisko i tylko upadek Związku Radzieckiego uniemożliwił osiągnięcie dziejowego celu.

„(…) Marksowska utopia zaniku państwa była najbardziej niebezpieczną utopią wszech czasów. Albowiem kres państwa oznacza kres porządku prawnego – nie oznacza jednak kresu władzy. Tym, co pozostaje po śmierci państwa jest zatem naga władza nie ograniczana przez prawo, konstytucję czy konwenans”21. Marksiści wywodzili, że jeśli w komunizmie doszłoby do pojawienia się przestępczości, to ludzie sami by ją stłumili, czyli – używając naszego języka – dokonaliby samosądu. Warto pamiętać, że w kwietniu 1917 r. Lenin napisał tzw. tezy kwietniowe, w których stwierdzał, że po rewolucji proletariackiej nie będzie wojska ani policji, uzbrojony będzie cały lud22. Swoje utopijne wizje proletariatu niepotrzebującego państwa po rewolucji Lenin wyłożył w broszurze „Państwo i rewolucja”, napisanej w 1917 r., na kilka tygodni przed bolszewickim przewrotem. Pisał tam m.in.: „Rewolucja polega na tym, że proletariat burzy «aparat zarządzania» i cały aparat państwowy, zastępując go aparatem nowym, składającym się z uzbrojonych robotników”. W wyniku tego zburzenia powstaną warunki „pozwalające wszystkim bez wyjątku wykonywać funkcje państwowe (…). Wszyscy obywatele stają się tutaj najemnymi pracownikami państwa, które stanowią uzbrojeni robotnicy”23.

W sumie Marksowski historycyzm24 jawi się jako forma świeckiej religii. „Żaden dostrzegalny fakt czy tendencja nie dawały podstaw do przekonania, że któregoś dnia ludzkość uzna tylko jeden typ ustroju – powiedzmy komunizm czy «demokratyczny kapitalizm» – za prawomocny. Wszystkie tego rodzaju teorie, oparte na teleologicznej wizji historii, której nie da się wyrazić w kategoriach empirycznych, są narracjami religijnymi przełożonymi na świecki język”25 (J. Gray). Myśli, tezy i poczynania typu rewolucyjno-mesjanistycznego z rozmaitych epok historycznych charakteryzują się wieloma podobieństwami, czego rewolucjoniści nie ukrywają, a nawet się nimi szczycą.

3. Prawo

10

Marks ani Engels prawnikami nie byli, toteż ich rozproszone uwagi na temat prawa miały charakter ogólnikowy, a niekiedy były ze sobą sprzeczne26. Później ojciec marksizmu rosyjskiego, jeden z najwybitniejszych i uznanych teoretyków marksizmu w czasach po Marksie i Engelsie, Jerzy (Gieorgij) Walentynowicz Plechanow27 (1856–1918) oraz Włodzimierz Ilicz Uljanow-Lenin, chociaż dzieliło ich tak wiele, zgodnie przyjmowali od Marksa i zwłaszcza od Engelsa myśl28, że prawo to instrument dominacji klasowej. Taka interpretacja prawa logicznie prowadziła do uznawania, że władza państwowa stoi ponad prawem, że prawo jest jedynie instrumentem władzy politycznej, zaś każde państwo stanowi tylko odmianę dyktatury klasowej. Dysponując ogromnym wyczuciem sytuacji historycznej, „Lenin czuł się wolnym od wszelkiego doktrynerstwa marksistowskiego”29. „Władza nieograniczona, nie skrępowana prawami, opierająca się na sile w najbezpośredniejszym znaczeniu tego wyrazu – to jest właśnie dyktatura” – formułował wódz rewolucji30. Dyktatura proletariatu, co do zasady, miała być nieskrępowana nawet przez swoje własne prawa. Konsekwencją była pogarda dla „burżuazyjnych” koncepcji niezawisłości sądownictwa i sprawiedliwości proceduralnej. Dla Lenina wiara w uniwersalną sprawiedliwość prawną była po prostu absurdem31. Oryginalną myślą Lenina było, że posiadacze władzy politycznej mogą się całkowicie obejść bez prawa, że nie jest niezbędne nadawanie ich nakazom formy prawnej32. Rozwijana przez Lenina myśl marksowska bardziej była „karykaturą marksizmu” aniżeli jego kontynuacją „w nowych warunkach”33.

Jak już o tym była mowa, państwo dyktatury proletariatu miało być tworem jedynie przejściowym34; w komunizmie nie miało być klas, a więc nie miałoby być państwa, a tym bardziej prawa35. Ale to nie znaczy, że miałoby nie być władzy, czyli władzy opartej tylko na sile. J. Paszukanis36, czołowy teoretyk bolszewickiego prawa w latach 20., stwierdzał: „Dla nas rewolucyjna praworządność jest problemem w 99 procentach politycznym”37. Klasyczne pojęcia prawa i praworządności nie miały zastosowania w warunkach władzy bolszewików. Wraz ze zwycięstwem komunizmu zniknie w ogóle prawo, a harmonijne współżycie ludzi będzie się odbywało nie pod przymusem prawa, ale na zasadzie pełnej swobody38 – pisał w 1919 r. A. Gojchbarg39, jeden z czołowych prawników radzieckich. Po śmierci państwa i prawa nie miało już być żadnego prawa; będą panowały reguły komunistycznego współżycia oraz komunistycznej moralności40.

11

Pojęciem kluczowym dla zrozumienia istoty prawa bolszewickiego – radzieckiego była praworządność rewolucyjna, praworządność socjalistyczna, „jako wyraz woli i świadomości narodu radzieckiego, jako wyraz polityki partii i rządu”. Pojęcie praworządności rewolucyjnej pojawiło się w drugiej Konstytucji radzieckiej, z 1924 r. (art. 43). Nie była to terminologia leninowska. Lenin mówił po prostu o praworządności, w zasadzie nie dodając do niej żadnego przymiotnika – tak zwłaszcza w znanym i ważnym piśmie do Stalina i Biura Politycznego „O «podwójnym» podporządkowaniu i o praworządności”, w którym wódz rewolucji wyłożył swoją (ciekawą) myśl o strukturze i podporządkowaniu prokuratury41. Natomiast Stalin mówił o praworządności rewolucyjnej. „Nowa władza tworzy nową praworządność, nowy porządek, który jest rewolucyjnym porządkiem”42. Praworządność rewolucyjna miała swoje „ostrza”, które były ściśle związane z istotą owej rewolucyjnej praworządności, różne w konkretnej sytuacji „na froncie walki klasowej”. Wódz rewolucji w 1922 r. dawał swojemu ministrowi (ludowemu komisarzowi) sprawiedliwości wskazówki: „Sąd nie powinien wyrzec się stosowania terroru; obiecywanie tego byłoby oszukiwaniem siebie lub oszukiwaniem innych – powinien natomiast uzasadnić i zalegalizować go pryncypialnie, jasno, bez fałszu i bez upiększania”43. Skrótowo ujmując, w Związku Radzieckim w pierwszej fazie praworządność socjalistyczna „służyła przede wszystkim sprawie zgniecenia oporu obalonych klas eksploatatorskich”, zaś w fazie drugiej – ochronie mienia społecznego. „Główną troskę praworządności rewolucyjnej w obecnym czasie stanowi ochrona własności społecznej” – wskazywał w 1935 r. Stalin. Konstytucja „zwycięskiego socjalizmu” – Konstytucja stalinowska z 1936 r. – to „bardzo ważny etap umocnienia praworządności socjalistycznej”. Praworządność socjalistyczna „służy walce z wrogami klasowymi, kontrrewolucyjną agenturą, zwalcza przeżytki moralności kapitalistycznej w świadomości społeczeństwa”. Destalinizacja po śmierci wielkiego wodza i po XX Zjeździe KPZR (1956 r.) nie przyniosła ważnych zmian w komunistycznej teorii państwa i prawa44, mimo pojawienia się naukowych dyskusji. Dysputy nie mogły jednak naruszać podstaw ideologicznych, sformułowanych przez Marksa i Lenina. Praworządność rewolucyjna, ludowa, socjalistyczna były więc instytucjami-narzędziami na froncie walki klasowej. W porównaniu do używanych w nauce zachodnioeuropejskiej terminów prawniczych praworządności, rządów prawa, państwa prawa – praworządność rewolucyjna socjalistyczna była pojęciem jak z innej planety; służyła do walki.

12

Nihilizm45 prawny oraz rozumienie prawa jako narzędzia władzy, instrumentu zwalczania przeciwników dyktatury proletariatu, musiało zdecydować o kierunkach i trybie rozwoju form i treści rewolucyjnego prawa. Znane jest powiedzenie Marksa, że religia to opium dla ludu46. Dalej poszedł jeden z najwybitniejszych prawników radzieckich wczesnego okresu – A. Gojchbarg – stwierdzając (w pracy naukowej z 1924 r.), że proletariat już wie, że religia to opium dla ludu, ale jeszcze nie każdy wie, że „także prawo stanowi jeszcze bardziej niebezpieczne i tumaniące opium dla tegoż ludu”47. Inna wielka postać najwcześniejszej radzieckiej nauki prawa – P. Stuczka48 – w 1921 r. pisał we wstępie do swojej książki, iż obawia się, że w tak rewolucyjnym czasie może nie być chętnych do czytania książki o tak „kontrrewolucyjnych sprawach jak prawo”49. We wczesnym okresie bolszewickim dyskusja nad rychłym obumarciem prawa była bardzo żywa, a dominowali w niej przede wszystkim Gojchbarg i Stuczka, ale później obaj zostali za swoje koncepcje potępieni przez A. Wyszynskiego50, „stalinowskiego papieża prawa” (N. Reich). Wyszynski w 1937 r. mówił: „W Związku Radzieckim twórcza rola socjalistycznej ustawy i socjalistycznego prawa są duże. Rola ta będzie obecnie jeszcze większa i silniejsza, szczególnie w związku z nową konstytucją stalinowską”51. Z biegiem czasu stopniowo odchodzono od nauk Marksa, ale zawsze na jego dzieła – jak na biblię – się powoływano, coraz mniej prawdziwie, coraz bardziej formalnie.

13

Sama idea prawa służy klasom eksploatatorskim; prawo to ostatnia ucieczka tych klas – pisał w 1924 r. wspomniany Gojchbarg52. Prawo to przedmiot kontrrewolucyjny (Stuczka); a szczególnie na to miano mogło zasługiwać prawo cywilne, bo to ono w kapitalizmie normuje sposób wyzyskiwania proletariatu – pisał kilkadziesiąt lat później wybitny radziecki cywilista O.S. Joffe53. Represyjna funkcja prawa karnego w systemie totalitarnym skutkowała co najmniej wysuwaniem na plan pierwszy prawa karnego. Paszukanis, pisał m.in.: „(…) prawo karne jak gdyby bierze na siebie rolę reprezentanta prawa w ogóle, stanowi część zastępującą całość”54. Ani Marks, ani Lenin nic nie mówili o prawach człowieka. Zaprzeczano w ogóle pojęciu praw naturalnych człowieka. Człowiek miał tyle praw, ile mu dał prawodawca. Elementy aksjologiczne tkwiły w tym, iż prawo miało służyć – rzekomo – proletariatowi, że dobro proletariatu było dobrem nadrzędnym. Sam Lenin dobitnie nakazywał „stosować nie corpus iuris romani, lecz naszą rewolucyjną świadomość prawną”. Pisał: „Przygotowuje się nowe ustawodawstwo cywilne. Ludowy Komisariat Sprawiedliwości «płynie z prądem»; widzę to. A ma obowiązek walczyć przeciw prądowi. Niech nie przejmuje starego, burżuazyjnego pojęcia prawa cywilnego (ściślej, nie dać się nabierać tępym i burżuazyjnym starym prawnikom, którzy je przejmują), lecz tworzy nowe. Niech nie ulega Ludowemu Komisariatowi Spraw Zagranicznych, który «z obowiązku» stoi na stanowisku «przystosowania się do Europy», lecz walczy z tym stanowiskiem, kształtuje nowe prawo cywilne, nowy stosunek do «prywatnych» umów itp. My niczego «prywatnego» nie uznajemy, dla nas wszystko, co dotyczy gospodarki, jest publicznoprawne, a nie prywatne. Zezwalamy na kapitalizm tylko państwowy, państwo zaś to my, jak powiedziano wyżej. Stąd – rozszerzyć zakres ingerencji państwa w stosunki «prywatnoprawne»; rozszerzyć jego prawo do uchylania «prywatnych» umów; stosować nie corpus iuris romani do «stosunków cywilnoprawnych», lecz naszą rewolucyjną świadomość prawną; systematycznie, uparcie, wytrwale ukazywać w wielu pokazowych procesach, jak to należy czynić rozsądnie i energicznie; w drodze partyjnej stawiać pod pręgierzem i przepędzać tych członków trybunałów rewolucyjnych i sędziów ludowych, którzy się tego nie uczą i nie chcą zrozumieć”55. Nihilistyczna postawa wykluczała szacunek dla ustaw; wymagano rewolucyjnej (socjalistycznej) świadomości prawnej. Nasuwa się analogia z systemem nazistowskim. Z biegiem czasu komunistyczna koncepcja prawa, początkowo silnie nihilistyczna, ewoluowała w kierunku pozytywistycznym, ale nie normatywistycznym.

„Świadomość rewolucyjna jest miejscem narodzin nowej mentalności, na której piętno odciskają nowa świadomość czasu, nowe pojęcie praktyki politycznej tudzież nowe wyobrażenia o uprawomocnieniu”56. Szczególnie ważna jest świadomość historyczna, zrywająca z tradycją, z ciągłością. „Wyrazem świadomości rewolucyjnej jest przekonanie, że można zacząć od początku, (…) że odgrodzi teraźniejszość od przeszłości. Kryje się za tym doświadczenie zerwania z tradycją”57. Nowożytne pojęcie rewolucji jest nierozdzielnie związane z myślą, że tok historii rozpoczyna się właśnie od nowa58.

14

Totalitarna ideologia była utopijna59, a zwłaszcza komunistyczna posługiwała się językiem pełnym fałszu – dla Stalina system sowiecki stanowił najznakomitszą demokrację60. Podobnie z haseł „prawdziwej” demokracji korzystali też Mussolini i Hitler, mimo ich nieukrywanej pogardy dla demokracji typu zachodniego, ale dla nich wszystkich demokracja polegała na wiernym służeniu wodzowi61. Ustroje totalitarne, tak jak wszystkie ustroje rewolucyjne, odmawiają wiązania się wcześniej ustanowionymi normami; są to ustroje futurocentryczne, zamierzające zmienić świat przez zerwanie z ustalonym porządkiem62 w sposób charakterystyczny dla utopii63. Zwłaszcza bolszewicy odcinali się od tradycji w prawie.

15

Filozof L. Kołakowski napisał: „«Rewolucyjny rząd» oznacza po prostu rząd despotyczny po rewolucji, «rewolucyjna sprawiedliwość» i «rewolucyjna praworządność» to tyle co nieobecność sprawiedliwości i praworządności; kiedy pewien aparat władzy ogłasza, że stosuje «rewolucyjną sprawiedliwość», oznacza to tyle, że ów aparat nie podlega żadnemu prawu i wedle swojego uznania uśmierca, torturuje, więzi i grabi wszystkich, których słusznie lub niesłusznie podejrzewa o nieposłuszeństwo. «Rewolucyjne trybunały» nie są czym innym, jak prawem lynczu usankcjonowanym przez rząd, który trwałość swoją zawdzięcza temu, że żadne prawo go nie krępuje. W takich zastosowaniach przymiotnik «rewolucyjny» traci wszelki rozpoznawalny sens”64. „Zniesienie społeczeństwa obywatelskiego oraz podziału na to, co polityczne, i to, co społeczne, rozdziału między państwem a społeczeństwem obywatelskim, miało być zniesieniem dotychczasowego porządku świata i prawdziwą emancypacją człowieka – odzyskaniem utraconej jedności tego, co prywatne, i tego, co publiczne, jednostki i wspólnoty”65. Systemy totalitarne funkcjonowały „według systemu wartości tak radykalnie odmiennego od wszystkich innych, że żadne z naszych tradycyjnych utylitarnych pojęć prawnych, moralnych lub zdroworozsądkowych nie mogło nam być już pomocne w ich zrozumieniu, w ocenie lub przepowiadaniu kierunku ich działania”66.

4. Uwagi końcowe do słowa wstępnego

16

Prawo oraz praworządność rewolucyjna – socjalistyczna stanowiły wyraz zupełnie innej koncepcji ideologicznej, związanej z doktryną państwa i prawa komunistycznego. Rewolucja w prawie wiąże się z fundamentalną zmianą prawa naturalnego67. W tej koncepcji na prawo i praworządność składały się inne wartości. Więź krajów totalitarnych z cywilizowanym światem została zerwana w znacznym stopniu na skutek świadomego odrzucenia przez systemy totalitarne consensus iuris, tworzącego społeczeństwa naszych czasów. „W tym miejscu odsłania się zasadnicza odmienność totalitarnej koncepcji prawa od wszystkich pozostałych. Totalitarna polityka nie zastępuje jednego zestawu praw innym, nie stwarza swojego własnego consensus iuris, nie wytwarza za pomocą rewolucji nowych form legalności. Jej lekceważenie dla wszystkich praw, włącznie z tymi, które sama ustanowiła, pozwala sądzić, że wierzy, że może sobie poradzić bez jakiegokolwiek consensus iuris”68.

Komuniści doszli do władzy w około 30 krajach świata, na większości kontynentów. Nigdzie i nigdy nie zdobyli władzy legalnie, metodami demokratycznymi. Zdobywali władzę w imię prawdziwej demokracji i wprowadzając totalitarną dyktaturę rządzili przemocą i strachem. Musiało być (i nadal jest) dużo niesprawiedliwości i zła na świecie, skoro tak dużo ludzi uwierzyło w tę niewiarygodną religię. Warto jednak zdawać sobie sprawę i pamiętać, że komunizm był też najbardziej zakłamanym systemem w dziejach ludzkości. Nigdy i nigdzie nie było takiej rozbieżności między głoszonymi ideami, hasłami, oświadczeniami, prawem na papierze a rzeczywistością – z reguły wręcz drastycznie odmienną. „Uniwersalne kłamstwo, totalne kłamstwo” (L. Kołakowski) to jedna z ważnych cech systemu.

Ta ostatnia cecha – „totalne kłamstwo” – nie może nie rzutować na poniższy wykład historii prawa. Jakże często bowiem formalnemu brzmieniu ustawy (konstytucji, kodeksu itp.) nie można nic zarzucić, ale „rzeczywista rzeczywistość” (F. Ancewicz) była zupełnie odmienna. Kodeks postępowania karnego nakazywał godnie i łagodnie traktować aresztantów w śledztwie, ale rzeczywistością przez dziesięciolecia było powszechne stosowanie w śledztwach tortur. Konstytucja dawała prawo zgromadzeń i demonstracji, ale za próbę jego realizacji długo (lub wcale) nie wychodziło się z więzienia itd. Trzeba mieć te okoliczności na uwadze przy lekturze historii prawa radzieckiego.

1 G.W.F. Hegel (1770–1831) – filozof niemiecki, czołowy przedstawiciel klasycznej filozofii niemieckiej, twórca idealizmu racjonalistycznego i dialektycznego. Idealizm: idea (duch, rozum) poprzedza świat materialny. Dialektyka heglowska: Hegel ideę ujmował w ruchu, w walce; źródłem rozwoju idei (ducha, rozumu) są starcia sprzeczności i ich przezwyciężanie. Przezwyciężanie sprzeczności jest źródłem rozwoju idei (ducha, rozumu). Marks dialektykę heglowską przeniósł na grunt materializmu.

2 W. Lenin, Rewolucja proletariacka a renegat Kautsky, [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 3, Warszawa 1978, s. 557–558.

3 Zob. N. Reich, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung in das sozialistische Recht, München 1975, s. 25.

4 D. Pietrzyk-Reeves, Idea społeczeństwa obywatelskiego. Współczesna debata i jej źródła, Wrocław 2004, s. 145.

5 Włodzimierz Ilicz Lenin, właśc. Uljanow (1870–1924), ur. w Symbirsku (w czasach ZSRR zmieniono na Ulajnowsk) nad górną Wołgą w rodzinie nauczyciela – gubernialnego inspektora oświaty, zmarłego na wylew krwi do mózgu w wieku 55 lat. Włodzimierz uczęszczał do tej samej szkoły, co Aleksandr Kiereński, późniejszy premier Rządu Tymczasowego, obalonego przez bolszewików Lenina w listopadzie 1917 r. Kilka miesięcy przed maturą Włodzimierza jego starszy brat Aleksandr zasiadł na ławie oskarżonych – ramię w ramię ze starszym bratem Józefa Piłsudskiego – Bronisławem Piłsudskim. Oskarżeni byli o przygotowanie zamachu na cara; brat Włodzimierza został skazany na karę śmierci i wyrok wykonano. Nie przeszkodziło to Włodzimierzowi zostać przyjętym na studia prawnicze na Uniwersytecie w Kazaniu, ale już kilkanaście tygodni po rozpoczęciu studiów został relegowany za aktywne wystąpienia antycarskie na Uniwersytecie. W podjętych staraniach o przywrócenie na studia pomagał Włodzimierzowi Fiodor Kiereński, kolega zmarłego Uljanowa i ojciec Aleksandra Kiereńskiego. Włodzimierz został przyjęty na Uniwersytet w Petersburgu, ale tylko w trybie eksternistycznym. Studia ukończył, potem niższy stopień aplikacji adwokackiej, co pozwalało na samodzielne prowadzenie prostszych spraw. Wówczas jednak działał już w Petersburgu w marksistowskich kółkach rewolucyjnych i wkrótce poświęcił się tylko działalności rewolucyjnej. Wtedy poznał Nadieżdę Krupską, z którą pozostał do końca życia, mimo dłuższego związku także z Inessą Armand (zob. rozdział III § 2). W 1895 r. aresztowany po raz pierwszy, zesłany, po zwolnieniu wyjechał na emigrację. W 1903 r. w Londynie po rozłamie SDPRR na bolszewików i mienszewików został faktycznym przywódcą bolszewików i wkrótce niekwestionowanym autorytetem. Po rewolucji lutowej 1917 r. z pomocą służb specjalnych niemieckich udał się ze Szwajcarii przez Niemcy, Skandynawię do Piotrogrodu, gdzie w listopadzie bolszewicy obalili Rząd Tymczasowy Kiereńskiego. Lenin stanął na czele nowego rządu – bolszewickiej Rady Komisarzy Ludowych. Kierował dalszym biegiem rewolucji i wojny domowej. Ciężko ranny w zamachu (1918) stopniowo podupadał na zdrowiu. Niesamodzielny pracował jeszcze przy pomocy żony Nadieżdy. Zmarł 21.1.1924 r. w Gorkach pod Moskwą.

6 K. Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, Warszawa 1983, s. 74, 86.

7 W. Lenin, Państwo a rewolucja, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 33, Warszawa 1987, s. 24–25.

8 Tenże, Przyczynek do historii zagadnienia dyktatury (20 październik 1920 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 4, s. 237.

9 Tenże, Dzieła, t. 10, Warszawa 1957, s. 239; A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996, s. 328.

10 W. Lenin, Przyczynek do historii zagadnienia dyktatury, s. 237 (podkreślenia w oryginale); zob. też J. Stalin, Zagadnienia leninizmu, Moskwa 1940, s. 122.

11 A. Walicki, Marksizm, s. 329.

12 L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, Londyn 1988, s. 303.

13 Tamże, s. 813.

14 Karl Heinrich Marx (Marks) (1818–1883) pochodził z zamożnej rodziny żydowskiej, jego ojciec był adwokatem i miłośnikiem filozofii oświecenia. Po ukończeniu szkoły w rodzinnym Trewirze w 1835 r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Bonn, ale „wiódł beztroskie i rozrzutne życie przeciętnego niemieckiego studenta (…), popadł w długi i przynajmniej raz był aresztowany za zakłócenie porządku. Pod koniec letniego semestru 1836 r. wyjechał z Bonn i jesienią przeniósł się na Uniwersytet w Berlinie”, gdzie studiował filozofię, zakończoną (1841 r.) dysertacją doktorską z tej dziedziny. Z powodu działalności wydalany z różnych krajów, przebywał we Francji, Belgii, od 1849 r. do końca życia w Londynie. Od 1844 r. ściśle współpracował z Engelsem, który go też wspomagał finansowo. Zob. I. Berlin, Karol Marks – jego życie i środowisko, tłum. W. Orliński, Warszawa 1999, s. 34; H. Olszewski, Słownik twórców idei, Poznań 1998, s. 248.

15 Fryderyk Engels (1820–1895) – niemiecki współtwórca socjalizmu naukowego (marksizmu), najbliższy współpracownik Marksa, po 1848 r. okresowo w Szwajcarii, Francji, Londynie. Wkład Engelsa do marksizmu jest trudny do określenia, ponieważ swoje prace konsultował on z Marksem. Engels dał marksizmowi przemyślaną historiozofię.

16 Socjalizm z łac.: socialis – społeczny, socius – wspólny, societas – społeczeństwo.

17 Iosif Wissarionowicz Stalin, właśc. Dżugaszwili, pseud. Koba i in., ur. 21.12.1878 r. w miasteczku Gori w Gruzji, matka Katarzyna Geładze faktycznie utrzymywała dom i tylko ona dbała o edukację syna, ponieważ ojciec Wissarion, szewc z zawodu, był alkoholikiem, przepijał wszystko, co było w domu, bił członków rodziny. Józef uczył się bardzo dobrze w szkole podstawowej i matka wymusiła umieszczenie go w najlepszej wówczas szkole w Gruzji – w seminarium duchownym (prawosławnym) w Tbilisi. Nieprzyjemna atmosfera wymuszonego donosicielstwa w szkole oraz wczesne zainteresowanie Józefa działalnością miejscowych rewolucjonistów spowodowały, że Józef szkołę opuścił i matury nie złożył. Od razu aktywnie włączył się w ruch socjaldemokratyczny. W 1903 r. został członkiem partii bolszewickiej, w 1912 r. – członkiem KC WKP(b). Należał do redakcji „Prawdy” i innych pism bolszewickich. Uczestnik rewolucji 1905–1907, brał udział w akcjach ekspropriacyjnych (napady na banki, poczty itp. celem zdobycia pieniędzy dla ruchu). Stał się działaczem znanym, także policji, wiele razy aresztowanym i zsyłanym, wielokrotnie z zesłania uciekał, z wyjątkiem 1913–1917; używał pseudonimów: najpierw Koba, później – Stalin. W 1906 r. poślubił piękną Gruzinkę Jekatierinę (Katarzynę) Swanidze, siostrę kolegi rewolucjonisty, urodziła syna Jakowa i wkrótce po porodzie (1907 r.) zmarła na tyfus. Drugi raz Stalin ożenił się w 1919 r. z Nadieżdą Alliłujewą, młodszą o 22 lata, którą znał dosłownie od urodzenia, bowiem przyjaźnił się z jej rodziną. Z tego małżeństwa na świat przyszedł syn Wasilij (1921–1962) i córka Świetłana Alliłujewa (zob. rozdział IV § 4 pkt II), natomiast druga żona Stalina popełniła samobójstwo (1932 r.), miała zaburzenia psychiczne. Według oficjalnej wersji Stalin zmarł 5.3.1953 r. na wylew krwi do mózgu. Niektórzy bez dostatecznych podstaw spekulują o otruciu Stalina przez Berię.

18 J. Stalin, Zagadnienia leninizmu, s. 393.

19 N. Reich, [w:] N. Reich, H. C. Reichel, Einführung, s. 25.

20 Tamże; Oснoвы сoветскoгo прaвa, (ред.) В.Ф. Якoвлев, Мoсквa 1986, s. 11–12.

21 R. Conquest, Uwagi o spustoszonym stuleciu, tłum. T. Bieroń, Poznań 2002, s. 61–62.

22 W. Lenin, O zadaniach proletariatu w obecnej rewolucji (tezy kwietniowe; 7 kwietnia 1917 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 2, s. 209; zob. też S. Žižek, Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, tłum. J. Kutyła, Kraków 2006, s. 126.

23 W. Lenin, Państwo a rewolucja, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 33, s. 95, 108, 111.

24 Historycyzm (historyzm) to pogląd, że istnieją prawa rozwoju społeczeństw, które można poznać i na tej podstawie przewidzieć dalszy rozwój ludzkości. Historycyzm daje podstawę do inżynierii społecznej, czyli zaprogramowania rozwoju społecznego i kierowania nim. To zaś stanowi punkt wyjścia koncepcji totalitarnych. Zdecydowaną krytykę historycyzmu – zwłaszcza pojęć prawidłowości i konieczności historycznej – zaprezentował jeden z najwybitniejszych filozofów ostatnich czasów K.R. Popper (1902–1994), Nędza historycyzmu, 1957, wydanie polskie: Warszawa 1989. Zakwestionował istnienie praw rozwoju (historyzm) i w konsekwencji możliwość przewidywania biegu historii. Źródeł totalitaryzmu upatrywał Popper w wierze w istnienie sensu historii – ci, którzy go znają, uzurpują sobie prawo do stworzenia społeczeństwa i pełnego kontrolowania go.

25 J. Gray, Rozum, wiara, sprawiedliwość, Dziennik, dodatek Europa, 4–5.10.2008, s. 13.

26 N. Reich, Sozialismus und Zivilrecht. Eine rechtstheoretisch-rechtshistorische Studie zur Zivilrechtstheorie und Kodifikationspraxis im sowjetischen Gesellschafts- und Rechtssystem, Frankfurt am Main 1972, s. 26–27.

27 Georgij Walentynowicz Plechanow (1856–1918) – jeden z pierwszych w Rosji teoretyków i propagatorów marksizmu; początkowo narodnik, później krytykował narodników za terroryzm. Na emigracji założył (1883 r., Genewa) pierwszą rosyjską grupę marksistowską, współtworzył (1898) SDPRR. W 1903 r. początkowo poparł Lenina, ale wkrótce przyłączył się do mienszewików i Lenina krytykował za rewolucyjny maksymalizm. W marcu 1917 r. wzywał do zgody narodowej. Potępił przewrót bolszewicki, gdyż uważał, że Rosja nie dojrzała jeszcze do rewolucji proletariackiej. Zostawił liczne marksistowskie prace teoretyczne.

28 C. Friedrich i Z. Brzezinski trafnie zauważyli, że dla ideologii obowiązującej w Związku Radzieckim Biblią były myśli i dzieła Marksa i Engelsa, podczas gdy we Włoszech i w Niemczech ideologię formułował lider partii. C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Cambridge 1956, s. 10.

29 M. Bierdiajew, Źródła i sens komunizmu rosyjskiego, tłum. H. Paprocki, Kęty 2005, s. 92.

30 Cyt. za: L. Kołakowski, Główne nurty, s. 765.

31 A. Walicki, Marksizm, s. 329; tenże, Filozofia prawa rosyjskiego liberalizmu, tłum. J. Stawiński, Warszawa 1995, s. 108.

32 Tenże, Filozofia prawa, s. 104; tenże, Zarys myśli rosyjskiej. Od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków 2005, s. 673; tenże, Marksizm, s. 329.

33 H. Olszewski, Słownik, s. 255.

34 „W rzeczywistości Engels mówi tu o «zniesieniu» państwa burżuazji przez rewolucję proletariacką, podczas gdy słowa o obumieraniu dotyczą pozostałości proletariackiej państwowości po rewolucji socjalistycznej. Państwo burżuazyjne, według Engelsa, nie «obumiera», lecz zostaje «zniesione» w trakcie rewolucji przez proletariat. Obumiera po tej rewolucji państwo proletariackie, czyli półpaństwo” (W. Lenin, Państwo a rewolucja, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 33, s. 17). „Do zupełnego obumarcia państwa potrzebny jest zupełny komunizm”, ale obumieranie państwa to będzie proces długotrwały (W. Lenin, Państwo a rewolucja, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 33, s. 90–91). Zob. też I. Berlin, Karol Marks, s. 206, 215.

35 Np. J. Paszukanis, Ogólna teoria prawa a marksizm, tłum. L. Lisiakiewicz, Warszawa 1985, s. 137 i passim; zob. też A. Walicki, Filozofia prawa, s.  447; L. Kołakowski, Główne nurty, s. 830; R. Conquest, Uwagi, s. 61–62.

36 Jewgienij Bronisławowicz Paszukanis (1891–1937) – od lat młodzieńczych w ruchu rewolucyjnym Rosji, ukończył prawo w Monachium, w RKP(b) od 1918 r. W Akademii Socjalistycznej współpracował ze Stuczką, wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim, wiceprezes Akademii Komunistycznej, członek wielu kolegiów redakcyjnych; najwybitniejszy teoretyk bolszewickiego prawa do połowy lat 30., zawsze wierny marksizmowi. Uważał, że należy przeprowadzić drugą „rewolucję prawa”, oczyścić je z przeżytków burżuazyjnych, przygotować do obumarcia, zmienić prawo karne w politykę karną, a prawo cywilne w regulację gospodarczą. Skrytykowany przez A. Wyszynskiego, a jego koncepcje zostały odrzucone w latach 30. XX w. Od 1936 r. zastępca komisarza ludowego (wiceminister) sprawiedliwości; rozstrzelany w okresie wielkiej czystki. W. Staśkiewicz, Koncepcja prawa J.B. Paszukanisa – dylematy teorii i praktyki, PiP 1982, z. 8, s. 42.

37 Cyt. za: A. Walicki, Filozofia prawa, s. 111.

38 А.Г. Гойхбарг, Прoлетaрскaя ревoлюция и грaждaнскoе прaвo, [w:] А.Г. Гойхбарг, Пролетариат и право, Сборник статей, Издание Народного Комиссариата Юстиции, [b.m.w.] 1919, s. 6.

39 Aleksandr Grigoriewicz Gojchbarg (1883–1962) – ur. w rodzinie żydowskiej na Podolu; ukończył prawo w Petersburgu, od 1904 r. we frakcji mienszewików, adwokat i wykładowca, m.in. na uniwersytecie w Petersburgu; po listopadzie 1917 początkowo z pozycji mienszewickich krytykował dekrety Nr 1 i 2 o sądzie oraz rozpędzenie Zgromadzenia Konstytucyjnego; na początku 1918 przeszedł do bolszewików. W LKS pracował nad regulacjami z zakresu prawa cywilnego, m.in. przygotował dekret o zniesieniu dziedziczenia oraz kodeks rodzinny i prawo o aktach stanu cywilnego, a następnie Kodeks cywilny RFSRR z 1922 r., wniósł wkład również w Konstytucję z 1918 r. oraz w kodeks postępowania cywilnego z 1923 r.; początkowo prezentował koncepcje nihilistyczne, co porzucił w okresie NEP-u. Od 1924 r. odsunięty i wykluczony z partii, w 1936 r. rozstrzelany został jego jedyny syn, potem zrehabilitowany w 1956 r. Gojchbarg więziony był w latach 1948–1955. Zmarł w zapomnieniu. A. Bosiacki, Utopia, władza prawo. Doktryna i koncepcje prawne „bolszewickiej” Rosji 1917–1921, Warszawa 1999, s. 321 i n.; N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 14–15.

40 N. Reich, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 40–41.

41 Zob. W. Lenin, O „podwójnym” podporządkowaniu i o praworządności, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 45, s. 195 i n.

42 J. Stalin, Zagadnienia leninizmu, s. 392–393.

43 List Lenina do Dymitra Kurskiego, ludowego komisarza sprawiedliwości, z 17 maja 1922 roku, [w:] W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 33, s. 368.

44 N. Reich, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 25.

45 Od łac. nihil – nic, coś bez znaczenia. Nihilizm – odrzucenie uznanych wartości i niezaproponowanie w to miejsce innych; destrukcja o szczególnych rozmiarach. Zob. np. W. Kraus, Nihilizm – nadal aktualny?, [w:] Wokół nihilizmu, red. G. Sowiński, Kraków 2001, s. 241.

46 Z.K. Brzezinski, C.J. Friedrich, Totalitarian Dictatorship, s. 13.

47 А.Г. Гойхбарг, Хозяисвенное право Р.С.Ф.С.Р., Государственное издательство, Москва [1924], s. 8; także moje tłumaczenie z niemieckiego przekładu pracy Gojchbarga z 1924 r. – zob. А.Г. Гойхбарг, Несколько замечания о праве [Einige bemerkungen über das Recht], [w:] Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, Hrsg. N. Reich, Frankfurt am Main 1972, s. 87; zob. O.C. Иoффе, Рaзвитие цивилистическoй мысли в СССР, Ленингрaд 1975, s. 39; tenże, [w:] Сорок лет советского права 1917–1957, т. 1, Период строительства социализма, (ред.) О.С. Иоффе, Ленинград 1957, s. 183.

48 Piotr Iwanowicz Stuczka (1865–1932), właśc. Peteris Stučka, Łotysz, ukończył prawo na uniwersytecie w Petersburgu; w socjaldemokracji od 1895 r., we frakcji bolszewików SDPRR od 1903 r., wielokrotnie aresztowany i zsyłany; współzałożyciel Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Łotwy (1904); poseł do II Dumy; członek Komitetu Wykonawczego Rady w Piotrogroddzie (luty 1917 r.); po bolszewickim zamachu stanu zastępca ludowego komisarza sprawiedliwości; delegat na rokowania pokojowe w Brześciu; potem ludowy komisarz sprawiedliwości; autor dekretu Nr 1 o sądzie; 14.12.1918 r. oddał kierownictwo komisariatu sprawiedliwości i został przewodniczącym rządu radzieckiego Łotwy i po zajęciu Rygi przez Armię Czerwoną urzędował tam do maja 1919 r., kiedy Armia Czerwona się wycofała i rząd komunistyczny Łotwy przeniósł się do Rosji; od 1923 r. przewodniczący Sądu Najwyższego ZSRR, profesor uniwersytetu w Moskwie, współorganizator Instytutu Prawa Radzieckiego w Moskwie; zawsze we władzach KPŁ; czczony w latach komunistycznego panowania na Łotwie. Ē. Jēkabsons, [w:] Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej, red. W. Roszkowski, J. Kofman, Warszawa 2004, s. 1215–1216.

49 Cyt. za: O.С. Иoффе, Рaзвитие, s. 39–40.

50 Andrzej Januariewicz Wyszynski (1883–1954), prawdopodobnie pochodził z rodziny o polskich korzeniach, ukończył prawo na uniwersytecie w Kijowie; od 1903 r. mienszewik. W 1917 r. jako prokurator wydał polecenie aresztowania „szpiega niemieckiego” Lenina, do partii bolszewickiej wstąpił w 1921 r. Rektor Uniwersytetu Moskiewskiego, w latach 1935–1939 prokurator państwowy, zasłynął brutalnymi mowami oskarżycielskimi w słynnych procesach politycznych w czasach wielkiego stalinowskiego terroru; teoretyk prawa, „stalinowski papież prawa”, zawsze wierny Stalinowi. Wiceminister (1940–1949) i minister spraw zagranicznych (1949–1953), przewodniczący delegacji ZSRR przy ONZ. Zmarł w Nowym Jorku na zawał serca, według niektórych popełnił samobójstwo. Zob. Leksykon. Rosja, red. W. Sienkiewicz, Warszawa 2001, s. 288; N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 23–24; liczne inne.

51 Moje tłumaczenie z niemieckiego przekładu pracy Wyszynskiego (1937): А.Я. Вышинский, К положению на фронте правовой теории [Zur Lage an der theoretischen Rechtsfront], [w:] Marxistische und sozialistische Rechtsteorie, s. 113.

52 А.Г. Гойхбарг, Хозяисвенное право, s. 8.

53 O.С. Иoффе, Рaзвитие, s. 40.

54 J. Paszukanis, Ogólna teoria, s. 179.

55 W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 44, s. 379–380 (podkr. w oryginale).

56 J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, tłum. A. Romaniuk, R. Marszałek, Warszawa 2005, s. 525.

57 Tamże.

58 H. Arendt, O rewolucji, tłum. M. Godyń, Kraków 1991, s. 27.

59 C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship, s. 13, 74.

60 Tamże, s. 12; zob. też L. Kołakowski, Główne nurty, s. 946.

61 C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship, s. 12; N. Postman, W stronę XVIII stulecia. Jak przeszłość może doskonalić naszą przyszłość, tłum. R. Frąc, Warszawa 2001, s. 151; M. Zmierczak, Ideologie totalitarne: faszyzm i narodowy socjalizm, [w:] Totalitaryzm a zachodnia tradycja, red. M. Kuniński, Kraków 2006, s. 173.

62 K. Pomian, Oblicza dwudziestego wieku. Szkice historyczno-polityczne, Lublin 2002, s. 81.

63 C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship, s. 73 i n.

64 L. Kołakowski, Cywilizacja na ławie oskarżonych, Warszawa 1990, s. 184. I nieco dalej: „Jeśli ogłosi ktoś, że wymyślił «rewolucyjne krzesła», można być z góry pewnym, że są to krzesła, na których nie można siedzieć”. Tamże, s. 185.

65 D. Pietrzyk-Reeves, Idea społeczeństwa, s. 146.

66 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, tłum. D. Grinberg, M. Szawiel, t. 1, Warszawa 1989, s. 349.

67 M. Szyszkowska, Europejska filozofia prawa, Warszawa 1993, s. 109–110; O. Taiwo, Legal Naturalism. A Marxist Theory of Law, New York–London 1996, s. 157.

68 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 351. I nieco dalej H. Arendt akcentowała sprawę terroru w systemie totalitarnym, pisząc m.in.: „W strukturze politycznej władzy totalitarnej to miejsce praw stanowionych zajmuje totalny terror, który służy do przekładania na rzeczywistość prawa ruchu dziejów lub przyrody. Jak prawa stanowione są niezależne od wykroczeń, chociaż je określają – brak przestępstw w jakimś społeczeństwie nie czyni praw zbędnymi, lecz przeciwnie, oznacza ich najdoskonalsze panowanie – tak terror rządów totalitarnych przestał być wyłącznie środkiem zwalczania opozycji, chociaż jest stosowany także w tym celu. Terror staje się totalny wtedy, kiedy staje się niezależny od jakiejkolwiek opozycji; sprawuje absolutne rządy, gdyż nikt już nie stoi mu na drodze. Jeśli istotą władzy nie mającej charakteru tyranii są rządy prawa, a bezprawie jest istotą tyranii, to w takim razie terror jest istotą totalitarnego panowania”. Tamże, s. 353.

Rozdział I. Rewolucja. Narody. Konstytucje

§ 1. Rewolucja

I. Na drodze do rewolucji

17

Niemal dokładnie 300 lat dynastia Romanowów panowała w Rosji: od pamiętnego i nadal pamiętanego1 opanowania Kremla przez Polskę w 1612 r. do rewolucji lutowej 1917 r. W tym czasie Rosja stała się najrozleglejszym państwem świata, zdobywając na zachodzie m.in. wielkie i ważne tereny Ukrainy (XVII w.), a potęgę imperialną tworząc za Piotra Wielkiego, m.in. zdobywając bezcenny dostęp do otwartego morza, gdzie przeniesiono stolicę (1712). Od tego czasu niemal dokładnie 100 lat trwała progresja wielkomocarstwowa (m.in. rozbiory Polski), której szczytowym momentem było znowu usunięcie Polaków (i Francuzów) z Kremla (1812: „o roku ów…”), by po traktacie wiedeńskim (1815) stać się lądowym pierwszym żandarmem Europy. Ale ostatnie 100 lat Romanowów na tronie wielkiego imperium rosyjskiego to okres powolnej i cichej degresji: w czasie Wiosny Ludów Rosja jeszcze pokazała (1849) na Węgrzech swoją siłę militarną i reakcyjne oblicze, ale już w kilka lat później (wojna krymska 1853–1856) mit potęgi został co najmniej wielce nadwyrężony. Stale jednak była gigantem, którego granice rozciągały się między Kaliszem i Sosnowcem a Władywostokiem i Alaską2, na którym to obszarze żyły – w części zniewolone, ale w części dobrowolnie – liczne narody lub ludy kształtujące się dopiero w narody. Kiedy jednak po rozpowszechnieniu idei oświecenia, po Deklaracji praw człowieka i obywatela, po rewolucjach francuskiej oraz amerykańskiej świat zachodni szybko wkraczał w nową epokę ustroju społecznego i politycznego, Rosja zastygła w strukturach epoki feudalnej, a w konsekwencji zostawała w tyle za Zachodem. Mimo rozwoju niektórych gałęzi przemysłu (np. kolejnictwo3, ważne w tym wielkim kraju) pod koniec XIX stulecia w Rosji 75% ludności (liczącej w 1897 r. ponad 126 mln) to chłopi, żyjący na najniższym szczeblu społecznych pariasów, w nędzy ekonomicznej i cywilizacyjnej; ich dzieci rzadko uczęszczały do szkoły. Na Zachodzie triumfował liberalizm, natomiast w Rosji do początku XX w. nadal panował absolutyzm, samodzierżawie; państwo było scentralizowaną i nieograniczoną monarchią biurokratyczną. Zawodowa administracja w absolutnym systemie władzy służyła władcy, a nie ludziom, a stąd nadużycia urzędników i łapownictwo. Niemała warstwa inteligencji, zwłaszcza ludzi młodych, już po wojnach napoleońskich zaraziła się ideami oświecenia, liberalizmem, a dostrzegając już wówczas ustrojowe i kulturowe zapóźnienie swojej ojczyzny w XIX w. podjęła walkę o unowocześnienie ukochanego kraju w drodze likwidacji carskiego absolutyzmu winnego wszelkiego zła. Z takimi hasłami wystąpili już w grudniu (dekabryści) 1825 r. oficerowie pochodzący z wybitnych rodów rosyjskiej arystokracji. Rosyjskie zacofanie względem cywilizowanego świata pogłębiało się i odpowiednio rósł także bunt zwłaszcza młodych liberałów, którzy nazwali się Wolą Ludu (Narodna Wola). Kiedy (w połowie lat 70.) nie powiodła się ich krucjata na wieś i próba rozbudzenia wsi, narodnicy przeszli do stosowania terroru indywidualnego: dość skutecznie co do ich ofiar (łącznie z carem Aleksandrem II zabitym w 1881 r. przez Polaka Ignacego Hryniewieckiego), ale zupełnie nieskutecznie, jeśli chodzi o zmianę ustroju4.

Wiek XIX, a zwłaszcza jego druga połowa, niósł ze sobą nowe wielkie zjawiska: nacjonalizm i socjalizm. Postępowało kształtowanie się nowoczesnej świadomości narodowej tam, gdzie jej jeszcze nie było, do pojawienia się nacjonalizmów włącznie. Wśród narodów żyjących pod obcym panowaniem nacjonalizm pełnił z reguły funkcje obronne przed wynarodowieniem. Wobec pojawienia się kwestii robotniczej miały miejsce narodziny społecznie wrażliwych kierunków socjalnych (m.in. w prawie cywilnym; narodziny prawa pracy; papieska encyklika Rerum novarum 1891), aż do tworzenia koncepcji sprawiedliwego porządku w świecie, co przybrało postać ideologii socjalistycznej oraz komunistycznej („Manifest komunistyczny” 1848). W Rosji ruch socjalistyczny pojawił się już pół wieku przed I wojną światową w kształcie narodnickim (wspomniana Narodna Wola), a z narodników ukształtowali się socjaliści-rewolucjoniści, którzy odegrają ważną rolę w nadciągających nad Rosję burzach rewolucyjnych. Socjalistom-rewolucjonistom daleko było do marksizmu, który wyznawali socjaldemokraci.

W Rosji prawie nic się nie zmieniało. Nawet po reformach z 1905 r. i następnych ustawowa definicja rosyjskiego samodzierżawia brzmiała: „Imperator Wszechrosyjski sprawuje Najwyższą Władzę Samodzierżawną. Podporządkowanie się Jego woli wynika nie tylko z groźby strachu, ale ze względu na sumienie, które nakazuje sam Bóg”5. Warto pamiętać, że w XIX w. carat zlikwidował autonomiczne prawa Królestwa Polskiego, zaś na przełomie XIX i XX stulecia ograniczył autonomię Finlandii (w zamachu zapłacił za to życiem rosyjski generał gubernator), skonfiskował (1903) majątki Kościoła ormiańskiego, wywołując oburzenie na ogół lojalnych Ormian. Ujednolicano państwo, nie bacząc na nie-Rosjan.

Zachodni mocarze zdobywali kolonie. Rosja też zdobywała swoje kolonie: Turkiestan, Buchara, a w Petersburgu marzono o wyparciu Anglików z Indii i Afganistanu. Na początku XX w. rosyjska ekspansja imperialna w kierunku azjatyckim przyniosła kompromitującą klęskę w wojnie z Japonią (1904), co przyspieszyło i nasiliło narastający kryzys społeczny i polityczny. Rozpoczęte już w 1900 r. rozruchy nasiliły się po wiadomościach o petersburskiej „krwawej niedzieli” (22/9.1.19056): aż takiej masakry pokojowej demonstracji carat dotychczas nigdy nie miał na swoim sumieniu. W czołówce wydarzeń rewolucyjnych byli Polacy z Królestwa Polskiego (m.in. Warszawa, Łódź); zbrojne bojówki Polskiej Partii Socjalistycznej strzelały do carskich żandarmów. Trzeba było nad Wisłą utrzymywać aż 300-tysięczną armię. Polacy zawsze byli najbardziej niebezpieczni dla wschodniego imperium. Obok masowych w całym imperium wystąpień chłopów, robotników, studentów, pojawiło się nowe ważne zjawisko: bunty żołnierzy (pancernik „Potiomkin”; bunty w garnizonach w Sewastopolu, Charkowie, Kijowie). Novum stały się rady robotnicze, organizujące życie publiczne w miastach; to oryginalna zdobycz rewolucji 1905 r. Okres reakcji i represji po rewolucji 1905 r. przyniósł tylko częściowe i lokalne uspokojenia sytuacji. Strajki w przemysłowych miastach i rozruchy po wsiach, rosnące niepokoje we flocie czarnomorskiej; aktywność agitatorów socjaldemokratycznych; lawinowo rosnąca ilość nielegalnych wydawnictw. Nadeszła kolejna fala zamachów terrorystycznych organizowanych przez socjalistów-rewolucjonistów, z Borysem Sawinkowem7, najznakomitszym terrorystą owych czasów na czele. Bolszewicy byli jeszcze zupełnie niewidoczni. W końcu wybuchła światowa wojna. Rosja przystępowała do niej z planami przyłączenia do imperium Konstantynopola i cieśnin czarnomorskich, tureckiej części Armenii, a w Europie – Galicji. Wybuch wojny wszędzie w Europie uspokoił nastroje rewolucyjne.

II. Rewolucja lutowa w marcu 1917

18

Nad wszystkimi dalszymi wydarzeniami w imperium Romanowów miał zaciążyć przebieg wojny. Rok 1914 przyniósł straszną klęską w Prusach Wschodnich i duże sukcesy na froncie austriackim, gdzie Rosja zajęła większą część Galicji. Ale już wtedy zaczęto odczuwać drastyczne braki zaopatrzeniowe; dla masy żołnierzy brakowało nawet karabinów. Brakowało też wyobraźni politycznej, by pozyskać nie-Rosjan, choćby tych, na ziemiach których będą się toczyć działania wojenne. Odezwa tylko głównodowodzącego (a nie cara) wojsk rosyjskich wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza z 14/1.8.1914 r. o zjednoczeniu ziem polskich pod berłem cara świadczyła o nienadążaniu za biegiem historii.

W drugim roku wojny ofensywa niemiecka przyniosła Rosji kolejny pogrom. Wojska niemieckie zajęły nie tylko byłe Królestwo Polskie, lecz prawie całą Litwę (Kowno – 18 sierpnia, Wilno – 19 września), dużą część Łotwy, ważną linię kolejową Mińsk-Orsza, by w końcu roku ustabilizować się od Zatoki Ryskiej poprzez Baranowicze i Pińsk do granicy rumuńskiej. Nowy rok 1916 witany był zarówno w Londynie, Paryżu, jak i Berlinie oraz Wiedniu z przekonaniem, że to już koniec Rosji w wojnie. Po żałosnej porażce Anglików i Francuzów na Gallipoli (cieśniny tureckie) i zablokowaniu Bałtyku zachodni sojusznicy nie mieli realnych możliwości udzielenia Rosji pomocy. Jednak Rosja zadeklarowała gotowość wzięcia udziału w skoordynowanej ofensywie Ententy przewidywanej na 1916 r.; w Piotrogrodzie wierzono w gigantyczne rezerwy ludzkie. Główny atak rosyjski rozpoczął się 18.3.1916 r. Przewaga liczbowa wojsk rosyjskich była czterokrotna, a jednak ofensywa rosyjska zakończyła się znowu sromotną klęską.

19

W kraju już od dłuższego czasu było niespokojnie: strajki, manifestacje, nawet w konserwatywnej Dumie padały słowa „głupota czy zdrada”, co już wówczas nazwano „sygnałem do szturmu”; Aleksandr Kiereński w Dumie wzywał do usunięcia cara dobrowolnie albo przemocą; zabójstwo Rasputina (16/17.12.1916 r.) dokonane przez arystokratów z udziałem osoby z rodziny cesarskiej było aktem politycznym. Na kompromitację reżimu carskiego, na klęski armii i upadek morale żołnierzy, na głód i braki opałowe w miastach, nałożyła się bardzo sroga zima 1916/1917 r.; mróz zelżał dopiero w końcu lutego 1917 r. i wówczas piotrogrodzkie kobiety rozpoczęły rewolucję, która lawinowo ogarnęła gigantyczne imperium. Kobiety żywiołowo wyszły na ulice w Międzynarodowy Dzień Kobiet 8 marca/23 lutego. „Rewolucja lutowa zrodziła się w kolejce po chleb” (O. Figes). Nazajutrz na ulice stolicy imperium wyszło już 200 tys. robotników8. Strzelanie do tłumu i masakra (40 zabitych) znacznie pogorszyło sytuację: z garnizonu piotrogrodzkiego liczącego 160 tys. żołnierzy połowa zrewoltowała się. Nad Pałacem Zimowym wywieszono czerwoną flagę (27.2.1917 r.). Miały miejsce zwykłe w takich przypadkach grabieże i plądrowanie sklepów, a także demolowanie instytucji państwowych. Uwolnieni z więzienia przez tłum działacze robotniczy, zwłaszcza mienszewicy, podjęli dzieło wskrzeszenia (po 1905 r.) Rady Piotrogrodzkiej, a chwilowo wyłonili (28.2.1917 r.) Komitet Wykonawczy Rady, którego wiceprzewodniczącym natychmiast został Kiereński. Wśród polityków w Dumie było niespokojnie i car nakazał zawieszenie obrad tego ułomnego parlamentu, ale liderzy polityczni Dumy dokonali wybiegu prawnego, powołując na prywatnym zebraniu (28.2.1917 r. ) Tymczasowy Komitet Dumy Państwowej do Spraw Przywrócenia Porządku w Stolicy i Kontaktów z Instytucjami i Osobami na czele z przewodniczącym Dumy Michałem Rodzianko; w składzie znalazł się m.in. eserowiec9 Aleksandr Kiereński. Car, który jako głównodowodzący właśnie wyjechał (22.2.1917 r.) ze stolicy na front, wobec nadchodzących wieści wydał rozkaz (27/28.2.1917 r.) powrotu. Celem podróży z kwatery głównej w Mohylewie był Piotrogród i Carskie Sioło, ale prosto na północ jechać się już nie dało, bo kolejarze strajkowali, a tory były zatarasowane drzewami. Do Pskowa pociąg wiozący Jego Wysokość cara Mikołaja II przybył 14/1 marca wieczorem. Rosja była już w rozsypce. Politycy i generałowie – jeszcze kilka dni temu zdezorientowani i często strwożeni – 14/1 marca byli już zdeterminowani, bo rewolucja – zgodnie z semantyką – była już nie do zatrzymania. Jeszcze kilkadziesiąt godzin wcześniej wydawało się niektórym, że przewrót pałacowy mógłby ruch rewolucyjny zatrzymać, może nawet ocalić monarchię i w każdym razie podtrzymać aktywny udział Rosji w wojnie. Jeszcze 14/1 marca w późnych godzinach wieczornych carscy doradcy, głównie otaczający cara generałowie, namawiali cara do powołania nowego gabinetu, ale gdy car na to wyraził zgodę, było już za późno: wojna domowa zawisła nad krajem, a to dodatkowo rysowało niewątpliwą klęskę w I wojnie światowej. Stołeczni politycy trafnie uważali za niezbędne zapewnić sobie poparcie armii dla zamierzonych działań, w szczególności wymuszenia abdykacji Najjaśniejszego. Kiedy w Piotrogrodzie Komitet Wykonawczy Dumy w porozumieniu z Radą Delegatów Robotniczych i Żołnierskich 15/2 marca porozumiał się w sprawie powołania Rządu Tymczasowego i konieczności abdykacji cara, rozmowy wojskowych doradców z carem w wagonie kolejowym w Pskowie jeszcze trwały, ale przebiegały nad wyraz spokojnie. Kiedy zaś nadeszły telegramy od głównodowodzących poszczególnych armii, niepozostawiające wątpliwości co do życzenia abdykacji, car podpisał akt abdykacji. Był 15/2.3.1917 r., dochodziła północ. Zrzekł się tronu zarówno w imieniu własnym, jak i syna, przekazując koronę bratu Michałowi. Zrzeczenie się także w imieniu syna wywołało zarówno zaskoczenie, jak i wątpliwości prawne, ale w toku lawinowo narastających zdarzeń nie miało to już znaczenia. Michał majestatu nie przyjął. W pamiętniku obywatel Mikołaj Romanow zapisał: „(…) wyjechałem z Pskowa pod przygniatającym wrażeniem: wszędzie zdrada, tchórzostwo i oszustwo”10.

20

Rewolucja lutowa 1917 r. nie tylko zmiotła z powierzchni panującą od 300 lat dynastię Romanowów, którą utożsamiano z samodzierżawiem i brakiem wolności obywatelskich. Dla chłopów (to 3/4 ludności) car był dany raz na zawsze, a nagle go nie było. Dni lutowe (marcowe) 1917 r. wywołały efekt lawinowy w zakresie zmian prawie wszystkiego, co było. Przede wszystkim był rozpad dotychczasowego państwa – więzienia licznych narodów, które to narody oczekiwały przynajmniej autonomii; były ogromne problemy społeczne, tak na wsi, jak i w miastach; była wojna z jej dramatycznie fatalnymi dla Rosji skutkami tak militarnymi, jak i gospodarczymi, w tym rozsypką armii. Większość problemów nawarstwiało się od co najmniej 100 lat i ich rozwiązywanie miało być od 100 lat spóźnione. Stanęły one przed Rządem Tymczasowym w Piotrogrodzie. W zamienionym w redutę wojenną Pałacu Taurydzkim – siedzibie Dumy – utworzono Radę Delegatów Robotniczych, na wzór roku 1905. Zawarte w nocy z 14 na 15/2.3.1917 r. porozumienie pomiędzy Radą Piotrogrodzką a Komitetem Tymczasowym Dumy, przekształcającym się właśnie w Rząd Tymczasowy, przewidywało, że rząd niezwłocznie ogłosi amnestię dla więźniów politycznych, wprowadzi wolność słowa, zrzeszeń i zgromadzeń, prawo do strajku, dokona likwidacji różnic prawnych z uwagi na narodowość, religię, pochodzenie społeczne; przygotuje zwołanie Zgromadzenia Konstytucyjnego wybranego w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym; przeprowadzi rozwiązanie wszelkich instytucji policyjnych i zastąpienie ich milicją nadzorowaną przez samorządy; i inne11. Zagadnienie reformy rolnej musiało także znaleźć się wśród najważniejszych problemów. W miarę swoich możliwości Rząd Tymczasowy zobowiązania te realizował, chociaż niektóre opieszale, zwłaszcza wybory.

Cara nie było, Romanowów nie było. A czy monarchia została? A kto władał rewolucją? „Czy ktokolwiek mógłby próbować rządzić Rosją w 1917 roku bez wiary w cuda?”12.

21

Carska Ochrana13 została zlikwidowana podczas rewolucji lutowej: już 12.3/27.2.1917 r. do gmachu Ochrany w Piotrogrodzie wtargnął tłum (głównie wypuszczonych z więzień kryminalistów) i to był koniec tej instytucji. W kilka dni później uzbrojeni ludzie zajęli budynek Ochrany w Moskwie, zniszczyli archiwa, zrabowali kasę. Uwięziono naczelnika Ochrany. Rząd Tymczasowy niezwłocznie po objęciu władzy rozwiązał Departament Policji oraz Korpus Żandarmów, zaś dla wykonywania codziennych zadań policyjnych powołał milicję obywatelską, formację niezawodową, ochotniczą. Niewyszkolona milicja absolutnie nie była w stanie podołać oczekiwaniom; w stolicy zapanowała anarchia. Wydany już 2.3.1917 r. „rozkaz Nr 1” zezwalał żołnierzom wybierać swoich oficerów; odnosił się wprawdzie do garnizonu piotrogrodzkiego, ale faktycznie zaczął być stosowany także w innych jednostkach wojskowych. Rewolucja nabierała przyspieszenia.

Liderzy SDPRR(b)14 byli zaskoczeni wybuchem rosyjskiej rewolucji w tym właśnie momencie. Trocki15, deportowany z Europy, właśnie (styczeń 1917 r.) wylądował i zamieszkał w Nowym Jorku (w Bronksie, w takich luksusach jak mieszkanie z elektrycznością, łazienką i telefonem). Lenin z towarzyszami przebywał wówczas na emigracji w Szwajcarii i w tym samym czasie wygłosił w Zurychu referat, w którym wyraził przypuszczenie, że „my, starzy, nie dożyjemy być może decydujących bitew tej nadciągającej rewolucji”16. Zdecydował się wracać do Rosji, dopiero gdy dotarły do niego wiadomości o wydarzeniach marcowych. Skorzystał z propozycji niemieckiego wywiadu i kontrwywiadu, przyjął od nich poważne kwoty17 oraz skorzystał ze zorganizowanego przez Niemców tajnego przejazdu przez Skandynawię do Helsinek. „Lenin został wysłany do Rosji w taki sam sposób, jak wysyła się fiolkę zawierającą bakterie tyfusu lub cholery” – miał powiedzieć w 2 lata później w Izbie Gmin Winston Churchill18. Do Piotrogrodu Lenin przybył w kwietniu 1917 r.; Trocki w maju. Ujawnione przyjęcie pieniędzy na działalność wywrotową od wojennego wroga Rosji wywołało oskarżenia o zdradę; w czasie wojny za to się wieszało. Na Lenina i jedenastu innych bolszewików wystawiono nakaz aresztowania. Lenin zbiegł do Helsinek.

22

Rząd Tymczasowy składał się z ludzi rozmaitych opcji liberalnych, z pewną przewagą socjalistów-rewolucjonistów, początkowo z dużym udziałem kadetów19. „Obalenie monarchii było łatwiejsze niż ustalenie rządu” (A. Andrusiewicz). Premierem uczyniono księcia Gieorgija Lwowa, działacza ziemskiego, który będzie zachowywał się biernie na urzędzie. Najbardziej znane postacie to Paweł Milukow, lider partii kadetów (to on w Dumie wołał „głupota czy zdrada”), który objął Ministerstwo Spraw Zagranicznych, oraz Aleksandr Kiereński20, eserowiec, najpierw jako minister sprawiedliwości, później wojny. Przy pierwszym kryzysie rządowym kadeci z rządu ustąpią (18/5.5.1917 r.), zaś coraz bardziej dominujący socjalista Kiereński będzie chciał koniecznie kontynuować rewolucję. Początkowo rząd cieszył się dużym uznaniem inteligencji i ludzi politycznie aktywnych; szybko został też uznany na arenie międzynarodowej. Rząd bowiem pospieszył z deklaracjami dotrzymania zobowiązań sojuszniczych i kontynuowania wojny. W sprawach narodowych byłego imperium zdecydowaną przewagę mieli zwolennicy utrzymania jedności Rosji, choćby w formie federacji21. Był jednak Rząd Tymczasowy partyjnie tak niejednolity, że w efekcie wewnętrznie skłócony. Ponadto faktycznie był wielce ograniczony i kontrolowany przez Radę Piotrogrodzką, która działała sprawniej i miała – w przeciwieństwie do rządu – częściowo narzędzia niezbędne dla realizacji swoich decyzji. Z najbardziej wrażliwych i ważnych kwestii narodowych piotrogrodzki Rząd Tymczasowy – z pewnymi meandrami polityczno-ustrojowymi – przywrócił autonomię Finlandii oraz z podobnymi wahaniami wydał (30/17.3.1917 r.) „Odezwę do Polaków”, w której przyznawał Polakom prawo do niepodległości w granicach określonych przez rosyjską konstytuantę i w połączeniu z Rosją sojuszem wojskowym22. Skromniej się już nie dało, ale losem innych narodów Rząd Tymczasowy w ogóle się nie zajął.

W związku z natychmiast wprowadzonymi przez Rząd Tymczasowy reformami nastąpiły istotne zmiany w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Między innymi zlikwidowano sztab korpusu żandarmerii, departament policji, urząd cenzury, a na ich miejsce stworzono zarząd milicji, oddział zarządu lokalnego nadzorujący działalność komisarzy Rządu Tymczasowego i współdziałający z nim referat zajmujący się reformą terenową, przygotowujący projekty aktów prawnych w tym przedmiocie. Śledztwa w sprawach kryminalnych przesunięto do resortu sprawiedliwości, a w sprawach politycznych do Zarządu Informacji23. Resort rolnictwa, kierowany przez eserowca Wiktora Czernowa24, powołał (21.4.1917 r.) Komitet Główny do Spraw Rolnych i jego jednostki terenowe dla przewidywanej reformy rolnej, o której miała zadecydować Konstytuanta. Natomiast zlikwidowano Komisję Urządzeń Rolnych powolaną (1906) na podstawie ustawy Stołypinowskiej. „Minister [Czernow] wyraził przekonanie, że Konstytuanta wystąpi przeciwko nieograniczonej własności prywatnej i zastosowaniu w gospodarstwie rolnym pracy najemnej”; za zasadą oparcia prawa władania ziemią na pracy opowiedział się także przewodniczący Komitetu. Czernow raz jeszcze (19.5.1917 r.) w przemówieniu opowiedział się za natychmiastowym zniesieniem prywatnej własności ziemi25; eserowcy chcieli upowszechnienia obszczyny26. Wyglądało, że eserowcy chcą postawić przyszłe Zgromadzenie Ustawodawcze przed faktami dokonanymi. Nasiliło to konflikt z kadetami i z premierem Lwowem. Resort wojny zaś – z energicznym Kiereńskim jako ministrem – przygotował wielką ofensywę uzgodnioną z aliantami.

23

Rewolucja lutowa była liberalna. Na fali rewolucyjnej liberalizacji zapadła decyzja rządu o pełnej amnestii oraz (25.3.1917 r.) o całkowitym zniesieniu kary śmierci, ta ostatnia utopijna w warunkach wojny i znacznego rozprzężenia w kraju; po 4 miesiącach cofnięta. Entuzjazm rewolucyjny przemijał, a ciężary codziennego bytowania nie znikały. Radykalna propaganda bolszewików za zakończeniem wojny właśnie w wojsku odnosiła sukcesy największe, ale podjęta przez bolszewików w lipcu próba obalenia rządu nie powiodła się; nie była należycie przygotowana. Lipcowa (1917) ofensywa zakończyła się kolejną już w tej wojnie ciężką klęską strony rosyjskiej. Po dymisji księcia Lwowa (20.7.1917 r.) obowiązki premiera objął Kiereński, zaś najpierw komisarzem Rządu przy kwaterze głównej, a następnie ministrem wojny został wspomniany uprzednio Sawinkow. Kiereński obawiał się zamachu zarówno na lewicy, jak i na prawicy. I były ku temu powody. W lipcu 1917 r. po nieudanej bolszewickiej próbie obalenia Rządu zdelegalizował partię bolszewików, ale w obliczu zagrożenia prawicowym zamachem ze strony Korniłowa27 wycofał się z tego i pomógł uzbroić bolszewików, którzy utworzyli czerwoną gwardię oraz Komigtet Wojenno-Rewolucyjny, niby dla obrony Rządu. Kiereński wydawał się początkowo współdziałać z Korniłowem, ale zaniepokojony utratą kontroli zrobił polityczny zwrot i Korniłow został aresztowany.

Efektem było proklamowanie republiki dekretem rządowym (14/1.9.1917 r.)28 i kolejny kryzys gabinetowy. Koszmarne klęski na froncie I wojny, niedostatki podstawowych dóbr spożycia, inflacja sięgająca 1000%, to przyczyny gwałtownie spadającego społeczno-politycznego poparcia dla rządu i wzrostu notowań bolszewików, którzy jako jedyni nie skompromitowali się jeszcze udziałem w tak nieudolnym rządzie.

Osiem miesięcy Rządu Tymczasowego to jedyny przed 1991 r. w dziejach Rosji okres wolności politycznej. Rosja „nie zawdzięczała jednak tej wolności jakiemukolwiek ładowi prawnemu, ale temu głównie, że żadna siła społeczna nie panowała nad sytuacją”29.

„(…) rewolucja może oznaczać otwarcie historycznych możliwości, może stanowić skrzyżowanie dróg rozwoju ludzkości – i wcale nie jest pewne, którą drogą postrewolucyjna historia się potoczy”30. Dotyczy to także rewolucji w prawie, jako części rewolucji politycznej, która obala dotychczasowe instytucje i prawa.

III. Bolszewicki zamach stanu, czyli rewolucja październikowa w listopadzie

24

W warunkach pełnej anarchii, dwuwładzy (Rząd i Rada) w Piotrogrodzie, zrewoltowania zwłaszcza żołnierzy porzucających masowo szeregi wojska, bolszewicy podjęli ponownie próbę zdobycia władzy w stolicy. Tym razem przygotowali się do tego starannie, a siłę swoją oparli nie – jak w lipcu – na ulicznych demonstracjach, lecz na zbolszewizowanych jednostkach wojskowych i robotniczej czerwonej gwardii. Całością kierował Komitet Wojskowo Rewolucyjny, będący agendą KC SDPRR(b). Zbolszewizowane oddziały wojskowe w ciągu jednego dnia – 25.10/7.11.1917 r. obsadziły wszystkie strategiczne miejsca w Piotrogrodzie, a w nocy 7/8.11.(25/26.10.1917 r.) niemal bez oporu opanowały budynek (Pałac Zimowy) rządowy i aresztowały ministrów. W miejsce obalonego Rządu Tymczasowego bolszewicy powołali swój rząd, o takiej samej strukturze31, a tylko o innej nazwie: Tymczasowa Rada Komisarzy Ludowych, a to dlatego, aby rząd bolszewicki odróżniał się nazwą od burżuazyjnego. Był to więc typowy zamach stanu.

Rosja, niezależnie od tego kto sprawował rządy, nie była w stanie prowadzić wojny światowej. Rozumiał to dobrze Lenin i wymusił (były ogromne opory) na komitecie centralnym partii bolszewików przystąpienie (rozejm 15/2.12.1917 r.) do rokowań z państwami centralnymi w sprawie pokoju separatystycznego. W rokowaniach prowadzonych w Brześciu Litewskim Niemcy i Austro-Węgry faktycznie dyktowały warunki i wymusiły dopuszczenie do obrad władz niepodległej Ukrainy, z którą zawarły (9.2.1918 r.) osobny traktat separatystyczny, czym uznały niepodległość Ukrainy. Trocki w pewnym momencie doprowadził do zerwania pertraktacji. Skutkiem było wznowienie (18.2.1918 r.) ofensywy wojsk państw centralnych przy absolutnej bierności żołnierzy rosyjskich, jacy na froncie jeszcze się znajdowali („armia nie chce walczyć i nikt jej nie zdoła do tego zmusić (…) nasze wojska po prostu uciekały”)32. „Żeby ostatecznie utrwalić władzę radziecką, trzeba było położyć kres wojnie”33. Nowe warunki niemieckie były jeszcze trudniejsze, bo m.in. obejmowały żądanie oddania także terenów zajętych po wznowieniu działań wojennych 18.2.1918 r. Rosja zrzekła się Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii, znacznej części Białorusi i Ukrainy, które miały przejść pod kontrolę Niemiec, na Zakaukaziu okręgów Ardahan, Kars i Batumi na rzecz Turcji; miała przeprowadzić demobilizację, uznać traktat państw centralnych z Ukrainą34. Lenin doprowadził do zawarcia (3.3.1918 r.) pokoju, tzw. brzeskiego. Na mocy wspomnianego odrębnego traktatu z Ukrainą (9.2.1918 r.) państwa centralne godziły się na włączenie Chełmszczyzny do Ukrainy. Ponadto w tajnym układzie dodatkowym Austro-Węgry wyrażały zgodę na utworzenie z Galicji Wschodniej autonomicznej prowincji ukraińskiej. Oczywiście w ramach Austrii, bo przecież umawiające się strony liczyły na zwycięstwo w wojnie światowej. Ukraina zaś zobowiązywała się dostarczać ogromne ilości płodów rolnych, stąd ten traktat nazwano „chlebowym”. Zarówno sprawa oderwania Chełmszczyzny, jak i – odkryty w maju 1918 r. – tajny traktat dotyczący ukraińskiej autonomii w Galicji Wschodniej, wywołały takie wrzenie i manifestacje ludności polskiej, że Austro-Węgry wycofały się z traktatu, unieważniając go. Gdy państwa centralne wojnę przegrały, wówczas Rosja ogłosiła (13.11.1918 r.), że anuluje traktat brzeski35. Armia Czerwona ruszyła w imperialnym pochodzie na zachód.

25

Druga połowa roku 1919 to miesiące skrajnie trudne dla władzy radzieckiej; wydawało się, że nie ma szans na utrzymanie się bolszewików w Rosji. Z południa niepowstrzymanie jak burza szedł na Moskwę Denikin36. Od wschodu nacierały siły Kołczaka37. Z terytorium Estonii atakował (maj–listopad 1919 r.) w kierunku Piotrogrodu gen. Judenicz38. Wszyscy biali generałowie stali na stanowisku jednej, niepodzielnej Rosji w granicach z 1914 r. Denikin głównie dlatego poniósł klęskę.

„Pierwszym skutkiem rewolucji rosyjskiej stał się upadek caratu, a jej ostateczną konsekwencją było zupełne załamanie się wszystkich form zorganizowanego życia w Rosji. Do wielu aspektów tego załamania należał rozpad imperium (…). W ciągu niecałego roku po abdykacji cara kwestia narodowa wysunęła się na czoło zagadnień rosyjskiej polityki”39.

§ 2. Narody byłego imperium

26

Finlandia. Wielkie Księstwo Finlandii było autonomiczną częścią Cesarstwa Rosyjskiego40. Powołanie Rządu Tymczasowego przyniosło Finlandii odczuwalne zmiany, ale jednostki wojskowe rosyjskie nadal stacjonowały w Finlandii. Politycy w parlamencie fińskim stale akcentowali prawo do samostanowienia, ale na ogół nie łącząc tego z pełną niepodległością, lecz szeroką autonomią. Wobec abdykacji Mikołaja II senat fińskiego parlamentu zgłosił (czerwiec 1917 r.) wniosek o przejęciu najwyższej władzy, jaką nominalnie sprawował uprzednio car; w rękach rządu Rosji miałaby pozostawać polityka zagraniczna, sprawy wojskowe oraz powoływanie rządu Finlandii. Wniosek nie tylko nie uzyskał aprobaty Rządu Tymczasowego, ale rząd rosyjski rozwiązał (31/18.7.1917 r.) sejm Finlandii i zapowiedział nowe wybory. Bezpośrednio po bolszewickim zamachu stanu (15.11.1917 r.) parlament fiński podjął uchwałę o przejęciu władzy najwyższej już bez jakichkolwiek ograniczeń. Wyraźnie nie chciano związków z Rosją sowiecką. W dniu 6.12.1917 r. parlament fiński proklamował niepodległość Finlandii jako republiki. Na początku 1918 r. niepodległą Finlandię uznały radziecka Rosja41, Niemcy, Francja i inne kraje. Uznanie przez sowiecką Rosję było wynikiem żądania niemieckiego, postawionego w toku rokowań pokojowych w Brześciu. Uznanie niepodległości nie przeszkadzało interwencji sowieckiej w wewnętrzne sprawy Finlandii. Zbawienne dla Finlandii było okresowe zerwanie przez sowietów brzeskich rozmów pokojowych, bowiem wznowienie ofensywy niemieckiej (18.2.1918 r.) pozwoliło wojskom niemieckim uderzyć na czerwonych i pomóc w oswobodzeniu od nich Finlandii. W latach 1919 i 1920 cały czas trwały lokalne walki z Rosją sowiecką, zakończone (14.10.1920) traktatem pokojowym, w którym potwierdzono linię graniczną fińsko-rosyjską sprzed 1917 r.

27

Estonia. Jesienią 1917 r. wojska niemieckie zdobyły Rygę. Poczucie zagrożenia wojennego zaczęło się także przekładać na sytuację wewnętrzną: rosły wpływy bolszewików estońskich, którzy w swoim programie wzywali do zakończenia wojny. Po wznowieniu ofensywy niemieckiej w lutym 1918 r. i ciężkiej klęsce sowietów, tuż przed wejściem Niemców do Rewla (Tallina), 23–24.2.1918 r. powołany przez Estońskie Zgromadzenie Konstytucyjne komitet proklamował niepodległość Estonii. Po anulowaniu przez sowietów traktatu brzeskiego (13.11.1918 r.) wojska radzieckie zaatakowały (22.11.1918 r.) Estonię i podjęły kroki w kierunku ustanowienia władzy sowieckiej42. Rosyjski rząd (RKL) na prośbę „władzy radzieckiej” Estonii uznał (7.12.1918 r.) niezawisłość (независимостъ) Estońskiej Radzieckiej Republiki43. Estończycy stanęli do walki z Rosją radziecką. To jedyna zwycięska wojna w historii Estonii. Ostatecznie 2.2.1920 r. zawarty został traktat pokojowy między Rosją radziecką a Estonią, w którym Rosja uznała niepodległość Estonii44.

28

Łotwa. Ziemie łotewskie najpóźniej w lutym 1918 r. zostały okupowane przez Niemcy. Natychmiast (17.11.1918 r.) po zakończeniu wojny światowej ukonstytuowała się w Rydze Rada Ludowa, która 18.11.1918 r. proklamowała niepodległość Łotwy i powołała rząd. Po anulowaniu traktatu brzeskiego (13.11.1918 r.) Armia Czerwona ruszyła na zachód i dokładnie w miesiąc (17.12.1918 r.) po proklamowaniu niepodległości Łotwy bolszewicy ogłosili ustanowienie władzy radzieckiej na Łotwie45. Z tekstu dokumentu wynika, że ogłaszano republikę radziecką, ale niewchodzącą w skład sowieckiej Rosji. W kilka dni później (22.12.1918 r.) Rada Komisarzy Ludowych sowieckiej Rosji „na prośbę radzieckich władz Łotwy (…) uznaje niezawisłość [независимостъ] Radzieckiej Republiki Łotwy”46. Zastosowano więc dokładnie ten sam schemat, co w przypadku Estonii. Tego samego dnia dokładna kopia dokumentu o uznaniu sporządzona została także dla Litwy47, zaś w 3 dni później raz jeszcze napisano, tym razem wspólny, dokument o podtrzymaniu przez WCKW uznania radzieckich republik Estonii, Łotwy i Litwy48. Armia Czerwona wkroczyła (3.1.1919 r.) do Rygi i zjazd rad przyjął (15.1.1919 r.) konstytucję Socjalistycznej Radzieckiej Republiki Łotwy, niemal dokładnie kopiującą konstytucję rosyjską z lipca 1918 r.49 Niemcy zdążyli jeszcze wyprzeć bolszewików z Rygi, natomiast południe Łotwy pozostawało pod władzą sowiecką i zostało wyzwolone wspólnym uderzeniem (styczeń 1920 r.) wojsk łotewskich i polskich (gen. E. Rydz-Śmigły) na rejon Dyneburga. Z rządem radzieckim najpierw (styczeń 1920 r.) zawarto rozejm, a następnie (11.8.1920 r.) traktat pokojowy50. Łotwa obroniła niepodległość za cenę ogromnych strat ludzkich i materialnych. Konstytucja przyjęta została 15.2.1922 r. Po upadku ZSRR na Łotwie nastąpiło pełne przywrócenie mocy obowiązującej konstytucji z 1922 r.51

29

Litwa. Żywo przebiegająca „rewolucja litewska 1905 r. w odróżnieniu od rewolucji rosyjskiej, a w podobieństwie do polskiej wiązała ściśle walkę proletariatu (…) nie tylko o społeczne, ale i o narodowe wyzwolenie”52. Kiedy wybuchła wojna światowa, Litwini na ogół wiązali nadzieje narodowe z porażką Rosji i stąd przewagę miała opcja proniemiecka. Niemiecka ofensywa w lecie 1915 r. doprowadziła do okupacji niemal całej Litwy. Ważnym wydarzeniem był akt 5 listopada (1916) w sprawie polskiej, jak wiadomo, zapowiadający utworzenie państwa polskiego z ziem odebranych Rosji przez „cesarza Austrii i apostolskiego króla Węgier oraz cesarza niemieckiego”. Ożywiło to nadzieje litewskie na odbudowanie państwowości w oparciu o Niemcy. Rewolucja lutowa 1917 r. i natychmiastowa liberalizacja systemu za czasów Rządu Tymczasowego wywołała ogromne ożywienie wśród mas litewskich. W Piotrogrodzie powołano (13.3.1917 r.) litewską Radę Narodową. W tej sytuacji Niemcy zgodzili się na zwołanie konferencji litewskiej w Wilnie. Konferencja wyłoniła (wrzesień 1917 r.) Radę (lit.: Taryba). Sowiecka Deklaracja praw narodów Rosji (15/2.11.1917 r.) także miała pewne znaczenie dla podjęcia przez stronę niemiecką rozmów z Tarybą. Taryba zaś 24/11.12.1917 r. proklamowała restytucję niepodległego państwa litewskiego ze stolicą w Wilnie i jednocześnie opowiedziała się za trwałym związkiem państwa litewskiego z cesarstwem niemieckim53. Po porażce Niemiec w wojnie światowej Taryba odżegnawszy się od związków z Niemcami przyjęła (2.11.1918 r.) pierwszą tymczasową konstytucję; powołała rząd. Taryba była jednak instytucją skompromitowaną służalczym stosunkiem do Niemiec.

Sowieci zaś zastosowali swój schemat, mający doprowadzić do opanowania kraju. Już 16.12.1918 r. zreorganizowani w Rosji słabi komuniści litewscy ogłosili utworzenie władzy sowieckiej na Litwie: powołanie Tymczasowego Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Włościańskiego i proklamowali jego manifest54. W dniu 22.12.1918 r. – dokładnie według schematu zastosowanego w odniesieniu do Estonii i Łotwy – Rada Komisarzy Ludowych Rosji „na prośbę” litewskiej władzy radzieckiej uznała niezawisłość (независимостъ) Radzieckiej Republiki Litewskiej i jej rząd55. Jak już o tym była mowa w odniesieniu do Estonii i Łotwy, 25.12.1918 r. WCKW potwierdził uznanie przez RKL łącznie Estonii, Łotwy i Litwy56. Jak długo teren nie był opanowany przez regularną Armię Czerwoną, tak długo władza sowiecka na terenach litewskich faktycznie nie istniała. Z Wilna57, kiedy tylko odeszło wojsko niemieckie, Taryba zbiegła do Kowna, zaś polskie jednostki samoobrony z łatwością rozgromiły (2.1.1919 r.) sowiecką Wileńską Radę Robotniczą i opanowały miasto. Jednak już w 3 dni później nadciągnęły silne jednostki bojowe Armii Czerwonej i zdobyły Wilno. Wszędzie gdzie stanęły wojska sowieckiej Rosji, tam tworzone były komunistyczne rady. Słabość komunistów zarówno na Litwie, jak i na Białorusi skłoniła KC SDPRR(b) do podjęcia decyzji (1.1.1919) r. o połączeniu obu krajów i stworzenia jednej sowieckiej republiki litewsko-białoruskiej. Posłuszne rady delegatów w Mińsku oraz w Wilnie, pod ochroną Armii Czerwonej, głosowały jak im kazano i proklamowano (27.2.1919 r.) utworzenie Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi. Patriotyczne elity, ani litewskie, ani białoruskie, nie były w stanie stawić czoła Armii Czerwonej, oczywistej agresji czerwonej Rosji na Litwie i Białorusi. Jak wiadomo, z pomocą przyszła odbudowująca swoją państwowość Polska, której wojska w marcu i kwietniu 1919 r. szybką ofensywą (gen. E. Śmigły-Rydz) opanowały Wileńszczyznę; na początku sierpnia 1919 r. wojsko polskie opanowało Mińsk. Władza sowiecka na Litwie i Białorusi przestała istnieć. Polskie rządy na Wileńszczyźnie Litwini potraktowali jako akt agresywny, jako polską okupację. Do starć polsko-litewskich doszło na Suwalszczyźnie, podczas opuszczania tego terenu przez wojska niemieckie. Dalszy ciąg wydarzeń splata się przede wszystkim z wojną sowiecko-polską roku 1920.

30

Białoruś. Wielkie zmagania między siłami patriotycznymi a siłami komunistycznymi różnych narodów byłego imperium carów najskromniej przedstawiały się na Białorusi, a to dlatego, że zarówno jedni, jak i drudzy byli na ziemiach białoruskich wyjątkowo słabi. W rezultacie Białoruś stała się jedynie przedmiotem starć sił leżących poza ziemiami Białorusi i poza nurtami politycznymi płynącymi od Białorusinów58.

Powszechne poczucie narodowej tożsamości białoruskiej z trudem i bardzo powoli zaczęło się kształtować pod koniec XIX w. Nawet rewolucja 1905 r. nie przyniosła Białorusi ożywienia ani narodowego, ani społecznego. Partiami w miarę prężnie działającymi na Białorusi były partie polskie, żydowskie, litewskie, rosyjskie, a nie białoruskie. Latem wojska niemieckie okupowały większą część Białorusi, prowadząc politykę rabunkową i doprowadzając kraj do skrajnej nędzy. Po rewolucji lutowej w Rosji zorganizowano (marzec 1917 r.) w Mińsku skromny zjazd organizacji narodowych działających na Białorusi; powołany został Komitet Narodowy Białorusi. Przekazał on Rządowi Tymczasowemu oświadczenie domagające się stworzenia Rosji federacyjnej i przyznania Białorusi autonomii. Zarówno program narodowy, jak i agrarny Komitetu bliski był eserowcom. Aż do październikowego zamachu stanu 1917 r. o bolszewikach na ziemiach białoruskich niemal nie słychać. Po zakończeniu wojny i ustąpieniu z Mińska wojsk niemieckich białoruska sekcja w łonie SDPRR(b) poleciła proklamowanie (1.1.1919 r.) Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Schemat był ten sam jak w Estonii, na Litwie i Łotwie. Bez zwłoki (3.2.1919 r.) białoruski zjazd rad uchwalił deklarację o wszczęciu rozmów z RSFRR na temat wejścia BSRR w skład RSFRR na zasadach sfederowania. Spieszył się bardzo – tegoż samego dnia uchwalił konstytucję BSRR59, będącą ułomną, wielce niepełną (1/3) kopią konstytucji rosyjskiej z 1918 r. Równie szybki był WCKW, który uznał (5.2.1919 r.) niezawisłość (независимостъ) BSRR. Jak o tym była mowa w odniesieniu do Litwy, na polecenie moskiewskiego KC SDPRR(b) proklamowano (27.2.1919 r.) utworzenie Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi. Jedynym ratunkiem tak dla Litwy, jak i Białorusi mogła być tylko pomoc z zewnątrz. Wojsko polskie szybką ofensywą (marzec–kwiecień 1919 r.) opanowało Wileńszczyznę, wkrótce (sierpień 1919 r.) zajęło Mińsk. Władza sowiecka na Litwie i Białorusi przestała istnieć. Dalsza część historii należy do wojny bolszewicko-polskiej z 1920 r. i zawartych po niej ustaleniach pokojowych. Kiedy wojska sowieckie były pod Warszawą, zapadła w Moskwie decyzja i proklamowano (1.8.1920 r.) Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką60. Po traktacie ryskim ustalono granicę z Polską.

31

Ukraina. Zaledwie car abdykował i dopiero co powstał Rząd Tymczasowy, już 17/4.3.1917 r. utworzono w Kijowie Ukraińską Centralną Radę [UCR], złożoną z polityków głównie socjalistycznych; bolszewicy byli bardzo słabi i ówcześnie jeszcze niewidoczni. Zamierzeniem Centralnej Rady było reprezentowanie całego ukraińskiego ruchu narodowego i doprowadzenie do przyznania Ukrainie autonomii. Życie polityczne na Ukrainie dynamizowało się i jednocześnie radykalizowało się tak w zakresie żądań narodowych, jak i społecznych; szczególnie aktywizowały się środowiska wojskowe; samorzutnie tworzono ukraińskie jednostki wojskowe61. Centralna Rada proklamowała (10/23.6.1917 r.) autonomię Ukrainy i tworzyła rząd autonomiczny – Sekretariat Generalny. Postępował wzrost znaczenia SDPRR(b). Lato 1917 r. przyniosło dalsze zaostrzenie sytuacji. Bolszewicki zamach stanu w Piotrogrodzie (październik/listopad 1917 r.) wywołał aktywizację bolszewików na terenie całej Ukrainy. Wybuchły walki m.in. w Kijowie, stłumione przez wojsko wierne UCR, ale bolszewicy utrzymali się m.in. w Charkowie, Zagłębiu Donieckim. Toteż 7/20.11.1917 r. Centralna Rada proklamowała powstanie niezależnej Ukraińskiej Republiki Ludowej w federacyjnym związku z Rosją. Centralna Rada postanowiła kontynuować udział w wojnie światowej. Ukraińska Centralna Rada udzielała także pomocy antybolszewickim siłom Kozaków dońskich.

Przymuszona przez Niemcy w rokowaniach brzeskich Rada Komisarzy Ludowych już 4/17.12.1917 r. uznała niepodległość Ukrainy. Pozornie, bo obok uznania znalazło się w dokumencie ultimatum naruszające niepodległość kraju: głównie żądano zaprzestania pomocy Kozakom dońskim. W przeciwnym wypadku RKL uznaje, że znajduje się w stanie wojny z Ukrainą62. Bolszewicy nie zaniedbali zastosować swój schemat: zjazdy SDPRR(b) w Kijowie oraz w Charkowie (grudzień 1917 r.) opowiedziały się za utworzeniem Ukraińskiej Republiki Rad i już 14/27.12.1917 r. w Charkowie nastąpiło utworzenie Sekretariatu Ludowego Ukraińskiej Republiki Robotniczo-Chłopskiej – pierwszego rządu radzieckiej Ukrainy63. Najlepsze jednostki rosyjskich czerwonogwardzistów skierowane zostały przez władze moskiewskie przeciw wojskom Centralnej Rady, z sukcesami czerwonych. W opanowanym przez czerwonych Kijowie zainstalował się rząd Ukrainy radzieckiej. Tuż przed ewakuacją z Kijowa Centralna Rada 22/9.1.1918 r. proklamowała niezależnym i suwerennym państwem Ukraińską Republikę Ludową; URL została uznana przez państwa centralne, a 9.2.1918 r. zawarła z nimi traktat pokojowy. Podpisany w końcu przez sowietów traktat brzeski (3.3.1918 r.) zawierał postanowienie o opuszczeniu przez wojska czerwonej Rosji terenów Ukrainy. Niemcy wprowadzili na Ukrainę półmilionową armię. Rozpętała się krwawa wojna domowa z siłami ukraińskich bolszewików oraz wcześniej przybyłych z Rosji czerwonogwardzistów. Dwukrotnie doszło wśród samych Ukraińców do zamachu stanu. Chaos i krwawe porachunki, pogromy w myśl haseł nacjonalistycznych, samowola Strzelców Siczowych, stały się dniem codziennym. Rosły siły ukraińskich bolszewików, którzy realizowali reformy społeczne64.

32

Ukraina i Polska. Nie należy zapominać o pojawieniu się jeszcze jednego ośrodka władzy. Ukraińcy z terenów byłego zaboru austriackiego w październiku 1918 r. utworzyli Ukraińską Radę Narodową, w nocy z 31.10. na 1.11.1918 r. ich jednostki bojowe opanowały Lwów i Galicję Wschodnią, a 9.11.1918 r. proklamowano niezależne państwo Zachodnioukraińską Republikę Ludową (ZURL). Natychmiast znalazła się ona w stanie wojny z Polską. W dniu 22.1.1919 r. w Kijowie ogłoszono zjednoczenie ZURL z URL pod nazwą URL65.

Pomoc Stanów Zjednoczonych w sprzęcie wojskowym dla nowych władz ukraińskich – Dyrektoriatu – nie zatrzymała ofensywy Armii Czerwonej i sił bolszewickich na Ukrainie. Czerwoni proklamowali (6.1.1919 r. w Charkowie66) zmianę nazwy państwa na: Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. Zapowiedziano federację z RSFRR. Ukraina radziecka otrzymała (10–14.3.1919) konstytucję67. Konstytucja była wierną kopią rosyjskiej z 1918 r., ale stanowiła, że USRR ma prawo prowadzenia własnej polityki zagranicznej, decydowania o wojnie i pokoju; z biegiem czasu rozmaite oznaki odrębności likwidowano, m.in. armię narodową. Z inicjatywy Centralnego Komitetu Wykonawczego USRR68, w wyniku porozumienia radzieckich republik Rosji, Ukrainy, Łotwy, Litwy i Białorusi, dekretem WCKW (1.6.1919 r.) postanowiono zjednoczyć wszystkie siły dla wspólnej walki z kontrrewolucją i wrogami; dotyczyło to także dowództwa wojskowego69. W kwietniu 1919 r. Armia Czerwona dotarła do Zbrucza, dawnej granicy Rosji z Austro-Węgrami. Również w kwietniu na południu Ukrainy Armia Czerwona zdobyła Odessę, Symferopol, Sewastopol. W dniu 25.6.1919 r. państwa Ententy upoważniły Polskę do zajęcia Galicji Wschodniej po rzekę Zbrucz70. Dyrektoriat całą władzę najwyższą przekazał (listopad 1919 r.) dowodzącemu wojskami niepodległej Ukrainy Semenowi Petlurze71.

Druga połowa roku 1919 zapowiadała się jako koniec władzy radzieckiej w całej dawnej Rosji. Od wiosny z rejonu północnego Kaukazu niepowstrzymanie szła przez Ukrainę na Moskwę Armia Ochotnicza Denikina. Na północy – z terytorium Estonii – ofensywę rozpoczął Judenicz. Zza Uralu atakował Kołczak. Zagrożeniem dla obu stron na Ukrainie były duże siły atamana Nestora Machny72. Dla bolszewików nie byłoby ratunku, ale – jak wiadomo – wszyscy biali generałowie szli z hasłami odbudowy dawnej niepodzielnej, nieuszczuplonej Rosji, bez koncesji na rzecz narodów. Wszak dlatego Piłsudski nie podjął współpracy wojskowej z Denikinem. Zaślepienie Denikina wydaje się być absolutnie skrajne, a podobnie skrajny był terror stosowany na zajętych przez niego terenach Ukrainy. W efekcie Denikin zamiast pozyskać walczące z sowietami władze URL doprowadził do tego, że formalnie wypowiedziały mu one wojnę73.

33

Petlura jako Naczelny Ataman osobiście dowodził armią ukraińską przez cały rok 1919, walcząc z Rosjanami tak białymi (Denikin), jak i czerwonymi; formalne zjednoczenie (sfederowanie) URL i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej wywołało dodatkowo rozbieżności między politykami obu państw. Po zajęciu Kijowa (luty 1919 r.) przez bolszewików Petlura podjął rozmowy z tworzącym się państwem polskim, ale uznanie URL i wojskowa pomoc polska mogły mieć miejsce tylko w zamian za uznanie polskich pretensji do Galicji Wschodniej oraz zachodniego Wołynia. Petlura starał się przekonać Ukraińców z Galicji do kompromisu i rozejmu w oparciu o tzw. linię Barthélemego74 w Galicji Wschodniej, zaproponowaną przez przedstawicieli Ententy, co pozwoliłoby przesunąć Ukraińską Armię Galicyjską na front przeciwbolszewicki. Propozycje nie zostały przyjęte przez Galicjan. Związek URL i ZURL upadł. W sierpniu 1919 r. Denikin zajął Kijów; bolszewicy trzymali Charków; ZURL poniosła klęskę w wojnie z Polską. Petlura próbował jeszcze połączyć siły URL i galicyjskie w „trójkącie śmierci” w rejonie Kamieńca Podolskiego, ale armie straciły około 70% stanu osobowego z powodu tyfusu. Ukraińska Armia Galicyjska zdradziła Petlurę i w połowie listopada 1919 r. przyłączyła się do Armii Ochotniczej Denikina, a po klęsce Denikina przeszła do Armii Czerwonej. To był koniec marzeń o państwie ukraińskim. Członkowie Dyrektoriatu, udając się na emigrację, przekazali pełnię swojej władzy na ręce Petlury, który miał pełnić zadania prezydenta-dyktatora stojącego ponad radą ministrów. Kiedy na początku grudnia 1919 r. bolszewicy zajmowali Kijów, wówczas Dyrektoriat URL wydał (2.12.1919 r.) jednostronną deklarację w sprawie umowy z Polską i zrzekł się na rzecz Polski Galicji Wschodniej i północno-zachodniego Wołynia. Petlura z najbliższymi współpracownikami przekroczył linię frontu na stronę polską. W nocy 9/10.12.1919 r. doszło do spotkania Petlury z Piłsudskim. Polska wyraziła zgodę na tworzenie na jej terytorium wojska ukraińskiego i zwolniła jeńców oraz internowanych. Petlura, wiążąc się z Polską, podjął ostatnią próbę ratowania Ukrainy. 21/22.4.1920 r. podpisano w Belwederze sojusz wojskowo-polityczny dotyczący wspólnej walki z bolszewizmem; Polska uznała Dyrektoriat za najwyższą władzę Ukrainy; strona ukraińska ponownie zrzekła się na rzecz Polski Galicji Wschodniej i zachodniego Wołynia; 25.4.1920 r. połączone siły Polski (300 tys.) i URL (4 tys.) uderzyły na bolszewików w celu restytucji państwa ukraińskiego; 7.5.1920 r. wkroczyły do Kijowa. Naród ukraiński nie poparł Petlury, dając posłuch propagandzie bolszewickiej, ale w kwietniu 1920 r. Ukraińska Armia Galicyjska przeszła na stronę Petlury i polską, by w lipcu 1920 r. znowu zdradzić i zdezerterować na stronę Armii Czerwonej, natomiast wojska Petlury dochowały wierności sojuszowi z Polską.

Po zawarciu polsko-bolszewickiego rozejmu (12.10.1920 r.) na etapie negocjacji pokojowych Polska nie była w stanie obronić interesów ukraińskich. Petlura jeszcze desperackim atakiem w listopadzie 1920 r. próbował wywołać na Ukrainie powstanie antybolszewickie, ale poniósł klęskę; żołnierze Petlury, którzy przeszli Zbrucz zostali w Polsce internowani, zaś atamanowi Polska udzieliła azylu politycznego i skromnej pomocy materialnej dla URL. Petlura wraz z rządem ukraińskim podtrzymywali działalność ukraińskich sił antybolszewickich, rezydując w Tarnowie, potem w Warszawie; w wyniku nacisków sowieckich na Polskę Petlura w 1923 r. przeniósł się kolejno do Budapesztu, Wiednia, Genewy, wreszcie (1924) do Paryża. Wojna bolszewicko-polska z udziałem Ukrainy była zupełnie ostatnią wówczas próbą wyrwania bolszewikom fragmentu europejskiej części dawnej Rosji, co się udało w odniesieniu do Polski.

34

Zakaukazie i Kaukaz Północny. Zróżnicowanie etniczne, kulturowe, religijne, doświadczenia historyczne w sposób naturalny skutkowały rozmaitością ruchów narodowych na Zakaukaziu. Dramatyczna dla Ormian konfrontacja z Turcją (a także z turkojęzyczną ludnością azerską) musiała powodować, że zwracali oni wzrok w kierunku Rosji. Wybuch I wojny światowej to dość długo w zakaukaskiej optyce była wojna rosyjsko-turecka, a na tym froncie aż do 1917 r. włącznie Rosja odnosiła sukcesy, zupełnie inaczej aniżeli w Europie. Upadek caratu i działalność Rządu Tymczasowego skutkowały uznaniem autonomii narodów kaukaskich.

Zarzewie konfliktów narodowościowych oraz społecznych rozpaliło się, zanim jeszcze w Piotrogrodzie doszło do bolszewickiego przewrotu. Po zamachu stanu bolszewików konflikt musiał więc tylko eskalować. Najpierw (28/15.11.1917) dasznacy75 (Ormianie) wraz z mienszewikami (Gruzini) i musywatystami76 (Azerowie) utworzyli pełniący rolę rządu tymczasowego Zakaukaski Komisariat, a nieco później (23.2.1918 r.) te trzy siły, wsparte socjalistami i kadetami, zwołały zakaukaski sejm narodowościowy. Kiedy bolszewicy niemal na kolanach podpisali traktat brzeski (3.3.1918 r.), odrywający od Rosji ważną część Zakaukazia (Batumi, Kars), zakaukaski sejm narodowościowy ogłosił (22.4.1918 r.) Zakaukazie niezależną od Rosji demokratyczną republiką. Opuszczenie Rosji przez wszystkie kraje Zakaukazia i utworzenie Republiki Zakaukaskiej zbiegło się ze skuteczną wielką ofensywą turecką oraz zbliżaniem się – po traktacie brzeskim – wojsk niemieckich. Zapanował chaos polityczny; podjęto próby porozumienia z Turcją, ale bezskutecznie. Tureckie żądania terytorialne były nie do przyjęcia: Gruzja miała być okrojona do minimum, a Armenia miała niemal zniknąć z mapy. Rozbieżne interesy narodowe i rozmaite widzenie drogi do uratowania niepodległości spowodowały rozpad federacyjnej Republiki Zakaukaskiej już w miesiąc po jej powstaniu.

Kiedy podpisany został pokój kończący udział Turcji w I wojnie światowej i określający jej wschodnią granicę na Zakaukaziu, w listopadzie 1920 r. ormiańscy bolszewicy wzniecili powstanie, wezwali na pomoc Armię Czerwoną, która po ciężkich, wielomiesięcznych walkach, obaliła rządy dasznaków. Armenia była całkowicie wyniszczona i wygłodzona; na skutek mordów tureckich i azerskich wielce ucierpiała ludność, masowe było sieroctwo dzieci i bezdomność. Rosja udzieliła Armenii pomocy żywnościowej. Na początku 1921 r. pozostający w konspiracji dasznacy wywołali ogólnonarodowe powstanie antybolszewickie; zdobyli (18.2.1921 r.) Erewań, panowali nad sytuacją. Na wiosnę przybyły z Rosji dodatkowe siły wojskowe i Armia Czerwona do początków lipca stłumiła powstanie. Na zjeździe rad Armenii (styczeń 1922 r.) wyrażono wdzięczność Rosji Radzieckiej i jej armii, które przyniosły zwycięstwo rewolucji i przyjęto konstytucję na wzorach rosyjskich77.

35

Wcześniej w Azerbejdżanie, zwłaszcza w uprzemysłowionym i proletariackim Baku, zaraz po piotrogrodzkim przewrocie bolszewickim (listopad 1917 r.) bakijska rada proklamowała ustanowienie władzy radzieckiej. W marcu 1918 r. musawatyści zorganizowali antybolszewickie powstanie i Narodowy Kongres Azerbejdżanu proklamował (maj 1918 r.) utworzenie Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Walki z siłami bolszewickimi były długie i krwawe aż do wkroczenia Armii Czerwonej, która obaliła władze niepodległej Republiki; ogłoszono wówczas (w Baku 28.4.1920 r.) utworzenie Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Na zjeździe rad w Baku 19.5.1921 r. przyjęto konstytucję Azerbejdżańskiej SRR78.

36

W Gruzji, po rozpadzie federacyjnej Republiki Zakaukaskiej, mienszewicy gruzińscy powołali (26.5.1918 r.) Demokratyczną Republikę Gruzińską i rozpaczliwie poszukując ratunku, entuzjastycznie przyjęli niemiecką obietnicę opieki (faktycznie protektoratu). Od początku 1919 r. dochodziło do starć między siłami gruzińskimi oraz siłami stacjonującego wówczas na Północnym Kaukazie generała Denikina; w poważniejszym zakresie walki rozgorzały w Abchazji (luty 1919 r.). Anglicy próbowali nakłonić Gruzinów do współdziałania z białą armią Denikina, ale ten nie po raz pierwszy i nie po raz ostatni pokazał swój rosyjski nacjonalizm, a nawet imperializm i nie ukrywał, że ma zamiar odbudować imperium rosyjskie w dawnych granicach, a więc z Gruzją jako jego prowincją.

Rewolta bolszewików, wspomaganych siłami czerwonych z Armenii oraz regularnymi jednostkami sił zbrojnych przysłanymi z Rosji, dała czerwonym panowanie nad większością terenów Gruzji, w tym nad stolicą Tbilisi (25.2.1921 r.). Rywalizacja, nawet wojna, między sąsiadami nie pozwaliła na współdziałanie krajów przeciwko bolszewikom, a tym ostatnim pozwoliła zdobywać każdy kraj z osobna. W dniu 21.5.1921 r. Radziecka Socjalistyczna Republika Gruzji zawiązała z RSFRR wojskowy i państwowy „związek” (военный и хозяйственный союз)79. W dniu 28.2.1922 r. na gruzińskim zjeździe rad przyjęto konstytucję Socjalistycznej Radzieckiej Republiki Gruzji80, która – na papierze – deklarowała suwerenność państwową Gruzji81, zaś zasady, struktura władz oraz klasowe cele wzorowane były na konstytucji rosyjskiej.

W żadnym z zakaukaskich krajów bolszewicy nie doszli do władzy legalnie ani nawet siłami lokalnymi; wszędzie stało się to przy pomocy przysłanej z głębi Rosji Armii Czerwonej, która orężem zdławiła siły narodowe i pragnienia utworzenia niepodległego państwa. Sowiecki model zdobyczy terytorialnych polegał m.in. na opanowywaniu jednego kraju, by stał się on przyczółkiem do opanowywania następnego.

37

Kaukaz Północny to teren narodowościowo wielce zróżnicowany. W skomplikowanej sytuacji klasowej i społecznej lokalne walki rozpoczęły się wkrótce po rewolucji październikowej i trwały 3 lata. Zakaukazie i Północny Kaukaz najdłużej kontrolowali biali i dopiero zwycięstwo czerwonych nad Kubaniem (marzec 1920 r.) całkowicie zmieniło sytuację. W końcu bolszewicy teren opanowali i utworzyli dwie republiki: Dagestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (1920) oraz Republikę Górską82.

38

Kozacy. W byłym imperium carów Kozacy83 liczyli około 4,5 mln osób, przy czym 300 tys. z nich walczyło w I wojnie światowej; tradycyjnie ludność kozacka trudniła się służbą wojskową. Łącznie trzynaście regionów („wojsk”) kozackich miało bronić imperium; część była położona daleko od centrum i ognisk rewolucyjnych; stanice na Syberii nie mogły zagrozić stolicy. W czasach carskich cieszyli się przywilejami, m.in. tworzyli lokalne samorządy. W rezultacie byli mniej podatni na hasła rewolucyjne.

Na wieść o obaleniu Rządu Tymczasowego w bolszewickim zamachu stanu najszybciej (8.11/26.10.1917) w całym byłym imperium zareagowali właśnie Kozacy – negatywnie. Kozacy dońscy pod atamanem gen. Aleksym Kaledinem84, Kozacy orenburscy pod atamanem pułkownikiem Aleksandrem Dutowem, Kozacy zabajkalscy pod esaułem Grigorijem Siemionowem – wszyscy oni natychmiast po otrzymaniu wieści o bolszewickim zamachu odmówili podporządkowania się nowym w stolicy kraju władzom85. „Nigdy Kozacy dońscy nie podporządkują się władzy Lenina i Bronsteina. Nam z bolszewikami nie po drodze.”86

Zbrojnie szybko wystąpił ataman Dutow, a stanica orenburska – położona tam, gdzie Europa styka się z Syberią i Azją Środkową – stała się niezwłocznie aktywnym, a tak daleko położonym ośrodkiem walki z siłami bolszewickimi. Dutow obalił radę w Orenburgu i przez jakiś czas rozszerzał teren swoich wpływów. Nie długo jednak. Wracający z frontu żołnierze kozaccy nie mieli ochoty do dalszego wojowania, a często byli zarażeni hasłami i praktyką nieposłuszeństwa wobec władzy, także wojskowej. Nękały Dutowa oddziały zbolszewizowanych robotników wysyłane często z daleka w trybie „wojny eszelonowej”, a w końcu nie dał rady Północnej Lotnej Kolumnie wojsk bolszewickich; Orenburg został przez nich zdobyty (31.1.1918 r.), a sam ataman z małą już garstką wiernych żołnierzy zepchnięty został na tereny południowego Uralu, a wiosną 1918 r. na stepy kazachskie.

Czwartą co do wielkości stanicą kozacką w Rosji była Stanica Zabajkalska. Usytuowana była w ważnym strategicznie miejscu, bo na wschód od Bajkału, ale także na zachód od zbiegających się (rozchodzących się) tam dwóch wielkich magistrali kolejowych: Kolei Transsyberyjskiej i Kolei Wschodniochińskiej. Panowanie nad tymi kolejami to było panowanie nad Dalekim Wschodem, i to nie tylko Rosji, lecz także nad częścią Chin. Przywódcą Kozaków Zabajkalskich był wspomniany Grigorij Siemionow. W końcowym okresie swoich bojów i swojego życia, 4.1.1920 r., Kołczak przekazał Siemionowowi pełnię władzy wojskowej i cywilnej na Syberii. Kozacy Zabajkalscy, podobnie jak i inni z Dalekiego Wschodu, znakomicie zrażali sobie ludność miejscową okrutnym i ślepym terrorem, mordami, rabunkami, bezlitosnymi rekwizycjami. Dotyczy to tak Siemionowa, jak i w szczególności Iwana Kałmykowa, atamana Kozaków Ussuryjskich. Przy ich poczynaniach terror czerwonych wydawał się być łagodny87.

Inne stanice syberyjskie były mniej liczne.

Najważniejszy był jednak kozacki obwód wojska dońskiego. Liczba tamtejszych Kozaków sięgała ponad 1,5 mln. Terytorium wojska dońskiego to była Europa i położenie było strategiczne: blisko Ukrainy i zagłębia węglowego Donbas, zaś największe miasta nad Donem – kozacka stolica regionu Nowoczerkask oraz Rostów – leżały na szlaku kolejowym łączącym Rosję z Kaukazem. Na zaproszenie atamana generała Aleksego Kaledina do Nowoczerkaska ściągali politycy i wojskowi wobec bolszewików opozycyjni. Przybyli m.in. generał Anton Iwanowicz Denikin, generał Ławr Gieorgijewicz Korniłow, najsłynniejszy były terrorysta pierwszej połowy XX w. Borys Wiktorowicz Sawinkow. To tam rozpoczęła się organizacja Armii Ochotniczej, która pod dowództwem Denikina miała największe szanse obalenia władzy sowietów.

39

Od Wołgi na wschód. Republika Dalekiego Wschodu. Na ogromnych obszarach na wschód od Wołgi aż do brzegów Pacyfiku do wiosny 1918 r. władza sowietów teoretycznie miała się dobrze, mimo że w wyborach do konstytuanty bolszewicy zdobyli tylko 10% głosów na Syberii i 20% na Uralu. Panowanie nad takim gigantycznym obszarem zależało oczywiście przede wszystkim od panowania nad koleją transsyberyjską. Na południe od Uralu zaś, a na południowy zachód od Syberii oraz na wschód od Kaukazu i Morza Kaspijskiego, tam gdzie Europa styka się z Azją, w tzw. Azji Środkowej, zwanej niegdyś Tatarią, leżą terytoria będące ostatnią obszarowo dużą zdobyczą imperium carskiego; dużą i łatwą zdobyczą. To Turkiestan88. Na tym ogromnym obszarze (ponad 3 mln km2) w XIX w. znajdowały się przede wszystkim trzy organizmy: chanat kokandzki (Kokand), chanat chiwański (Chiwa) i emirat Buchary89. Pomiędzy tymi państewkami oraz na północ od nich znajdowały się tereny stepowe, na których żyły znajdujące się na prymitywnym poziomie turkmeńskie plemiona stepowe; na północy byli to Baszkirowie, Kazachowie i Kirgizi. Przed podbojem przez Rosję panował tu system patriarchalny, także legalne niewolnictwo. Wszystkie wymienione organizmy państwowe w drugiej połowie XIX w. uległy łatwo podbojowi przez Rosję90.

Powstawały ośrodki władzy białych: m.in. w Samarze nad Wołgą, w Omsku, w Ufie. Wzdłuż Kolei Transsyberyjskiej w kierunku zachodnim atakowały siły Wielkorządcy Rosji – Kołczaka. Po rewolucji lutowej, w atmosferze powszechnej liberalizacji, muzułmanie zaczęli wykazywać stosunkowo znaczną aktywność polityczną zarówno w Dumie, jak i na swoich zjazdach muzułmanów. Opowiadali się bądź to za federalizmem, bądź za autonomią narodowo-kulturalną. Natomiast Baszkirowie, Kazachowie i Kirgizi na swoich zjazdach od lipca 1917 r. na pierwszym miejscu wysuwali żądanie autonomii terytorialnej. Były to obszary z dawna niespokojne. „Nigdzie w imperium walka narodowa nie przybrała tak gwałtownej postaci jak tu, gdzie nacjonalizm splótł się nierozdzielnie z klasowymi i religijnymi antagonizmami”91. Wojska Kołczaka ogień trwającej już tam wojny domowej tym bardziej rozpaliły i uczyniły okrutnym; obie strony posługiwały się terrorem. Opanowane przez Kołczaka tereny Azji Centralnej to w znacznej części obszary zamieszkałe przez ludność muzułmańską, Kołczak zaś nie podjął żadnej próby pozyskania lokalnych narodowości. Program Kołczaka był po prostu reakcyjny. Bolszewicy zaś i wówczas, i później wykazywali duże zainteresowanie i umiejętność pozyskiwania tych narodowości92. Na przykład Baszkirowie, zamieszkujący nader ważny strategicznie teren, w zasadzie odwrócili się od Kołczaka, czego wyrazem było przejście (luty 1919 r.) Korpusu Baszkirskiego na stronę czerwonych. Kiedy rozstrzeliwano Kołczaka, Syberia i Ural zostały dla białych stracone, czego nie mogły zmienić ogniska oporu istniejące nadal tu i ówdzie. Wkrótce na południowej flance Turkiestanu pod naporem Armii Czerwonej padnie (luty 1920 r.) Chiwa, a potem Buchara (wrzesień 1920 r.).

40

To Japonia wystąpiła z inicjatywą utworzenia na Dalekim Wschodzie Rosji państwa buforowego. Po upadku Kołczaka władzę w Irkucku sprawowało Centrum Polityczne (eserowcy i mienszewicy), zaś walki toczyli wszyscy przeciwko wszystkim: Centrum ze słabymi tam bolszewikami (kierowanymi przez Dalbiuro Rosyjskiej Komunistycznej Partii(b)), Kozacy Zabajkalscy atamana Siemionowa (biali), silne grupy partyzanckie (zarówno przeciwko czerwonym, jak i białym), 5. armia Armii Czerwonej; do tego doszły duże siły Korpusu Czechosłowackiego93; oddziały japońskie zaś zajęły (kwiecień 1920 r.) kluczowe punkty we Władywostoku i na terenie Przymorza. Pod patronatem Armii Czerwonej Zjazd Pracujących Przybajkalia w Wierchnieudińsku (stacja Kolei Transsyberyjskiej, na południowy wschód od Jeziora Bajkał; później Ułan-Ude) 6.4.1920 r. proklamował utworzenie Republiki Dalekiego Wschodu i powołał Rząd Tymczasowy, uznany wkrótce przez władze w Moskwie. W Dalbiurze RKP(b) były w tym zakresie ostre podziały. Znowu zwyciężył pragmatyzm Lenina, który zdawał sobie sprawę, że bolszewicy na Zabajkalu nie są w stanie przeciwstawić się nawet siłom atamana kozackiego Siemionowa ani resztkom sił pokołczakowskich94. Republika Dalekiego Wschodu miała swoją Ludową Armię Rewolucyjną RDW, składającą się z jednostek Armii Czerwonej. Obszar tego marionetkowego państwa rozciągającego się „na wschód od Jeziora Bajkał” (tylko tak oficjalnie oznaczono granice) to ponad 1,5 mln km2, zamieszkały przez około 1,8 mln ludności.

Dalbiuro RKP(b) dokonywało stopniowej sowietyzacji Republiki Dalekiego Wschodu. W tle była wielka polityka światowa, a zwłaszcza amerykańsko-japońska rywalizacja o wpływy w obszarze Oceanu Spokojnego oraz o dostęp do Chin. Skończyło się typowo: Republika Dalekiego Wschodu poprosiła (czerwiec 1922 r.) o włączenie do RSFRR.

41

„Biali”: ośrodki i struktury władzy. W 1918 r., po traktacie brzeskim, ogromne tereny części europejskiej oraz Kaukazu byłego imperium zajęte były przez wojska państw centralnych. W 1919 r. zaś siły Kołczaka, Denikina i Judenicza, także Wrangla, bolszewikom zostawiły niewielki obszar centralny, zbliżając się i do Moskwy, i do Piotrogrodu.

Tereny od Wołgi do Pacyfiku kontrolowane były przez Korpus Czechosłowacki oraz przez Kołczaka. W czerwcu 1918 r. utworzono dwa białe ośrodki polityczne (nie licząc innych nominalnych, ale bez znaczenia), a to w Samarze nad Wołgą tzw. Komucz (Komitet Członków Zgromadzenia Ustawodawczego), zdominowany przez eserowców, oraz prawicowy Tymczasowy Rząd Syberyjski w Omsku; oba miasta dzieliło 1700 km. Na wspólnej naradzie w Ufie powołano (23.9.1918 r.) wprawdzie Ogólnorosyjski Rząd Tymczasowy (uznany przez Londyn), ale nie przetrwał on nawet 2 miesięcy. Niemal dokładnie w rok po przewrocie bolszewickim (17/18.11.1918 r.) przewrotu dokonała prawica polityczna. Utworzono pięcioosobowy Dyrektoriat, a na jego prośbę głową państwa został (1.12.1918 r.) i tytuł Wielkorządcy Rosji (Верховный правитель России – Wierchownyj Prawitiel Rosiji) zgodził się przyjąć Aleksander Kołczak. W ten sposób powołano dyktaturę wojskową. Kołczak przejął dotychczasową Radę Ministrów; rozprawił się brutalnie z eserowcami i koniec Komuczu to był koniec Zgromadzenia Ustawodawczego. Jak o tym była mowa, Kołczak przekazał (4.1.1920 r.) przywódcy Kozaków Zabajkalskich Siemionowowi pełnię władzy wojskowej i cywilnej na Syberii95.

Tytuł Kołczaka uznali alianci oraz biali generałowie kontrolujący inne rejony Rosji.

W Archangielsku, pod ogniem artyleryjskim sojuszników, nastąpił (2.8.1918 r.) przewrót antybolszewicki. Ukonstytuował się Tymczasowy Rząd Obwodu Północnego, z socjalistą M. Czajkowskim na czele; formalnie podporządkował się (styczeń 1919 r.) Kołczakowi. Ośrodek białych na Północy nie odgrywał większej roli politycznej ani wojskowej. Jak wiadomo, siły zbrojne Kołczaka – jak długo odnosiły sukcesy – rozwijały ofensywę w zasadzie wzdłuż kolei transsyberyjskiej, spodziewając się nawiązania kontaktu w rejonie Wiatki z siłami brytyjskimi posuwającymi się z Archangielska na południe wzdłuż rzeki Dwiny.

W wykonaniu umowy (wrzesień 1918 r.) sił monarchistycznych z dowódtwem niemieckim, w rejonie Pskowa-Dyneburga tworzono Pskowski Samodzielny Korpus Ochotniczy. Przy mediacji angielskiej, w uzgodnieniu z Wielkorządcą całej białej Rosji – Kołczakiem, powołano rząd regionalny. Wodzem naczelnym sił w rejonie północno-zachodnim został gen. Mikołaj Judenicz. Utworzona (lipiec 1919 r.) na terenie Estonii Armia Północno-Zachodnia atakowała już Piotrogród. Jednak ani Kołczak, ani Judenicz nie godzili się na uznanie niepodległości Estonii i Łotwy, a bez ich pomocy Armia Północno-Zachodnia została rozbita (listopad–grudzień 1919 r.) i przestała istnieć.

42

Sformowana nad Donem i na Północnym Kaukazie Armia Ochotnicza oraz kozacka Armia Dońska postanowiły (8.1.1919 r.) połączyć swoje siły i utworzyły Siły Zbrojne Południa Rosji [SZPR] z gen. Antonem Denikinem na czele. Najwyższa władza ustawodawcza oraz wykonawcza spoczywała w rękach Denikina. Organem doradczym była Konferencja Specjalna, która przygotowywała akty prawne, ale uzyskiwały one moc dopiero po zatwierdzeniu i podpisaniu ich przez Denikina. Obwody: doński, kubański i terecki miały swoje wojskowe rządy kozackie. Tereny z ludnością niekozacką tworzyły duże obwody, na czele każdego stał generał z pełnią uprawnień dyktatorskich, podlegający jedynie dowódcy SZPR. Mniejszymi jednostkami były gubernie z gubernatorami i powiaty z naczelnikami96. System był silnie scentralizowany z władzami wojskowymi na szczytach. Władze cywilne dysponowały policją o nazwie Straż Państwowa. Kontrwywiad cieszył się złą sławą. Na terenach SZPR funkcjonowało wyłącznie sądownictwo wojskowe, a mianowicie wojenne sądy polowe oraz wojenno-sądowe komisje przy dowódcach garnizonów. Sądy podlegały dowódcom wojskowym, zaś komisje głównemu prokuratorowi. Komisje orzekały w składzie przewodniczącego i pięciu członków, przy czym śledztwa przeprowadzał jeden z członków komisji orzekającej. Postępowanie było jednoinstancyjne, ale wyrok musiał być zatwierdzony przez dowódcę wojskowego97. Denikin zawsze podkreślał, że jedyną legalną władzą był Rząd Tymczasowy, a w konsekwencji w zasadzie utrzymywał jego ustawodawstwo, czyli wiele zasadniczych kwestii, z agrarną na czele, odraczał do rozstrzygnięcia przez Zgromadzenie Ustawodawcze oraz inne kompetentne władze po obaleniu rządów bolszewików. Głosił hasło Rosji „wielkiej, jednej, niepodzielnej”.

43

W grudniu 1919 r., po klęskach Armii Ochotniczej, dowództwo nad nią objął gen. Piotr Wrangel98 (Wrangiel). W dniu 6.1.1920 r. Denikin przejął od Kołczaka tytuł Wielkorządcy Rosji, ale wkrótce (4.4.1920 r.) Denikin ustąpił ze wszystkich stanowisk i na krążowniku angielskim wyjechał z Rosji. Stanowisko wodza SZPR objął po nim gen. Wrangel. Utrzymał Krym. Powołał nowy rząd (Senat Rządzący – Правительствующий сенат – Prawitielstwujuszczij sienat). Uznał, że przede wszystkim nie można już odkładać kwestii agrarnej oraz sprawy samostanowienia narodów. Ogłosił (25.5.1920 r.) dekret o ziemi99. Ocena dekretu do dzisiaj jest trudna, bowiem próbował nim zadowolić wszystkich, dając ziemie rolnikom. Nie ulega jednak wątpliwości, że była to reforma nader liberalna. Program narodowościowy Wrangla zakładał współdziałanie ze wszystkimi ruchami politycznymi, także z separatystami. Rozmowy z Ukraińcami z URL były pełne nieufności i warunków, a przebiegały meandrami znaczonymi sukcesami Polski wiosną 1920 r. i zwiększoną pomocą Francji oraz przebiegiem rozmów z Machno. Wrangel uznał w końcu prawo Ukrainy do niepodległości (rosyjsko-ukraińskie porozumienie podpisano w listopadzie 1920 r. w Warszawie), ale nie miało to już praktycznego znaczenia ani dla Ukraińców, ani dla Rosjan i Wrangla. Jedyną kwestią rozwiązaną była umowa (4.8.1920 r.) o wzajemnych stosunkach między rządem Wrangla a kozackimi rządami Donu, Kubania, Tereku i Astrachania, mocą której rządy kozackie otrzymały pełną autonomię100. W sierpniu 1920 r. Wrangel proklamował deklarację o przyszłym ustroju państwowym Rosji101, którą zapowiadał oswobodzoną od bolszewików Rosję jako federację opartą na dobrowolnym związku i szerokich prawach każdej sfederowanej części, Rosję demokratyczną, pełną równość ludzi, szerokie prawa polityczne, ziemię dla chłopów, poprawę sytuacji robotników, swobody gospodarcze, dotrzymanie zobowiązań międzynarodowych, spłatę długów państwa102. Więcej już wymyśleć się chyba nie dało i bardziej spóźnić też nie.

* * *

Końcowe rezultaty starć (ciężkich wojen) między narodowcami a rewolucjonistami we wszystkich bez wyjątku przypadkach były efektem rezultatu militarnego. Włączyć w to trzeba przebieg I wojny światowej, w tym ogromną rolę imperialistycznej w swojej istocie okupacji niemieckiej; nie do przecenienia jest jej znaczenie dla uratowania wówczas niepodległości krajów bałtyckich, z Finlandią na czele. Nigdzie i o niczym nie zadecydowały demokratyczne wybory.

§ 3. Konstytucja RSFRR z 1918 r.

I. Bolszewików droga do pierwszej Konstytucji

44

Postulaty przeprowadzenia wolnych i demokratycznych wyborów i powołania tą drogą konstytuanty, która uchwaliłaby demokratyczną i liberalną konstytucję, musiały być – z natury sprawy – najważniejszymi, bo też obejmującymi wszystkie najistotniejsze zagadnienia, żądaniami ustrojowymi rozmaitych sił politycznych. Między innymi tak stanowiło porozumienie z 14/15(1/2).3.1917 r. między Radą Piotrogrodzką a konstytuującym się wówczas Rządem Tymczasowym (zob. rozdział I § 1 pkt II). Rząd Tymczasowy ogłosił ordynację wyborczą o pięcioprzymiotnikowym prawie wyborczym, z prawem udziału wszystkich legalnie działających ugrupowań politycznych, społecznych i narodowościowych. Wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego przewidziane były na 25/12.11.1917 r. Bolszewicy słusznie mogli obawiać się wyników wyborów i właśnie ten fakt miał istotne znaczenie dla przyspieszenia październikowego przewrotu. Odbywające się jeszcze w warunkach swobody działania partii politycznych wybory przyniosły klęskę bolszewikom, mimo opanowania przez nich rządu: na 715 deputowanych zdobyli zaledwie 175 mandatów (24% głosów). Precyzyjnie wyniku wyborów do dzisiaj nie da się ustalić. W każdym razie najwięcej głosów uzyskali eserowcy (Socjaliści-Rewolucjoniści) – około 50%, co dawało im mandaty w liczbie 370 + 40 dla lewicowych eserowców; uzyskali więc bezwzględną większość w Zgromadzeniu. Eserowcy i mienszewicy odmawiali legalności przejęcia władzy w wyniku zamachu październikowego i zaprzeczali bolszewikom prawa tworzenia rządu. Powstała sytuacja paradoksalna: bolszewicy mieli rząd, ale nie mieli większości w parlamencie.

Zgromadzenie Ustawodawcze zebrało się na pierwszą uroczystą sesję 18/5.1.1918 r. Bolszewicy złożyli wniosek zmierzający w tym kierunku, aby Zgromadzenie samoograniczyło swoje kompetencje do zatwierdzania dekretów rządu103. Kiedy Konstytuanta odrzuciła opracowaną przez Lenina deklarację, będącą w istocie formą przekazania władzy Zgromadzenia Ustawodawczego rządowi bolszewickiemu, wówczas uzbrojone oddziały bolszewików rozpędziły Zgromadzenie, a WCKW 19.1.1918 r. przyjął napisany przez Lenina dekret o rozwiązaniu Zgromadzenia Konstytucyjnego104. W 10 dni później (28.1.1918 r.) III Zjazd Rad przekreślił idee parlamentarne, natomiast uchwalił m.in. utworzenie Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej105. W ten sposób dokonany został drugi zamach stanu bolszewików.

Po rozpędzeniu i rozwiązaniu Zgromadzenia Narodowego stało się oczywiste, że nie dokona ono legitymizacji władzy bolszewików, że trzeba szukać innego sposobu. Mogło nim być uchwalenie konstytucji, co miało być zadaniem Zgromadzenia Konstytucyjnego. Sprawa ta stanęła na III Zjeździe Rad, który nieprzypadkowo rozpoczął obrady kilka dni później (23.1.1918 r.). Zjazd Rad wystąpił w roli suwerennego organu konstytutywnego, a sankcjonując politykę rządu i wydane przezeń dekrety, tym samym zaakceptował rozpędzenie Konstytuanty.

W czasie obrad III Zjazdu Rad przyjęto dwa dokumenty. Były to:

45

1) Deklaracja praw ludu pracującego i wyzyskiwanego (25.1.1918 r.). Kilkanaście dni wcześniej została ona przyjęta przez WCKW, ale jeszcze wcześniej (18.1.1918 r.) odrzuciło ją Zgromadzenie Ustawodawcze;

2) dekret WCKW (28.1.1918 r.) O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej106.

Pierwszy z dokumentów – Deklaracja – ogłaszał, że państwo jest republiką rad delegatów robotniczych, żołnierskich i chłopskich. „Cała władza” centralna i lokalna – głosiła Deklaracja – należy do rad, czym powtarzała ogólne sformułowanie jednego z pierwszych dekretów po zamachu listopadowym. Wprowadzała dyktaturę proletariatu, wykluczając innych od udziału we władzy. „Dla wyzyskiwaczy nie ma miejsca w żadnym organie władzy. Władza powinna należeć całkowicie i wyłącznie do mas pracujących”. Pojęcie proletariatu nie zostało sprecyzowane inaczej jak tylko jako dialektyczne przeciwstawienie burżuazji107. Niejasna konstrukcja dyktatury proletariatu jednak na plan pierwszy konsekwentnie wysuwała proletariat miejski108, dalej wiejski i do tego dodawano wspierające najbiedniejsze włościaństwo. Bolszewicy nie darzyli chłopów zaufaniem i mieli ku temu powody, ale nie można było ich pominąć. Dyktatura proletariatu to zupełna nowość w porównaniu do wszystkich dotychczasowych ustrojów państwowych w dziejach świata.

Deklaracja określała państwo jako federację republik narodowych, co znów było fikcją, bo kraj przed 30.12.1922 r. absolutnie nie był federacją. Od Marksa poczynając, komuniści byli nieprzychylnie ustosunkowani do form federalnych i skłaniali się ku unitarnym formom republiki proletariackiej109, ale rewolucja bolszewicka tylko zaostrzyła konflikty narodowościowe w Rosji. Zadeklarowano więc federację, co było jedną z wielu fikcji totalitaryzmu bolszewickiego.

Republika Rosyjska jako główne swoje zadanie stawiała: likwidację wyzysku człowieka przez człowieka, likwidację podziału społeczeństwa na klasy, zniszczenie wyzyskiwaczy, socjalistyczną organizację społeczeństwa, zwycięstwo socjalizmu we wszystkich krajach. Konstytucja na plan pierwszy wysuwała swój negatywny stosunek do wrogiego obozu i chęć zniszczenia go, na drugim planie znajdowała się własna ideologia. Nie program-idea, ale walka z wrogim obozem znalazły poczesne miejsce w pierwszej bolszewickiej ustawie zasadniczej. Internacjonalistyczny charakter ideologii komunistycznej i „niezłomne postanowienie wyrwania ludzkości ze szponów kapitału finansowego i imperializmu” oraz zerwania z „cywilizacją burżuazyjną” podkreślano bardzo mocno.

W ten sposób Deklaracja postawiła liczne cele, do jakich państwo radzieckie ma zmierzać, przy czym silnie zaakcentowany został klasowy charakter nowego ustroju, jak też programowy zamiar ekspansji rewolucji; zabrakło natomiast praw człowieka. Treści te były tym ważniejsze, że wkrótce Deklaracja stała się częścią pierwszej konstytucji radzieckiej.

46

Zjazd Rad postanawiał w Deklaracji „dla urzeczywistnienia socjalizacji ziemi” likwidację prywatnej własności ziemi, wnętrza ziemi, lasów, wód. Deklaracja proklamowała je własnością ogólnonarodową. Kilkanaście dni później (9.2.1918 r.) szczegółowe przepisy w tej materii ustanowione zostały dekretem WCKW110. Deklaracja ogłaszała upaństwowienie banków. Zapowiadając przejęcie na własność państwa fabryk, zakładów, kopalń, kolei itp., jako „pierwszy krok” ku temu Deklaracja potwierdzała zasadę kontroli robotniczej nad tymi zakładami, wprowadzoną dekretem WCKW zaraz po przewrocie listopadowym111. Ogłoszono uzbrojenie pracujących i stworzenie Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej, w której to sprawie RKL wydała 3 dni później (28.1.1918 r.) odrębny dekret112. Deklaracja wprowadzała obowiązek pracy, recypowany następnie zarówno w Konstytucji RSFRR z 1918 r., jak i w Kodeksie pracy.

Wyrażany jest pogląd, że Deklaracja była czymś w rodzaju małej Konstytucji113. Jest tu jakaś próba nawiązania do Deklaracji praw człowieka i obywatela114, która zapoczątkowała francuską rewolucję. Jednak tytuł Deklaracji rosyjskiej z 1918 r. był jaskrawo sprzeczny z jej treścią – Deklaracja nie służyła prawom ludu. Kształtowanie praw i obowiązków wspierało się na ideologii dyktatury proletariatu.

Drugi z dokumentów – dekret O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej – w istocie potwierdzał stan dotychczasowy w zakresie organizacji władz, tzn. istnienie trzech centralnych instytucji mających władzę ustawodawczą. Były to:

1) Zjazd Rad,

2) Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy (WCKW),

3) Rada Komisarzy Ludowych (RKL).

Rada Komisarzy Ludowych została w tym dokumencie uzależniona od Zjazdu Rad oraz WCKW w ten sposób, że miała być wybierana, jak też mogła być w całości lub części zmieniana zarówno przez Zjazd Rad, jak i WCKW.

Dekret O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej zapowiadał przygotowanie konstytucji według zasad w nim ustanowionych, a powierzał to zadanie WCKW. Projekt ustawy zasadniczej miał być przedłożony na najbliższym Zjeździe Rad.

Te dwa dokumenty określiły zasady i ramy ustroju państwa radzieckiego, co znalazło następnie pełne odbicie w tekście Konstytucji. Przemawiając na zamknięcie Zjazdu, Lenin mówił m.in.: „Zjazd ten, ugruntowując organizację nowej władzy państwowej, stworzonej przez rewolucję listopadową, wytknął dla całego świata, dla pracujących wszystkich krajów wiechy nadchodzącego budownictwa socjalistycznego. (…) teraz ostatecznie został uznany nowy ustrój państwowy socjalistycznej republiki sowieckiej. Teraz my na oczyszczonej od historycznego śmiecia drodze będziemy budować potężny, świetlany gmach socjalistycznego społeczeństwa; powstaje nowy, niewidziany w historii typ władzy państwowej, powołanej przez wolę rewolucji do oczyszczenia ziemi od wszelkiego wyzysku, gwałtu i niewoli”115.

47

Dyktatura proletariatu pozwalała na odrzucenie normatywnego porządku prawnego. Jeden z wybitniejszych ówczesnych radzieckich teoretyków prawa, M. Reisner116, komentując Deklarację, pisał: „Państwo bowiem proletariackie wysunęło na plan pierwszy nie regułę prawną, lecz politykę z jej twórczym pędem naprzód, świadomym opanowywaniem życia i tworzeniem nowych form społecznych”117. Ów polityczny pęd i osiąganie celów zamiast zachowania porządku prawnego był typowy dla systemów totalitarnych; tkwił w tym głęboki nihilizm prawny118. W ten sposób Deklaracja odrzuciła ideę państwa prawnego.

Nasuwa się pytanie, czy Deklaracja była aktem prawnym. Sama jej nazwa sugeruje odpowiedź przeczącą, a treść dokumentu ma charakter w przeważającej części ideologiczno-polityczny, chociaż obok są przepisy o charakterze normatywnym. Te ostatnie, dość liczne, były uprzednio albo następnie umieszczane w odrębnych dekretach, ale to chyba tylko w celu ich szczegółowego rozwinięcia. Nie wolno zapominać, że jeszcze dość długo potem akty władzy radzieckiej powszechnie zawierały wiele nienormatywnych sformułowań ideologicznych, m.in. w celu wychowywania społeczeństwa.

48

Tymczasem w Rosji panowała anarchia i wojna domowa. Jeszcze niedawno Lenin głosił, że nowy ustrój obędzie się bez wojska i policji (któż miałby mu zagrażać, skoro wszyscy w nim będą szczęśliwi, a cały lud będzie uzbrojony), ale szybko okazało się, że tylko wojsko i policja polityczna (Czeka), realizująca terror, mogą uratować nową władzę. Na froncie I wojny światowej zerwane separatystyczne rokowania z Niemcami skutkowały w lutym 1918 r. ofensywą niemiecką, zagrażającą bytowi Republiki Radzieckiej. W efekcie 3.3.1918 r. rząd radziecki pod naciskiem Lenina podpisał upokarzający traktat pokojowy w Brześciu (zob. rozdział I § 1 pkt III). Podważyło to tak bardzo autorytet rządu nawet we własnych szeregach, że ratyfikacja traktatu była niepewna. W obawie nowej ofensywy niemieckiej i zajęcia Piotrogrodu119 rząd pospiesznie przeniósł stolicę do starej stolicy z czasów przed Piotrem I – Moskwy (16.3.1918 r.). Traktat ratyfikowano (chociaż „wyły ze wściekłości rekiny imperializmu”120), ale lewicowi eserowcy na znak protestu odwołali swoich przedstawicieli z Rady Komisarzy Ludowych (ale nie z rad w terenie). W maju i czerwcu 1918 r. odbywały się wybory do rad, które wypadły niekorzystnie dla bolszewików121.

W takiej sytuacji przystąpiono do przygotowania tekstu Konstytucji, a właściwie kontynuowano prace rozpoczęte na III Zjeździe Rad. Na IV Zjeździe (1.4.1918 r.) WCKW powołał komisję konstytucyjną (przedstawiciele partii oraz niektórzy ludowi komisarze122) pod przewodnictwem szefa WCKW J.M. Swierdłowa123, która po kilkukrotnym uzupełnieniu swojego składu i reorganizacjach wewnętrznych (podział na podkomisje), przy licznych sporach i nawet skrajnych rozbieżnościach, rozpatrywała zgłoszone wnioski. Należy pamiętać, że były to jeszcze ostatnie dni wielopartyjności w Rosji, a stąd rozbieżności zdań. Między innymi prawnik Reisner wystąpił z koncepcją, że w państwie socjalistycznym nie może być „prawa jednostki” (tj. prawa osobistego, należącego się osobie – „индивидуального права”, т.е. права личности [indywidualnego prawa, tj. prawa licznosti]), lecz mogą istnieć jedynie prawa kolektywne124. Lenin włączył się do prac 3.7.1918 r.; wówczas specjalna komisja KC partii rozpatrzyła projekt przygotowany przez komisję WCKW oraz projekt ludowego komisariatu sprawiedliwości i zaakceptowano projekt WCKW z poprawką Lenina125. Postanowiono włączyć do Konstytucji przyjętą w styczniu 1918 r. przez III Zjazd Rad Deklarację Praw Ludu Pracującego i Wyzyskiwanego. Projekt został przedłożony do zatwierdzenia V Zjazdowi Rad.

Otwarty 4.7.1918 r. V Zjazd Rad zaczął się burzliwie, ostrą krytyką rządu przeprowadzoną przez silną (352 mandaty na ogólną liczbę 1132 delegatów) frakcję lewicowych eserowców. Atak na Zjeździe skoordynowany był z zaplanowanym na 6.7.1918 r. początkiem kierowanej przez lewicowych eserowców antybolszewickiej rewolty. Sygnałem do niej było zabójstwo ambasadora Niemiec w Moskwie – hrabiego W. von Mirbacha. Po nieudanym przewrocie, zdecydowanie zdławionym i zakończonym represjami realizowanymi przez Czekę – F. Dzierżyńskiego, cała frakcja lewicowych eserowców na Zjeździe została aresztowana, zaś członkowie tej partii usunięci ze wszystkich rad wszelkiego szczebla. Już wcześniej (14.6.1918 r.) z rad usunięto prawicowych eserowców oraz mienszewików („lokaje imperialistów”, „psy łańcuchowe imperializmu”126). W ten sposób w praktyce stworzone zostały podstawy późniejszego monopolu partii bolszewickiej.

II. Podstawowe założenia Konstytucji RSFRR z 1918 r.

(…) nie jest ona wymysłem jakiejś komisji, nie jest tworem prawników, nie jest skopiowana z innych konstytucji. Nie było na świecie takich konstytucji jak nasza. Zapisane jest w niej doświadczenie walki i organizacji mas proletariackich przeciwko wyzyskiwaczom zarówno wewnątrz kraju, jak i na całym świecie.

Lenin

49

Wstrząs wywołany wydarzeniami 6–7.7.1918 r. (eserowska próba przewrotu) był bardzo silny127. W tych warunkach Konstytucja RSFRR została przyjęta na V Zjeździe Rad 10.7.1918 r. Źródła komunistyczne podają, że Konstytucję przyjęto jednomyślnie128, co jest jednak mało prawdopodobne wobec wcześniejszych, jakże ostrych kontrowersji. „Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki kurs” uchwalenie Konstytucji odnotowuje w jednym lakonicznym zdaniu129 i więcej do niej nie wraca. W ogóle nie wspomina o niej Nadieżda Krupska130 w swoich wspomnieniach131.

Konstytucja weszła w życie niezwłocznie po jej uchwaleniu i została opublikowana 19.7.1918 r.132. Jak łatwo zauważyć, tworzono ją w istocie na raty, a w ostatnim etapie dość pospiesznie, po części wobec puczu lewicowych eserowców. „Konstytucja radziecka nie była pisana według jakiegoś planu, nie układano jej w gabinetach, nie była narzucona masom pracującym przez prawników burżuazyjnych. Nie, Konstytucja ta wyrastała z przebiegu rozwoju walki klasowej, w miarę dojrzewania przeciwieństw klasowych” (Lenin)133. Rzeczywiście, projekt Konstytucji przygotowywany był poza ówczesnymi ośrodkami myśli prawniczej i sama Konstytucja nie spotkała się tam z przychylnością, a jej założenia wywoływały niekiedy niechęć. Stanowiła zamknięcie pierwszego etapu formowania się podstaw ustrojowych władzy bolszewików: w znacznym stopniu nawiązywała do aktów rangi konstytucyjnej wydanych od październikowego przewrotu. Była to konstytucja okresu „legalnego nihilizmu” prawnego134.

Ustawa zasadnicza składała się z preambuły i 90 artykułów ułożonych w 6 części. Używano zamiennie nazw „konstytucja” oraz „ustawa zasadnicza” (основной закон). Konstytucja nazwała państwo socjalistyczną republiką: Rosyjską Socjalistyczną Federacyjną Republiką Rad. Przyjęto taką nazwę państwa, mimo że socjalizm otwarcie deklarowano dopiero jako cel przyszły. Ponoć Lenin wyjaśnił, że określenie „socjalistyczna” oznacza determinację przejścia do socjalizmu, a nie już istniejący ustrój135.

Deklaracja Praw Ludu Pracującego i Wyzyskiwanego weszła do Konstytucji jako jej część pierwsza. Natomiast część druga nosiła tytuł Ogólne zasady Konstytucji… (Общие положение…). Faktycznie ogólne zasady konstytucji, a więc ustroju radzieckiego, znajdowały się w obu częściach dokumentu. Deklaracja ogłaszała państwo republiką rad delegatów robotniczych, żołnierskich i chłopskich; „cała władza” centralna i lokalna – jak głosiła – należy do rad136. „Najważniejsze w Konstytucji jest to, że władza radziecka ostatecznie odgradza się od burżuazji, odsunąwszy ją od udziału w budownictwie państwowym” – stwierdził Lenin137. Konstytucja wprowadzała dyktaturę proletariatu, wykluczając innych od udziału we władzy. W odniesieniu do treści dyktatury proletariatu bolszewiccy przywódcy – Trocki, Kamieniew, Bucharin – mimo rozbieżności poglądów na innych polach, zgodnie akcentowali łamanie oporu wyzyskiwaczy i umocnienie panowania klasy robotniczej138. Państwo dyktatury proletariatu zawsze traktowano jako szczególną formę walki klasowej139.

50

W części drugiej Konstytucji ponownie, silnie zaakcentowano cel, do którego Republika Radziecka miała zdążać: „Podstawowe zadanie obliczonej na obecną chwilę przejściową Konstytucji Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad polega na ustanowieniu dyktatury proletariatu miejskiego i wiejskiego i najbiedniejszego włościaństwa w formie silnej Wszechrosyjskiej władzy Rad w celu zupełnego zgniecenia burżuazji, zniweczenia wyzysku człowieka i wprowadzenia socjalizmu, przy którym nie będzie ani podziału na klasy, ani władzy państwowej” (art. 9)140. Jak wspomniano, Konstytucja nazwała państwo „socjalistyczną” republiką, czyniąc to na wyrost, bo socjalizm oficjalnie proklamowano jako cel. W aspekcie gospodarczym droga do osiągnięcia tego celu prowadziła – w koncepcji Lenina – przez kapitalizm państwowy, przez decydującą rolę państwa w życiu gospodarczym. „Zezwalamy na kapitalizm tylko państwowy, państwo zaś to my”141. Panowała tu pełna harmonia z głównym wskazaniem Manifestu komunistycznego o konieczności likwidacji własności prywatnej142. Konstytucja w specjalnym przepisie akcentowała „wywłaszczanie burżuazji” w dobie dyktatury, realizowane w drodze polityki finansowej państwa, „nie zatrzymując się przed targnięciem na prawo własności prywatnej” (art. 79).

W nauce radzieckiej wyrażono pogląd, że w tekście Konstytucji z 1918 r. nie dość mocno sformułowano zasadę dyktatury proletariatu, ale w miejsce sformułowań – Konstytucja przeniknięta jest duchem dyktatury proletariatu143. Należy się z tym zgodzić. Uzasadnienie dla dyktatury proletariatu było ideologiczno-filozoficzne i tkwiło w dogmacie o dialektycznym i nieuchronnym zdążaniu ludzkości ku ustrojowi komunistycznemu.

Konstrukcja dyktatury proletariatu na plan pierwszy niezmiennie wysuwała proletariat miejski, dalej wiejski i do tego dodawano wspierające najbiedniejsze włościaństwo. Bolszewicy nie darzyli chłopów zaufaniem i mieli ku temu powody, ale nie można było pominąć ich roli – rolnicy stanowili 3/4 ludności Rosji. W niektórych miejscach Konstytucja mówiła jednak o interesach jedynie klasy robotniczej (рабочего класса – raboczego kłasa; np. art. 23). Bolszewicy masy włościańskie dzielili na trzy grupy: „kułaków”, czyli bogatych chłopów, „sieriedniaków” oraz „biedniaków”. Proletariat przemysłowy miał odgrywać rolę przodującą w koncepcjach filozoficznych marksistów, ale w Konstytucji z 1918 r. było to wyciszane.

Dyktatura proletariatu realizowała się również w odrzuceniu zasady równości obywateli radzieckich. Trzeba przyznać, że tkwiła w tym logika wyznawanej aksjologii prawa: jeżeli wartością dla prawa był interes proletariatu, to takie prawo nie gwarantowało równości. Kauczukowaty przepis, pozwalający na rozszerzającą interpretację, zawierał art. 23 Konstytucji – na jego podstawie można było pozbawić człowieka każdego prawa, jeżeli decydent uznał, iż wykorzystywane jest ze szkodą dla rewolucji.

W odniesieniu do praw wyborczych ustawa zasadnicza uzależniała posiadanie praw wyborczych od wykonywania pracy, która była przecież obowiązkowa. Ponadto Konstytucja enumeratywnie wymieniała osoby pozbawione praw wyborczych – „liszeńców”144: byli to pracujący na własny rachunek, duchowni, niektórzy dawni funkcjonariusze carscy, także ubezwłasnowolnieni oraz skazani wyrokiem sądowym za niektóre przestępstwa. W polemice z Kautskym145 Lenin akcentował, że pozbawienie praw wyborczych burżuazji nie stanowi niezbędnej cechy dyktatury proletariatu, lecz ta „składowa część dyktatury” przyszła bez planu, „sama przez się” i że on – Lenin – w napisanym tuż przed przewrotem październikowym „Państwie i rewolucji” nie napisał ani słowa o ograniczeniu prawa wyborczego, ale „czy dyktatura proletariatu jest możliwa bez naruszenia demokracji w stosunku do klasy wyzyskiwaczy?”146 – zadawał retoryczne pytanie w toku polemiki z Kautskym.

51

Wybory nie były więc powszechne. „Nasza Proletariacka i chłopska Konstytucja Radziecka odrzuca precz obłudę formalnej równości. (…) Gdy mowa o obaleniu burżuazji, jedynie zdrajcy lub idioci mogą domagać się formalnego równouprawnienia burżuazji”147 – pisał wódz rewolucji.

Wśród posiadających prawa wyborcze również nie można było mówić o równości. Wybory do zjazdu rad skonstruowano w taki sposób, że były one nierówne, z wyraźnym uprzywilejowaniem proletariatu miejskiego (art. 25 i 53 Konstytucji). Głosowanie w rzeczywistości przebiegało jawnie (art. 66: „zgodnie z ustalonymi zwyczajami”) i w obecności przedstawiciela miejscowej rady; wątpliwości w tym przedmiocie usunęły decyzje niższej rangi. Kolejną cechą charakterystyczną wyborów radzieckich była ich pośredniość. Jedynie wybory do rad najniższego szczebla były bezpośrednie, zaś wszystkie inne skonstruowane były jako wieloszczeblowe wybory pośrednie. O proporcjonalności prawa wyborczego mowy być nie może, bo nie istniały konkurujące ze sobą listy partyjne.

W ten sposób radzieckie wybory od początku nawet teoretycznie nie realizowały żadnego z demokratycznych przymiotników wyborczych: nie były ani powszechne, ani równe, ani proporcjonalne, ani bezpośrednie, ani też głosowanie nie było tajne. W dodatku w praktyce wybory do rad na szczeblach najniższych były fikcją i głosowanie odbywało się faktycznie bez możliwości wyboru, pod dyktando funkcjonariuszy partyjnych, zaś podawane wyniki (najczęściej 99,99% za) były zupełnie niekontrolowaną manipulacją władzy. Takie „wybory” w ogóle nie zasługują na miano wyborów.

52

Konstytucja deklarowała na papierze „wszystkim pracującym” (a więc znów nierówność) takie prawa, jak: wolność przekonań, zniesienie „zależności prasy od kapitału” (ale nie wolność prasy148), wolność zgromadzania się, zawiązywania stowarzyszeń, rzeczywisty dostęp do wiedzy (art. 14–17). „W celu zapewnienia pracującym rzeczywistej wolności sumienia”, Konstytucja ogłaszała rozdział Kościoła (Cerkwi) od państwa i rozdział szkoły od Kościoła (art. 13), co zresztą wcześniej było uregulowane dekretem RKL149.

Realizując wskazania Manifestu komunistycznego150, w art. 3 Konstytucji ustanowiono: „wprowadza się powszechny obowiązek pracy”, zaś w art. 18: „Rosyjska Socjalistyczna Republika Radziecka uznaje pracę za obowiązek wszystkich obywateli Republiki i proklamuje hasło «Kto nie pracuje, ten nie je»” [Кто не работает, тот не ест – Kto nie rabotajet tot nie jest]. Wprowadzono obowiązek wojskowy, ale: „Zaszczytne prawo bronienia rewolucji z orężem w ręku nadaje się tylko pracującym; na żywioły zaś nie pracujące nakłada się obowiązek pełnienia innych świadczeń wojennych” (art. 19). Przy silnym realizowaniu nierówności klasowej deklarowano równość obywateli niezależnie od ich przynależności narodowej i rasowej (art. 22), a także internacjonalistyczną pomoc cudzoziemcom na terenie Rosji, jeżeli należą do pracujących, m.in. prawo azylu.

System prawny radziecki lat 20. nie przeprowadzał rozróżnienia między ustawą zasadniczą a zwykłą, nie było specjalnego trybu zmiany Konstytucji. „Ustawy sowieckie są tylko technicznymi instrukcjami, z których rzeczywiście obowiązują tylko najbardziej ogólne postanowienia” – stwierdzał Stuczka151. Ustawy, Konstytucji nie wyłączając, zmieniane były z zupełnie dowolny sposób i przez rozmaite organy, w tym najzupełniej do tego niepowołane. Nihilizm prawny i w tym miejscu dawał o sobie znać. Nie było też obowiązku publikacji ustaw. Nie istniało wówczas formalne – ze wszystkimi konsekwencjami – rozróżnienie między ustawami, aktami administracyjnymi i wyrokami sądowymi.

Konstytuowano system federacyjny, co już wcześniej znalazło się w dekrecie WCKW (28.1.1918 r.) O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej152. Papierowa deklaracja Konstytucji stwierdzała, że „robotnicy i chłopi” na własnym zjeździe mogą podjąć decyzję o pozostawaniu lub wyjściu z federacji (art. 8). W praktyce Armia Czerwona wraz z Czeką swoimi metodami „nakłaniały” do pozostawania w związku.

Dopiero w dalszych częściach ustawy zasadniczej określono strukturę władzy radzieckiej. Potwierdzono stan dotychczasowy, tzn. trzy instytucje ustawodawcze:

53

1) Zjazd Rad (pełna nazwa: Wszechrosyjski Zjazd Rad Robotników, Chłopów, Delegatów Armii Czerwonej i Kozackich) – określono go jako „władzę najwyższą” (верховная власть – wierchownaja włast’), wybieraną; miał być zwoływany nie rzadziej niż dwa razy do roku przez wyłaniany z jego grona WCKW; liczba członków zjazdu nie została określona. Długość sesji nie została oznaczona, a trwały one zwykle od kilku do kilkunastu dni.

Wyłączne kompetencje Zjazdu Rad zostały określone wąsko i nieco enigmatycznie: „zmiana zasadniczych podstaw konstytucji” oraz ratyfikacja traktatów pokoju. Niewyłącznie, bo wspólnie z WCKW, kompetencje te jednak były ogromne, o czym niżej;

54

2) Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Rad153. W pierwotnym tekście Konstytucji nie zaistniało, ale w grudniu 1919 r. zostało powołane przez Zjazd Rad prezydium WCKW.

Zjazd Rad wybierał WCKW w liczbie do 200 osób (art. 28). Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy był „całkowicie odpowiedzialny” przed Zjazdem, ale nie było żadnej konkretyzacji co do rodzaju odpowiedzialności, jej form, procedury.

Konstytucja stanowiła, że „władza najwyższa” między Zjazdami należała do WCKW (art. 12), a w innym miejscu określała, że WCKW jest najwyższym (высшим – wysszim) organem ustawodawczym, zarządzającym i kontrolującym (art. 31).

Kompetencje wspólne Zjazdu Rad oraz WCKW w zakresie ustawodawstwa oraz władzy wykonawczej były niemal nieograniczone: zmiana Konstytucji, zmiany zewnętrznych granic państwa oraz zmiany granic republik wchodzących w skład RSFRR, przyjmowanie do RSFRR nowych państw-członków oraz uznawanie prawa występowania z federacji, stosunki z obcymi państwami, wypowiedzenie wojny i zawarcie pokoju, podział administracyjny kraju, podatki ogólnopaństwowe, ogólnopaństwowe ustawodawstwo cywilne, karne oraz w zakresie organizacji wymiaru sprawiedliwości, zatwierdzanie budżetu i inne (art. 49). Ponadto sam WCKW wydawał dekrety i rozporządzenia, zatwierdzał dekrety RKL, nadawał ogólny kierunek prac rządu „i wszystkich organów władzy rad” (art. 32). Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy zwoływał Zjazdy Rad, ale Konstytucja nie przewidywała ani sankcji, ani innej ścieżki, jeśli WCKW nie wywiązywałby się z obowiązku zwoływania Zjazdów. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy był w istocie ważniejszy aniżeli Zjazd Rad.

Tworzył Radę Komisarzy Ludowych (RKL), w tym jej strukturę (art. 35);

55

3) Rada Komisarzy Ludowych powoływana była przez WCKW. Faktycznie RKL stanowiła najważniejszy – poza partią komunistyczną – ośrodek władzy.

W skład RKL wchodzili komisarze ludowi, czyli – w terminologii europejskiej – ministrowie. Zakres kompetencji komisarzy ludowych był szeroki – byli organami jednoosobowymi, stali na czele urzędu nazwanego komisariatem ludowym.

Nazwy „komisarz ludowy” oraz „Rada Komisarzy Ludowych”, zamiast ministrów i rady ministrów, wymyślił i zaproponował zaraz po listopadowym zamachu stanu Trocki, który uważał, iż nie wypada, by rząd proletariacki nazywał się tak samo jak burżuazyjny154. Warto zauważyć, że pierwszy rząd bolszewików nazwał się Tymczasową Radą Komisarzy Ludowych, co zarówno podkreślało jego tymczasowość, jak też wskazywało na kontynuację obalonego Rządu Tymczasowego Kiereńskiego. Dopiero wraz z rozpędzeniem Zgromadzenia Ustawodawczego dokonano zmiany (31/18.1.1918 r.) przez usunięcie przymiotnika tymczasowości rządu155.

Przy komisarzach ludowych istniały kolegia, które miały ograniczone uprawnienia, hamujące względem jednoosobowych decyzji komisarzy (art. 44–45). Komisarzy i komisariatów ludowych Konstytucja ustanawiała osiemnaście156. Ustawa zasadnicza mówiła, że komisarze ludowi i kolegia ponoszą „całkowitą odpowiedzialność” przed RKL oraz WCKW (art. 47), natomiast RKL (scil.: jako całość) ponosi „całkowitą odpowiedzialność” przed Zjazdem Rad oraz WCKW (art. 46). Podobnie jak w przypadku odpowiedzialności WCKW przed Zjazdem, również i w tych przypadkach nie było żadnej konkretyzacji co do rodzaju odpowiedzialności, jej form, procedury. Konstytucja nie ustanawiała też żadnych organów dla rozstrzygania sporów kompetencyjnych, żadnych specjalnych trybunałów orzekających w przypadku naruszenia prawa podczas urzędowania itp.

Jak o tym była mowa (rozdział 1 § 1 pkt III), w pierwszym rządzie bolszewików utworzony został resort – Komisariat do Spraw Narodowości (Народный Комиссариат по Делам Национальностей, skrót: Наркомнац – Narkomnac), a tekę komisarza powierzono Stalinowi. Komisariat miał w swojej strukturze oddziały do spraw określonych narodów: pierwszym takim oddziałem był polski, zorganizowany już w listopadzie 1917 r.; wkrótce litewski, łotewski; ukraiński i estoński (maj 1918 r.); później powołano m.in. czechosłowacki, południowo-słowiański, tatarski, baszkirski, kazachski, muzułmański, niemiecki-nadwołżański i inne157. Do kompetencji Komisariatu należało przygotowywanie decyzji o ustanawianiu lub likwidowaniu republik i obwodów autonomicznych i struktur ich organów „Komisariat podjął starą politykę rusyfikacji” prowadzoną z Moskwy158. Szczególnie aktywną rolę odgrywał w latach wojny domowej i imperialnego pochodu czerwonej Rosji w kierunku odbudowy wielonarodowościowego imperium. Od maja 1920 r. Komisariat miał swojego przedstawiciela w każdej republice, a republiki sowieckie wysyłały w skład Komisariatu swoich przedstawicieli; ci zaś wraz z kierownikami oddziałów Narkomnacu utworzyli organ pod nazwą Rady Narodowości. W ten sposób, a także stopniowo rozszerzając kompetencje Komisariatu, Stalin powoli utworzył rodzaj nieformalnego rządu federacyjnego obwodów i republik autonomicznych RSFRR159. Oficjalnym zadaniem Komisariatu było przysposobienie republik i obwodów autonomicznych do wejścia w struktury RSFRR, ale Komisariat ingerował także w rozmaite sprawy resortów republik, co wywoływało napięcia. Po wprowadzeniu w życie konstytucji z 1924 r. Narkomnac został zlikwidowany, ponieważ zastąpiła go reprezentująca republiki i okręgi autonomiczne Rada Narodowości (rozdział 1 § 2 pkt II).

56

Zjazd Rad, WCKW oraz RKL wszystkie wyposażone były w kompetencje zarówno ustawodawcze, jak i wykonawcze oraz kontrolne, co stanowiło programowe przeciwstawienie się regule podziału władz, a nawet programowo odrzucono zasadę ścisłego podziału kompetencji. Taka była też praktyka160; panował pełny chaos ustawodawczy.

Konstytucja nie określiła, kto sprawuje funkcję głowy państwa.

Całkowicie pominięte w niej zostały struktury oraz wszelkie inne zagadnienia organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, mimo że ludowy komisarz sprawiedliwości wchodził w skład RKL. „Sąd nie powinien wyrzec się stosowania terroru; obiecywanie tego byłoby oszukiwaniem siebie lub oszukiwaniem innych – powinien natomiast uzasadnić i zalegalizować go pryncypialnie, jasno, bez fałszu i bez upiększania”161. Rola wymiaru sprawiedliwości była inna, niż jesteśmy do tego przyzwyczajeni. Nie obowiązywała więc ani zasada niezawisłości sędziowskiej, ani niezależności sądów. Nie było istotnych różnic między ustawą, aktem administracyjnym a wyrokiem sądowym, co było logiczną konsekwencją traktowania sądów jako wyodrębnionych organów administracji państwowej162.

57

Kompetencje jeszcze wielu innych instytucji w ogóle nie zostały w Konstytucji ujęte, np. Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej, a przede wszystkim Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czeki), pracującej pod przywództwem F. Dzierżyńskiego (zob. rozdział IV § 4) i realizującej terror. Terror zaś był nieodłączną cechą systemu totalitarnego, wbudowany był w jego istotę163. Specjalne służby bezpieczeństwa, w tym wypadku Czerezwyczajka, należały do najważniejszych organów państwa totalitarnego, a nawet można stwierdzić, że były dokładnie na pierwszym miejscu w jego systemie aparatu władzy. W owych latach wojny domowej to właśnie Czeka Dzierżyńskiego – jak się na ogół uważa – realizując drastyczny terror, położyła główne zasługi w uratowaniu władzy dla bolszewików. Nieobecność Czeki w Konstytucji radzieckiej stanowi jeden z elementów zakłamania systemu. Nieobecna w konstytucji była także Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona, tworzona od 15.1.1918 r.164. W 1921 r. utworzono Komisję Planowania (Gospłan), w 1953 r. przekształconą w Komitet Planowania165.

Organy centralne i lokalne w schemacie przedstawiały się następująco166:

Organy stanowiące

Organy zarządzające

Organy operacyjno-wykonawcze

Wszechrosyjski zjazd rad delegatów

Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy Zjazdu

Wydziały przy Centralnym Komitecie Wykonawczym,

Rada Komisarzy Ludowych, komisarze ludowi,

aparat komisariatów

Gubernialne zjazdy rad delegatów

Komitety wykonawcze zjazdów gubernialnych

Wydziały przy gubernialnych komitetach wykonawczych

Powiatowe zjazdy rad delegatów

Komitety wykonawcze zjazdów powiatowych

Wydziały przy powiatowych komitetach wykonawczych

Gminne zjazdy rad delegatów

Komitety wykonawcze zjazdów gminnych

Wydziały przy komitetach wykonawczym zjazdów gminnych

Zebrania rad miejskich lub wiejskich

Komitety wykonawcze rad miejskich lub wiejskich

Wydziały przy komitetach wykonawczych rad miejskich lub wiejskich

58

System rad był ściśle hierarchiczny. Wybory bezpośrednie przeprowadzano tylko do organów najniższego szczebla. System zakładał rezygnację z zasady równości prawa wyborczego – radni z miast reprezentowali mniejsze grupy wyborców aniżeli radni ze wsi. Ponadto z samej swojej istoty rady były wyłącznie reprezentacją pracujących z wykluczeniem uprzywilejowanych167.

Artykuł 61 Konstytucji stanowił, że do zakresu działania lokalnych rad wszystkich szczebli należało przede wszystkim „wcielanie w życie wszystkich uchwał odpowiednich nadrzędnych organów władzy radzieckiej”. Inne uprawnienia zakreślone były nader skromnie. Nazywało się to uregulowaniem na zasadzie centralizmu demokratycznego.

Hierarchiczna struktura rad pozwalała na realizację zasady centralizmu demokratycznego. Zasada ta po raz pierwszy została sformułowana osobiście przez Lenina168, a oficjalnie znalazła się w statucie partii bolszewickiej w sierpniu 1917 r. Istota centralizmu demokratycznego polegała na jednolitym scentralizowanym kierownictwie, przejawiającym się w bezwarunkowej mocy obowiązującej decyzji wyższej instancji, w surowej dyscyplinie, w obowiązku składania sprawozdań instancjom nadrzędnym, przy jednoczesnym papierowym deklarowaniu demokracji i inicjatywy w organach niższych169, co było fikcją. Centralizm demokratyczny w istocie był zaprzeczeniem jakiegokolwiek demokratyzmu, zaprzeczeniem samorządu.

Przyjęte w Konstytucji godło to wizerunek złotego sierpa i młota, umieszczonych w promieniach słońca na czerwonym tle, skrzyżowanych, rękojeściami w dół, z wieńcami kłosów dookoła i z napisami: „Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka” oraz „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się” (art. 89).

Konstytucja mimo wszystko próbowała systematyzować hierarchię aktów prawnych oraz zależności między organami państwowymi. W praktyce efektów jednak nie będzie. Jak wzmiankowano, w systemie radzieckim nie było formalnej różnicy między ustawą zwykłą a konstytucyjną. Nie ustanowiono wymogu publikowania ustaw.

W ustawie zasadniczej z 1918 r. klasy pracujące ukonstytuowane zostały jako klasy panujące, ale nie wolno zapominać, że tak było tylko w teorii, zaś faktycznie panowanie należało do partii komunistycznej, a nawet jeszcze węziej: do scentralizowanego aparatu partyjnego, o czym w Konstytucji nie było nawet wzmianki.

59

Podobnie jak pominięcie w Konstytucji Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym (Czeki), jeszcze dalej idącym kamuflażem w systemie polityczno-prawnym było całkowite milczenie co do roli partii bolszewickiej. Tym samym, partia pozostawała formalnie poza systemem konstytucyjnym, będąc jak gdyby stowarzyszeniem o charakterze prywatnym, oficjalnie niemającym wpływu na życie publiczne. Rzeczywistość zaś w systemie totalitarnym, a szczególnie komunistycznym, we wszystkich krajach komunistycznych aż do końca istnienia systemu, była dokładnie odwrotna. Wszystkie decyzje, na każdym szczeblu, od najwyższego do najniższego daleko od Moskwy, podejmowane były w centralnych bądź terenowych organach biurokratycznego aparatu partyjnego. W tym zbiurokratyzowanym aparacie partyjnym nie tylko podejmowano i transmitowano decyzje do wykonania do aparatu administracji państwowej, ale w ważniejszych sprawach bezpośrednio z samego aparatu partyjnego kierowano i zarządzano niepodzielnie sprawami bieżącymi. Inaczej mówiąc: cechą systemu komunistycznego w całym okresie jego istnienia było dublowanie się dwóch aparatów biurokratycznych:

1) partyjnego, w którym zapadały decyzje (ważniejsze były także wykonywane) i z którego wychodziły polecenia do aparatu administracji państwowej i ewentualnie „samorządowej” (samorządy były fikcją);

2) administracji państwowej („samorządowej”), który stanowił tylko zewnętrzny szyld kamuflujący oraz miał charakter wykonawczy w stosunku do decyzji partyjnych. W ten sposób partia komunistyczna była nieobecna w systemie konstytucyjnym, co ułatwiało m.in. maskowanie monopartyjności systemu, a ponadto za rozmaite niepowodzenia łatwo było winić administrację państwową, zaś administracja partyjna pozostawała w cieniu.

W ten sposób „organa państwowe stawały się ekspozyturą organów partyjnych, wykonawcami woli posiadającej monopol polityczny partii bolszewickiej” (F. Ancewicz). Tym samym, również przygotowywanie państwowych aktów prawnych przypadało na fazę przedprawną, tzn. na pracę pozostających poza systemem konstytucyjnym organów partyjnych. Łatwo zauważyć, że zamiast dyktatury proletariatu skonstruowano system dyktatury partii bolszewickiej, ze szczególną rolą partyjnego aparatu biurokratycznego.

Organizacja tego podwójnego systemu znalazła wyraz jedynie w statucie partii bolszewickiej z grudnia 1919 r., który stanowił jak gdyby drugą i bardziej rzeczywistą Konstytucję RSFRR170.

W jednej ze swoich późniejszych mów Lenin wywodził, że pomimo milczenia w tym przedmiocie wszystkich oficjalnych aktów państwowych „powinniśmy wiedzieć i pamiętać, że cała jurydyczna i faktyczna Konstytucja republiki radzieckiej jest oparta na tym, że partia wszystko poprawia, wyznacza i buduje według jednej zasady, aby związane z proletariatem elementy komunistyczne mogły przepoić ten proletariat swoim duchem, podporządkować go sobie”. Stalin zaś wyjaśniał, że dyktatura proletariatu „składa się z kierowniczych wskazań partii plus przeprowadzenie tych wskazań przez organizacje masowe, plus wcielenie ich w życie przez ludność”171.

60

Pierwsza Konstytucja radziecka, ustanawiając system dyktatury proletariatu, a w istocie dyktatury partii komunistycznej, tworzyła system zasad ustrojowych będących zanegowaniem tych zasad, które cywilizowane narody Europy kosztem zmagań intelektualnych oraz orężnych wywalczyły od czasów amerykańskiej Konstytucji i francuskiej Deklaracji praw człowieka i obywatela. Główne zdobycze cywilizowanej ludzkości – wolność, równość, praworządność – zostały w ustroju radzieckim odrzucone na rzecz rewolucyjnego celu, jakim stało się obalenie aktualnie istniejących (kapitalistycznych) systemów gospodarczych oraz społecznych i zbudowanie ustroju wiecznej szczęśliwości – komunizmu. Zamiast legalności jest celowość rewolucyjna. Państwo i prawo to tylko środki do osiągnięcia tego najwyższego celu172.

Jak już wynika z poprzednich uwag, Konstytucja zawierała wiele elementów programowych, kreśliła liczne cele radzieckiego państwa, a przede wszystkim: „zniweczenie wszelkiego wyzysku człowieka przez innego człowieka, całkowite zniesienie podziału społeczeństwa na klasy, bezlitosne zgniecenie wyzyskiwaczy, wprowadzenie socjalistycznej organizacji społecznej i zwycięstwa socjalizmu we wszystkich krajach” (art. 3, będący częścią Deklaracji), przy tym „wyrażając nieugięte postanowienie wyrwania ludzkości ze szponów kapitału finansowego i imperializmu” (art. 4). Nakreślony w pierwszej Konstytucji cel władzy bolszewickiej wykraczał więc poza granice państwa radzieckiego, był internacjonalistyczny – miało nim być wyzwolenie świata. Droga do socjalizmu przyobleczona została w formę Konstytucji państwa173. Nie było w Konstytucji nawiązania ani do Boga, ani do Narodu174.

W latach 1918–1922 do Konstytucji wprowadzano zmiany i uzupełnienia, częściowo wiążące się z zagrożeniami państwa w czasie wojny domowej; po części zmiany dotyczyły organizacji instytucji państwowych, ale nie miały charakteru zasadniczego. Wyróżniała się w tym przedmiocie uchwała VII Zjazdu Rad z 9.12.1919 r. o ustroju radzieckim (o сoветскoм стрoительстве)175, szczegółowo regulująca strukturę, kompetencje i częściowo funkcjonowanie całego systemu rad; uzupełniała ogólnikową Konstytucję. Konstytucja była wzorem dla innych radzieckich konstytucji tamtych lat – białoruskiej, ukraińskiej, armeńskiej, azerbejdżańskiej, gruzińskiej, zakaukaskiej (1922)176.

61

Można zauważyć podobieństwa, a nawet ciągłość pomiędzy reżimem carskim a bolszewickim177. W obu reżimach mieliśmy:

1) jedynowładztwo, czyli władzę faktycznie nieograniczoną ani prawem, ani ciałami realnie przedstawicielskimi;

2) dysponowanie przez jedynowładcę bogactwami kraju, co silniej miało miejsce w Rosji po 1917 r., kiedy skrupulatnie zlikwidowano własność prywatną;

3) dowolne rozporządzanie przez jedynowładcę swoimi poddanymi;

4) państwową kontrolę nad informacją (zniesiono ją w 1906 r.).

Banalne będzie stwierdzenie, że system totalitarny doprowadził do skrajności carskie ograniczenia.

„Ustrój radziecki wyrósł z doktryny dyktatury proletariatu”178. W radzieckiej nauce zaś wyrażano pogląd, że dyktatura proletariatu była najwyższą formą radzieckiej demokracji w okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu179. Już wiele lat przed II wojną światową K. Grzybowski poddał analizie ustrój radziecki i sformułował trafny pogląd, że Konstytucja w ustroju sowieckim nie realizuje żadnego z tych zadań, które zachodnioeuropejska tradycja wyznacza ustawodawstwu konstytucyjnemu180. Konstytucja bolszewicka była „negacją zasad ustrojowych zdobytych przez narody kosztem długich walk”, a „idee: wolności, równości, praworządności poświęcone są na rzecz idei przewrotu społecznego, czyli celu rewolucyjnego”181. Nie można więc przykładać miary zachodnioeuropejskiej do rozwiązań ustrojowych radzieckich. Konstytucja w systemie radzieckim jest programowym dokumentem utopijnej wizji.

Uczeni radzieccy wyrażali pogląd, że zasady i idee pierwszej Konstytucji radzieckiej żywe były do ostatniej, z 1977 r., Konstytucji ZSRR włącznie182. Jest w tym trochę racji, ale nie w pełni; sporo zmienił Józef Wissarionowicz w 1936 r.

§ 4. Konstytucja ZSRR z 1924 r.

I. Problemy federacji i unitaryzmu

62

W pierwszych godzinach po październikowym zamachu stanu bolszewików, 8.11/26.10.1917 r., dekret o pokoju uchwalony na wniosek Lenina przez II Zjazd Rad panowanie siłą jednego narodu nad drugim określał jako agresję i zbrodnię, zaś Deklaracja praw narodów Rosji z 15/2.11.1917 r. głosiła równość narodów, ich suwerenność, prawo do samookreślenia aż o oderwania i utworzenia własnego państwa, zniesienie wszelkich ograniczeń lub przywilejów narodowościowych i religijnych183. Natomiast uchwalona 25/12.1.1918 r. Deklaracja praw ludu pracującego i wyzyskiwanego184 wydaje się odchodzić od deklaracji wcześniejszej. Stwierdza tylko gołosłownie, że „Rosyjska Republika Rad” tworzy się jako związek wolnych narodów. Nie było mowy ani o samookreśleniu, ani o prawie do utworzenia własnego państwa, ani nawet o równości. Jedynie robotnikom i chłopom zostawia się decyzję, czy życzą sobie brać udział w rządzie federacyjnym. Państwo zaś nazywa się Republiką Rosyjską. Z kontekstu wynika, iż tak rozumiane państwo rosyjskie miało być państwem unitarnym, mimo używania nazwy „federacja”, co należy kłaść na karb taktyki. Nie wykluczało to zorganizowania niektórych jednostek na zasadzie pewnej autonomii, ale generalnie Deklaracja ze stycznia 1918 r. stała na gruncie unitaryzmu. Dokument był tym ważniejszy, że Deklaracja praw ludu pracującego i wyzyskiwanego weszła wkrótce do pierwszej Konstytucji bolszewickiej z 1918 r. jako jej część składowa.

63

Jak była już o tym mowa, ten sam III Zjazd Rad, który uchwalił (25.1.1918 r.) Deklarację praw ludu pracującego i wyzyskiwanego, uchwalił również (28.1.1918 r.) dokument O federalnych instytucjach Republiki Rosyjskiej. Ten drugi dokument podobnie stanowi wyraz unitaryzmu państwowego, mimo że są w nim ogólnikowo zaznaczone elementy autonomii, ale jednak nie federacji równoprawnych podmiotów. Władza zwierzchnia miała należeć do odpowiednich organów republiki rosyjskiej: Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad, wyłanianego przezeń Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego i powoływanego oraz odwoływanego przez te organy rządu – Rady Komisarzy Ludowych. Natomiast sprawy lokalne miały należeć do rad miejscowych. W ten sposób z dokumentu wyłaniało się państwo unitarne o suwerenności jednolitej, ulokowanej, w organach utworzonych w systemie centralizmu demokratycznego; niektórzy uczeni radzieccy nazywali to „federacją scentralizowaną”. Jednocześnie dokument stwierdzał w konkluzji, że według wyrażonych w nim zasad należy przygotować konstytucję.

Władze bolszewickiej Rosji w pierwszym okresie, dla złagodzenia splotu konfliktów, używały słowa „federacja”, ale zarówno stały na stanowisku unitaryzmu państwowego, jak też uważały się za sukcesorów imperium carskiego, czyli uważały, że tereny państwa rosyjskiego sprzed 1914 r. podlegają suwerennej władzy RSFRR i tylko decyzja RSFRR może zmienić ten stan rzeczy. Dotyczyło to także kwestii występowania części składowych byłego imperium carskiego jako podmiotów prawa międzynarodowego.

Jak o tym była mowa, ważne precedensy zaistniały już na początku 1918 r. w wyniku sytuacji na froncie: rząd niemiecki w ultimatum (2.2.1918 r.) domagał się m.in. zawarcia pokoju z Ukraińską Republiką Ludową i wycofania Armii Czerwonej z Finlandii oraz terenów przyszłych państw nadbałtyckich. Wtedy władze RSFRR uznały radzieckie republiki Litwy, Łotwy i Estonii185. Po zakończeniu I wojny światowej i klęsce Niemiec rząd radziecki ogłosił (13.11.1918 r.), że anuluje traktat brzeski. Tego dnia Armia Czerwona zaatakowała Ukrainę; wkrótce w Charkowie proklamowano utworzenie ukraińskiego rządu radzieckiego i Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej; RSFRR przestała uznawać Ukrainę za państwo suwerenne.

Jak wspomniano, Deklaracja praw ludu pracującego i wyzyskiwanego weszła do pierwszej Konstytucji bolszewickiej z 10.7.1918 r. jako jej część składowa. Mimo zorganizowania niektórych jednostek na zasadzie pewnej autonomii, Deklaracja ze stycznia 1918 r. i w konsekwencji Konstytucja z 1918 r. stały na gruncie unitaryzmu. W odniesieniu do republik związkowych trzeba stwierdzić, że od 1917 do co najmniej 1924 r. „granica między federacją opartą na zasadzie autonomii i federacją państw suwerennych nie była wyraźnie zarysowana”186.

Fikcją187 była nie tylko federacja, lecz także autonomia, nawet w sensie formalnoprawnym, mimo że pojawiały się efemeryczne republiki autonomiczne. Przykładowo: Baszkirska republika autonomiczna ogłoszona została 30.11.1917 r.; zjazd konstytucyjny Baszkirii 20.12.1917 r. zatwierdził autonomię. Baszkirów próbowali sobie podporządkować Tatarzy pod hasłem zjednoczenia muzułmanów, napotykając opór. Stąd faktycznie niewprowadzony w życie dekret z marca 1918 r. o autonomii Republiki Tatarsko-Baszkirskiej, zaś 23.3.1919 r. wydany został bolszewicki dekret o autonomii Baszkirii w ramach Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej. Potwierdzone to zostało dekretem CKW i RKL o ustroju autonomicznej Republiki Baszkirii z 19.5.1920 r. Dekret centralnej władzy bolszewików ustanawiał położenie prawne republiki, określając jej terytorium, podział administracyjny, zasady organizacji i funkcjonowania administracji itd. Natomiast 27.5.1920 r. wyszedł dekret o utworzeniu autonomicznej Republiki Tatarskiej. Dekret CKW i RKL z 26.8.1920 r. o utworzeniu autonomicznej Republiki Kirgiskiej był analogiczny w treściach do odnoszącego się do Republiki Tatarskiej. Później (dekretem CKW z 15.6.1925 r.) zmieniono nazwę autonomicznej Republiki Kirgiskiej na autonomiczną Republikę Kazachską. Turkiestańska Republika powołana została na Zjeździe Rad Kraju Turkiestańskiego 30.4.1918 r. W jej skład miał wejść cały Turkiestan, z wyjątkiem Chiwy i Buchary. W dniu 24.9.1920 r. Turkiestan uchwalił sobie Konstytucję, zatwierdzoną później (11.4.1921 r.) dekretem CKW, który powoływał do życia autonomiczną Republikę Turkiestańską. Podobnie jak w przypadku Baszkirii, również w przypadku Turkiestanu wyrażało się w tym akcie stanowisko, że republiki autonomiczne nie mają prawa do samodzielnego organizowania się. Ta sama zasada tkwiła w dokonywanych przez centralne władze bolszewickiej Rosji przekształceniach republik autonomicznych, a także związkowych. Na przykład wzmiankowaną Turkiestańską Autonomiczną SRR, wchodzącą w skład Rosyjskiej SFRR, przekształcono (27.10.1924) w ten sposób, że Republikę Turkiestańską zlikwidowano, a w to miejsce ustanowiono: Turkmeńską SRR (związkową), Uzbecką SRR, Tadżycką Autonomiczną RR, która w 1929 r. uzyskała status republiki związkowej, Kirgiską188 Autonomiczną RR (którą w 1925 r. przemianowano na Kazachską189 ASRR), która w marcu 1936 r. uzyskała status republiki związkowej, Karakałpacki190 Okręg Autonomiczny, który od 1932 r. uzyskał status Karakałpackiej Autonomicznej RR, Kara-Kirgiski Okręg Autonomiczny (który w 1925 r. przemianowano na Kirgiski Okręg Autonomiczny), który w 1926 r. uzyskał status Kirgiskiej191 Autonomicznej SRR, a w 1936 r. (wraz konstytucją) Kirgiska ASRR uzyskała status republiki związkowej. To tylko kilka przykładów.

64

Oprócz republik autonomicznych istniały obwody autonomiczne, ale ich istota prawna w pierwszych latach władzy bolszewików była niesprecyzowana i niejasna. Niektóre obwody autonomiczne przekształcano w republiki autonomiczne192. Niektóre rejony zaś awansowano do szczebla autonomicznych obwodów, inne łączono, jeszcze innym zmieniano nazwę. Przykładowo: w związku z późniejszą akcją osiedleńczą Żydów radzieckich – dekretem CKW z 7.5.1934 r. przekształcono Rejon Birobidżański w Żydowski Obwód Autonomiczny193.

Republiki autonomiczne RSFRR w okresie wojny domowej i w latach 20.:

1) miały własne konstytucje, ale musiały one być zatwierdzone przez ogólnorosyjski zjazd rad;

2) miały własne organy administracji oraz własne sądownictwo;

3) mieszkańcy nie mieli odrębnego obywatelstwa republiki.

W dziedzinie finansów republiki autonomiczne w zasadzie traktowane były na równi z guberniami194.

Specjalista zagadnień federacji radzieckiej jeszcze w czasach komunistycznych konkludował: „Położenie prawne najwyższych form autonomii nie różni się zasadniczo od innych jednostek niemających autonomii politycznej. Republiki autonomiczne uczestniczą zarówno w naczelnych organach władzy, jak i w administracji na takich samych zasadach jak pozostałe jednostki administracyjne. Co więcej, w pewnych przypadkach nastąpiło podporządkowanie republik autonomicznych jednostkom administracyjnym”195.

65

Lata 1921–1922 to nowy etap w krótkich jeszcze wówczas dziejach bolszewickiej Rosji nie tylko z powodu wielorakich skutków ekonomicznych i prawnych leninowskiego przejścia do NEP-u. Zakończenie wojen zewnętrznych (marzec 1921 r. – pokój z Polską oraz układ o przyjaźni z Turcją) i w zasadzie pacyfikacja większości ognisk wewnętrznych skutkowały rozwojem nowej postaci problemów narodowościowych – od sojuszu militarnego bolszewików różnych narodów dawnego imperium przechodzono do ułożenia stosunków na przyszłość. Miały miejsce istotne w tym przedmiocie wydarzenia. Zauważmy, że w rozmowach pokojowych z Polską chodziło o przyszłość i granice nie Rosji sensu stricto, ale Ukrainy i Białorusi, przy czym Federacja Rosyjska oraz Ukraina196 występowały w rokowaniach samodzielnie i negocjowały układ na rzecz Białorusi. Białoruś w rokowaniach nie uczestniczyła197 i nie można twierdzić, iż Białoruś była reprezentowana przez Rosję. Białoruś nie była stroną traktatu. Obie układające się strony (Rosja i Ukraina z jednej i Polska z drugiej) wyraźnie jednak „uznają niepodległość Ukrainy i Białorusi” (art. II traktatu ryskiego, Dz.U. RP z 1921 r. Nr 49, poz. 300). Polska była też pierwszym krajem, który nawiązał stosunki dyplomatyczne z radziecką Ukrainą. Te szczegóły wskazują na zawiłość problemów, splot strony formalnej oraz faktycznej, krzyżowanie się polityki i prawa. Zdarzenia te nie mogły pozostawać bez znaczenia dla wyobrażeń o przyszłym układzie stosunków między bolszewikami różnych narodów dawnego imperium carskiego, a teraz rodzącego się imperium komunistycznego. Również układ o przyjaźni Rosji z Turcją (2.12.1921 r.) w sposób oczywisty był ważny dla trzech republik zakaukaskich. Zauważmy, że podobnie oba zawierające układ kraje (Rosja i Turcja) nie miały ze sobą granicy lądowej, natomiast miały ją z Turcją republiki zakaukaskie, zaś przez morze najdłuższą granicę miała Ukraina.

Rozwój wydarzeń wymagał od bolszewików w kwestii narodowościowej decyzji nie tylko o charakterze doraźnym, jak to miało miejsce w 1918 r., lecz rozwiązania w miarę trwałego. O ile w okresie wojny domowej (1917–1921) jedyną reakcją bolszewików na niepodległościowe tendencje narodów żyjących w imperium rosyjskim było dławienie ich siłą, o tyle w okresie NEP-u – krótkotrwałej liberalizacji gospodarczej – dojdzie do pozornej liberalizacji rozwiązań w kwestiach narodowościowych. Nie obyło się, oczywiście, bez kontrowersji, a nawet burzliwych polemik. Sprawa narodowościowa miała swoje miejsce już wcześniej w programie partii bolszewików.

W myśli Lenina dotyczącej problemów narodowych – jak zresztą i w odniesieniu do wszelkich zagadnień – można zauważyć zmienność w rozmaitych okresach. Od 1903 r., gdy przygotowywany był program SDPRR, Lenin uważał, że walka narodowa powinna być podporządkowana walce klasowej. „Lenin nie dopuszczał myśli o oderwaniu się od Rosji innych narodów. A więc nie uważał za możliwe, by Rosja rozpadła się, i to zarówno carska, jak przyszła, burżuazyjna”198. Hasło samostanowienia narodów było wykorzystywane jako ważne narzędzie burzenia dawnego porządku, zwłaszcza po rewolucji lutowej. Lenin eksponował walory wielkiego państwa, i to państwa scentralizowanego. Przed wybuchem I wojny światowej (1913 r.) był zdecydowanie przeciwny federacyjnej formie państwa. Stwierdzał: „Jeśli jednak różne narody tworzą jedno państwo i dopóki je tworzą, marksiści w żadnym przypadku nie będą głosić ani zasady federacyjnej, ani decentralizacji”199. Opowiadał się natomiast za samorządem terytorialnym. Nie zaakceptował więc ani autonomii terytorialnej, ani kulturalnej, ani idei federacji200. Brał już jednak pod uwagę możliwość powstawania nowych państw narodowych, czego nie dopuszczał 10 lat wcześniej. Miało to zapobiegać konfliktom narodowym między robotnikami. W wypowiedziach Lenina z tych lat można dopatrywać się niekonsekwencji i sprzeczności, co w znacznym stopniu trzeba kłaść na karb polemicznego i propagandowego charakteru tych deklaracji. Dominuje jednak koncepcja traktowania problematyki narodowej z punktu widzenia jedności ruchu socjalistycznego i solidarności robotników. Wywody Lenina cechuje dychotomiczność: nacjonalizm versus internacjonalizm; nie ma w nich miejsca na patriotyzm.

66

Stalin, uznawany długo przez Lenina za eksperta do spraw narodowościowych, pełniący w Radzie Komisarzy Ludowych funkcję Ludowego Komisarza ds. Narodowości, dominująca postać w formułowaniu koncepcji w sprawach narodowościowych201, wysunął projekt inkorporacyjny, tj. włączenia wszystkich satelickich republik do RFSRR i ich autonomizacji. Kategorycznie przeciwstawił się temu Lenin202, idący wówczas – po powstaniu kronsztadzkim – w kierunku mniej czy bardziej pozorowanego liberalizmu. Takim pozorowanym na liberalizm rozwiązaniem był model federacyjny państwa z bardzo silną władzą centralną.

Jeszcze na X Zjeździe Partii (8–16.3.1921 r.), odbytym tuż po powstaniu kronsztadzkim, Stalin wygłosił referat o sprawach narodowościowych, w którym przedstawił wizję włączenia wszystkich nierosyjskich narodów do republiki rosyjskiej i nadania nie-Rosjanom co najwyżej uprawnień autonomicznych, czyli nierównoprawnie niższej rangi. Stanowisko takie było ujawnianiem się wielkorosyjskiego szowinizmu, którego w tym momencie najgorętszymi orędownikami byli dwaj Gruzini: Stalin oraz jego bliski współpracownik S. Ordżonikidze. Zamiary takie pozostawały natomiast w sprzeczności z tym, co głosili bolszewicy przed rewolucją, kiedy to w apelu z 1912 r., napisanym przez Stalina z akceptacją Lenina, bolszewicy wzywali narody do samookreślenia się. Wówczas jednak jeszcze nie byli przy władzy. Stanowisko Stalina wywołało wówczas – na Zjeździe Partii w 1921 r. – duże zastrzeżenia; powołano specjalną komisję pod przewodnictwem W. Kujbyszewa dla zbadania tej sprawy, ale jeszcze przed rozpoczęciem jej prac przyjęto założenie, iż kontrolę nad nowym organizmem państwowym będzie sprawowała Rosja.

67

Na wspomnianym Zjeździe Partii w marcu 1921 r. przyjęto rezolucję „O kolejnych zadaniach partii w sprawie narodowościowej”, która stanowiła: „Wspólne interesy obrony republik sowieckich z jednej strony, odbudowa zrujnowanych przez wojnę sił wytwórczych z drugiej strony i konieczna pomoc aprowizacyjna sowieckich republik zbożowych sowieckim republikom niezbożowym z trzeciej strony – stanowczo nakazują związek państwowy poszczególnych republik, jako jedyną drogę ratunku od imperialistycznego jarzma i ucisku narodowościowego. Narodowe republiki sowieckie po wyzwoleniu się od «swojej» i «obcej» burżuazji mogą zabezpieczyć swe istnienie i zwyciężyć zjednoczone siły imperializmu jedynie po połączeniu się w ścisły związek państwowy”203. Ta wspólna forma „związku państwowego” miała zapewnić rozwój interesów kulturalnych, narodowych i wszelkich innych poszczególnym republikom wchodzącym w jej skład. Lenin przeciwstawił się wówczas stanowisku Stalina i poparł myśl utworzenia państwa związkowego204. Sprawa zmian w ustroju państwa, zwłaszcza rozwiązań w kwestiach narodowościowych, to ostatnie zagadnienia polityczne i prawne, w kształtowaniu których uczestniczył (i praktycznie decydował) Lenin. W maju 1922 r. po pierwszym wylewie krwi do mózgu i częściowym paraliżu Lenin próbował jeszcze, w znacznym stopniu za pośrednictwem N. Krupskiej, z podmoskiewskich Gorek kierować sprawami partii i państwa, w coraz mniejszym stopniu w miarę upływu czasu.

68

Niemałe znaczenie miały sprawy gospodarcze. Kraje ucierpiały bowiem podczas I wojny światowej oraz wojny domowej nierównomiernie; najbardziej zniszczone były Ukraina i Białoruś, a także Kaukaz. W latach 1921–1922 większość aspirujących do samodzielności republik (Rosja, Ukraina, Białoruś, Azerbejdżan) przyjęła, że będą miały wspólny plan gospodarczy (Положение о Госплане – Położenije o Gospłanie, 1922 r.), co pociągało za sobą ustanowienie wspólnego organu gospodarczego. W 1922 r. przyjęto likwidację międzyrepublikańskich granic w obrocie gospodarczym, a także zjednoczenie kierownictwa transportem drogowym, kolejowym i morskim. Utworzono wspólny budżet i wspólny system pieniężny205. Osiem republik radzieckich podpisało (22.2.1922 r.) protokół, którym przekazało RFSRR prawo reprezentowania ich interesów na międzynarodowych konferencjach gospodarczych206.

69

W latach 1918–1920 wydarzenia wymusiły na władzach RSFRR (RKL albo CKW) dekrety uznające niezależność, suwerenność (независимость – niezawisimost’) radzieckich republik Estonii, Litwy, Łotwy, Białorusi, a także rozmaite umowy – gospodarcze i wojskowe – pośrednio, de facto uznające niezależność innych republik, jak Ukraińska, Chorezmijska, Azerbejdżańska, Armeńska, Gruzińska207. Radzieckie Republiki – Białoruska (3.2.1919 r.208) i Ukraińska (14.3.1919 r.209) otrzymały swoje odrębne od rosyjskiej konstytucje. Wydaje się przy tym, że Ukraina od początku była traktowana inaczej aniżeli pozostałe republiki, jak gdyby było niemal oczywiste, że jest niezależna, bo w stosunku do Ukrainy brak dekretów władz rosyjskich o jej niezależności, a są inne umowy między Ukrainą i Rosją, zawierane jak między suwerenami. Jak wspomniano, pierwszym krajem, z którym radziecka Ukraina nawiązała stosunki dyplomatyczne, była Polska.

Szczególnie zaś trudnym dla bolszewickiej centrali terenem był Kaukaz. Na Kaukazie organy partii bolszewickiej (Kaukaskie Biuro Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików) oraz Centralne Komitety Wykonawcze RPK(b) Azerbejdżanu, Armenii i Gruzji), wspierane działaniami zbrojnymi Armii Czerwonej, w ciągu 1921 i 1922 r. podejmowały inicjatywy w kierunku utworzenia jednej republiki zakaukaskiej210, zgodnie z koncepcją Stalina, wspieranego zwłaszcza przez Ordżonikidze, ale także zgodnie z linią Lenina211.

Równolegle w wielu częściach Republiki Rosyjskiej silne tendencje i naciski narodowościowe212 wymuszały uznanie autonomii. Najpóźniej w ciągu 1922 r. powstały republiki: Chorezmijska (dawna Chiwa), Bucharska, Dalekowschodnia (Syberia), Dagestańska, Gorska, Jakucka i Krymska. Jednocześnie zlikwidowane zostały efemeryczne obwody autonomiczne: Czerkieski, Karaczajewo-Czerkieski, Ojrodzki, Komi, Kabardino-Bałkarski, Mongoło-Buriacki, Czeczeński213. W następnych latach zmiany statusu poszczególnych terytoriów będą trwały jeszcze przez pewien czas.

70

Ten pierwszy okres tworzenia bolszewickiej państwowości – od października 1917 r. do co najmniej 30.12.1922 r. (lub nawet do 6.7.1923 r.) – pod względem prawno-państwowym przedstawia się niejasno, a w konsekwencji był różnie oceniany w nauce. K. Grzybowski określił ówczesne państwo bolszewickie jako „konfederację (związek) państw sowieckich: Rosji, Ukrainy, Zakaukazia, Białorusi, a przejściowo i Litwy, Łotwy, Estonii z polityczną i prawną hegemonią Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Sowieckiej”214. Innego zdania był wybitny wileński sowietolog F. Ancewicz, który w monografii należącej do światowej klasyki w zakresie myśli konstytucyjnej, stwierdzał, że federalizm sowiecki pomyślany był „przez twórców Konstytucji Lipcowej [1918 r. – A.L.] jako specyficzny typ federacji scentralizowanej o suwerenności jednolitej, skoncentrowanej w rękach wyłanianych przez zastosowanie zasady centralizmu demokratycznego zwierzchnich organów całej federacji”215. Łatwo jednak zauważyć, że zamysł bolszewickiej centrali – z Leninem na czele – okazał się niemożliwy do zrealizowania z uwagi na silne ruchy niepodległościowe, odśrodkowe. Pierwszy trafnie dostrzegł to Lenin, dotychczas zwolennik unitaryzmu.

71

W dniu 11.8.1922 r. Biuro Organizacyjne (Orgbiuro) KC RKP(b) powołało komisję dla przygotowania na posiedzenie plenarne KC zagadnienia ułożenia wzajemnych stosunków między republikami. Komisja za podstawę prac przyjęła jednogłośnie projekt Stalina, przewidujący włączenie Ukrainy, Białorusi i Zakaukazia do Rosyjskiej FSRR i nadanie im statusu republik autonomicznych. Był to tzw. projekt autonomizacji, oczywiście umniejszający znaczenie satelickich republik znacznie poniżej ich oczekiwań. Projekt wywołał ostre kontrowersje wewnątrz samej partii komunistycznej216, a przesłany choremu Leninowi skutkował listem Lenina (z 26.9.1922 r.) do członków Biura Politycznego KC RKP(b), skierowanym na ręce L. Kamieniewa. Lenin stanowczo przeciwstawił się stalinowskiej koncepcji „wejścia” republik w skład RSFRR i polecił stworzyć „federację równoprawnych republik”217. Komisja KC przepracowała projekt rezolucji w myśl wskazań Lenina i w grudniu 1922 r. plenum KC RKP(b) przyjęło uchwałę o zjednoczeniu republik na zasadach leninowskich218. Niektórzy uczeni, poprzednio radzieccy, obecnie rosyjscy, podnoszą, iż system autonomiczny byłby bardziej odpowiedni wobec nierównej wielkości i liczebności rozmaitych republik, ale w myśli Lenina tkwiła nadzieja, że kiedyś do związku socjalistycznych republik radzieckich wstąpią np. Niemcy, Chiny i inni, a wówczas system federacyjny będzie stosowniejszy.

72

W listopadzie 1922 r. Biuro Polityczne CK RKP(b) zaaprobowało Zasady konstytucji ZSRR (Основные пункты Конституции СССР – Osnownyje punkty Konstytucji SSSR), na podstawie których kilka tygodni później specjalna komisja KC RKP(b) opracowała projekty Deklaracji oraz Umowy o utworzeniu ZSRR. Jak łatwo zauważyć, wszelka inicjatywa i wszystkie szczegółowe rozwiązania ustrojowe przygotowane zostały oczywiście przez partię komunistyczną, i to tylko rosyjską, a nie innych republik; tym bardziej nic wspólnego z tworzeniem ZSRR nie miały rady, ten pozornie demokratyczny organ. Hasło: „cała władza w ręce rad”, od początku było fikcją; prawdziwie demokratyczne, niezależne rady mogłyby być dla partii komunistycznej jedynie przeszkodą. Niezbędna była partyjna dyscyplina i partyjny „centralizm demokratyczny”. Absolutnie zdominowane przez bolszewików rady otrzymają wkrótce materiał do zaakceptowania i użyczenia tylko swojego szyldu dla partyjnych decyzji.

Zanim jednak doszło do pojawienia się stworzonych w KC RKP(b) Deklaracji oraz Umowy o utworzeniu ZSRR, 13.12.1922 r. w Baku na I Zakaukaskim Zjeździe Rad Delegatów Azerbejdżanu, Gruzji i Armenii została utworzona Zakaukaska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka oraz tego samego dnia uchwalona jej Konstytucja219. Utworzenie Republiki Zakaukaskiej było sukcesem Stalina, bowiem tworzące ją trzy republiki domagały się największej samodzielności i stanowiły dla bolszewickiego centralizmu wówczas największy kłopot, także militarny. Jednocześnie wzmiankowany I Zakaukaski Zjazd Rad wystosował pod adresem pozostałych republik radzieckich usilne wezwanie do odbycia „powszechnego zjazdu socjalistycznych republik radzieckich”. Tego samego dnia (13.12.1922 r.) obradujący równolegle w Charkowie VII Ogólnoukraiński Zjazd Rad uchwalił jeszcze dalej idącą rezolucję, mówiącą o głębokiej jedności klasowych interesów proletariuszy wszystkich krajów, która dyktuje umocnienie ich organizacyjnego związku i jedności niezbędnej wobec światowego kapitału. Dokument wzywał do zacieśnienia związku Rosji, Ukrainy, Białorusi oraz zjednoczonych republik zakaukaskich. Jeszcze tego samego dnia zjazd ukraiński uchwalił propozycję zatytułowaną „O zasadach konstytucji Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich”. Taka miała być nazwa związku; oficjalnie nazwy tej użyto po raz pierwszy. Propozycja, formalnie wychodząca z Ukrainy bolszewickiej, w odniesieniu do struktury władz w zasadzie – chociaż z pewnymi uzupełnieniami (o których niżej) – powtarzała rozwiązania Konstytucji rosyjskiej z 1918 r., jak też mocno centralizowała system. Pięć dni później (18.12.1922 r.) analogiczną rezolucję uchwalił zjazd rad Białorusi. Dokument białoruski nie wkraczał jednak w szczegóły rozwiązań konstytucyjnych, a jedynie wyraził głęboką wolę połączenia się z pozostałymi republikami radzieckimi dla przeciwstawienia się światowemu kapitałowi i burżuazji. Ostatni był zjazd rosyjski (wszechrosyjski), ale i ten odbył się natychmiast (obradował 23–27 grudnia).

73

Referat główny, zatytułowany „O zjednoczeniu republik radzieckich”, wygłosił Ludowy Komisarz ds. Narodowości – Józef Wissarionowicz, i zgodnie z przyjętymi już zasadami leninowskimi oraz powołując się na uchwały zjazdów rad Zakaukazia, Ukrainy i Białorusi, Stalin oznajmił m.in., że „podmiotami jednoczącymi się w związek powinny być cztery republiki: RSFRR, Federacja Zakaukaska, Ukraina i Białoruś”220. Referat Stalina mieścił w sobie bliższe określenie większości zasad organizacji państwa (zwłaszcza problemy dyferencjacji komisariatów ludowych), zawierał zaaprobowany już przez Prezydium CKW projekt rezolucji, znalazły się tam hasła potępiające kapitalizm i sławiące obóz socjalizmu (przepisane zostaną niemal dosłownie do Deklaracji), a kończył Stalin wyrażeniem nadziei, „że nowe państwo związkowe będzie nowym stanowczym krokiem na drodze do zjednoczenia mas pracujących całego świata w Światową Socjalistyczną Republikę Radziecką”.

Tego samego dnia, 26.12.1922 r., Zjazd przyjął uchwałę, w której m.in. określił, iż przyszły Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ta nazwa ponownie została użyta) ma powstać na zasadzie dobrowolności i równości wszystkich republik oraz z zachowaniem prawa każdej do opuszczenia związku. Tylko rezolucja rosyjska wyraźnie akcentowała formalnie federalny charakter przyszłego związku. Jako ciekawy szczegół warto podać, że tak ważna sprawa jak utworzenie państwa o nowym charakterze konstytucyjnego ustroju związkowego znalazła się dopiero w szóstym punkcie porządku obrad wszechrosyjskiego zjazdu rad. Wybranym delegatom na zjazd nowego związku uchwała rosyjska nakazywała przygotować Deklarację oraz Umowę o ustanowieniu ZSRR, w myśl wcześniejszych decyzji rosyjskiej partii komunistycznej.

Wszystko toczyło się więc błyskawicznie, bo działał centralizm partii bolszewickiej, ale mało znane są okoliczności, jak doszło do tego, że już 2 tygodnie po pierwszym apelu zakaukaskim, a zaledwie 3 dni po zjeździe rosyjskim obradował w Moskwie I Zjazd Rad wszystkich republik radzieckich jako konstytutywny dla utworzenia ZSRR. Otóż na rosyjski zjazd rad przybyli przedstawiciele Ukrainy, Białorusi i Zakaukazia, formalnie w charakterze zaproszonych gości, którzy mogli się formalnie czuć reprezentantami niezawisłych republik. W dniu 29.12.1922 r. zebrała się konferencja delegatów czterech republik, która przyjęła Deklarację oraz Umowę o utworzeniu ZSRR, zaś w dniu następnym (30.12.1922 r.) przedstawiciele delegatów czterech republik ją podpisali.

Wówczas, 30.12.1922 r. w Moskwie, został otwarty i rozpoczął obrady I Zjazd Rad ZSRR. Według oficjalnych danych, delegatów z głosem stanowiącym ogółem było 1667, w tym z republiki rosyjskiej – 1217, ukraińskiej – 354, zakaukaskiej – 73, białoruskiej – 23. Wśród delegatów rad na zjazd moskiewski 94,1% stanowili członkowie partii bolszewickiej.

74

Tego dnia, 30.12.1922 r., Zjazd uchwalił wcześniej przygotowane i podpisane dwa dokumenty – Deklarację o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz Umowę o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich221. Deklaracja treścią nawiązywała do uchwalonej na X Zjeździe Partii (marzec 1921 r.), po referacie Stalina, rezolucji O kolejnych zadaniach partii w sprawie narodowościowej – w dokumencie kapitalistycznemu piekłu przeciwstawiono komunistyczny raj222. Natomiast wolą narodów radzieckich republik, wyrażoną jednomyślnie przyjętą decyzją o ustanowieniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, jest ustanowić dobrowolny związek „równoprawnych narodów”, z prawem opuszczenia związku, jak również związek otwarty dla przyszłych republik socjalistycznych na świecie, co jest „zdecydowanym krokiem na drodze do zjednoczenia mas pracujących wszystkich krajów w Światową Socjalistyczną Republikę Radziecką”223. Umowa zaś określała warunki utworzenia ZSRR oraz strukturę i kompetencje władz Związku224. Była kompromisem między tendencjami centralizacyjnymi a tymi niechcącymi zaakceptować hasła Manifestu komunistycznego: „robotnicy nie mają ojczyzny”225. W efekcie elementy centralistyczne mieszały się z zasadami konfederacji226.

75

Zjazd ustanowił Centralny Komitet Wykonawczy Związku i powierzył mu przygotowanie „końcowego tekstu”. Deklaracji i Umowy, które miałaby być przedstawione na II Wszechzwiązkowym Zjeździe Rad. Rezolucja nie wspomina expressis verbis o przygotowaniu nowej Konstytucji, ale – jak już wspomniano – tekst zasad konstytucji ZSRR był już od listopada 1922 r. przyjęty przez KC RKP(b), a Deklaracja oraz Umowa stanowiły wyciąg z rosyjskich zasad Konstytucji. Teraz sytuację odwracano, tworząc fikcję wspólnego przygotowywania Konstytucji na podstawie Umowy oraz Deklaracji. Ponadto realizacja projektów zawartych w uchwałach zjazdów rad, przede wszystkim ukraińskiego, a także rosyjskiego, musiała w tym kierunku prowadzić, bowiem obie wspomniane uchwały zawierały wiele bardzo konkretnych rozwiązań ustrojowych. Formalnie – ale tylko formalnie – pojawił się pluralizm trzech typów ustrojowych federacji: ZSRR jako federacja z podmiotami formalnie suwerennymi, Rosyjska FSRR, nosząca nazwę federacji z podmiotami tylko autonomicznymi, oraz Zakaukaska FRR, zbliżająca się do wzorów konfederacji. Struktura ZSRR formalnie stanowiła mieszaninę zasad federacji i konfederacji227.

75

W związku z utworzeniem ZSRR Lenin, nieobecny na zjeździe, podyktował list-pismo, zatytułowane „W związku z zagadnieniem narodowości, czyli o «autonomizacji»”228, zaczynające się od słów: „(…) bardzo zawiniłem wobec robotników Rosji tym, że nie ingerowałem dość energicznie i dość ostro w sławetną kwestię autonomizacji, oficjalnie zwaną, zdaje się, sprawą związku socjalistycznych republik radzieckich”, co wódz rewolucji usprawiedliwiał swoją chorobą i nieobecnością na plenarnych posiedzeniach od wielu miesięcy. Krytykował „wielkoruską kampanię nacjonalistyczną” prowadzoną przez „zruszczonych obcoplemieńców” (Dzierżyńskiego, Stalina, Ordżonikidze229) oraz fatalne skutki „administratorskiej pasji Stalina”. Niewiele było konkretnych wskazówek, ale ogólny ton wypowiedzi chorego wodza rewolucji był jasny: przeciw autonomizacji, za federacją. Nie można wykluczyć, konkludował Lenin, że „wróci się na następnym zjeździe rad do tego, co było, tj. utrzyma się związek socjalistycznych republik radzieckich tylko w sferze wojskowej i dyplomatycznej, a we wszystkich innych sferach przywrócona zostanie całkowita samodzielność poszczególnych ludowych komisariatów”230.

W dniu 10.1.1923 r. CKW ZSRR powołał komisję konstytucyjną z udziałem Stalina, Kalinina231 i Frunzego232, która pracowała nad projektem do czerwca. Natomiast 6.7.1923 r. przygotowany w komisji projekt został jednomyślnie uchwalony na II sesji CKW Związku i niezwłocznie wprowadzony w życie. Od tej daty też obowiązywała, mimo że II Wszechzwiązkowy Zjazd Rad uchwalił ją dopiero 31.1.1924 r.233 i ta data – 31.1.1924 r. – podawana była w urzędowych dokumentach radzieckich. Dominujące przy tworzeniu pierwszej Konstytucji ZSRR problemy ustrojowe, zagadnienia formy państwa wyraźnie odcisnęły się na jej treści234: była to konstytucja państwa, a nie jego obywateli235. Była to konstytucja okresu „legalnego nihilizmu” prawnego236.

II. Podstawowe założenia Konstytucji Związku

77

Pierwsza Konstytucja Związku SRR składała się z dwóch części, przy czym część pierwsza obejmowała wspomnianą Deklarację o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, zaś część druga – Umowę o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich237 oraz właściwą Konstytucję, składającą się z 11 rozdziałów, liczących 72 artykuły. Rozdziały nosiły tytuły:

1) Zakres kompetencji najwyższych organów władzy Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

2) O suwerennych prawach republik związkowych i o obywatelstwie związkowym;

3) O zjeździe rad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

4) O Centralnym Komitecie Wykonawczym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

5) O Prezydium Centralnego Komitetu Wykonawczego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

6) O Radzie Komisarzy Ludowych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

7) O Sądzie Najwyższym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

8) O komisariatach ludowych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich;

9) O Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym;

10) O republikach związkowych;

11) O godle, fladze i stolicy Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Deklaracje ideowe koncentrowały się na akcentowaniu antagonistycznego charakteru kapitalizmu i socjalizmu, co musi – stwierdzała Deklaracja – nieuchronnie doprowadzić do starcia obu obozów. W czarnych barwach odmalowywano sytuację kapitalizmu z przeciwstawieniem obozu socjalizmu, czyli ZSRR – „dobrowolne zjednoczenie równouprawnionych narodów” (добровольное объединение равноправных народов – dobrowolnoje objedinienije rawnoprawnych narodow).

Droga do szczęścia przez połączenie w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w „jedną rodzinę socjalistyczną” znajdowała swoje dodatkowe uzasadnienie w takich aspektach gospodarczych i politycznych, jak trudności odbudowy gospodarki narodowej republik każdej odrębnie i niebezpieczeństwo napaści zbrojnej ze strony otoczenia kapitalistycznego. Podkreślono, w będącej częścią Konstytucji Deklaracji o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, że klasowa natura władzy radzieckiej jest w istocie internacjonalistyczna i samo to skłania masy pracujące do łączenia się w jedną rodzinę socjalistyczną.

78

Papierowe i gołosłowne zapewnienia Deklaracji podkreślały zachowanie suwerenności republik m.in. w zakresie kompetencji przekazanych Związkowi, a także „prawo swobodnego wystąpienia ze Związku” każdej republiki. O ile twórcy Konstytucji realnie nie brali pod uwagę, by ktoś chciał opuszczać szczęśliwą „rodzinę socjalistyczną”, o tyle bardzo liczono na przystępowanie w przyszłości do Związku nowych republik radzieckich, które będą powstawać w wyniku zwycięskich walk klasowych proletariuszy z burżuazją. Toteż „możność przystąpienia do Związku będą miały wszystkie socjalistyczne republiki, zarówno już istniejące, jak i te, które powstaną w przyszłości”. Utworzenie ZSRR jest bowiem „nowym, zdecydowanym krokiem na drodze do zjednoczenia mas pracujących wszystkich krajów w Światową Socjalistyczną Republikę Radziecką”.

Warto zwrócić uwagę na dopasowaną do tego zamierzenia nazwę państwa. Ma ona charakter maksymalnie ogólny, nawet ogólnikowy. Nazwy państw na świecie w ogromnej większości biorą swój źródłosłów albo od nazwy zamieszkującego dany teren narodu, albo od nazwy geograficznej. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich do żadnej nie nawiązywał, bo miał mieć wszechświatowy, uniwersalny, internacjonalistyczny charakter, otwarty na przyłączanie kolejnych krajów, w których nieuchronnie miała zwyciężać proletariacka rewolucja. W ten sposób stanowiąca część Konstytucji Deklaracja ideowo wiązała cele ZSRR z celami Kominternu238, który za zadanie stawiał sobie stworzenie w oparciu o ZSRR wszechświatowej republiki radzieckiej w wyniku zwycięskiej rewolucji proletariackiej. Hasło Manifestu komunistycznego „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się” znalazło się na godle państwowym ZSRR i – jak trafnie zauważył Stalin – stał się „sztandar czerwony ze sztandaru partyjnego sztandarem państwowym”239. Przypomnijmy, że sformułowanie o ZSRR jako pierwowzorze przyszłej Światowej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej znalazło się w referacie Stalina na X Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad (26.12.1922 r.), przygotowującym umowę o powstaniu ZSRR, i powtórzone zostało przez niego wkrótce w referacie wygłoszonym na I Zjeździe Rad ZSRR240 (30.12.1922 r.).

79

Zarówno treść Deklaracji o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, jak i jej włączenie do Konstytucji, nie budziły wątpliwości, co wiązać należy z ogólnikowym charakterem dokumentu. Takiego charakteru nie można już przypisać Umowie o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, której tekst został w wyniku dyskusji rozbudowany oraz wprowadzono do niego poprawki merytoryczne. Uzupełnieniem Konstytucji był dekret o CKW ZSRR z 12.1.1923 r.

Konstytucja federalna była także uzupełniona konstytucjami republik związkowych, a były to wówczas:

1. Konstytucja Rosyjskiej SFRR z 10.7.1918 r., a następnie z 11.5.1925 r.241,

1.1. Konstytucja Krymu, wchodzącego w skład Rosyjskiej SFRR,

1.2. Konstytucja Dagestanu, wchodzącego w skład Rosyjskiej SFRR,

1.3. Konstytucja Baszkirii,

2. Konstytucja Ukraińskiej SRR z 18.3.1919 r.,

3. Konstytucja Białoruskiej SRR z 4.2.1919 r., a następnie z 17.12.1920 r.,

4. Konstytucja Zakaukaskiej SFRR z 16.1.1923 r.,

4.1. Konstytucja Armenii, wchodzącej w skład Zakaukaskiej SFRR,

4.2. Konstytucja Azerbejdżanu, wchodzącego w skład Zakaukaskiej SFRR,

4.3. Konstytucja Gruzji, wchodzącej w skład Zakaukaskiej SFRR.

79

Kompetencje ZSRR określał art. 1 Konstytucji. Do kompetencji Związku w osobie jego zwierzchnich organów art. 1 Konstytucji zaliczał cały szereg najważniejszych spraw państwowych:

1) sprawy międzynarodowe i reprezentowanie ZSRR na zewnątrz;

2) zmianę granic Związku oraz granic między republikami związkowymi;

3) przyjmowanie nowych republik;

4) sprawy wojny i pokoju;

5) zaciąganie pożyczek, handel zagraniczny, plan gospodarczy, sprawy transportu i telekomunikacji i liczne inne zagadnienia gospodarcze;

6) organizacja i kierownictwo sił zbrojnych;

7) ustalanie ogólnych podstaw prawa pracy, oświaty, zdrowia, organizacji sądowej łącznie z prawem amnestii, ustawodawstwa cywilnego, karnego, obywatelstwa związkowego.

81

Ważne, że do kompetencji Związku należało m.in. uchylanie sprzecznych z Konstytucją uchwał, podjętych przez naczelne organy republik związkowych, jak też rozstrzyganie zagadnień spornych między republikami związkowymi. Wyliczenie uprawnień władz centralnych miało charakter enumeratywny, było długie i obrazuje centralizację systemu. Natomiast do kompetencji republik należały pozostałe sprawy, tj. nieprzekazane Związkowi.

Jak wspomniano, do kompetencji federalnych zaliczono ustawodawstwo z zakresu obywatelstwa „związkowego”. Instytucja obywatelstwa w państwie bolszewików była kilkakrotnie regulowana aktami prawnymi. Pierwszym był dekret WCKW z 5.4.1918 r. o nabyciu praw obywatelstwa rosyjskiego, który w sposób nad wyraz upraszczający procedury regulował nabywanie obywatelstwa przez cudzoziemców. Pojęciem obywatela posługiwała się Konstytucja z 1918 r., ale ani nie regulowała instytucji, ani nie wynikały stąd żadne konsekwencje. Natomiast w 1921 r. ukazały się dwa dekrety w przedmiocie obywatelstwa: jeden wprowadzał pewne poprawki, dotyczące trybu realizacji nabywania obywatelstwa, natomiast drugi to dekret z 15.12.1921 r. o pozbawieniu prawa do obywatelstwa niektórych kategorii osób przebywających za granicą, który odbierał obywatelstwo licznej antybolszewickiej emigracji na Zachodzie242. Sprawa jednolitego obywatelstwa w toku przygotowywania pierwszej federalnej Konstytucji z 1924 r. wywoływała kontrowersje, zwłaszcza ze strony Ukrainców. Nie wszyscy chcieli wprowadzania jednolitego obywatelstwa związkowego jako zacierającego różnice narodowe oraz osłabiające suwerenność republik. Ostatecznie jednolite obywatelstwo radzieckie przeforsował Stalin. Konstytucja ZSRR z 1924 r. zastrzegła do kompetencji federalnej „zasadnicze ustawodawstwo w dziedzinie obywatelstwa związkowego pod względem praw cudzoziemców” (art. 1 lit. u). Wydany na tej podstawie dekret z 29.11.1924 r. o obywatelstwie związkowym wprowadzał m.in. unormowanie, zgodnie z którym obok obywatelstwa federalnego istnieje obywatelstwo republikańskie, jak też regulował warunki i tryb nabycia oraz utraty obywatelstwa. Wprowadzenie obywatelstwa związkowego (federalnego) oraz odrębnie republikańskiego pociągnęło za sobą sytuację, w której osoba, która uzyskała obywatelstwo ZSRR, automatycznie otrzymywała obywatelstwo jednej z republik związkowych i odwrotnie. Pewne modyfikacje wprowadzono w 1930 i 1931 r., a następne ważne dopiero po II wojnie światowej w związku z podziałem Europy Wschodniej między III Rzeszę a ZSRR i okupacją przez ZSRR po 17.9.1939 r. Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Besarabii (część Rumunii), a po „wojnie zimowej” także części Finlandii.

82

Struktura władz zwierzchnich ZSRR skonstruowana została z utrwaleniem znanych z Konstytucji 1918 r. zasad centralizmu demokratycznego i przy odrzuceniu trójpodziału władzy. Konstrukcja była nieskomplikowana: wszystkie struktury (instytucje) republikańskie otrzymały na szczytach swego rodzaju przedłużenie (podwyższenie), ale już w postaci wspólnych organów związkowych. Inaczej mówiąc, powstał dodatkowy, najwyższy szczebel, ale już nie republikański, lecz związkowy. Tymi wspólnymi organami związkowymi były: Wszechzwiązkowy Zjazd Rad, Centralny Komitet Wykonawczy, Prezydium CKW oraz Rada Komisarzy Ludowych. Tym organom zostały podporządkowane odpowiednie organy republikańskie.

83

Wszechzwiązkowy Zjazd Rad określony był jako organ najwyższy władzy ZSRR. Zwoływany miał być przez Centralny Komitet Wykonawczy (CKW) co najmniej raz do roku. Zjazd nie pochodził z wyborów bezpośrednich, lecz jego skład wyłaniany był z przedstawicieli rad miejskich i przedstawicieli gubernialnych zjazdów rad, ze znacznym uprzywilejowaniem (nieproporcjonalność) ludności miejskiej (proletariat) w stosunku do ludności wiejskiej.

Jedyną kompetencją wyłączną Zjazdu Rad była zmiana Konstytucji (art. 2). Wszechzwiązkowy Zjazd Rad bezpośrednio lub pośrednio powoływał wszystkie pozostałe władze Związku SRR, co także wskazuje, jak dalece ograniczona była niezależność poszczególnych republik. Mimo podkreślania przez Konstytucję (art. 3, 4, 6) zachowania zwierzchnich uprawnień w republikach związkowych i podzielenia suwerenności między Związek a republiki, faktycznie ZSRR stanowił państwo silnie scentralizowane, zaś możliwość secesji była w bolszewickiej rzeczywistości całkowitą fikcją. Wprawdzie przepisy o swobodnym wystąpieniu ze związku (art. 4) oraz o zgodzie każdej republiki na zmianę jej terytorium (art. 6) zostały – jako jedyne w Konstytucji – opatrzone zastrzeżeniem, że nie mogą zostać zmienione bez zgody wszystkich republik, to jednak były to przepisy fikcje. Nawet uczeni rosyjscy wyrażają pogląd, że przepisy o opuszczeniu Związku Radzieckiego były stworzone z przekonaniem o sile ZSRR tak, że „ani jedna republika nie zechce oddzielić się od Związku”243. To prawda – siła decydowała.

84

Centralny Komitet Wykonawczy (CKW) ZSRR był teoretycznie drugim co do ważności organem zwierzchnim Związku, po Zjeździe Rad; faktycznie jednak był od ociężałego Zjazdu Rad ważniejszy. W okresach między zjazdami na CKW przechodziły wszystkie uprawnienia Zjazdu, z wyjątkiem zmiany Konstytucji. Centralny Komitet Wykonawczy składał się z dwóch izb, a były to:

a) Rada Związku – wybierana przez Wszechzwiązkowy Zjazd Rad, ale z przedstawicieli republik związkowych proporcjonalnie do liczby ludności każdej z republik, w ogólnej liczbie 371. Rada Związku stanowiła więc element unitarny, jednolity Związku. Rada Związku wyłaniała swoje siedmioosobowe prezydium;

b) Rada Narodowości – składająca się z przedstawicieli podmiotów wchodzących w skład ZSRR: po 5 przedstawicieli republik związkowych i autonomicznych oraz po 1 przedstawicielu każdego okręgu autonomicznego. Skład osobowy Rady Narodowości wymagał zatwierdzenia przez Wszechzwiązkowy Zjazd Rad. Rada Narodowości również powoływała swoje siedmioosobowe prezydium. Jak o tym była mowa (rozdział I § 3 pkt II), Rada Narodowości powstała z Komisariatu do Spraw Narodowości (Narkomnacu).

85

Centralny Komitet Wykonawczy, składający się z wymienionych dwóch izb, był ciałem ciężkim, mało operatywnym. Nie obradował też stale, ale zbierał się na sesje co najmniej trzy razy do roku, zwoływany zwyczajnie przez Prezydium CKW. Warto jednak zauważyć, że jest to początek dwuizbowego parlamentu radzieckiego244 i rosyjskiego, co jest kontynuowane do dnia dzisiejszego.

Prezydium CKW ZSRR w liczbie 21 osób tworzone było przez skład prezydiów obu izb CKW oraz 7 wybranych na wspólnym posiedzeniu obu rad. Był to organ stały, pracujący permanentnie. W okresach między sesjami CKW Prezydium CKW Związku było zwierzchnim organem władzy zarówno ustawodawczej, jak i wykonawczej. Prezydium CKW było odpowiedzialne przed CKW, ale Konstytucja nie precyzowała rodzaju odpowiedzialności, jej charakteru.

86

Rada Komisarzy Ludowych (RKL), tworzona przez CKW, stanowiła rząd ZSRR. W jej skład wchodzili komisarze ludowi (odpowiednicy europejskich ministrów), którzy kierowali swoim organem biurokratycznym – komisariatem ludowym. Były jednak różne rodzaje komisariatów245, mające inną strukturę:

1) komisariaty ogólnozwiązkowe – takie istniały jako wspólne i jedyne dla całego ZSRR, nie było ich odpowiedników w republikach, natomiast na szczeblu republik związkowych komisariaty ogólnozwiązkowe miały swoich pełnomocników bezpośrednio tym komisariatom podporządkowanych; były to komisariaty spraw zagranicznych, wojskowych i morskich, handlu zagranicznego, komunikacji, poczt i telegrafów, zbliżone stanowisko miał Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), czyli bezpieka ZSRR; jak łatwo zauważyć, wśród ogólnozwiązkowych nie było komisariatu sprawiedliwości;

2) komisariaty zjednoczone – istniały zarówno w całym ZSRR, jak też w poszczególnych republikach, tworząc RKL danej republiki, powoływaną przez CKW republiki. Komisariaty republik stanowiły organy lokalne odpowiednich komisariatów zjednoczonych ZSRR, a więc podlegały im jako organom zwierzchnim. Były to komisariaty: gospodarki narodowej, aprowizacji, finansów, inspekcji robotniczo-chłopskiej;

3) komisariaty autonomiczne – istniały w republikach związkowych i formalnie nie były podporządkowane komisariatom ZSRR. Były to komisariaty: spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, rolnictwa, ochrony zdrowia, ubezpieczeń społecznych. I tu autonomia w zasadzie pozostawała na papierze, zważywszy dyktaturę monopartii. Ponadto art. 1 Konstytucji stwarzał dla władz Związku duże możliwości ingerencji w sprawy autonomiczne246.

87

Podsumowując, trzeba stwierdzić, że Konstytucja ZSRR z 1924 r. recypowała zasady ustrojowe Konstytucji RSFRR z 1918 r. Obie ustawy zasadnicze cechuje ta sama agresja wobec innych, obcych, kapitalistów; z obu wynika przede wszystkim wrogie nastawienie jako ważna część ideologii. Istotę najważniejszych nowości wniesionych do ustroju państwowego przez pierwszą Konstytucję ZSRR (1924 r.) stanowiły jedynie wspólne dla wszystkich republik organy zwierzchnie, wiążące republiki w jedną całość. Treść rozwiązań teoretycznie tworzyła federację scentralizowaną. Jeżeli jednak dodać do tego wszechobecny scentralizowany system dyktatury monopartii, w efekcie ZSRR to państwo jednolite, silnie scentralizowane. Istniała jedynie autonomia językowa, a to wobec nieistnienia w ZSRR języka państwowego.

88

Konstytucja z 1924 r. nie unormowała wszystkich zagadnień życia społecznego, skupiając uwagę na tych instytucjach i trybach funkcjonowania, które wiązały się z ustanawianiem państwa związkowego, niemającego tradycji w Rosji. Stosunki między władzami federalnymi a republikańskimi, struktura instytucji i zakres ich kompetencji oraz układ wzajemnych relacji między władzami federalnymi (w podtekście czytaj: rosyjskimi) a lokalnymi w republikach – oto sprawy, które zdecydowanie dominują w Konstytucji z 1924 r., by nie powiedzieć, że zajmują ją niemal całą. Nie ma natomiast w ustawie zasadniczej najbardziej istotnych zagadnień: ustroju społecznego, politycznego i gospodarczego, m.in. nie ma tak fundamentalnej sprawy, jak kompetencje rad terenowych (jak to się miało do hasła i zasady ustrojowej jednocześnie: „cała władza w ręce rad”?). Nie ma praw i obowiązków politycznych i obywatelskich, m.in. nie ma zasad prawa wyborczego, zupełnie brak jakichkolwiek uregulowań, nawet tak ważnych dla funkcjonowania każdej sfery państwa, jak organy administracji państwowej i ewentualnie samorządowej. Niektóre kwestie z tej materii mogły być pozostawione konstytucjom republikańskim.

Nadal nieuporządkowane były zagadnienia stanowienia prawa. Uprawnienia ustawodawcze należały do wielu organów i w zasadzie (wyjątek to zmiana Konstytucji) w ogóle nie było żadnej hierarchii norm i aktów prawnych. Terminologia aktów prawnych była nieuporządkowana i nawet dzisiaj, z perspektywy historycznej, są kłopoty z używaniem polskich odpowiednich nazw dla radzieckich aktów prawnych. Ustawy radzieckie nie musiały być publikowane, co było rosyjską tradycją, pochodzącą jeszcze z czasów carskich. Wobec zlikwidowania trójpodziału władz nie było różnicy między aktem administracyjnym a wyrokiem sądowym.

Państwo radzieckie nie było państwem prawnym – klasowy punkt spojrzenia na państwo i odrzucenie zasady suwerenności narodu na rzecz dyktatury proletariatu, a więc odrzucenie idei państwa jako organizacji ogólnonarodowej było odrzuceniem zasady państwa prawnego. Naczelną zasadą porządku prawnego była komunistyczna doktryna, a normy prawne stanowiły jedynie wytyczne. Oryginalną myślą Lenina było, że prawo nie stanowi nieodzownego elementu państwowości.

89

Utworzenie ZSRR i uchwalenie jego Konstytucji nie wpłynęło na zasady działania, cele i oblicza partii bolszewików. Jedyną zmianą była zmiana nazwy dokonana na XIV Zjeździe Partii w 1925 r. z Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) na Wszechzwiązkową Komunistyczną Partię (bolszewików), co było tylko dostosowaniem nazwy do nazwy państwa. Podobnie jak Konstytucja RSFRR z 1918 r., tak samo Konstytucja związkowa z 1924 r. nie wspominała o rządach partii bolszewickiej. A przecież „cała jurydyczna i faktyczna konstytucja republiki radzieckiej jest oparta na tym, że partia wszystko poprawia, wyznacza i buduje” – mówił wódz rewolucji247.

W tendencji do stworzenia uniwersalnej republiki radzieckiej można się dopatrywać czegoś więcej niż tylko dalszego ciągu „zbierania ziem” carskiego imperium, czyli kontynuowania dawnych tradycji imperialnych.

Zatwierdzenie przez II Wszechzwiązkowy Zjazd Rad pierwszej Konstytucji Związku SRR dokładnie zbiegło się ze śmiercią Lenina. Był on wodzem i autorytetem niekwestionowanym, wyrocznią udzielającą odpowiedzi na najtrudniejsze pytania; rozwiązywał problemy – zdawałoby się – nie do rozwiązania, a to m.in. dlatego, iż nie wahał się dowolnie interpretować doktryny marksowskiej i od niej odstępować, gdy wymagała tego rzeczywistość; umiał wyciszyć opozycję i utrzymać jedność bolszewickiej elity. Wprawdzie po kolejnych wylewach był coraz mniej obecny, ale N. Krupska przekazywała wolę wodza. Śmierć Lenina musiała więc stanowić koniec ważnego etapu na drodze do komunistycznego raju. Musiała też postawić na porządku dziennym sprawę następstwa po „wielkim wodzu”. W systemie totalitarnym jest to problem bardzo poważny. Pamiętać należy, że wódz to nie tylko przywódca, ale także program.

90

Lenin nie zostawił wyraźnego dalekosiężnego programu. Od bolszewickiego zamachu stanu w listopadzie 1917 r. do śmierci wodza upłynęło przecież zaledwie 6 lat, przy czym były to jeszcze lata I wojny światowej, wojny domowej, zasadniczych zmian we wszystkich dziedzinach, w tym wymuszonego NEP-u. Przed 1917 r. zaś warunki działania Lenina były tym bardziej odmienne. Ćwierć wieku działalności Lenina obejmowało tak odmienne okresy, że Lenin nie pozostawił po sobie programu.

Radziecka Konstytucja była wielce odmienna od tego, czego dopracowała się Europa przez co najmniej 150 lat (ówcześnie) nowoczesnego konstytucjonalizmu. Ustrój radziecki wyrósł z doktryny dyktatury proletariatu. W radzieckiej nauce zaś wyrażano pogląd, że dyktatura proletariatu była najwyższą formą radzieckiej demokracji w okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu. Ustroje totalitarne, tak jak wszystkie ustroje rewolucyjne, odmawiają wiązania się wcześniej ustanowionymi normami; są to ustroje futurocentryczne, zamierzające zmienić świat przez zerwanie z ustalonym porządkiem, w sposób charakterystyczny dla utopii248. Zwłaszcza bolszewicy odcinali się od tradycji w prawie.

§ 5. Konstytucja stalinowska z 1936 r. Socjalizm zbudowany, teraz do komunizmu

I. „Inicjatywa Towarzysza Stalina”

91

Skończył się NEP (1929 r.). Przeprowadzono brutalną kolektywizację w rolnictwie (1929–1933); w efekcie straszny głód – zwłaszcza na Ukrainie – zebrał wielomilionowe tragiczne żniwo249, ale „kułacy” zostali zlikwidowani. W 1936 r. oficjalnie ogłoszono, że w ZSRR zbudowano podstawy socjalizmu. Według oficjalnych deklaracji, rozpoczynała się druga faza rozwoju państwa radzieckiego – stopniowe przejście od socjalizmu do komunizmu250 i nadchodził trzeci etap w historii radzieckiego konstytucjonalizmu251. Od czasów Lenina Konstytucja była zbiorem zasad programowych na przyszłość, przeznaczona do giętkiej interpretacji, a nie zasad stanowienia prawa i administrowania. Struktury rządzące w praktyce definiowały się w zależności od zmian personalnych i układów252. W połowie lat 30. Stalin zadecydował o zaakceptowaniu prawa jako legalnego komponentu socjalizmu i o odejściu od czasów „legalnego nihilizmu”253. Ideologiczna „rewolucja w prawie” ustąpiła miejsca pozytywizmowi prawniczemu254.

W dniach 28.1–6.2.1935 r. obradował po pięcioletniej przerwie VII Wszechzwiązkowy Zjazd Rad i oceniając sprawy („sukcesy”) gospodarcze podsumował, że „Rosja nepowska stała się Rosją socjalistyczną”. Ten ostatni już zwyczajny Ogólnorosyjski Zjazd Rad wyartykułował pierwsze oficjalne stwierdzenie, że system jest już socjalistyczny. Podstawy tego twierdzenia w aspekcie prawnym poszukiwać należy w dyferencjacji własności, przy czym socjalistyczna forma własności uznana została za podlegającą szczególnej ochronie (dekret z 7.8.1932 r.). W aspekcie politycznym zaś stwierdzenie takie wyrażało likwidację resztek klas „pasożytniczych”, a w szczególności nepmanów i kułaków. Być może delegaci na zjazd nie zdawali sobie sprawy z przygotowanej już inicjatywy Stalina, bo nie padły żadne inne głosy niż pochwalne pod adresem ówcześnie obowiązującej Konstytucji. Tymczasem na odbywającym się równolegle (pierwsze dni lutego 1935 r.) plenarnym zgromadzeniu KC partii bolszewickiej „z inicjatywy towarzysza Stalina” zapadła następująca uchwała:

„1. Wprowadzić do konstytucji Związku SSR zmiany w kierunku:

a) dalszej demokratyzacji systemu wyborczego w sensie zastąpienia wyborów niezupełnie równych równymi, wielostopniowych – bezpośrednimi, jawnych – tajnymi;

b) ściślejszego określenia społeczno-ekonomicznej podstawy konstytucji w sensie przystosowania do obecnego układ sił klasowych w ZSSR (stworzenie nowego socjalistycznego przemysłu, rozgromienie kułactwa, zwycięstwo ustroju kołchozowego, utrwalenie własności socjalistycznej jako podstawy społeczeństwa radzieckiego itp.).

2. Polecić Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu Związku SSR, aby wybrał Komisję Konstytucyjną i powierzył jej opracowanie poprawionego tekstu konstytucji według zasad wskazanych w punkcie pierwszym oraz przedłożenie go do zatwierdzenia sesji CKW Związku SSR.

3. Najbliższe kolejne wybory organów władzy radzieckiej w Związku SSR przeprowadzić na podstawie nowego systemu wyborczego”255.

Dopiero na zamknięcie obrad w ostatnim dniu (6 lutego) obrad Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i najwierniejszy z wiernych wodza – W. Mołotow256 poinformował delegatów, że poprzedniego dnia zapadła cytowana uchwała KC WKP(b). Plenum KC zobowiązało do tego Mołotowa już 5 dni wcześniej (1 lutego), łatwo więc dostrzec, jak fasadową instytucją był zjazd rad, dający tylko prawnie niezbędną formę decyzjom partii. Dalsze wydarzenia to potwierdziły.

92

Zakomunikowana przez Mołotowa „inicjatywa towarzysza Stalina” i uchwała KC partii stała się rozkazem dla Zjazdu. Zjazd, który jeszcze dzień przed tym nie myślał o rewizji Konstytucji, a jedynie ograniczył się do zarejestrowania dokonanych przez partię zmian formalnie obowiązującej ustawy zasadniczej, z największym entuzjazmem powitał inicjatywę „wodza narodu”, jednomyślnie uchwalając przedłożoną przez Mołotowa rezolucję KC partii. Co więcej, zjazd momentalnie uchwalił obszerny dokument, gruntownie opracowany od strony prawnej, w którym zostało szczegółowo wyłożone, jakie zmiany powinny być dokonane. Była to propozycja zredagowanych już od strony formalnoprawnej nowych artykułów, konkretnych zmian257. W istocie nic nie stało na przeszkodzie, by Zjazd ten dokument uchwalił i zmiana Konstytucji byłaby dokonana. Polecenia i oczekiwania były jednak inne. Zjazd polecił CKW powołać („wybrać”) komisję konstytucyjną, która miała poprawić tekst Konstytucji według wskazówek Zjazdu i przedłożyć do zatwierdzenia na sesji CKW. To ostatnie jest o tyle ciekawe, że prawo zmian („zatwierdzenie i zmiana”) Konstytucji miał tylko wszechrosyjski zjazd rad (art. 2 Konstytucji z 1924 r.), a nie CKW. Później Stalin referował: „Nazajutrz po przyjęciu tej uchwały, tj. 7.2.1935 roku zebrała się pierwsza sesja Centralnego Komitetu Wykonawczego Związku SRR i wykonując uchwałę VII Zjazdu Rad ZSRR powołała komisję konstytucyjną w składzie 31 osób. Sesja poleciła komisji konstytucyjnej opracowanie projektu poprawionej konstytucji ZSRR”258. W składzie komisji znaleźli się najwybitniejsi ówcześnie działacze partyjni, zaś przewodnictwo osobiście objął Stalin. Warto zwrócić uwagę, że wszelkie decyzje dotyczą poprawienia obowiązującej wówczas Konstytucji z 1924 r. – takie były także sprecyzowane prawniczo poprawki uchwalone przez VII Zjazd. Nie było mowy o przygotowaniu projektu zupełnie nowej ustawy zasadniczej.

93

Z inicjatywy Stalina komisja podzieliła się na mniejsze zespoły i zapadła cisza: długo nikt z członków komisji ani w jej imieniu nie informował opinii publicznej o pracach, które przebiegały w tajemnicy. Wprawdzie początkowo w prasie pojawiły się teksty dotyczące zmiany Konstytucji, ale ich autorzy, nie znając konkretnych zamierzeń i wielce obawiając się popełnienia strasznego czynu w postaci wyrażenia poglądu, który mógłby nie zgadzać się z nieznaną, a „jedynie słuszną” linią generalną wodza – Stalina, poruszali się w sferze nic niemówiących ogólników i gorących pochwał na cześć wodza. Dopiero w marcu 1936 r. Stalin w wywiadzie dla amerykańskiego dziennikarza powiedział, że „nowa Konstytucja” zostanie uchwalona jeszcze przed końcem 1936 r. i chwaląc demokrację radziecką, podkreślił, że będzie to najbardziej demokratyczna na świecie Konstytucja. W ślad za wodzem, również Mołotow – przewodniczący RKL – udzielił zachodniej gazecie wywiadu na temat Konstytucji. W Związku Radzieckim oba te wywiady uznane zostały za wielkie wydarzenie na drodze tworzenia nowej Konstytucji, a ich treść stała się przedmiotem komentarzy w pismach radzieckich, oczywiście komentarzy pełnych zachwytu, ale lękliwie nieporuszających konkretów. W dniu 15.5.1936 r. plenarne posiedzenie komisji konstytucyjnej postanowiło projekt nowej Konstytucji przedłożyć CKW. Lakoniczną informację, ale z wyszczególnieniem tytułów rozdziałów nowej Konstytucji, opublikowały „Izwiestia” 17.5.1936 r.

94

Kiedy 1.6.1936 r. Stalin – jak doniosła radziecka prasa – w kilkugodzinnym referacie omówił projekt nowej Konstytucji na plenum KC WKP(b) i plenum postanowiło go zaakceptować, wówczas prasa i społeczeństwo wpadli w zachwyt, mimo iż nadal nikt nie znał treści projektu – nie został on w żadnej formie podany do wiadomości publicznej. W całym Związku Radzieckim odbywały się zebrania załóg zakładów pracy, masówki, wiece, na których z entuzjazmem lud pracujący miast i wsi żywiołowo wypowiadał się o zupełnie nieznanym sobie projekcie i popierał wspaniałe myśli i koncepcje swojego genialnego wodza, ciesząc się, że ma tak wspaniałego przywódcę. F. Ancewicz, badacz zagadnienia w latach II RP, przytoczył rezolucję (z 10.6.1936 r.) aktywu partyjnego Moskwy: „Czerwcowe plenum KC, które akceptowało po referacie Towarzysza Stalina projekt nowej konstytucji Związku SRR – ten wspaniały, niemający sobie równych dokument epoki stalinowskiej – wejdzie do historii socjalistycznej rewolucji, do historii życia naszej partii i narodów Związku Radzieckiego, jako jedna z najpiękniejszych jej kart (…). Projekt nowej konstytucji, której inicjatorem i twórcą był wielki geniusz ludzkości, towarzysz Stalin, jest historycznym, o międzynarodowym znaczeniu dokumentem, będącym skoncentrowanym wcieleniem gigantycznych zwycięstw socjalistycznego państwa robotników i chłopów”. Rezolucja stołeczna służyła potem za wzór w innych miejscach. Zachowując drogę legalną, Stalin – po zaakceptowaniu projektu Konstytucji przez partię komunistyczną – przedłożył go następnie organowi państwowemu do akceptacji i nadania dalszego biegu. Prezydium CKW ZSRR projekt niezwłocznie zaakceptowało i zwołało ogólnozwiązkowy zjazd rad (tylko zjazd rad miał kompetencje zmiany Konstytucji) na 25.11.1936 r. oraz postanowiło projekt opublikować i poddać pod powszechną dyskusję-konsultację. Jak zawsze w takich przypadkach w totalitaryzmie komunistycznym, sterowana i pilnie obserwowana przez stosowne służby oraz ściśle cenzurowana dyskusja była wyłącznie elementem propagandy. W ogromnej większości nie znając projektu, wszystkie głosy na temat Konstytucji były pełne zachwytu dla „geniusza – jej twórcy – Towarzysza Stalina”. W tej farsie miało rzekomo – według oficjalnych danych – wziąć udział 51 mln ludzi na 458 441 zebraniach ludowych.

95

Kampania uwielbienia dla wodza oraz zachwytu nad projektowaną Konstytucją trwała, a tymczasem miał miejsce wielki terror stalinowski wymierzony w owym okresie głównie w wybitnych, zasłużonych dla sprawy rewolucji bolszewików. Aresztowania „agentów imperialistycznych, którzy się wślizgnęli” do aparatu partyjnego i państwowego dosięgały najwyższych postaci politycznych Związku Radzieckiego. Dosięgły także niektórych członków komisji konstytucyjnej, wśród których znalazła się postać tak wybitna, jak K. Radek259. Oskarżeni później się przyznawali i po procesie spotykała ich „zasłużona” kara, którą wymierzał radziecki sąd; zdarzało się, że niektórzy z oskarżonych sami prosili o rozstrzelanie. Nie przeszkodziło to w żaden sposób dokończeniu prac nad Konstytucją, które – niezakłócone – biegły swoim trybem. VIII Wszechzwiązkowy Nadzwyczajny Zjazd Rad (ostatni, jaki się zebrał) po uważnym wysłuchaniu przemówienia Stalina, bez dokonywania zmian, bez jakiejkolwiek dyskusji, jednomyślnie 5.12.1935 r. uchwalił przedłożony projekt, który w ten sposób stał się nową Konstytucją ZSRR. Weszła w życie bez żadnego vacatio legis, w dniu uchwalenia; nawet publikacja nie była konieczna. Była 56. (to oficjalnie, a naprawdę 57.) rocznica urodzin Stalina. Ogłoszono święto narodowe.

96

Konstytucja z 1936 r. w swojej systematyce i konstrukcji różniła się wyraźnie od poprzednich260. O ile wcześniejsze radzieckie konstytucje na czoło wysuwały deklaracje polityczne261, to Konstytucja stalinowska zrywała z tą krótką tradycją radzieckich ustaw zasadniczych. Systematyka przedstawiała się następująco: wstępu Konstytucja nie zawierała, lakoniczny (12 artykułów) rozdział I został zatytułowany „Ustrój społeczny” i w znacznym stopniu poświęcony był generalnym zagadnieniom gospodarczym i własności. Zagadnienia struktury federacji znalazły się w rozdziale II. Rozdziały III–IX poświęcone zostały strukturze organów państwowych, kolejno: najwyższym organom federalnym i republik związkowych, dalej organom wykonawczym również federacji i republikańskim do szczebla republik autonomicznych, sądom i prokuraturze. Rozdział X dotyczył „zasadniczych” praw i obowiązków obywateli, zaś rozdział XI – systemu wyborczego i prawa wyborczego. Krótkie rozdziały końcowe to przepisy o herbie, fladze i stolicy oraz o specjalnym trybie zmiany Konstytucji262. Systematyka ta, odbiegająca od wcześniejszych, przybliża się do stosowanych w ówczesnej Europie; po II wojnie światowej zaś została narzucona satelickim wobec Moskwy tzw. krajom demokracji ludowej, w tym Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 r.

97

Konstytucja sygnalizowała transformację od dyktatury proletariatu do państwa socjalistycznego, rozpoczynającego budowę komunizmu263. Artykuł 1 Konstytucji stwierdzał, że ZSRR „jest socjalistycznym państwem robotników i chłopów”. W sformułowaniu tym można doszukiwać się także stwierdzenia stabilności ustroju; nie było już tak, jak w poprzednich konstytucjach, kiedy wyczuwało się nerwowość i niepewność w toku zmagań z imperialistami. Państwo radzieckie osiągnęło już wyższy szczebel rozwoju i, mimo zmagań, jest dość pewne swojej siły i stabilizacji – mamy socjalizm, przystępujemy do budowy raju – komunizmu.

Po cytowanym art. 1 o zbudowaniu socjalizmu, dalsze artykuły rozdziału I o ustroju społecznym w znanej otoczce frazeologicznej powtarzały mocno już nieaktualną w rzeczywistości zasadę ustrojową, że cała władza należy do rad264 delegatów pracujących (to nowa nazwa: już nie tylko robotników, chłopów i żołnierzy). Po stwierdzeniu, że „podstawę ekonomiczną ZSRR stanowią socjalistyczny system gospodarczy oraz socjalistyczna własność” (art. 4), dalsze przepisy dość szczegółowo ustanawiały, porządkowały i regulowały różne rodzaje własności w państwie radzieckim. Przepisy te były nad wyraz ważne, gdyż stanowiły pierwsze normatywne – i to tak wysokiej rangi – wyartykułowanie zróżnicowania własności. Jak wiadomo, ta fundamentalna regulacja filara prawa cywilnego – zróżnicowanie własności – będzie obowiązywała nie tylko do końca istnienia Związku Radzieckiego, lecz także będzie obowiązująca we wszystkich krajach satelickich, w tym Polsce tzw. Ludowej, gdzie zostanie zlikwidowana dopiero w ostatnich dniach grudnia 1989 r. W tym miejscu należy sumarycznie stwierdzić, że Konstytucja z 1936 r. w zakresie własności ujmowała w normy prawne to, co już faktycznie zaistniało bezpośrednio po listopadzie 1917 r. i po okresie NEP-u wróciło w końcu lat 20.: poza drobną własnością osobistą praktycznie wszystko było upaństwowione265, mimo że na papierze dopuszczone były także inne formy własności (zob. rozdział III).

Skoro podstawą ekonomiczną ZSRR był socjalistyczny system gospodarczy i własność socjalistyczna, a niemal wszystko w państwie było własnością socjalistyczną, już samo to w konsekwencji musiało skutkować wzmacnianiem państwa, zwłaszcza jeśli to państwo miało jeszcze stawiać czoła krwiożerczym imperialistom oraz poprawiać byt swoich obywateli. Jak to się miało do marksowsko-engelsowsko-leninowskiej teorii obumierania państwa? Teoria obumierania państwa, rozwinięta przez Lenina w przeddzień bolszewickiego zamachu stanu w książce „Państwo a rewolucja”, to ważny element wizji rozwoju ludzkości na drodze do komunizmu. Wyjaśnił to „Wielki Nauczyciel” Stalin, który odkrył taką oto prawidłowość dziejową: „obumieranie państwa nastąpi nie poprzez osłabienie władzy państwowej, lecz poprzez jej maksymalne wzmocnienie”266.

98

Podobnie jak w Konstytucji RSFRR z 1918 r., także w Konstytucji z 1936 r. praca była określona jako obowiązek, „w myśl zasady: «Kto nie pracuje, ten nie je»” (art. 12); „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy”. Zauważmy, że nie była to bynajmniej zasada równości wymagań i dystrybucji, a więc nierówność majątkowa była dopuszczalna. Była to zasada socjalizmu. W komunizmie – jak wyjaśniał wówczas Józef Wissarionowicz267 – każdy miał pracować według swoich zdolności, a otrzymywać według potrzeb, co trafiło na zawsze do radzieckiej „biblii” – Historii Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótkiego kursu268.

Rozdział II zawierał podstawowe zagadnienia radzieckiego federalizmu. Nie wyczerpywał zagadnienia i dalsze sprawy w przedmiocie relacji między organami federalnymi a republikańskimi zajmowały nadal dużo miejsca we wszystkich kolejnych rozdziałach odnoszących się do struktur i funkcjonowania organów i instytucji państwowych. Formalnie balansowano między rozwiązaniami typowymi dla federacji i konfederacji269. Konstytucja poprzestawała na wymienieniu „równoprawnych” republik270 Związku, ale nie wspominała nic o podstawie prawnej, na której te właśnie republiki znalazły się w Związku, a sprawa nie była bynajmniej oczywista – Związek w 1924 r. umową utworzyły cztery republiki, a teraz Konstytucja wyliczała ich jedenaście. To władze centralne ZSRR dowolnie i samowładnie manewrowały terytoriami, m.in. awansując republiki autonomiczne do szczebla związkowych i wprowadzając w skład ZSRR271. To jedna z wielu fikcji równouprawnienia republik.

Po wymienieniu republik następował przepis (art. 14) mający istotne znaczenie dla oceny charakteru federacji, a mianowicie wyliczenie zakresu spraw należących do wyłącznej kompetencji władz federalnych Związku. Było to wyliczenie o tyle pojemniejsze, że wśród spraw po raz pierwszy konstytucyjnie zastrzeżonych dla władz centralnych federacji znalazły się m.in. „ustanawianie zasad ustawodawstwa pracy; ustawodawstwo w dziedzinie sądownictwa i postępowania sądowego; kodeks karny i cywilny” (art. 14 lit. t oraz u) – od 1936 r. wszystkie kodeksy powinny być federalnymi. Zawsze trzeba jednak pamiętać, że główny mechanizm centralizacji władzy spoczywał w silnie scentralizowanej partii komunistycznej, jednej w całym ZSRR. W efekcie państwo było faktycznie silnie scentralizowane, republiki wykonywały polecenia władz federacji, czyli najczęściej Rosji. Praktycznie nie posiadały niemal żadnej samodzielności. W dniu 1.2.1944 r. uchwałą Rady Najwyższej ZSRR przyznano republikom prawo nawiązywania stosunków dyplomatycznych z innymi państwami, zmieniając odpowiednio Konstytucję272, zaś za zgodą wielkich mocarstw Ukraina oraz Białoruś stały się odrębnymi podmiotami ONZ. Był to gest ze strony wielkich mocarstw wobec radzieckiego sojusznika w wojnie – uregulowanie to wprowadzono w celu uzyskania przez ZSRR większej liczby głosów w powoływanej właśnie ONZ.

II. Struktury i prawa

Struktura organów państwa uległa istotnej zmianie.

99

Zniknął Zjazd Rad jako organ najwyższy oraz CKW. Zjazd Rad od dawna miał już charakter fasadowy. Ich miejsce zajął parlament – Rada Najwyższa, wybierana w czteroprzymiotnikowych wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję. Wielce różniła się od Zjazdu Rad – miejsca, które teraz zajmowała; prezentowała się od strony formy jak typowy europejski parlament. Rada Najwyższa stała się trwałym elementem konstytucji radzieckich aż do 1989 r. Deputowanym przysługiwał immunitet poselski.

Formalnie najwyżej usytuowana Rada Najwyższa dzieliła się na:

1) Radę Związku (wybieraną w wyborach w całym ZSRR) i 

2) Radę Narodowości (wybory w republikach273),

jako izby równoprawne. Jeśli zachodziłaby różnica zdań między izbami, sprawa musiałaby trafić do specjalnej komisji uzgadniającej i ewentualnie do izb ponownie, a w razie dalszego braku zgody – Prezydium miałoby rozwiązać izby i rozpisać nowe wybory. Ta regulacja istniała tylko po to, by nie było luk w prawie; radziecki parlament – podobnie jak i inne gremia – w czasach stalinowskich z reguły głosował jednomyślnie. Teoretycznie Rada Najwyższa miała być jedynym organem ustawodawczym. Faktycznie większość tych samych kompetencji miało Prezydium Rady Najwyższej, które było „kolegialnym prezydentem”. Faktycznie przejmowało ono kompetencje Rady Najwyższej, w szczególności wydawało dekrety bez żadnych ograniczeń (art. 49). Dekrety nie wymagały zatwierdzenia przez Radę Najwyższą, chociaż niektórzy teoretycy chcieli taki obowiązek wyinterpretować z Konstytucji.

Najwyższym organem wykonawczym i zarządzającym była powoływana przez Radę Najwyższą – Rada Komisarzy Ludowych. Resortami kierowali komisarze ludowi. Nieznacznie zmodyfikowana została struktura RKL, w ramach której pojawiły się nowe komisariaty, wprowadzone reformą administracyjną kraju z lat 1932–1936. Utworzono dwie struktury komisariatów:

1) ogólnozwiązkowe, których komisarz kierował osobiście resortem na terenie całego kraju;

2) związkowo-republikańskie, które też funkcjonowały na szczeblu centralnym, ale komisarz kierował resortem nie sam, lecz przez jednoimienne komisariaty republik związkowych (art. 74–78).

Odpowiadało to w przybliżeniu systemowi Konstytucji z 1924 r.; zmiany były ilościowe.

Komisariat sprawiedliwości należał – w myśl Konstytucji z 1936 r. – do komisariatów związkowo-republikańskich, a nie ogólnozwiązkowych (art. 78). W dniu 20.7.1936 r. wydana została ustawa o organizacji Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości ZSRR. Do tego czasu istniały tylko ludowe komisariaty sprawiedliwości republik związkowych i autonomicznych; resort sprawiedliwości nie zaliczał się do tych, dla których utworzono – w myśl Konstytucji z 1924 r. – komisariaty ogólnozwiązkowe ani nawet nie należał do zjednoczonych komisariatów ludowych (zob. art. 51–52, a także art. 37). W Konstytucji z 1936 r. w składzie federalnej Rady Komisarzy Ludowych brak było Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości (art. 70), natomiast znalazł się on wśród komisariatów związkowo-republikańskich (art. 78).

Po napaści Niemiec (22.6.1941 r.) powołano (30.6.1941 r.) Państwowy Komitet Obrony, pod przewodnictwem Stalina, i lokalne komitety obrony, a także komitety i rady do spraw ewakuacji i innych.

100

Od 1946 r. RKL przemianowano na Radę Ministrów, a komisarzy i komisariaty na ministrów i ministerstwa. Później (15.3.1953) zmniejszono (z 30 do 12) liczbę ministerstw ogólnozwiązkowych274.

Terenowymi organami „władzy państwowej” były rady deputowanych (delegatów) pracujących275 (советы депутатов трудящихся – sowjety dieputatow trudjaszczichsja; art. 94). Należy zauważyć zmianę nazwy: to już nie są rady delegatów robotniczych, chłopskich i żołnierskich, ale rady deputowanych (delegatów)276 pracujących. Po raz pierwszy wszystkie szczeble rad były wybierane bezpośrednio277, w czteroprzymiotnikowych wyborach. Organami wykonawczymi i zarządzającymi rad deputowanych (delegatów) były komitety wykonawcze na czele z przewodniczącym (art. 99). Warto zauważyć, że wraz ze zlikwidowaniem (fasadowego) Ogólnorosyjskiego Zjazdu Rad władza najwyższa już nawet formalnie przestała należeć do rad. Kompetencje rad były określone równie ogólnikowo, co lakonicznie278 (art. 97) i ocenić je można jako głównie kompetencje organów administracji państwowej i samorządu jednocześnie o zadaniach powierzonych.

101

W praktyce następowało dublowanie się administracji państwowej oraz partyjnej, z dominacją partyjnej. Podobnie jak poprzednio, miało też miejsce faktyczne przejmowanie kompetencji organów ustawodawczych (uchwałodawczych) przez organy wykonawczo-zarządzające.

Podział administracyjny państwa był zarówno skomplikowany, jak i ustawicznie zmieniający się279 i nawet historyczne przekazy źródłowe są sprzeczne. Po czasach carskich odziedziczono podział na gubernie i powiaty, który w niewielkim stopniu lokalnie modyfikowano. Na przykład Konstytucja z 1918 r. (art. 53) przewidywała lokalne zjazdy rad w obwodach, guberniach, powiatach (rejonach). W latach 1921–1929 stopniowo zastąpiono go podziałem na obwody, okręgi i rejony, ale już w 1930 r. okręgi zostały zniesione, bo w okresie kolektywizacji partia kładła nacisk na rejony jako jednostki najbliższe kolektywizowanej wsi (głośny film socrealistyczny – „Sekretarz rejkomu”). Ponadto wyłącznie w Republice Rosyjskiej istniała niespotykana gdzie indziej jednostka podziału administracyjno-terytorialnego – kraj. W RSFRR było sześć krajów: Ałtajski, Krasnojarski, Krasnodarski, Nadmorski, Stawropolski, Chabarowski. Kraj był z reguły jednostką terytorialnie dużą, większą od obwodu, np. Kraj Krasnojarski był cztery razy większy od Francji. Nieco upraszczając ten zawiły i zmienny podział administracyjny, można go przedstawić następująco:

1) republiki związkowe,

2) republiki autonomiczne,

3) kraje,

4) obwody,

5) rejony,

6) miasto/wieś/osiedle/auł/ajmak/kiszłak.

102

Jak już była mowa, tylko w RSFRR istniały wszystkie wymienione jednostki terytorialne; pozostałe republiki związkowe miały tylko niektóre spośród szczebli wymienionych w pkt 2–6, np. po II wojnie światowej trzy małe republiki (Mołdawska, Ormiańska, Karelo-Fińska) dzieliły się tylko na rejony. Długo dokonywanie wszelkich zmian zarezerwowane było dla władz centralnych; w gestię republik przekazano je w 1957 r. Ważne zmiany, ale natury ilościowej, miały miejsce w czasie II wojny światowej, kiedy to Związek Radziecki, realizując pakt Ribbentrop–Mołotow280 zaanektował (1940) państwa bałtyckie, część Rumunii (Besarabię) i część terytorium Finlandii. Liczba republik związkowych wzrosła wówczas do szesnastu281. W 1940 r., po agresji ZSRR na Finlandię i aneksji rejonu fińskiego Wyborga, z autonomicznej republiki Karelo-Fińskiej utworzono Karelo-Fińską Republikę związkową, którą w 1956 r. znowu przekształcono w autonomiczną, wcielając do Republiki Federacyjnej Rosyjskiej; nazwę zmieniono na „Karelska”. W dniu 28.8.1941 r. faktycznie (nie prawnie) zlikwidowano Niemiecką Nadwołżańską ASRR282, przesiedlając całą ludność do Kazachstanu i na Syberię. W ostatnim roku wojny zlikwidowano należące do Federacji Rosyjskiej republiki autonomiczne Krymską, Czeczeńsko-Inguszecką, Kałmucką, zaś ludność prawie w całości wysiedlono pod zarzutem kolaboracji w Niemcami. W 1944/1945 r. zgodnie z paktem Ribbentrop–Mołotow ponownie anektowano polskie ziemie wschodnie do Bugu, zaś należące do Czechosłowacji Zakarpacie włączono do Ukrainy283, a rejon Królewca (Kӧnigsberg) włączono (umowa poczdamska – 2.8.1945 r.) do Federacji Rosyjskiej jako obwód kaliningradzki. Po zakończeniu drugiej wojny radziecko-fińskiej (19.9.1944 r.) ZSRR uzyskał fiński port Petsamo (Pieczynga) nad Morzem Barentsa oraz dzierżawę na 50 lat bazy Porkkala. Do wojny z Japonią ZSRR faktycznie przystąpił 9.9.1945 r., czyli na godziny przed jej kapitulacją po zrzuceniu przez USA drugiej bomby atomowej, i zajął część Sachalinu oraz Wyspy Kurylskie284, co do dzisiaj jest przedmiotem sporu. W Europie linia ustalona w pakcie Ribbentrop–Mołotow – od Morza Barentsa do Morza Czarnego – generalnie utrzymała się jako granica ZSRR do końca jego istnienia.

103

Wracając do tekstu Konstytucji, rozdział IX „Sąd i prokuratura” był, jak na ogólnikowość większości przepisów, dość konkretny i wyróżniał się pozytywnie w porównaniu do poprzednich ustaw zasadniczych. Nie wprowadzał zmian do dotychczasowej struktury sądów radzieckich285, która zostanie przedstawiona w odrębnym rozdziale (zob. rozdział IV § 1). Utrzymano dotychczasowe zasady ławniczego składu orzekającego, „wybory” sędziów (na ogół na 5 lat) i ławników, w Konstytucji była także zawarta norma o niezawisłości „sądów” (a nie sędziów, co może jednak być wynikiem błędu redakcyjnego – Суды независимы [Sudy niezawisimy]; art. 112). Konstytucja stanowiła jawność rozpraw oraz odbywanie ich w „języku republiki” (art. 110). Sąd Najwyższy był naczelnym (najwyższym) organem sądowym i miał nadzór nad działalnością jurydyczną wszystkich sądów ZSRR i republik związkowych (art. 104). W lakonicznych przepisach o prokuraturze wskazano jej tylko jedno zadanie: nadzór ogólny. To bardzo ważna i typowa dla radzieckiego systemu prawnego instytucja (zob. rozdział IV § 2).

Rozdział X o zasadniczych prawach i obowiązkach obywateli był w ogóle pierwszym286 takim rozdziałem w radzieckiej ustawie zasadniczej od początku bolszewickiego konstytucjonalizmu. Już samo to godne jest zauważenia i docenienia. Istnienie i treść takiej specjalnie wyodrębnionej części Konstytucji radzieckiej z 1936 r. zbliżało tę Konstytucję do podobnych aktów europejskich, zaś oddalało od dwóch poprzednich radzieckich konstytucji. Rozdział o prawach i obowiązkach dotyczył w jednakowym stopniu wszystkich „obywateli”. To drugie godne zauważenia unormowanie – nie ma już formalnej nierówności, nie ma pozbawionych niektórych praw, nie ma „liszeńców”. Wszyscy obywatele, z wyjątkiem duchownych, są członkami tej samej klasy287.

Wśród deklarowanych przez Konstytucję z 1936 r. praw były prawa o charakterze socjalnym (prawo do pracy, do wypoczynku, do zabezpieczenia na wypadek choroby i starości, do opieki nad macierzyństwem, do bezpłatnej nauki), były prawa człowieka i obywatela (równość, prawo do wykonywania obrządków religijnych i prowadzenia „propagandy” antyreligijnej – art. 124, wolność słowa, prasy, demonstracji, stowarzyszeń, nietykalność osobista, tajemnica korespondencji), polityczne (czynne i bierne prawo wyborcze) i jeszcze inne. Wśród obowiązków było m.in. przestrzeganie Konstytucji, ustaw, dyscypliny pracy, pozostał przepis o powszechnym obowiązku pracy (cyt. wyżej art. 12), poszanowanie zasad współżycia społecznego, własności socjalistycznej, obowiązek służby wojskowej i obrony ojczyzny. Obowiązki wydają się być ukierunkowane na pobudzanie patriotyzmu radzieckiego. Rozdział o prawach i obowiązkach był dość bogaty, ale niezbyt konkretny. Jak większość, pozostawał na papierze. Praw, podobnie jak obowiązków, Konstytucja nie wyliczała zresztą wyczerpująco, mimo że rozdział X, poświęcony podstawowym prawom i obowiązkom obywateli, był rozdziałem najdłuższym. Konstytucja z 1936 r. dość obszerny katalog praw raczej deklarowała niż je ustanawiała – bezpośrednio z Konstytucji nie można było wywodzić swoich roszczeń, zawsze potrzebne były akty wykonawcze; Konstytucja nie troszczyła się o stworzenie mechanizmów zabezpieczających gołosłowne deklaracje albo też mechanizmy te były fikcją. Rozdział o prawach obywateli i rzeczywistość w tym przedmiocie dawały najbardziej drastyczną rozbieżność między prawdą a fałszem, tak typowym dla totalitaryzmu komunistycznego. „Totalne kłamstwo” (L. Kołakowski) to jedna z cech systemu. Szczególnie ważne, że w marksistowskiej filozofii prawa nie istniało pojęcie praw naturalnych, praw należących się człowiekowi z istoty natury ludzkiej, praw nadrzędnych i nienaruszalnych przez państwo z racji godności jednostki. Przeciwnie: w komunizmie człowiek miał tylko tyle praw, ile dało mu państwo i innych roszczeń mieć nie mógł.

104

To były prawa obywateli. Warto zatrzymać się nad samym obywatelstwem w ZSRR. W odniesieniu do instytucji obywatelstwa Konstytucja stalinowska z 1936 r. utrzymywała stan prawny, obowiązujący do tego momentu, tzn. „Ustanawia się jedno ogólne obywatelstwo związkowe. Każdy obywatel republiki związkowej jest obywatelem ZSRR” (art. 21). Wkrótce pojęcie i treść prawną „obywatela ZSRR” uregulowała wprowadzona w życie krótko przed II wojną światową ustawa z 19.8.1938 r. o obywatelstwie ZSRR, która konkretyzowała konstytucyjną zasadę jednolitości obywatelstwa i rozgraniczyła w tej materii kompetencje federalne i republikańskie, te ostatnie sprowadzając do dekoracyjnych.

Ustawa z 1938 r. została uzupełniona kilkoma dekretami, na podstawie których wymuszano przyjęcie obywatelstwa radzieckiego przez obywateli innych państw, znajdujących się na terenach okupowanych przez Związek Radziecki po 17.9.1939 r. w realizacji paktu Ribbentrop–Mołotow. W stosunku do obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na okupowanych przez ZSRR terenach wschodnich, czyli na terenach – według bezprawnej terminologii radzieckiej – Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi – władze okupanta wydały dekret z 29.11.1939 r. Zgodnie z regulacją okupacyjną, w myśl art. 1 tego dekretu, obywatelami ZSRR automatycznie stawali się: „1) byli obywatele polscy, którzy znajdowali się na terytorium zachodnich obwodów (obłasti) Ukrainy i Białorusi w chwili, gdy stały się one częścią ZSRR (1–2.11.1939 r.); 2) osoby, które przybyły do ZSRR na podstawie umowy z 16.11.1939 r. pomiędzy rządem ZSRR a rządem niemieckim, jak również ci, którzy przybyli wskutek przekazania przez ZSRR Litwie miasta Wilna i wileńskiej obłasti zgodnie z umową z 10.10.1939 r.”288. W dalszych przepisach dekret „umożliwiał” nabycie obywatelstwa radzieckiego także wszystkim innym, którzy nie mieścili się w grupach poprzednio określonych. W ten sposób dekret, nie licząc się z wolą ludzi, narzucał im obywatelstwo ZSRR i czynił to w sposób automatyczny, bez dokonywania czynności prawnych. Zauważyć należy, że dotyczyło to także ludzi, którzy na terenach okupacji radzieckiej po 17 września znaleźli się mniej czy bardziej przypadkowo, tych, którzy po prostu uciekali przed wojskami niemieckimi i po zakończeniu działań zbrojnych nie mogli wrócić, ponieważ między Niemcami hitlerowskimi a Związkiem Radzieckim została ustanowiona granica przyjaźni dzieląca dokładnie na pół ziemie Rzeczypospolitej Polskiej. Automatyczne obywatelstwo radzieckie nie obejmowało jedynie jeńców wojennych oraz osób aresztowanych. Poza dekretem dotyczącym obywateli polskich, już po wchłonięciu i uczynieniu z Litwy, Łotwy i Estonii republik związkowych, wydany został ponadto dekret z 7.9.1940 r. o nabyciu obywatelstwa radzieckiego przez mieszkańców Litwy, Łotwy i Estonii, a potem dekret z 29.3.1941 r. o nabyciu obywatelstwa radzieckiego przez mieszkańców Besarabii i Północnej Bukowiny. Był jeszcze dekret o możliwości przywracania obywatelstwa radzieckiego byłym obywatelom, którzy mieszkali poza granicami ZSRR. Przymusowe nadanie obywatelstwa radzieckiego obywatelom państw okupowanych przez ZSRR miało dla tych ludzi dalsze skutki. Wszystkich objęła „paszportyzacja”, tj. akcja wydawania radzieckich dowodów osobistych (zob. rozdział II § 1 pkt III). Na tzw. Zachodniej Ukrainie znajdującą się tam ludność podzielono na dwie kategorie – stałych mieszkańców (otrzymywali lepszy paszport) i tzw. bieżeńców, czyli uchodźców z centralnej i zachodniej Polski – ci otrzymywali paszport, który nie uprawniał do zamieszkiwania w pasie pogranicznym ani w większych miastach. Przy przyjmowaniu paszportu zmuszano ludzi do podpisywania oświadczenia, że nie będą działali na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości. Nieodebranie paszportu skutkowało niechybnie aresztowaniem. Nowi, przymusowi obywatele ZSRR obciążeni byli obowiązkiem służby wojskowej.

105

W Konstytucji z 1936 r. po raz pierwszy w radzieckim konstytucjonalizmie umieszczono „Wszechzwiązkową Komunistyczną Partię (bolszewików), będącą czołowym oddziałem pracujących w ich walce o umocnienie i rozwój ustroju socjalistycznego i stanowiącą kierownicze jądro wszystkich, zarówno społecznych, jak państwowych organizacji ludzi pracy” (art. 126). We Wszechzwiązkową Komunistyczną Partię (bolszewików) łączyli się „najbardziej aktywni i uświadomieni obywatele spośród klasy robotniczej i innych warstw społecznych” (art. 126). Konstytucyjnie określono więc, że członkowie WKP(b) to elita narodu. Elitarność rządzących to cecha totalitaryzmu.

106

Skoro partia zrzeszała najlepszą część narodu, reprezentowała faktycznie naród i sama wyznaczała przywódców narodu – w ten sposób zrodziło się zjawisko nazwane w politologii nomenklaturą. W ten sposób partia komunistyczna najważniejsze stanowiska zatrzymywała do swojej dyspozycji, by tą drogą czuwać nad życiem społecznym, ale także by tymi stanowiskami wynagradzać swoich oddanych ludzi. Nie wykluczało to wprawdzie, w drodze wyjątku, obdarzenia stanowiskiem z kręgu nomenklatury osoby bezpartyjnej, ale wyłącznie „po uzgodnieniu” z organami partii i tylko osoby bardzo zaufanej. W ten sposób jednopartyjny system komunistyczny stał się „wyłączającym” (exclusionary – S. Huntington), czyli blokował aktywność społeczeństwa, czyli stawał się przeciwieństwem pojęcia rewolucyjności. Natomiast partia i administracja (nie tylko państwowa) stawały się coraz bardziej monolityczne, a ich odrębność coraz mocniej fasadowa. M. Dżilas, najpierw wysokiej rangi komunista jugosłowiański, a później głośny w świecie opozycjonista, autor książki „Nowa klasa wyzyskiwaczy” (1959 r.), widział w partii komunistycznej i jej aparacie „nową klasę wyzyskiwaczy”, hamującą postęp społeczny. Twórca terminu „nomenklatura”, pracujący w Niemczech rosyjski politolog M. Woslenski, pisał: „najważniejsza dla nomenklatury jest władza, a nie posiadanie. Burżuazja jest klasą posiadaczy i dlatego jest klasą rządzącą. Nomenklatura odwrotnie: jest klasą rządzącą i dlatego posiada”. Nomenklatura skutkowała licznymi konsekwencjami w funkcjonowaniu państwa – m.in. administracja i wszystkie służby państwowe stawały się swego rodzaju „aparatami” kadrowo i programowo ściśle podporządkowanymi partii komunistycznej. Nieoficjalnie tworzono hierarchie tych aparatów (najwyższą rangę miała zawsze służba bezpieczeństwa – policja polityczna). Istniał prymat komunistycznej prawomyślności, gorliwości ideologicznej i lojalności nad fachowością, kompetencją i rzetelnością. Odrębną sprawą była kwestia przywilejów dla nomenklatury (bardzo ważnych w warunkach rynku stałych niedoborów), tuszowania nadużyć członków nomenklatury. Nowa klasa.

107

Między grudniem 1936 r. a marcem 1937 r. swoje konstytucje uchwaliły republiki związkowe (Rosja – 21.1.1937 r.289), wiernie przystosowując tekst do Konstytucji federalnej; za nimi poszły też republiki autonomiczne.

Konstytucja z 1936 r. była wielokrotnie (42 razy) zmieniana290.

Konstytucja stalinowska z 1936 r. wyraźnie odeszła od formy dwóch pierwszych radzieckich ustaw zasadniczych, zbliżając się formalnie do formy i treści konstytucji zachodnioeuropejskich. Odeszła od dyktatury proletariatu i walki klas, poszła w kierunku „socjalistycznej praworządności”291. Nastąpiło załamanie się dalszego rozwoju systemu konstytucyjnego radzieckiego jako odrębnej koncepcji ustroju politycznego292. Wprawdzie radziecka doktryna nadal odrzucała klasyczny trójpodział władzy, bo w państwie bolszewickim władza jest jedna i cała należy do ludu pracującego miast i wsi, jednak w Konstytucji przyjęto trójpodział zadań293, organów państwa. Zapowiadane rozbicie starego aparatu państwowego i jego form ustrojowych okazało się trudniejsze, niż sobie to wyobrażali Marks i Lenin. Inaczej aniżeli poprzednie konstytucje, ta z 1936 r. unikała deklaracji i określenia celów na przyszłość. Przyjęto zasadę równości ludzi. Pozostały natomiast jako trwałe:

1) monopartyjność i niepodzielne kierownictwo partii komunistycznej, przy czym jednak najważniejsze organy faktycznie podejmujące decyzje – organy partyjne – nadal znajdowały się poza Konstytucją;

2) stały wzrost roli partii w państwie; ostatecznie partia przenikała wszystkie sfery życia społecznego i najbardziej prywatnego ludzi;

3) nomenklatura;

4) silny centralizm „demokratyczny”;

5) podtrzymanie zasady jednolitości władzy (odrzucenie trójpodziału), ale z przeprowadzeniem podziału funkcji i kompetencji organów państwa;

6) centralne planowanie gospodarcze;

7) brak systemu gwarancji prawnych, zabezpieczających realizację praw;

8) praworządność „socjalistyczna”.

Pojawienie się praworządności294, nawet tej „socjalistycznej”, też trzeba uznać za element korzystny. Jednakże „totalne kłamstwo” powodowało, że korzystne zmiany w konstytucjonalizmie radzieckim, upodobniające do kultury europejskiej, pozostawały martwą literą. Jest paradoksem historii, że miały one miejsce w latach największego krwawego terroru stalinowskiego, niemającego sobie podobnych w dziejach nowoczesnego świata. „Kult jednostki” nie znalazł wyrazu w normach konstytucyjnych, wręcz przeciwnie – treść Konstytucji jest w zasadzie przeciwstawna tzw. kultowi jednostki295. Ten aspekt najmocniej wskazuje na rozbieżność między prawem i deklaracjami na papierze a rzeczywistością. „Totalne kłamstwo” – trzeba nie pierwszy raz powtórzyć za L. Kołakowskim. „Konstytucja stalinowska była trudnym do prześcignięcia arcydziełem politycznej obłudy, zbudowanym z fikcji i przemilczeń. (…) z całą premedytacją sporządzono ustawę, która była ustrojową wioską potiomkinowską, nie z dykty wprawdzie, lecz z fasadowych fikcji prawnych”296.

§ 6. U bram raju. Konstytucja breżniewowska z 1977 r.

I. Koncepcje ideologiczne

108

Po śmierci Stalina podjęto prace nad nową ustawą zasadniczą. W kwietniu 1962 r. Rada Najwyższa ZSRR powołała w tym celu specjalną komisję. Na jej czele stanął sekretarz generalny KPZR – N. Chruszczow297. Nie wiadomo, jaki miał być zakres przewidywanych zmian, ale Chruszczow stwierdził, że „konstytucja ZSRR z 1936 r. w swoich głównych uregulowaniach już się przeżyła i niedostatecznie odzwierciedla ogromne zmiany, jakie dokonały się w minionym okresie”. Po usunięciu Chruszczowa w 1964 r. ze stanowiska sekretarza generalnego prac nie kontynuowano, a nowa Konstytucja ZSRR została przyjęta dopiero w 1977 r.

W międzyczasie, w 1961 r., odbył się XXII Zjazd KPZR i w uchwalonym wówczas programie partii sformułowano tezę o przekształceniu się Związku Radzieckiego w państwo ogólnonarodowe. W programie KPZR stwierdzono m.in.: „Zapewniwszy całkowite i ostateczne zwycięstwo socjalizmu (…) dyktatura proletariatu spełniła swą dziejową misję i z punktu widzenia zadań wewnętrznego rozwoju przestała być niezbędna w ZSRR. Państwo, które powstało jako państwo dyktatury proletariatu, przekształciło się na nowym współczesnym etapie w państwo ogólnonarodowe, w organ wyrażający interesy i wolę narodu”. Było to państwo „rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego i zaawansowanej budowy komunizmu”298.

Teza o pojawieniu się kolejnego, po socjalizmie, etapu na drodze do komunizmu – państwa ogólnonarodowego – była nowością. W naukach Marksa nie da się tego znaleźć. Dotychczas wydawało się, że początkowa faza rozwoju radzieckiego państwa – dyktatura proletariatu, potrzebna była dla zgniecenia resztek oporu klasy „wyzyskiwaczy” i „wrogów ludu”. Ten etap uznano za zakończony i Stalin ogłosił zwycięstwo socjalizmu, co proklamowano w Konstytucji stalinowskiej z 1936 r. Miała to być ostatnia faza przed komunizmem i obumarciem państwa – w komunizmie państwa nie miało już przecież być. O żadnym etapie pośrednim między socjalizmem a komunizmem nie było mowy. Przecież – twierdzono – już w socjalizmie nie było klasy wyzyskiwaczy, ukształtowało się społeczeństwo nieantagonistyczne, zaś upowszechniona społeczna własność stworzyła bazę ekonomiczną społeczeństwa socjalistycznego. O ile jednak faza dyktatury proletariatu trwała mniej niż 20 lat, a licząc od zakończenia wojny domowej i komunizmu wojennego – tylko 15 lat, o tyle od ogłoszenia zwycięstwa socjalizmu minęło już wówczas (1961 r.) ćwierć wieku, a komunizmu nawet na horyzoncie nie było widać. Państwo nie obumierało, lecz stawało się coraz silniejsze.

W takich okolicznościach sformułowana została wspomniana teza o państwie ogólnonarodowym oraz o rozwiniętym społeczeństwie socjalistycznym. Kolejna reinterpretacja marksistowskiej myśli teoretycznej prowadziła do tezy, że proces budownictwa socjalistycznego przebiega w trzech głównych etapach: budowy podstaw socjalizmu, kształtowania się rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego oraz dojrzałych socjalistycznych stosunków społecznych. Odpowiednio zmienia się również charakter państwa. Okresowi przejściowemu od kapitalizmu do socjalizmu odpowiada państwo dyktatury proletariatu, które w procesie kształtowania rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego przekształca się stopniowo w państwo ogólnonarodowe.

Dla zachowania pozorów zgodności z wcześniejszymi zapowiedziami teza zawierała więc w swojej treści koncepcję, że ogłoszony właśnie etap państwa ogólnonarodowego to fragment socjalizmu. Państwo socjalistyczne w fazie państwa ogólnonarodowego miało istnieć aż do całkowitego zwycięstwa komunizmu; dalszych etapów przejściowych już nie przewidywano. Państwo ogólnonarodowe miało spełniać ważne zadanie w kształtowaniu społeczeństwa komunistycznego. Późniejsza (1986 r.) nowa redakcja programu KPZR wykazywała orientację ideologiczną idącą w kierunku koncepcji przekształcenia państwowości socjalistycznej w przyszły społeczny samorząd komunistyczny, co miało być najwyższą formą organizacji społeczeństwa. Tak więc podtrzymywano założenie, że komunizm ma być bez państwa, ale z samorządem. To była nowa konkretyzacja wizji raju u schyłku ZSRR. W komunizmie nadal miała istnieć partia komunistyczna, która teraz – w państwie ogólnonarodowym – z partii proletariackiej przekształciła się w partię całego narodu radzieckiego. Państwo umrze, ale partia nie umiera nigdy299.

109

Uchwały XXII Zjazdu KPZR (1961 r.) głosiły, że radzieckie państwo ogólnonarodowe będzie koncentrować się na działaniach organizatorskich, a w mniejszym stopniu stosować środki przymusu. Było to wyraźną reakcją na niedawne czasy straszliwego, wszechogarniającego stalinowskiego terroru. W czasach M. Gorbaczowa300 (nowa redakcja programu uchwalona na XXVII Zjeździe KPZR, 1986 r.) nadal podtrzymywano tezę o obumieraniu państwa socjalistycznego i zastępowaniu go samorządem: „W miarę dojrzewania niezbędnych przesłanek społeczno-gospodarczych i ideologicznych, wciągania wszystkich obywateli do zarządzania, przy powstaniu odpowiednich warunków międzynarodowych państwo socjalistyczne, jak to przewidział Włodzimierz Lenin, w coraz większym stopniu stawać się będzie przejściową formą od państwa do niepaństwa. Działalność organów państwowych tracić będzie charakter polityczny, stopniowo zaniknie potrzeba państwa jako szczególnej instytucji politycznej”. Radzieckie społeczeństwo przyszłości miało się kształtować w „systemie socjalistycznego samorządu ludu”.

System ten składać się miał z organizacji i instytucji funkcjonujących już w społeczności ZSRR, a mianowicie: przede wszystkim miała to być partia komunistyczna jako niezawodna „siła przewodnia”, i to partia komunistyczna miała stanowić rękojmię rozwoju socjalistycznej samorządności; ponadto system ten miał tworzyć Komsomoł – Komunistyczny Związek Młodzieży zrzeszający miliony „przodującej” młodzieży; rady deputowanych ludowych (fikcja dotychczasowej samorządności w terenie); związki zawodowe – organizacja masowa, ale faktycznie znacjonalizowana i niereprezentująca interesów pracujących; podobnie znacjonalizowane były fikcyjne spółdzielnie, stowarzyszenia, a także kierowane przez partię komunistyczną kolektywy pracownicze, te ostatnie określane niekiedy jako podstawowe komórki radzieckiego społeczeństwa socjalistycznego. Wszystkie te instytucje od dawna istniały i funkcjonowały w radzieckiej rzeczywistości. Jeśli więc miały one stać się częścią „systemu socjalistycznej samorządności ludu”, to nie widać w tym ani jednego elementu nowego, czyli pod nowym szyldem wszystko chyba miałoby pozostać jak dawniej, zwłaszcza że na czele systemu stać miała partia komunistyczna. Alternatywą mogłaby być inna praktyka polityczna, a zwłaszcza wolne wybory i dopuszczenie rozmaitych inicjatyw prywatnych, ale w latach 60. i 70. ekipa Breżniewa nie była na to gotowa.

110

Wskazana koncepcja ideologiczna państwa ogólnonarodowego została usankcjonowana w art. 1 Konstytucji z 1977 r.: „Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest socjalistycznym państwem ogólnonarodowym, wyrażającym wolę i interesy robotników, chłopów i inteligencji, ludzi pracy wszystkich narodów i narodowości kraju”. Tak więc, podobnie jak 41 lat wcześniej Stalin w Konstytucji werbalnie oznajmiał zbudowanie socjalizmu, analogicznie ekipa Breżniewa słowami proklamowała nowy etap państwa socjalistycznego na drodze do bliskiego już komunistycznego raju. „Rozwinięte” społeczeństwo socjalistyczne, stworzone już w ZSRR, jest w toku stopniowego przeradzania się w społeczeństwo komunistyczne. Jeśli zaś chodzi o państwo radzieckie, to „najwyższym celem państwa radzieckiego jest zbudowanie bezklasowego społeczeństwa komunistycznego, w którym rozwinie się społeczny samorząd komunistyczny” – głosił wstęp do Konstytucji z 1977 r. Co ciekawe, nadal funkcjonowała w obiegu – w nowej formule werbalnej – stalinowska teza, że państwo, aby zaniknąć, musi się stale umacniać; zjazdy KPZR z lat 70. silnie akcentowały konieczność umacniania państwa jako warunku budowy komunizmu. Według oficjalnie ogłoszonych danych, w dyskusji nad projektem Konstytucji miało wziąć udział ogółem 140 mln obywateli (4/5 dorosłej ludności); dyskutanci podobno zgłosili 400 tys. propozycji, które wprowadzono do 110 artykułów projektu, a ponadto dodano jeden nowy artykuł. Liczby te miały wskazywać, że Konstytucja była dziełem całego narodu radzieckiego.

Konstytucyjne założenia systemu politycznego w zasadzie pozostały takie jak dotychczas. Kierownicza rola partii komunistycznej została wyeksponowana szczególnie silnie, określono państwo jako socjalistyczne i ogólnonarodowe, zaś społeczeństwo jako rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne. Przyjęto zasadę zwierzchnictwa narodu i roli rad jako podstawy politycznej państwa, zasadę centralizmu demokratycznego oraz praworządności socjalistycznej. Nadal odrzucano zasadę podziału władz, chociaż akceptowano (już od Konstytucji z 1936 r.) podział funkcji i kompetencji. Konstytucja z 1977 r. zawierała silne elementy programowe: wizję budownictwa komunizmu, a przy tym mocno akcentowała ciągłość względem konstytucji wcześniejszych.

II. Systematyka Konstytucji. Struktura państwa

111

Konstytucja ZSRR uchwalona została 7.10.1977 r. Składała się ze wstępu i 174 artykułów, a dzieliła się na 9 części i 21 rozdziałów. Wstęp poświęcony był prezentacji rzekomo niebywałych osiągnięć narodu radzieckiego (mowa o jednym narodzie radzieckim) na przestrzeni 60 lat – od rewolucji październikowej, z ideologicznym podsumowaniem stwierdzającym, że „w ZSRR zbudowano rozwinięte społeczeństwo socjalistyczne”. Wcześniejsza o 41 lat Konstytucja stalinowska (1936 r.) konstatowała zbudowanie socjalizmu, zaś konstytucja breżniewowska (1977 r.) stwierdzała „rozwinięte” społeczeństwo socjalistyczne. Cel był niezmienny – komunizm. „Najwyższym celem państwa radzieckiego jest zbudowanie bezklasowego społeczeństwa komunistycznego, w którym rozwinie się komunistyczny samorząd” – deklarowano we wstępie. Wstęp miał więc charakter zarówno historyczny, jak i wizjonerski, co było przecież typowe dla radzieckich aktów konstytucyjnych.

Systematyka Konstytucji z 1977 r. przedstawiała się następująco. Część pierwsza określała podstawy ustroju społecznego i politycznego ZSRR, system gospodarczy, politykę zagraniczną, obronność i inne. Część druga poświęcona została statusowi obywateli, a zwłaszcza prawom i obowiązkom obywateli. Treść była wprawdzie absolutną fikcją, ale jednak wysunięcie specjalnego rozdziału o prawach obywateli na eksponowane miejsce w Konstytucji stanowiło nowość korzystnie wyróżniającą systematykę Konstytucji z 1977 r. od wcześniejszych radzieckich. Trzecia część określała zasady federalizmu radzieckiego. Czwarta poświęcona została radom deputowanych ludowych, a więc organom, które w 1917 r. określano jako podstawę władzy radzieckiej: „cała władza w ręce rad” – zadeklarował niegdyś (1917 r.) rząd Lenina; stąd wzięła się nazwa państwa. Część piąta Konstytucji z 1977 r. normowała organizację, kompetencje i funkcjonowanie najwyższych organów federalnych władzy i administracji państwowej ZSRR: Rady Najwyższej ZSRR oraz Rady Ministrów ZSRR. Część szósta zawierała przepisy o analogicznych organach władzy i administracji w republikach związkowych oraz autonomicznych, jak też o terenowych organach władzy i administracji państwowej. Część siódma mieściła unormowania odnoszące się do wymiaru sprawiedliwości, arbitrażu państwowego oraz prokuratury. Część ósma określała godło, flagę i hymn oraz stolicę Związku. Część dziewiąta, ostatnia, określała moc obowiązującą oraz tryb zmiany Konstytucji.

112

Przystępując do analizy najważniejszych postanowień Konstytucji ZSRR z 1977 r., łatwo zauważyć, że charakter i struktura więzi państwowych nie zmieniły się od utworzenia Związku 30.12.1922 r. Analiza ustawy zasadniczej daje obraz silnie scentralizowanego państwa formalnie federacyjnego. „ZSRR jest jednolitym związkowym państwem wielonarodowym, utworzonym na zasadzie socjalistycznego federalizmu, w rezultacie swobodnego samookreślenia narodów i dobrowolnego zjednoczenia równoprawnych socjalistycznych republik radzieckich” (art. 70 ust. 1). Sformułowanie „jednolite państwo związkowe” nie było używane w poprzednich konstytucjach radzieckich i w pojęciach europejskich zawiera w sobie elementy sprzeczne – pojęciem państwa jednolitego określa się państwo unitarne, zaś federacja to państwo złożone z członów sfederowanych, a więc przeciwieństwo państwa unitarnego. Dla całości zagadnień struktury państwa Konstytucja wprowadziła (w tytule części) nową nazwę: ustrój narodowo-państwowy ZSRR. Należy sądzić, że nowa terminologia miała wskazywać na odmienność rozwiązań socjalistycznej federacji od konstrukcji burżuazyjnych, podobnie jak znane od dawna terminy: „praworządność socjalistyczna” albo zawierający w sobie sprzeczność „centralizm demokratyczny”. To był „socjalistyczny federalizm”. W istocie też państwo było silnie scentralizowane, a rządy monopartii komunistycznej dopełniały „jednolitości” tego państwa papierowej federacji. Swobodne samookreślenie narodów składających się na Związek Radziecki i dobrowolne ich zjednoczenie z prawem swobodnego wystąpienia – były ówcześnie zupełną fikcją. Jeszcze na kilka lat przed rozpadem Związku Radzieckiego specjalista zajmujący się tym zagadnieniem pisał, że zawarte w Konstytucji prawo do swobodnego wystąpienia ze ZSRR „ma (…) dzisiaj (1987 r.) raczej aspekt historyczny wobec ścisłych, integracyjnych powiązań gospodarczych i społecznych” (E. Zieliński).

Republiki związkowe zostały wymienione w Konstytucji w następującej kolejności (niekonsekwentnie według kryterium liczebności populacji). Na początku lat 80. obraz był następujący301:

Republiki związkowe ZSRR

Lp.

Nazwa

Obszar w tys. km2

Ludność 1.1.1981 r.

Stolica

Ludność stolicy

1

Rosyjska FSRR

17 075

139 165

Moskwa

8 015

2

Ukraińska SRR

604

50 135

Kijów

2 248

3

Białoruska SRR

208

9 675

Mińsk

1 333

4

Uzbecka SRR

447

16 158

Taszkient

1 858

5

Kazachska SRR

2 717

15 053

Ałma-Ata

975

6

Gruzińska SRR

70

5 071

Tbilisi

1 095

7

Azerbejdżańska SRR

87

6 202

Baku

1 046

8

Litewska SRR

65

3 445

Wilno

503

9

Mołdawska SRR

34

3 995

Kiszyniów

539

10

Łotewska SRR

64

2 539

Ryga

850

11

Kirgiska SRR

198

3 653

Frunze

552

12

Tadżycka SRR

143

4 007

Duszanbe

510

13

Armeńska SRR

30

3 119

Erewań

1 055

14

Turkmeńska SRR

488

2 897

Aszchabad

325

15

Estońska SRR

45

1 485

Tallin

442

ZSRR

22 402

266 599

Moskwa

8 015

Ogółem w ZSRR liczono 126 narodów oraz narodowości i 265 mln ludności (1980 r.). Populacja w republikach radzieckich była obszarem dynamicznych zmian. W ciągu 20 lat (1959–1979) ludność ZSRR wzrosła o 25%, ale wielce nierównomiernie, bo populacja Tadżyków, Uzbeków i Turkmenów wzrosła o 100%, Kirgizów, Azerów, Kazachów i mieszkańców Dagestanu o 75–100%, a Estończyków, Łotyszy o 10%, zaś Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów o 10–20%. Duże, ale nierównomierne było również wymieszanie ludności, np. w Armenii ludność nieormiańska stanowiła 10%, a w Kazachstanie niekazachska – 64%, w Kirgizji inni niż Kirgizowie to 52% ogółu ludności, na Łotwie nie-Łotysze to 46% populacji. To po części wynik stalinowskich przesiedleń i deportacji na wielką skalę, dotykających całe narody.

W chwili uchwalenia Konstytucji ZSRR, w 1977 r. i w latach następnych, w skład ZSRR wchodziło wymienionych 15 republik związkowych, 20 republik autonomicznych, 8 obwodów autonomicznych i 10 okręgów autonomicznych. Z owych 15 republik związkowych tylko 6 współtworzyło ZSRR w grudniu 1922 r.; pozostałych 9 bądź to zostało utworzonych arbitralnie przez władze centralne ZSRR, bądź zostały włączone siłą w drodze zbrojnej aneksji w 1940 r. w wyniku realizacji paktu z Niemcami hitlerowskimi (tzw. pakt Ribbentrop–Mołotow).

113

Przy całej mozaice narodowościowej partia komunistyczna postawiła tezę o kształtowaniu się jednolitego narodu radzieckiego, co miało stanowić istotną cechę wielonarodowego państwa radzieckiego, czyli – w wielonarodowym państwie jeden naród radziecki. Nie pierwszy raz dziwacznymi sformułowaniami próbowano tworzyć nie-rzeczywistość. W perspektywie była pełna jedność narodu radzieckiego.

Konstytucje poszczególnych republik związkowych – uchwalane powszechnie w 1978 r. – zawierały stwierdzenia, że naród danej republiki stanowi część narodu radzieckiego.

Warto dodać, że po upadku Związku Radzieckiego obowiązująca dziś Konstytucja Rosji z 1993 r. odstąpiła od tezy o jedności narodu. Na wzór konstytucji amerykańskiej preambuła rosyjska zaczyna się słowami: „My, wielonarodowy lud Federacji Rosyjskiej, złączeni wspólnym losem na swej ziemi (…)”. Pojęcie „wielonarodowego ludu” pojawia się też w dalszej części Konstytucji rosyjskiej z 1993 r. (art. 3).

114

Struktura władz najwyższych w nowej Konstytucji 1977 r. pozostała niezmieniona – władzę ustawodawczą sprawowała dwuizbowa Rada Najwyższa („wybierana” na 5 lat). W jej skład wchodziły:

1) Rada Związku – „wybierana” stosownie do liczby ludności,

2) Rada Narodowości – „wybierana” z podmiotów federacji.

Prezydium Rady Najwyższej miało bardzo szerokie kompetencje, także ustawodawcze. Od 1977 r. stanowisko sekretarza generalnego KC KPZR łączono ze stanowiskiem przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej302, co miało ułatwić problemy protokołu dyplomatycznego w czasie wizyt międzypaństwowych z Zachodem, gdzie stanowisko sekretarza partii jako głowy państwa oczywiście nie istniało.

115

Radzie Ministrów powierzono, jak dawniej, sprawowanie jednolitej naczelnej władzy wykonawczej. Działające w terenie rady lokalne były jednolitymi i wyłącznymi organami władzy państwowej. Teoretycznie przysługiwało im prawo wybierania lokalnych organów administracji.

W myśl przepisów radzieckiej Konstytucji z 1977 r. suwerenność należała zarówno do ZSRR jako całości, jak też do każdej z republik związkowych. Istota suwerenności tkwi – jak wiadomo – w zwierzchnictwie narodu i niezależności państwa. ZSRR jako całość był państwem zarówno suwerennym, jak i niezawisłym (niezależnym); republiki miały – w teorii – suwerenność, ale nie miały niezawisłości.

Suwerenność ZSRR jako całości realizowała się poprzez kompetencje władzy federalnej. Do wyłącznych kompetencji władz centralnych Związku (art. 73 Konstytucji z 1977 r.) należały m.in.:

1) przyjmowanie nowych republik i zatwierdzanie tworzenia republik autonomicznych oraz obwodów autonomicznych, jak też granic między republikami związkowymi;

2) ustanawianie ogólnych zasad organizacji republikańskich oraz terenowych organów władzy administracji państwowej;

3) zapewnienie jednolitości ustawodawstwa na całym terytorium ZSRR;

4) stanowienie podstaw ustawodawstwa ZSRR i republik związkowych w zakresie ustroju sądów oraz prawa karnego, cywilnego i rodzinnego;

5) zapewnienie zgodności konstytucji republik związkowych z Konstytucją ZSRR;

6) stanowienie planów gospodarczych i kierowanie gospodarką całego ZSRR; stanowienie budżetu ZSRR;

7) sprawy wojny i pokoju, siły zbrojne, bezpieczeństwo państwa;

8) reprezentowanie ZSRR w stosunkach międzynarodowych; państwowy monopol handlu zagranicznego.

116

Kompetencje władz centralnych Związku należy ocenić jako nad wyraz szerokie, co skutkowało daleko idącą centralizacją systemu federalnego. Ponadto pamiętać należy o wyłącznych rządach monopartii komunistycznej na terenie całego ZSRR, o zakazie tworzenia frakcji partyjnych, o zasadzie tzw. centralizmu demokratycznego. Najistotniejsze zaś było wszechobecne „totalne kłamstwo” (L. Kołakowski) oraz „rzeczywistość urojona” (F. Ancewicz) w radzieckim życiu społecznym i zwłaszcza w prawie – drastyczna rozbieżność między papierowym przepisem prawa na papierze a realiami. W omawianym zakresie struktury federalne były fasadowe, a faktycznie państwo skrajnie scentralizowane, co było cechą ruchu komunistycznego na całym świecie.

Republiki związkowe formalnie były państwami mającymi swoją suwerenność, ale niemającymi niezależności na forum międzynarodowym. Suwerenność republiki związkowej na jej terytorium współistniała z suwerennością ZSRR na tym samym terytorium. Uważano, że nie ma w tym sprzeczności.

Wszystkie republiki związkowe miały swoje konstytucje zgodne z Konstytucją radziecką, a w znacznej części wręcz powtarzające przepisy Konstytucji ZSRR. Konstytucje związkowe zawierały unormowania, odnoszące się do struktury i funkcjonowania tzw. organów władzy (prawodawczych) i administracji państwowej republiki związkowej (i ewentualnie autonomicznej, jeśli była w składzie republiki związkowej) oraz do ustroju terenowych organów władzy (uchwałodawczych) i administracji. Do kompetencji republiki związkowej formalnie należał (art. 79 Konstytucji ZSRR) podział administracyjno-terytorialny na:

1) kraje,

2) obwody,

3) okręgi,

4) rejony.

Konstytucje republikańskie wyliczały wchodzące w skład republiki jednostki terytorialne.

Zmiana terytorium, granic między republikami związkowymi, formalnie wymagała obopólnej zgody republik oraz zatwierdzenia przez władze federalne ZSRR. Zmiany takie były dokonywane względnie często, a jedną z ważniejszych i o skutkach polityczno-społecznych w XXI w. było wyłączenie z republiki rosyjskiej i włączenie do ukraińskiej w 1954 r. Krymu303. Nikomu wówczas w Moskwie nie przychodziło na myśl, że Związek Radziecki w niedalekiej przyszłości się rozpadnie i wówczas przestanie być obojętne, do kogo należy Krym z ważną rosyjską bazą marynarki wojennej w Sewastopolu, jedyną rosyjską wojenną bazą morską na Morzu Czarnym.

Wśród republik strukturą swoją wyróżniała się republika rosyjska, która skonstruowana była sama jako – teoretycznie – federacja. Ta (fikcyjna) federacja funkcjonowała na zasadzie autonomii (fikcyjnej) rozmaitych nierosyjskich narodowości. Organy centralne republiki związkowej rosyjskiej (RSFRR) były organami federalnymi dla jednostek autonomicznych istniejących wewnątrz republiki rosyjskiej.

117

Każda republika związkowa teoretycznie miała prawo nawiązywania stosunków międzynarodowych z państwami trzecimi, zawierania umów, wymiany przedstawicieli dyplomatycznych i konsularnych, jak też samodzielnego uczestnictwa w organizacjach międzynarodowych (art. 80 Konstytucji z 1977 r.). Jak już wcześniej była o tym mowa, republiki ukraińska i białoruska były członkami ONZ, co leżało w interesie całego Związku, który faktycznie tą drogą otrzymał w ONZ trzy miejsca zamiast jednego.

Republikom związkowym Konstytucja z 1977 r. dawała niczym nieograniczone prawo wystąpienia z federacji, co w momencie stanowienia ustawy zasadniczej było absolutną fikcją w świetle agresywnych i zaborczych poczynań Związku Radzieckiego, kroczącego niezmiennie drogą ekspansji carów, powiększających granice imperium. Ta trwała od wieków tendencja wzmocniona została w owym czasie (1968 r.) tzw. doktryną Breżniewa304, którą ZSRR uzurpował sobie prawo siłowej ingerencji celem zapewnienia posłuchu w zwasalizowanych tzw. krajach demokracji ludowej Europy Środkowej, w tym w Polsce (gdyby „zagrożone zostały podstawy ustroju socjalistycznego”). Twórcy Konstytucji z 1977 r. nie wyobrażali sobie, że za kilkanaście lat wszystkie republiki skorzystają z tego prawa, a za 15 lat Związek Radziecki nie będzie istniał, przy czym jedną z najaktywniejszych w procesie rozpadu federacji będzie republika rosyjska.

Istniało obywatelstwo republiki związkowej. Jednocześnie każdy obywatel republiki był obywatelem ZSRR (art. 33).

Konstytucje republikańskie normowały strukturę oraz funkcjonowanie organów władzy i administracji republik związkowej i autonomicznej, jak również terenowych organów władzy i administracji.

Republika związkowa miała kompetencje tworzenia projektów powołania w jej składzie jednostek autonomicznych: republik, obwodów i okręgów. Projekty takie podlegały zatwierdzeniu przez Radę Najwyższą ZSRR. W chwili wprowadzania w życie Konstytucji z 1977 r. republiki autonomiczne istniały w czterech republikach związkowych.

Republiki autonomiczne również miały własne konstytucje (art. 82), co miało imitować władzę państwową republiki autonomicznej. Posiadały swoje własne organy władzy i administracji „państwowej”, miały prawo wydawania swoich „ustaw” w granicach kompetencji republiki autonomicznej oraz w zgodzie z ustawami ZSRR i republiki związkowej. Miały swoje obywatelstwo, a każdy obywatel republiki autonomicznej był obywatelem odpowiedniej republiki związkowej i tym samym obywatelem ZSRR. Terytorium republiki autonomicznej nie mogło być zmienione bez jej zgody. W czterech republikach związkowych istniały (1977 r.) obwody autonomiczne. Obwód autonomiczny miał również swoje organy władzy i administracji „państwowej”.

Najniższą jednostką autonomiczną był okręg autonomiczny. Wchodził w skład obwodu albo w skład kraju. Podobnie jak obwód, również okręg autonomiczny miał swoje organy władzy i administracji „państwowej”. Poprzednio okręgi autonomiczne nosiły nazwę okręgów narodowościowych. Zmiana nazwy miała podnieść ich rangę.

III. Partia i obywatele

118

W Konstytucji ZSRR z 1977 r. po raz pierwszy mocno zaakcentowana została rola partii komunistycznej. Najpierw we wstępie historyczno-ideologicznym przypomniano, że to pod przywództwem partii na czele z Leninem robotnicy i chłopi dokonali wielkiego dzieła rewolucji październikowej i ustanowiono władzę ludzi pracy, a następnie zbudowano społeczeństwo socjalistyczne. „Kierowniczą i przewodnią siłą społeczeństwa radzieckiego, trzonem jego systemu politycznego oraz wszystkich organizacji państwowych i społecznych jest Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego. Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego istnieje dla narodu i służy narodowi”. Istotne było przede wszystkim, że: „Uzbrojona w naukę marksistowsko-leninowską partia komunistyczna wytycza generalne perspektywy rozwoju społeczeństwa, linię polityki wewnętrznej i zagranicznej ZSRR oraz kieruje wielką, twórczą działalnością narodu radzieckiego, nadaje planowy, naukowo uzasadniony charakter jego walce o zwycięstwo komunizmu” (art. 6). To już była norma konstytucyjna mająca rangę zasady kierowniczej roli partii komunistycznej. Tak wyraźnie i zasadniczo miejsce i rola partii komunistycznej w żadnej dotychczasowej radzieckiej ustawie zasadniczej postawiona nie była, mimo że od początku rzeczywistość tak się właśnie przedstawiała. Aparat państwowy był narzędziem w rękach partii komunistycznej305.

119

Nadal w rzeczywistości radzieckiej miało miejsce dublowanie wszelkich struktur – obok państwowych organów władzy i administracji, na każdym szczeblu istniały organy partyjne (ważniejsze). To w organach partyjnych zapadały decyzje, które były kierowane do realizacji przez organy ustawodawcze lub uchwałodawcze oraz wykonawcze. Oficjalnie przed każdą sesją Rady Najwyższej ZSRR (parlamentu) zbierał się Komitet Centralny KPZR i podejmował uchwały z zaleceniem ich wprowadzenia w życie przez Radę Najwyższą ZSRR lub inne organy państwowe. Z kolei istota tzw. nomenklatury wyrażała się w obsadzaniu wszystkich ważniejszych stanowisk (także na niskich szczeblach) przez zaufanych członków partii, którzy – zgodnie z ostrą dyscypliną partyjną – odbierali polecenia od organów partyjnych i realizowali je zgodnie z żądaniami komórek partyjnych. Tak działo się na wszystkich szczeblach i we wszystkich obszarach życia społecznego niemal do końca istnienia ZSRR. Dopiero w ostatnich latach gorbaczowowskiej pierestrojki nastąpiło pewne rozluźnienie partyjnego gorsetu i niewielkie dopuszczenie inicjatyw oraz ludzi spoza partyjnej nomenklatury. To na XXVII Zjeździe KPZR w 1986 r. przyjęta została, zaproponowana przez Gorbaczowa, strategia przyspieszenia społeczno-gospodarczego kraju, zawierająca dwa głośne na cały świat hasła: pierestrojki – zmiany, oraz głasnosti – jawności życia politycznego, jego demokratyzacji. Miała iść za tym aktywizacja systemu politycznego, a więc także partii komunistycznej. A wszystko po to, aby odstający w wyścigu gospodarczo-wojskowym z Zachodem system uaktywnić i umocnić, utrwalić. „Strategia przyspieszenia zakłada doskonalenie stosunków społecznych, odnowę form i metod pracy instytucji politycznych i ideologicznych, pogłębienie demokracji socjalistycznej, zdecydowane przezwyciężenie inercji, skostnienia i konserwatyzmu, tego wszystkiego, co hamuje postęp społeczny”306. Zmierzającemu do oświeconych reform Gorbaczowowi sytuacja wymknęła się jednak spod kontroli i system oraz imperialne państwo rozpadły się.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego na przełomie lat 70. i 80. liczyła 19 mln członków. Na początku XX w. byli w partii sami ideowi komuniści, bo tylko tacy mogli być, gdy z działalnością w partii łączyły się carskie represje. Natomiast jest sprawą naturalną, że im dłużej monopartia pozostaje przy władzy, im bardziej jest zagwarantowana trwała pozycja jej i jej członków na szczytach władzy i płynące stąd profity, tym bardziej taka partia – masowa – nasiąka i obrasta bezideowymi karierowiczami.

Obok KPZR, siły przewodniej, częścią składową radzieckiego nowego systemu samorządności ludu miały być organizacje społeczne: „związki zawodowe, Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży [Komsomoł – A.L.], organizacje spółdzielcze i inne organizacje społeczne, zgodnie ze swymi zadaniami statutowymi, uczestniczą w kierowaniu sprawami państwowymi i spółdzielczymi oraz w rozwiązywaniu problemów politycznych, gospodarczych i społeczno-kulturalnych” (art. 7). W dotychczasowym kształcie wszystkie te organizacje działały już w ramach radzieckiego systemu. Jak wszystko inne, były kierowane przez partię komunistyczną (przynajmniej za pośrednictwem systemu nomenklatury). Trudno było w 1977 r., za czasów silnej ręki Breżniewa i bezpieki, oczekiwać, że te organizacje staną się prawdziwie samorządne i że ta samorządność nie pozostanie pustą deklaracją ideowo-polityczną, zapisaną w Konstytucji, zawierającej papierowe regulacje, gdy „rzeczywista rzeczywistość” (F. Ancewicz) podążała codziennie zupełnie innymi drogami.

Wśród organizacji społecznych szczególnie ważną rolę odgrywał wspomniany Komsomoł, młodzieżówka partii komunistycznej. Na początku lat 80. liczył on 38 mln członków. Patronował licznym „budowom socjalizmu” w ZSRR.

120

Formalnie, nad działalnością organizacji społecznych rozciągał się prokuratorski nadzór przestrzegania prawa (art. 164), ale faktycznie nadzór ten nie mógł obejmować KPZR, która miała swoje własne, wewnętrzne organy kontrolne (Centralna Komisja Kontroli Partyjnej) i która sama faktycznie kontrolowała wszystko, w tym także prokuraturę.

Nowością w „urojonej rzeczywistości” społecznej ZSRR stały się kolektywy pracownicze, powoływane już przed 1977 r., które Konstytucja breżniewowska (1977 r.) ustanowiła częścią składową politycznego systemu społeczeństwa socjalistycznego. Kolektywy pracownicze były pomyślane jako podstawowe komórki społeczeństwa socjalistycznego, a ideologiczną podstawę znajdowały w głoszonej przez Marksa i Lenina idei kolektywizmu. Kolektywy miały funkcjonować w przedsiębiorstwach i instytucjach wytwórczych oraz usługowych i stanowić zrzeszenia wszystkich zatrudnionych tam osób. Miały zajmować się dosłownie wszystkim: planować produkcję, zarządzać zakładem, rozmieszczać kadry, kierować, upowszechniać przodujące metody pracy, umacniać dyscyplinę pracy, polepszać warunki pracy oraz bytowe, podejmować przedsięwzięcia socjalno-kulturalne i liczne inne, a także wychowywać swoich członków w duchu moralności komunistycznej, troszczyć się o podnoszenie na wyższy poziom ich świadomości politycznej. Gorbaczowowi przyszło później oficjalnie wypowiedzieć się na temat ustawy o kolektywach pracowniczych: „nie można powiedzieć, żeby przyniosła ona rezultaty, na które liczyliśmy”.

Jak wspomniano, Konstytucja z 1977 r. prawa i wolności obywateli lokowała dość wysoko w systematyce ustawy zasadniczej, co było postępem po Konstytucji stalinowskiej. Nic nie stało się przypadkowo – rok wcześniej (1976) ZSRR ratyfikował Akt końcowy KBWE307. Na plan pierwszy wysunięto prawa socjalno-ekonomiczne: prawo do pracy (w miejsce dawniejszego obowiązku pracy, „kto nie pracuje, ten nie je”), prawo do wypoczynku, ochrony zdrowia, zabezpieczenia na starość, posiadania mieszkania (kolejna fikcja), prawo do własności osobistej (tylko osobistej!) i jej dziedziczenia (tylko jej!), a także prawo do nauki i do korzystania z osiągnięć kultury (art. 83–84). Lista praw i wolności politycznych była w Konstytucji z 1977 r. długa, ale ponieważ niemal w całości była fikcją, dlatego prezentuje się ją tylko skrótowo: prawo zrzeszania się; prawo wybierania i wybieralności (w całej historii ZSRR nigdy nie było wolnych, uczciwych wyborów, odpowiadających standardom europejskim); prawo odwoływania deputowanego; wolność słowa, druku, zgromadzeń, wieców, manifestacji (absolutne fikcje); wolność sumienia; wolność twórczości naukowej i artystycznej. Ci, którym marzyła się rzeczywista wolność słowa albo twórczości artystycznej, byli zamykani bądź w więzieniach, bądź w potwornych „psychuszkach” (zob. rozdział II). Na straży tej „wolności” słowa i twórczości stała cenzura. Wśród praw obywatelskich (nazywanych w Konstytucji wolnościami obywatelskimi) Konstytucja wymieniała: nietykalność osobistą; nienaruszalność mieszkania; ochronę życia osobistego; tajemnicę korespondencji i rozmów telefonicznych; ochronę sądową. To kolejne wyliczanie elementów „nierzeczywistej rzeczywistości”, ale nie można nie zauważyć, że niektóre z tych praw zostały sformułowane i umieszczone w Konstytucji po raz pierwszy w historii radzieckiego konstytucjonalizmu. Podobnie nie miał dotychczas precedensu w systemie radzieckim przepis art. 57 ust. 1 Konstytucji: „Poszanowanie jednostki, ochrona praw i wolności obywateli są obowiązkiem wszystkich organów państwowych, organizacji społecznych i osób urzędowych”. Wprawdzie było to w radzieckiej rzeczywistości kolejnym „totalnym kłamstwem”, ale – jak poprzednio wspomniano – pierwsze takie sformułowanie stanowiło jeden z licznych dowodów, że poprzednie rewolucyjne koncepcje tworzenia – i to tylko na okres przejściowy w drodze do komunizmu – prawa bolszewickiego, rewolucyjnego, zupełnie innego aniżeli prawo burżuazyjne – nie udały się. Prawo w komunizmie miało przecież zupełnie zaniknąć, a tutaj – już tak blisko owego komunistycznego raju – prawo coraz bardziej upodabniało się do burżuazyjnego, jak gdyby brało wzór z tego prawa, które miało być obalone.

121

Niezależnie od zagadnień ideologicznych i politycznych, wpływających na treści prawa radzieckiego w 60 lat po rewolucji bolszewickiej, prawo radzieckie nigdy nie stworzyło swojego odrębnego aparatu pojęciowego, konstrukcji prawnych, koncepcji. Zawsze posługiwano się aparatem pojęciowym, techniką prawniczą kontynentu europejskiego, romanistycznymi koncepcjami, mimo prób – nieudanych – odrzucenia ich jeszcze przez wodza rewolucji – Lenina.

Wśród obowiązków obywatelskich w Konstytucji z 1977 r. na czoło wysunięto przestrzeganie przez obywateli prawa: „Obywatel ZSRR obowiązany jest przestrzegać konstytucji ZSRR, ustawodawstwa radzieckiego, szanować zasady współżycia socjalistycznego, być godnym szczytnego miana obywatela ZSRR” (art. 59 ust. 2). Bez wyrażenia tego expressis verbis tkwiła w tym koncepcja praworządności „socjalistycznej”, której częścią niezbędną było przestrzeganie prawa przez obywateli. Zaraz na drugim miejscu znalazły się obowiązki wynikające z systemu gospodarczego państwa, a mianowicie: „Obywatel ZSRR jest obowiązany strzec i umacniać własność socjalistyczną. Obowiązkiem obywatela ZSRR jest walka z kradzieżą i marnotrawstwem mienia państwowego oraz troskliwy stosunek do majątku narodowego” (art. 61). Było w tym nawiązanie do starej koncepcji „walki” o umocnienie ustroju, tym razem ograniczone do ustroju gospodarczego. Ulokowanie w Konstytucji spraw kradzieży, marnotrawstwa oraz troski o majątek narodowy stanowi świadectwo problemów trapiących gospodarkę radziecką. Znana ze stalinowskiej Konstytucji (1936 r.) dyferencja własności, z uprzywilejowaniem własności tzw. socjalistycznej, znalazły się wśród najważniejszych zagadnień systemu gospodarczego. Znamienne zaś, że Konstytucja przewidziała (art. 12) obowiązek działania w kierunku zbliżania własności kołchozowo-spółdzielczej z własnością państwową. Faktycznie różnice między tymi dwoma typami własności były fikcją od początku, ale zawsze też fikcję tę podtrzymywano – teraz zaprogramowano w przyszłości zatarcie różnic.

Podobnie odzwierciedleniem problemów społeczno-gospodarczych państwa radzieckiego była treść art. 60 Konstytucji: „obowiązkiem i sprawą honoru każdego zdolnego do pracy obywatela ZSRR jest sumienna praca w wybranej przez niego dziedzinie działalności społecznie użytecznej i przestrzeganie dyscypliny pracy. Uchylanie się od społecznie użytecznej pracy jest nie do pogodzenia z zasadami społeczeństwa socjalistycznego”. Tkwi w tym konstytucyjny obowiązek pracy, w pierwszych konstytucjach radzieckich zapisany w drastycznej formie („kto nie pracuje, ten nie je”), a także echo drastycznego prawnokarnego dekretu z 1932 r. o socjalistycznej dyscyplinie pracy. W filozofii marksistowskiej praca jest formą sprawdzania przydatności społecznej i źródłem dobra przybliżającego do komunizmu308.

122

Wśród obowiązków obywateli w Konstytucji z 1977 r. nie mogło zabraknąć obowiązków o charakterze obronnym, służby wojskowej. Był „internacjonalistyczny obowiązek” przyjaźni i współpracy z narodami innych krajów (art. 69). To już nowa, bardziej otwarta na cywilizowany świat formuła w porównaniu do dawnej, nakazującej solidarność tylko z walczącymi przeciwko kapitalistom i wyzyskiwaczom. Natomiast art. 66 stanowił: „Obywatele ZSRR obowiązani są troszczyć się o wychowanie dzieci, przygotowywać je do pracy społecznie użytecznej. Wychowywać je na godnych członków społeczeństwa socjalistycznego” (art. 104). Socjalizm/komunizm musiał być obowiązkową przyszłością wszystkich ludzi radzieckich. Ius publicum wkraczało na teren ius privatum.

„Realizacja praw i wolności jest nieodłączna od wykonywania przez obywatela obowiązków” (art. 59). Już poza Konstytucją, 10 lat później (1986 r.) w nowym programie KPZR z czasów Gorbaczowa raz jeszcze zaakcentowano powiązanie praw obywateli z wykonywaniem przez nich obowiązków: „Prawa i wolności, z których korzysta obywatel radziecki, wiążą się nieodłącznie z wykonywaniem przezeń obowiązków konstytucyjnych. Nie ma praw bez obowiązków, nie ma obowiązków bez praw, to niewzruszona zasada polityczna społeczeństwa socjalistycznego”. To ważna koncepcja, wpisująca się w ciąg radzieckiej myśli prawniczej: człowiek i obywatel ma prawa takie i tyle, ile mu ich nada władza państwowa; nie ma żadnych praw naturalnych, żadnych praw z urodzenia, żadnych praw niezależnych od państwa – całkiem inaczej aniżeli w XVIII-wiecznych deklaracjach.

123

Prawo wyborcze Konstytucja z 1977 r. (art. 96–99) konstruowała jako czteroprzymiotnikowe: powszechne, równe, bezpośrednie, tajne; nie było przymiotnika proporcjonalności. Okręgi wyborcze były jednomandatowe. Wybory do Rady Najwyższej ZSRR, rad najwyższych republik związkowych oraz autonomicznych odbywały się co 5 lat, natomiast do terenowych rad deputowanych ludowych co 2 i pół roku. Do Rady Związku oraz Rady Narodowości wybierano po 750 deputowanych309. Kandydatów – teoretycznie – mogły wysuwać organizacje polityczne i społeczne, ale faktycznie wszystkich ustalały organizacje partyjne KPZR, i to przy ścisłym przestrzeganiu zasady centralizmu, czyli decyzje należały do wysoko postawionych gremiów partyjnych. Teoretycznie istniała możliwość zgłoszenia w każdym okręgu wyborczym więcej niż jednego kandydata, ale aż do czasów Gorbaczowa nigdy się to nie zdarzyło – zawsze partia komunistyczna decydowała, kto będzie w danym okręgu kandydatem i następnie wyborcy tego jedynego kandydata „wybierali”, przy frekwencji zbliżającej się do 100% (np. w 1984 r. w głosowaniu do Rady Najwyższej ZSRR wzięło udział 99,99% wyborców). Można chyba określić, że „wybory” w ZSRR były największą z powszechnie występujących fikcji radzieckiej „nierzeczywistej rzeczywistości” w ciągu dziesięcioleci „totalnego kłamstwa”.

IV. Organy władzy i administracji państwowej

124

Rady deputowanych ludowych można było więc podzielić na:

1) „najwyższe” – Rada Najwyższa ZSRR, rady najwyższe republik związkowych oraz autonomicznych;

2) terenowe – krajowe, obwodowe, wiejskie, osiedlowe.

Rada Najwyższa ZSRR została określona w Konstytucji z 1977 r. jako zwierzchni, najwyższy organ władzy państwowej, uprawniony do decydowania we wszystkich sprawach należących do kompetencji ZSRR (art. 108). Rada Najwyższa ZSRR – według Konstytucji z 1977 r. – formalnie wybierała, powoływała i mianowała wszystkie najwyższe organy państwa, a zwłaszcza Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, Radę Ministrów ZSRR, Sąd Najwyższy ZSRR, Prokuratora Generalnego ZSRR. Jak o tym była poprzednio mowa, faktycznie wszystkie te decyzje należały do grona wąskiego kierownictwa KPZR, które zbierało się przed każdą sesją Rady Najwyższej, by podjąć decyzje, które niezwłocznie uchwalał KC KPZR (zgodnie z zasadą „centralizmu demokratycznego”) i oficjalnie podawał Radzie Najwyższej ZSRR do realizacji w postaci uchwalenia ustawy.

Deputowani do Rady Najwyższej ZSRR objęci byli immunitetem (art. 118).

125

Zasada podziału władzy nadal była zaprzeczona co do zasady – cała władza jednolita i niepodzielna należy do ludu przy kierowniczej roli partii komunistycznej, a więc podział władzy jest bezprzedmiotowy (aktualny może być tylko w systemie burżuazyjnym). Nie przeczy to jednak – twierdziła radziecka teoria prawa – podziałowi kompetencji i pracy między najwyższe organy państwa. I tak, najwyższym organem ustawodawczym była Rada Najwyższa ZSRR oraz jej Prezydium, wykonawczym (administracyjnym) – Rada Ministrów ZSRR, sądowniczym – Sąd Najwyższy ZSRR, zaś najwyższym organem nadzoru nad praworządnością – Prokurator Generalny ZSRR. Nie miało być jednak między nimi równowagi. Rada Najwyższa ZSRR stała na czele całego systemu organów ZSRR – powoływała je – jak wspomniano – oraz sprawowała nad nimi kontrolę (teoretycznie). Podstawową funkcję ustawodawczą Rada Najwyższa wykonywała zarówno w formie tzw. ustrojodawczej (zmiany Konstytucji), jak i ustawodawczej sensu stricto.

W tym ostatnim zakresie szczególnie ważne było uchwalanie „Podstaw ustawodawstwa Związku SRR i republik związkowych”, których ogółem uchwalono szesnaście, m.in. w odniesieniu do prawa karnego i cywilnego, a później były one jeszcze nowelizowane. Uchwalanie kodeksów należało do kompetencji republik. Akty prawne uchwalane przez Radę Najwyższą ZSRR i jej Prezydium były publikowane w dzienniku urzędowym. Obok „Podstaw ustawodawstwa Związku SRR i republik związkowych” szczególnie ważne było ustanawianie planu gospodarczego i budżetu państwa, wszystko w myśl decyzji partii komunistycznej, które Rada Najwyższa wykonywała.

W okresie między sesjami Rady Najwyższej ZSRR jej Prezydium wydawało dekrety, które później Rada zatwierdzała w formie ustawy. W praktyce parlament radziecki nie tworzył wielu ustaw – do czasów Gorbaczowa średnio po około dziesięć rocznie310.

W procesie tworzenia prawa obie izby Rady Najwyższej ZSRR były równoprawne – projekt stawał się prawem, gdy każda z izb opowiadała się za nim większością głosów. W praktyce ustawy zapadały zwykle jednomyślnie, zgodnie z wytycznymi partii komunistycznej. W Konstytucji był jednak przewidziany tryb postępowania na wypadek, gdyby projekt uzyskał większość tylko w jednej izbie – miała być powołana komisja rozjemcza obu izb, po czym sprawa miałaby wrócić na sesje obu izb, ewentualnie mogła być dalej przeniesiona na następną sesję.

126

Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wybierane było na pierwszej sesji połączonych izb Rady Najwyższej ZSRR. Liczyło 39 osób i pełniło rolę kolegialnej głowy państwa w stosunkach międzynarodowych, realizowanej przez przewodniczącego Prezydium. Nowa, silna pozycja przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wiązała się zwłaszcza z praktyką wybierania na to stanowisko sekretarza generalnego KC KPZR. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR stanowiło organ państwowy o dużym samodzielnym zakresie kompetencji (art. 121), który wydawał dekrety o mocy prawnej na drugim miejscu po ustawach Rady Najwyższej ZSRR. Był to organ stale pracujący, czym różnił się od sesyjnie działającej, olbrzymiej liczebnie (1500 deputowanych) Rady Najwyższej ZSRR. Do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR należała m.in. wykładnia ustaw (art. 121 pkt 5). Prezydium podejmowało uchwały bądź wydawało dekrety, te ostatnie w liczbie większej aniżeli liczba ustaw Rady Najwyższej ZSRR.

127

Rada Ministrów ZSRR (do 1946 r. – Rada Komisarzy Ludowych) była powoływana – formalnie – przez Radę Najwyższą ZSRR (na wspólnym posiedzeniu obu izb) i przed nią politycznie (parlamentarnie) odpowiedzialna. Faktycznie o powoływaniu rządu i odwoływaniu decydowała oczywiście partia komunistyczna i działał system nomenklatury. W skład Rady Ministrów ZSRR – zgodnie z Konstytucją z 1977 r. – wchodzili przewodniczący i jego zastępcy, ministrowie, przewodniczący komitetów państwowych (np. Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego – KGB) oraz przewodniczący rad ministrów republik związkowych i jeszcze kilku szefów urzędów o charakterze pomocniczym. Łącznie w 1984 r. w skład rządu radzieckiego wchodziło 115 osób.

128

Ministerstwa ZSRR dzieliły się na ogólnozwiązkowe oraz związkowo-republikańskie. Ministerstwa ogólnozwiązkowe kierowały bezpośrednio działami administracji państwowej na całym terytorium ZSRR, np. ministerstwa handlu zagranicznego, przemysłu lotniczego i inne. Ministerstwa związkowo-republikańskie kierowały działami administracji państwowej za pośrednictwem odpowiednich ministerstw (lub innych organów) republik związkowych. Według ustawy z 5.7.1978 r. o Radzie Ministrów ZSRR, w skład rządu radzieckiego wchodziło 32 ministrów, stojących na czele ministerstw ogólnozwiązkowych, oraz 30 ministrów związkowo-republikańskich.

Analogicznie komitety państwowe ZSRR dzieliły się na ogólnozwiązkowe oraz związkowo-republikańskie.

Oprócz ministerstw i komitetów państwowych istniały jeszcze inne centralne urzędy, np. Bank Państwowy ZSRR, Centralny Urząd Statystyczny ZSRR, Komitet Kultury Fizycznej i Sportu. Urzędy te podlegały Radzie Ministrów ZSRR.

Przy Radzie Ministrów ZSRR funkcjonował Arbitraż Państwowy ZSRR.

Zarówno republiki związkowe, jak i autonomiczne miały swoje konstytucje oraz analogicznie do ogólnozwiązkowych (całego ZSRR) organy władzy i administracji – rady najwyższe i rady ministrów (art. 137 i n.). To samo dotyczy sądów i prokuratury oraz kodeksów.

129

Terenowymi organami władzy (uchwałodawczymi) były – w myśl Konstytucji z 1977 r. – rady deputowanych ludowych. System rad terenowych powiązany był z podziałem administracyjno-terytorialnym, a podział ten mógł być trzystopniowy albo dwustopniowy. Trzystopniowy to:

1) obwody (w RSFRR kraje i obwody),

2) rejony wiejskie i miejskie,

3) dzielnice w miastach, wsie, osiedla.

Tego rodzaju podział występował w dużych republikach311. W małych312 natomiast występował podział dwustopniowy:

1) rejony wiejskie i miejskie,

2) dzielnice w miastach, wsie, osiedla.

Pewne odmienności miały miejsce w związku z istnieniem w niektórych republikach związkowych jednostek autonomicznych – republik, obwodów i okręgów autonomicznych. Podział administracyjny oraz dostosowany do niego system terenowych rad deputowanych ludowych we wszystkich jednostkach autonomicznych był dwustopniowy, co powodowało, że w RSFRR ukształtował się w niektórych obwodach podział czterostopniowy, zaś w Gruzji i Azerbejdżanie – trzystopniowy.

Jak wzmiankowano, we wszystkich wskazanych jednostkach podziału administracyjno-terytorialnego istniały odpowiednie rady deputowanych ludowych jako terenowe organy „władzy” (zgodnie z hasłem i dekretem z 1917 r. – „cała władza w ręce rad”), czyli organy uchwałodawcze. W 1984 r. rad terenowych było w ZSRR ogółem 51 783. Ich kadencja trwała 2 i pół roku. Podobnie jak we wcześniejszych radzieckich rozwiązaniach konstytucyjnych, głównym ich zadaniem było wprowadzanie w życie aktów i decyzji organów centralnych; kompetencje własne były skromne. Przejawiał się w tym „centralizm demokratyczny” (art. 3).

130

Organami wykonawczymi terenowych rad deputowanych ludowych, działającymi jako terenowe organy administracji państwowej ogólnej kompetencji – były komitety wykonawcze rad (art. 149). „Wybierane” były przez rady (faktycznie przez komitety partii komunistycznej) na okres kadencji. Komitety wykonawcze działały na zasadzie podwójnego podporządkowania – w poziomie podporządkowane były radom deputowanych ludowych, które je „wybrały”, zaś w pionie podlegały komitetom wykonawczym wyższego szczebla administracyjnego lub radzie ministrów republiki (związkowej albo autonomicznej). Komitety wykonawcze prowadziły bieżące sprawy administracyjne. Mogły wydawać uchwały lub zarządzenia.

131

Celem realizacji bieżących zadań administracji państwowej rady deputowanych powoływały zarządy i wydziały komitetów wykonawczych (z wyjątkiem najniższych szczebli) i dopiero te prowadziły na co dzień sprawy administracyjne. Zarządy i wydziały to aparat biurokratyczny – zespoły urzędników, powoływanych jako jednostki stałe, niezależnie od kadencyjności rady deputowanych ludowych. Zarządy i wydziały były również podwójnie podporządkowane – analogicznej jednostce w pionie oraz miejscowej radzie i jej komitetowi wykonawczemu.

Dwie pierwsze Konstytucje radzieckie (1918 i 1924 r.) były oryginalnym tworem bolszewików i nie miały swoich odpowiedników w historii. Były to regulacje odbiegające od standardów europejskich. Inaczej już było z Konstytucją stalinowską z 1936 r., która posługiwała się w znacznym stopniu narzędziami prawnymi, terminologią i systematyką zbliżającą ją do konstytucji europejskich. Jeszcze silniej w tym kierunku poszła Konstytucja z 1977 r., która zarówno systematyką, stosowaną terminologią, jak i treścią rozwiązań wyraźnie zbliżała się do rozwiązań zachodnich. Nauka radziecka nie umiała stworzyć swojego, oryginalnego, bolszewickiego prawa innego aniżeli burżuazyjne, które przecież miało być obalone. W komunizmie nie miało być prawa w ogóle, a – okazuje się – w ZSRR ewoluowało ono w kierunku systemów zachodnioeuropejskich, burżuazyjnych. W końcowych latach ZSRR ewolucja postępowała dalej, m.in. pojawiła się instytucja prezydenta ZSRR. Nastąpiła klęska ideologiczna i praktyczna.

Konstytucja ZSRR z 1977 r. miała się stać – jak stwierdził Breżniew – „główną podstawą Kodeksu Praw państwa radzieckiego, którego opracowanie rozpoczęto zgodnie z uchwałami XXV Zjazdu KPZR”. Piętnaście lat później Związku Radzieckiego już nie było.

§ 7. Ustrój ZSRR w ostatnich latach istnienia

I. Nowela konstytucyjna z 1.12.1988 r. KPZR

132

Słowa, które wkrótce zrobiły światową karierę polityczną, pierestrojka (przebudowa) oraz głasnost (jawność), po raz pierwszy w politycznym słowniku zaistniały chyba na plenum KC KPZR 28.4.1985 r., a tkwiące w nich koncepcje rozwijano i przyjęto do realizacji na zjeździe KPZR w lutym–marcu 1986 r. Rozmaite segmenty nowej doktryny omawiano na kolejnych posiedzeniach plenarnych KC KPZR, zaś zwieńczeniem całości była XIX Wszechzwiązkowa Konferencja KPZR (28.6–1.7.1988 r.). Generalna przebudowa – pierestrojka, musiała objąć także zagadnienia ustrojowe, z zakresu prawa konstytucyjnego, nie mogła ominąć federalnej struktury państwa. W dniu 1.12.1988 r. znowelizowano Konstytucję ZSRR (federalną)313, dokonując zmian w strukturze naczelnych organów państwa. Wybory parlamentarne przeprowadzono w ZSRR 26.3.1989 r.

Nowela konstytucyjna powołała nową instytucję – Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR (ZDL), wybierany na pięcioletnią kadencję (pierwszą sesję odbył w maju–czerwcu 1989 r.). Wyposażony był w pełnię władzy ustawodawczej (m.in. wyłączność zmiany Konstytucji) oraz kontrolnej. W wersji noweli konstytucyjnej z 1988 r. Zjazd przejął część kompetencji dotychczasowej Rady Najwyższej ZSRR oraz jej Prezydium. Nie tylko nazwą, lecz także strukturą oraz kompetencjami Zjazd wyraźnie nawiązywał do zjazdów rad delegatów robotniczych i chłopskich sprzed 1936 r.

Zjazd Deputowanych Ludowych liczył 2250 deputowanych, wyłanianych w trzech grupach – po 750 deputowanych każda. Jedną grupę 750 deputowanych wybierano w terytorialnych okręgach wyborczych przy zachowaniu zasady równości. Kolejnych 750 obierano w okręgach wyborczych terytorialno-narodowych, zachowując następujące normy przedstawicielstwa: z każdej republiki związkowej po 32 deputowanych, z każdej republiki autonomicznej po 11, z każdego obwodu autonomicznego po 5, z każdego okręgu autonomicznego po 1. Trzecią grupę 750 deputowanych stanowili reprezentanci partii oraz organizacji społecznych rangi ogólnopaństwowej – po 100 KPZR, związki zawodowe, organizacje spółdzielcze; po 75 względnie mniej otrzymały organizacje kobiece, Komsomoł i inni.

Wybory powszechne odbywały się w okręgach jedno- bądź wielomandatowych, a bezprecedensową nowością w radzieckich warunkach było porzucenie praktyki zgłaszania po jednym kandydacie na każde miejsce. Tym samym pojawiła się prawdziwa konkurencja w ubieganiu się o mandat o tyle ciekawsza, że jednocześnie poszerzono krąg podmiotów uprawnionych do zgłaszania kandydatów. Tak skomplikowana ordynacja wyborcza stwarzała szanse, by partia komunistyczna nie zapanowała nad wszystkimi szczegółami i w rezultacie do parlamentu po raz pierwszy w historii Związku Radzieckiego mieli szansę wejść także ludzie przez partię niepopierani, co rzeczywiście miało miejsce. Wybory te były wstrząsem dla partyjnej nomenklatury, przyzwyczajonej do ustalania wszystkiego (w tym wyników wyborów) w zaciszu partyjnych gabinetów. Do prawdziwej demokracji było jednak daleko. W nowej rzeczywistości ZDL stał się najważniejszym organem w państwie.

Rada Najwyższa ZSRR, istniejąca od Konstytucji z 1936 r., utrzymała pozycję naczelnego organu ustawodawczego, a także wykonawczego i kontrolnego (art. 111), przy czym stała się organem funkcjonującym w sposób permanentny. W rezultacie Rada Najwyższa miała być po raz pierwszy realnie działającym organem państwa, ważnym w okresie między sesjami Zjazdu Deputowanych Ludowych. Podlegała jednak kontroli z jego strony. Rada Najwyższa ZSRR liczyła 542 deputowanych wybieranych przez Zjazd Deputowanych Ludowych ze swojego grona, przy czym przyjęto zasadę rotacji co roku 1/5 składu Rady.

133

Rada Najwyższa składała się – jak poprzednio – z dwóch izb: Rady Związku i Rady Narodowości (art. 111 i n.). Każda z izb liczyła tę samą liczbę deputowanych (271). Jak poprzednio, Rada Związku miała reprezentować całą federację, natomiast Rada Narodowości miała reprezentować republiki, obwody i okręgi i do tego dostosowany był system wyborczy.

Rada Związku miała reprezentować całą federację, toteż ZDL wybierał jej członków spośród deputowanych pochodzących z tzw. terytorialnych okręgów wyborczych oraz z organizacji społecznych. Natomiast Rada Narodowości miała reprezentować republiki, obwody i okręgi, dlatego ZDL wybierał jej członków spośród deputowanych pochodzących z narodowo-terytorialnych okręgów wyborczych oraz z organizacji społecznych314.

Pozycja ustrojowa obu izb była jednakowa – izby były równoprawne (art. 116). Rada Najwyższa wydawała dekrety, podejmowane większością 2/3 głosów.

Rada Najwyższa miała swoje Prezydium, w komplecie pochodzące z tytułu piastowanych stanowisk. W czterdziestoosobowym składzie znaleźli się m.in: przewodniczący, którym był przewodniczący Rady Najwyższej, analogicznie pierwszy zastępca przewodniczącego. Ponadto zastępcami przewodniczącego było 15 przewodniczących rad najwyższych republik (art. 118). Prezydium – podobnie jak w okresie wcześniejszym – spełniało funkcje kolektywnej głowy państwa.

Najwyższą rangą osobą w państwie – w myśl noweli konstytucyjnej z 1.12.1988 r. – był przewodniczący Rady Najwyższej ZSRR (art. 120). Był wybierany przez Zjazd Deputowanych Ludowych spośród swojego składu na pięcioletnią kadencję. Dopuszczalny był tylko dwukrotny wybór tej samej osoby pod rząd. Przewodniczący kierował pracami ZDL oraz Rady Najwyższej, także przewodniczył ich posiedzeniom, składał na posiedzeniach obu najwyższych organów informacje o stanie państwa, polityce zagranicznej, obronności i bezpieczeństwie państwa. Przedstawiał kandydatów na stanowiska premiera, prezesa SN, Prokuratora Generalnego, Głównego Arbitra Państwowego, przewodniczącego Komitetu Kontroli Ludowej i innych (art. 121). Był to więc nader szeroki zakres kompetencji (ale i duży ciężar obowiązków) zarówno w zakresie spraw wewnętrznych, jak też międzynarodowych. Nic dziwnego, że wybrano na ten urząd sekretarza generalnego KPZR M. Gorbaczowa (na I Zjeździe Deputowanych Ludowych w maju–czerwcu 1989 r.).

Omawiana nowela konstytucyjna z 1.12.1988 r. przewidywała powołanie Komitetu Nadzoru Konstytucyjnego ZSRR. Powoływany przez Radę Najwyższą ZSRR (a przewodniczący przez ZDL) na dziesięcioletnią kadencję Komitet miał kompetencje typowe dla trybunałów (sądów) konstytucyjnych, tzn. miał stać na straży konstytucyjności prawa. W ZSRR wszystko zależało od praktyki politycznej, a nie od przepisów konstytucyjnych, kodeksowych i innych, toteż nie sposób przewidzieć, czy i jaka mogła być rola tego Komitetu w realiach systemu komunistycznego i monopartyjnych rządów. W każdym razie pojawił się mechanizm mający prowadzić do realizacji koncepcji państwa prawa.

134

Przyspieszenie pierestrojki, zarówno polityczne, jak i prawne w wyniku nowelizacji Konstytucji, spowodowało naruszenie niezmiennych od dziesięcioleci zasad funkcjonowania komunistycznej nomenklatury. Naruszenie przez Gorbaczowa reguł obsady i stabilności stanowisk315 pociągnęło za sobą nieustanną karuzelę kadrową316. Pojawili się alternatywni liderzy partyjni: B. Jelcyn317, J. Ligaczow, na prowincjach liczni inni. Rosła liczba ludzi zawdzięczających swój awans pierestrojce i zburzeniu betonowych – zdawałoby się – układów dotychczasowej partyjnej elity. W łonie partii komunistycznej tworzyły się wyraźnie odmienne frakcje (zakazane od X Zjazdu w 1921 r.318), rozmaite nurty polityczne, po części zastępujące system wielopartyjny. Proces nasilał się – powstały Partia Republikańska, Demokratyczny Ruch Komunistów, Platforma Marksistowska, Platforma Bolszewicka i inne. Pierwszą legalną strukturą opozycyjną wobec dotychczasowego reżimu stała się Międzyregionalna Grupa Deputowanych (maj 1989 r.) z B. Jelcynem, J. Afanasjewem, A. Sobczakiem. Nieco później (październik 1990 r.) powstał Ruch „Demokratyczna Rosja”, który za cel programowy postawił sobie likwidację totalitarnego reżimu i demontaż sowieckiego imperium. Na I Zjeździe Deputowanych Ludowych ZSRR deputowany, słynny dysydent A. Sacharow319 zgłosił projekt dekretu uchylającego te artykuły Konstytucji ZSRR, które mówiły o KPZR jako kierowniczej i przewodniej sile społeczeństwa radzieckiego. Równolegle zmniejszała się aktywność najwyższych organów KPZR320. Szybko postępował lub ujawniał się wcześniejszy wewnętrzny rozkład ideologiczny partii komunistycznej.

Nowela konstytucyjna z 1.12.1988 r. była tylko początkiem głębokich zmian ustroju państwowego. Kolejny krok dokonany został na Nadzwyczajnym Zjeździe Deputowanych Ludowych ZSRR (11.3.1990 r.), którego decyzje odzwierciedlały gorączkowe przemiany polityczne w ZSRR. Zjazd potwierdził wcześniej przygotowaną decyzję polityczną o likwidacji konstytucyjnego przepisu o kierowniczej roli partii komunistycznej. Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR formalnie uchylił art. 6 Konstytucji ZSRR z 1977 r., który zawierał taką normę.

II. Ustawa o urzędzie prezydenta ZSRR

135

W dniu 14.3.1990 r. Zjazd Deputowanych Ludowych uchwalił ustawę o ustanowieniu urzędu Prezydenta ZSRR321.

Prezydent ZSRR miał być wybierany w wyborach powszechnych na 5 lat, ale pierwszy prezydent miał zostać wybrany przez ZDL, co wynikało z napiętej sytuacji politycznej, wymagającej szybkiego działania. W przyszłych wyborach powszechnych dla ważności wyboru konieczne było uzyskanie przez kandydata ponad pięćdziesięcioprocentowego poparcia wyborców w większości republik.

Urząd prezydenta ZSRR wyraźnie wzorowany był na amerykańskim, chociaż należy pamiętać, że centralizacja i koncentracja w systemie władzy miała głęboką tradycję w ustroju Rosji i ZSRR, a więc nie były tu potrzebne specjalne wzory obce. System radziecki różnił się od modelu amerykańskiego przede wszystkim tym, że w ZSRR miał nadal istnieć rząd – rada ministrów. Rząd miał być jednak podporządkowany prezydentowi. Prerogatywy prezydenta były jeszcze szersze aniżeli poprzednio przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR. Były to uprawnienia typowe dla głowy państwa, która uosabiała suwerenność i jednolitość władzy oraz integralność terytorialną. Prezydent koordynował działalność naczelnych organów państwa, reprezentował państwo w stosunkach międzynarodowych i wewnętrznych. Miał kompetencje do samodzielnego stanowienia prawa: wydawał dekrety z mocą obowiązującą na terytorium całego państwa, promulgował ustawy, miał prawo weta w stosunku do ustaw (mogło być odrzucone większością 2/3 głosów deputowanych każdej z izb Rady Najwyższej), miał też prawo wstrzymania wykonania aktów prawnych wydanych przez Radę Ministrów, ogłaszał stan wojenny. Jako szef władzy wykonawczej powoływał premiera i rząd oraz zgłaszał Radzie Najwyższej dymisję ministra lub rządu. Prezydent był Wodzem Naczelnym Sił Zbrojnych i jako taki mianował naczelne dowództwo, nadawał najwyższe stopnie wojskowe i – jak wspomniano – ogłaszał stan wojenny. Prezydent reprezentował państwo na zewnątrz – w imieniu państwa prowadził rozmowy międzynarodowe, podpisywał traktaty i umowy międzynarodowe, a więc kształtował politykę zagraniczną państwa. Następną nowelą konstytucyjną (5.9.1990 r.) powołano urząd wiceprezydenta.

Prezydent nie był odpowiedzialny politycznie (przed parlamentem), co było rozwiązaniem typowym. Natomiast przewidziany był specjalny tryb odpowiedzialności konstytucyjnej prezydenta za naruszenie ustawy.

Prezydentowi ZSRR bezpośrednio podlegały cztery naczelne organy państwa. Jednym z nich był rząd. Wkrótce kolejną nowelizacją Konstytucji (26.12.1990 r.) dotychczasową Radę Ministrów zreorganizowano, a ściślej – zlikwidowano, i w to miejsce powołano Gabinet Ministrów. Gabinet Ministrów był naczelnym organem wykonawczo-zarządzającym państwa, podporządkowanym prezydentowi ZSRR. Składał się z około 80 osób; w jego pracach mogli uczestniczyć szefowie rządów republik. Rada Federacji to nowy organ naczelny podporządkowany bezpośrednio prezydentowi ZSRR. W jej skład wchodził m.in. wiceprezydent, szefowie parlamentów szczebla federalnego i republik związkowych. Do Rady Federacji należało m.in. koordynowanie czynności najwyższych organów zarządzających federacji i republik oraz rozwiązywanie konfliktów narodowościowych. Rada Prezydencka to trzeci naczelny organ podporządkowany wprost prezydentowi – był to organ nowy. Powoływana była przez prezydenta, a w jej skład weszli: premier, ministrowie obrony i spraw zagranicznych, szef KGB, pierwsi sekretarze partii ze wszystkich piętnastu republik związkowych. Rada Prezydencka miała służyć prezydentowi pomocą przy wypracowywaniu głównych kierunków polityki zagranicznej, obronnej oraz wewnętrznej. Zbliżone zadania miała także nowa Rada Bezpieczeństwa ZSRR, również podlegająca wprost prezydentowi.

136

Zjazd Deputowanych Ludowych 15.3.1990 r. wybrał M. Gorbaczowa na urząd prezydenta ZSRR. Gorbaczow uzyskał 59,2% głosów, zaś przewodniczącym Rady Najwyższej został A. Łukjanow (53,6%), a więc nie były to już dawne „jednomyślne” głosowania. „Pierwszy raz w historii Rosji władza była legitymizowana przynajmniej pozornie demokratycznym wyborem”322.

Tymczasem trudności gospodarcze państwa piętrzyły się lawinowo. Podejmowane już wcześniej próby wprowadzenia elementów gospodarki rynkowej skutkowały m.in. znaczną redukcją biurokratycznego aparatu partyjnego, dotychczas zajmującego się gospodarką. Podejmowane wysiłki dla opanowania sytuacji nie przynosiły poprawy. Światowe ceny ropy naftowej i gazu, stanowiące podstawowe źródło dochodu dewiz dla państwa, od dawna były niskie. Narzucony w latach 80. przez prezydenta USA R. Reagana323 (1981–1988) wyścig zbrojeń załamał gospodarkę radziecką, a skutki były długofalowe.

Nasilały się tendencje separatystyczne w republikach. W centralnych organach władzy państwowej i partyjnej dominowali już przedstawiciele regionów. Doprowadziło to do znacznego osłabienia władz centralnych federacji. Biuro Polityczne KC KPZR, Sekretariat KC KPZR, Zjazd Deputowanych Ludowych, Rada Najwyższa, Rada Ministrów (Gabinet Ministrów), Rada Federacji, Rada Prezydencka – wszystkie te instytucje centralne, zamiast być miejscem koordynacji prac państwowych, znajdowały się w konfrontacji politycznej po części między sobą, ale – z biegiem czasu – przede wszystkim z frontami narodowymi w republikach.

III. Republiki odchodzą

137

Sytuacja państwa radzieckiego stawała się dramatyczna. Parlament przyznał prezydentowi nadzwyczajne pełnomocnictwa w celu wzmocnienia władzy centralnej. Nie przyniosły one efektów, a tendencje separatystyczne w republikach nasilały się nieustannie. Republiki ZSRR żądały już pełnej suwerenności aż do wyjścia ze Związku Radzieckiego.

138

Pierwsze były republiki nadbałtyckie. W Estonii już 16.11.1988 r. Rada Najwyższa Estońskiej SRR uchwaliła deklarację suwerenności Estonii, jeszcze ostrożnie przyjmując suwerenność republiki Estonii w ramach wspólnego państwa radzieckiego. Suwerenność miała się wyrażać w nadrzędności prawa republiki nad prawem federacji. Natomiast 10 dni później (26.11.1988 r.) Prezydium Rady Najwyższej ZSRR dekretem orzekło niezgodność estońskiej deklaracji z Konstytucją ZSRR. Kilkanaście miesięcy później (2.2.1990 r.) Rada Najwyższa Estonii podjęła deklarację niezawisłości, a wybrany w 1990 r. parlament Estonii ogłosił restytucję republiki Estońskiej, początkując tym separację od ZSRR. Na Litwie proces odzyskiwania niepodległości przebiegał najbardziej radykalnie i z ofiarami. Najpierw Rada Najwyższa Litewskiej SRR 18.5.1989 r. ogłosiła deklarację suwerenności państwowej, dość stanowczą w treści – zapowiedziano nadrzędność i wyłączność prawa litewskiego, obywatelstwo litewskie i inne. Natomiast 24.2.1990 r. uchwalono akt o restytucji niepodległego państwa litewskiego i uznano wszelkie decyzje z 1940 r., na mocy których Litwa stała się republiką ZSRR, za nielegalne. Symbolicznie324 przywrócono Konstytucję litewską z 1938 r. Na Łotwie, podobnie jak w Estonii, najpierw (28.7.1989 r.) ostrożnie Rada Najwyższa Łotewskiej SRR ogłosiła deklarację suwerenności (bez wystąpienia z ZSRR), a później (4.5.1990 r.) deklarację o przywróceniu niepodległości i uznaniu za nieważne umów z lat 1939 i 1940.

Prezydent ZSRR w specjalnych dekretach uznał wszystkie deklaracje republik nadbałtyckich za niezgodne z prawem, niezgodne z Konstytucją ZSRR, a tym samym nielegalne. Podobnie Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR uchylił (marzec 1990 r.) deklarację litewską. Rada Najwyższa ZSRR przyjęła (3.4.1990 r.) ustawę konstytucyjną o procedurze wystąpienia z ZSRR, przewidującą konieczność przeprowadzenia w tej sprawie referendum w republice. Jak już była o tym mowa, we wrześniu 1990 r. prezydent ZSRR otrzymał od parlamentu nadzwyczajne pełnomocnictwa. Podjęto (styczeń–sierpień 1991 r.) działania siłowe, szczególnie dramatycznie i krwawo przebiegające na Litwie, ale na tyle słabe i niezdecydowane, że nasiliły one jeszcze tendencje niepodległościowe.

Na drugim krańcu ZSRR, na Zakaukaziu, najradykalniej postąpiły Gruzja i Armenia. Gruzja już 9.3.1990 r. wypowiedziała umowę z 1922 r. o utworzeniu ZSRR, w miesiąc później (9.4.1990 r.) ogłosiła niepodległość, wkrótce (14.11.1990 r.) zmieniła nazwę na Republika Gruzji. Armenia ogłosiła deklarację niezawisłości 23.8.1990 r.

139

Zasadnicze znaczenie dla przyspieszenia rozpadu ZSRR miała deklaracja o suwerenności państwowej Rosji, przyjęta przez Zjazd Deputowanych Ludowych Federacji Rosyjskiej 12.6.1990 r. Za wzorem rosyjskim niezwłocznie poszły Uzbekistan – 20 czerwca, Mołdowa – 23 czerwca, Ukraina – 16 lipca, Białoruś – 27 lipca, Turkmenistan – 22 sierpnia, wspomniana poprzednio Armenia z deklaracją niezawisłości – 23 sierpnia, Tadżykistan – 25 sierpnia, Azerbejdżan – 23 września, Kazachstan – 25 października, Kirgistan – 12 grudnia. Deklaracje o suwerenności państwowej wyrażały tylko tendencje do niezależności nadal w ramach państwa związkowego – w zamierzeniach było podpisanie nowego układu związkowego w miejsce dotychczasowego z 1922 r. Jedynie Gruzja i Armenia wyraźnie wyraziły wolę uzyskania pełnej niepodległości państwa.

Próbą zapobieżenia dezintegracji ZSRR było przeprowadzenie – decyzją ZDL, z osobistej inicjatywy Gorbaczowa – ogólnozwiązkowego referendum w sprawie dalszego istnienia odnowionego ZSRR. Przeprowadzone zostało 17.3.1991 r., a pytanie zadane przez ZDL ZSRR brzmiało: „Czy uważasz za niezbędne zachowanie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich jako odnowionej federacji równoprawnych, suwerennych republik, w której będą w pełni zagwarantowane prawa i wolności człowieka każdej narodowości?”. Z piętnastu republik ZSRR aż sześć odmówiło przeprowadzenia referendum: Litwa, Łotwa, Estonia, Armenia, Gruzja i Mołdowa. W Rosji dodano drugie pytanie w sprawie wprowadzenia urzędu prezydenta Rosji (za było 70%). Wyniki referendum były zdecydowanie pomyślne dla jego twórców, zmierzających do uratowania ZSRR – w skali ogólnej przy frekwencji 80% za utrzymaniem ZSRR opowiedziało się 76%. Rada Najwyższa ZSRR uznała, że wyniki referendum są ostateczne w sprawie dalszego istnienia ZSRR i mają moc wiążącą także dla tych republik, które w referendum nie uczestniczyły. Takie stanowisko nie mogło jednak powstrzymać procesu dezintegracji państwa, tym bardziej że w tym samym czasie w pięciu republikach nieuczestniczących w referendum ogólnozwiązkowym przeprowadzono referenda na temat niepodległości325. Na Litwie (9.2.1991 r.) przy frekwencji 84% za niepodległością opowiedziało się 90% głosujących. W Estonii (3.3.1991 r.) odpowiednio: 82% i 77%. Na Łotwie (3 marca): 87,5% i 73%. W Gruzji (31 marca): 95% i 99%. Tak samo w Armenii (21 września): 95% i 99%. W Mołdowie mniejszość rosyjska proklamowała Republikę Naddniestrzańską, zaś mniejszość turecka – Republikę Gagauską. Kraj ten znalazł się na krawędzi wojny domowej i niebezpieczny stan utrzymywał się jeszcze długo. W Rosji wprawdzie za utrzymaniem ZSRR opowiedziało się 71% głosujących, ale równocześnie 70% głosowało za wprowadzeniem urzędu prezydenta Rosji, co też zapowiadało wprowadzenie elementu dezintegrującego.

140

Przeprowadzone szybko (już 9.7.1991 r.) wybory prezydenta Rosji wygrał zdecydowanie Jelcyn; partia komunistyczna była niezdolna do skutecznego działania. W Rosji wzbierała nieznana dotychczas fala strajków i wystąpień robotniczych; niektóre tworzące się spontaniczne organizacje robotnicze udzielały poparcia Jelcynowi. Władze centralne ZSRR nie były już w stanie zapanować nad lawinowo toczącymi się wydarzeniami. W Moskwie zaś obok siebie urzędowali dwaj prezydenci: prezydent ZSRR Gorbaczow i prezydent Rosji Jelcyn.

IV. Rok 1991. O, roku ów!

141

Projekt (drugi z kolei) nowego układu związkowego planowano podpisać 20 sierpnia. W przeddzień, 19.8.1991 r., grupa ortodoksyjnych komunistów, tzw. betonu komunistycznego, dokonała próby zamachu stanu326. Gorbaczow znajdował się wówczas na wypoczynku na Krymie. Ogłoszono stan wyjątkowy. Na ulice Moskwy wyszły znaczne siły wojskowe, w tym czołgi, ale ich działania ograniczały się głównie do demonstrowania siły, a nie do jej użycia. Na czele sił przeciwstawiających się puczystom stanął – wykazując się także dużą odwagą osobistą – Jelcyn. Jako prezydent Rosji wydał szereg dekretów, delegalizując wszystkie działania puczystów i podporządkowując sobie dość skutecznie służby specjalne i prokuraturę. W ten sposób w Moskwie powstała dwuwładza: Komitet puczystów ZSRR oraz władze Rosji z Jelcynem. Ludzie na ulicach poparli Jelcyna i zagradzali drogę czołgom. Zasadnicze znaczenie dla rozwoju wydarzeń miała jednak postawa wojska. Armia zaś – przynajmniej generałowie w Moskwie – po okresie wyczekiwania na rozwój wydarzeń i po wahaniach opowiedziała się po stronie Jelcyna jako gwaranta legalności i autorytetu władzy. Po 62 godzinach, kiedy – zwłaszcza w dawnych krajach satelickich Moskwy (w tym w Polsce) – wstrzymywano oddech, pucz został zdławiony, a puczystów aresztowano bez oporu.

Porażka puczystów to ostateczna klęska zwolenników utrzymania integralności Związku Radzieckiego, a więc także klęska komunisty Gorbaczowa, usiłującego utrzymać jedność dawnego ZSRR. Jednocześnie w gruzach legła władza centralna Związku. Zwycięstwo Jelcyna to zwycięstwo Rosji przy porażce ZSRR. Sierpniowe dni stworzyły fundament silnej władzy prezydenckiej Rosji. W Moskwie jeszcze nadal obok siebie funkcjonowali dwaj prezydenci – ZSRR oraz Rosji, ale teraz już faktycznie (nie formalnie) władza zwierzchnia należała do prezydenta Rosji. Sierpniowy zamach stanu zaczęli ludzie władzy ZSRR, ale przewrotu dokonali ludzie władzy Rosji, w imieniu Rosji, na rzecz Rosji.

Już 3 dni po zdławieniu puczu (23.8.1991 r.) prezydent Rosyjskiej FRR B. Jelcyn wydał dekret o zawieszeniu działalności Komunistycznej Partii Rosyjskiej FRR do czasu orzeczenia przez sąd w kwestii konstytucyjności jej działalności. Majątek partii został niezwłocznie przekazany lokalnym władzom. M. Gorbaczow ustąpił ze stanowiska sekretarza generalnego KPZR; nazajutrz Komitet Centralny KPZR sam się rozwiązał; wkrótce – dokładnie w 74. rocznicę bolszewickiego przewrotu (6.11.1991 r.) – prezydent RFRR Jelcyn wydał dekret o likwidacji terenowych struktur partii komunistycznej. Na placu przed Łubianką, siedzibą KGB, spontanicznie zniszczono pomnik F. Dzierżyńskiego. Tak partia komunistyczna schodziła ze sceny w ojczyźnie komunizmu, schodziła niemal bez wystrzału (co bezcenne), ale schodziła, ujawniając swoją demoralizację i ideologiczną nicość znakomitej większości swoich członków, którzy w tym momencie dziejowym głównie myśleli o wyrwaniu dla siebie jak największego kawałka majątku państwowego. To koniec imperium radzieckiego, ale niekoniecznie koniec imperium rosyjskiego.

Po udaremnionym sierpniowym zamachu stanu republikańskie tendencje niepodległościowe jeszcze się nasiliły. W ciągu 1991 r. wszystkie – oprócz Rosji – republiki radzieckie ogłosiły swoją niepodległość327. Tylko Rosja pozostała przy wcześniejszej deklaracji o suwerenności państwowej, nie ogłaszając niepodległości – zawsze była przecież republiką zdecydowanie dominującą w Związku. Zaniechanie ogłoszenia niepodległości przez Rosję pozwoli w przyszłości na uznanie ciągłości jej państwowości z państwowością ZSRR.

142

Ostatni, Nadzwyczajny Zjazd Deputowanych Ludowych uchwalił jeszcze ustawę z 5.9.1991 r. o organach władzy państwowej i zarządzania ZSRR w okresie przejściowym. Zjazd wyraził również poparcie dla bardzo skonkretyzowanej koncepcji Gorbaczowa utworzenia nowego związku na zasadach konfederacji. Faktycznie (chociaż nie formalnie) uznał też wystąpienie republik ze Związku, dokonał samorozwiązania się, powierzając władzę ustawodawczą Radzie Najwyższej oraz tworząc jeszcze nowy organ państwowy – Radę Państwową ZSRR.

143

Gorbaczowowską koncepcję konfederacji328 początkowo poparło dziesięć republik, ale w trakcie prac ich ubyło, a zwłaszcza wycofanie się Ukrainy powodowało, że koncepcja w znacznym stopniu traciła na atrakcyjności. W tych okolicznościach w grudniu 1991 r. w Wiskułach w Puszczy Białowieskiej spotkali się przywódcy trzech republik: Rosji – B. Jelcyn, Ukrainy – L. Krawczuk i Białorusi – S. Szuszkiewicz. Ostatecznie 8.12.1991 r. podpisali dokument zatytułowany Porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Historycznego znaczenia nabrało pierwsze zdanie dokumentu: „My, Republika Białoruś, Federacja Rosyjska (RSFRR), Ukraina, jako państwa założycielskie Związku SRR, które podpisały Układ Związkowy 1922 r. (…) konstatujemy, że Związek SRR jako podmiot prawa międzynarodowego i jako rzeczywistość geopolityczna, przerywa swoje istnienie”329. Dopiero później następowało postanowienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw (Сoдружествo Незaвисимых Гoсудaрств – Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw).

144

Cytowany dokument z Puszczy Białowieskiej uważany jest za akt rozwiązania ZSRR, i tym samym dzień 8.12.1991 r. za koniec tego państwa330. Oficjalnie nastąpiło to nieco później. Tymczasem podpisanie układu o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP) nastąpiło 21.12.1991 r. w Ałma Acie, gdzie do Rosji, Ukrainy i Białorusi dołączyło jeszcze osiem republik: Armenia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgizja, Mołdowa, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan. Gruzja do Ałma Aty przysłała obserwatora, a do WNP przystąpiła 2 lata później (9.12.1993 r.). W Deklaracji z Ałma Aty (z 24.12.1991 r.) ogłoszono koniec istnienia ZSRR, w konsekwencji zakończenie jego członkostwa w ONZ oraz innych organizacjach międzynarodowych. Miejsce ZSRR w ONZ zajęła Rosja. Rosja została uznana formalnym następcą prawnym ZSRR. Nazajutrz (25.12.1991 r.) Rada Najwyższa RSFRR przyjęła jako oficjalną nazwę państwa Federacja Rosyjska (Rosja). Obie nazwy są oficjalne i równoprawne. Tego samego dnia – 25.12.1991 r. – M. Gorbaczow wydał oświadczenie o zaprzestaniu swojego urzędowania jako prezydenta ZSRR i na mocy ostatniego dekretu przekazał zwierzchnictwo nad armią i bronią jądrową B. Jelcynowi – prezydentowi Rosji, państwa przejmującego kontynuację prawną po ZSRR. W dniu 25.12.1991 r. o godzinie 19:38 opuszczono nad Kremlem czerwoną flagę radziecką i zawieszono po raz pierwszy trójkolorową flagę Rosji – „zamknięte zostało z tą chwilą największe więzienie narodów, jakim od stuleci było rosyjskie imperium”331. Oficjalnie i uroczyście zakończenie istnienia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich ogłoszono w Mińsku 30.12.1991 r., dokładnie w 69. rocznicę jego powołania. Od rewolucji bolszewickiej minęły 74 lata.

„Żaden wyczyn komunizmu nie zadziwił świata tak bardzo, jak sposób jego zejścia ze sceny dziejów”332.

1 Dzień usunięcia Polaków z Kremla w 2005 r. uczyniono w Rosji świętem narodowym.

2 Alaska została przez Rosję sprzedana Stanom Zjednoczonym Ameryki w 1867 r.

3 Niebywałym osiągnięciem była zwłaszcza Transsyberyjska Kolej, Transsyberyjska Magistrala, Wielka Magistrala Syberyjska: jedna z najdłuższych na świecie linii kolejowych, łączy europejską część Rosji z Syberią i Dalekim Wschodem; zbudowana w latach 1895–1916; długość 9332 km, nie licząc odgałęzień; biegnie z Moskwy przez Omsk, Irkuck, Chabarowsk do Władywostoku; dwutorowa; z odgałęzieniem do Mongolii i Chin; obecnie zelektryfikowana. Panowanie nad takim gigantycznym obszarem zależało ówcześnie przede wszystkim od panowania nad koleją transsyberyjską.

4 W 1887 r. grupa nazywająca się Frakcją Terrorystyczną Narodnej Woli postanowiła powtórzyć zamach sprzed 6 lat na cara. Liderami grupy byli Aleksandr Ilicz Uljanow, starszy brat Włodzimierza – przyszłego Lenina, i Polak Józef Łukaszewicz, a współdziałał z nimi i wspomógł z Wilna Bronisław Piłsudski, z drugoplanowym udziałem młodszego brata Józefa, przyszłego Naczelnika Państwa Polskiego. Policja w ostatniej chwili wykryła spisek. Na ławie oskarżonych, ramię w ramię, zasiedli Aleksandr Uljanow i Bronisław Piłsudski. Wszystkich piętnastu oskarżonych skazano na śmierć, ale wobec ośmiu zastosowano złagodzenie kary. Uljanow został powieszony, zaś Bronisław Piłsudski znalazł się wśród ośmiu, którym karę zamieniono na 15 lat katorgi na Sachalinie. Około 50 osób zostało zesłanych na Sybir w trybie administracyjnym, wśród nich był Józef Piłsudski, który przebywał 5 lat i 3 miesiące (1887–1992) na zesłaniu, częściowo w Kireńsku nad rzeką Leną. Zob. [J. Łukaszewicz], Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza, zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył S. Bergman, Warszawa 1981; Bronisław Piłsudski (1866–1918). Człowiek – uczony – patriota, red. A. Liscar, M. Sarkowicz, Zakopane 2003.

5 Zwód Praw, wydanie z 1906 r., cyt. za: G. Smyk, Rosyjski model administracji publicznej u kresu Imperium, [w:] Nil nisi veritas. Księga dedykowana Profesorowi Jackowi Matuszewskiemu, red. M. Głuszak, D. Wiśniewska-Jóźwiak, Łódź 2016, s. 451; История отечественнoго государства и права, ч. 1, (ред.) О.И. Чистяков, Москва 2006, s. 436.

6 Do początku 1918 r. w Rosji używano kalendarza tzw. starego stylu, tj. kalendarza juliańskiego, wprowadzonego w 46 r. p.n.e. przez Juliusza Cezara, przyjętego przez Kościół i rozpowszechnionego w średniowiecznej Europie, 1582 r. zastąpionego przez papieża Grzegorza XIII kalendarzem gregoriańskim. Między obu kalendarzami istniało wówczas 13 dni różnicy: kalendarz używany w Rosji był jak gdyby „spóźniony” o 13 dni. Kalendarz gregoriański został w Rosji wprowadzony 14.2.1918 r. nowego stylu, czyli 1.2.1918 r. starego stylu (P.H. Juviler, Revolutionary Law and Order Politics and Social Change in the USSR, New York 1976, s. 12). Było typowe, że państwa, w których dominowało prawosławie, tak długo posługiwały się kalendarzem juliańskim. Kalendarz gregoriański Bułgaria przyjęła w 1916 r., Rumunia i Serbia w 1919 r., Grecja w 1924 r.

7 Borys Wiktorowicz Sawinkow (1879–1925), ur. w Charkowie w rodzinie prokuratora, po 1881 ojciec jego przeniesiony został do Warszawy; Borys uczył się w Warszawie, studiował kulturę i historię Polski, mówił dobrze po polsku; nawiązał kontakty z Polską Partią Socjalistyczną; studia rozpoczął na wydziale prawa uniwersytetu w Petersburgu, po 2 latach relegowany za działalność polityczną (poparł studentów Warszawy protestujących przeciwko odsłonięciu pomnika Michaiła Murawjowa-Wieszatiela); studia kontynuował w Berlinie i Heidelbergu; wykształcony, inteligentny, o wybitnych zdolnościach organizacyjnych; w roku 1900 wrócił do Rosji; pisał o konieczności wykształcenia zawodowej elity rewolucjonistów; wspólnie z Azefem dokonał zamachu na ministra spraw wewnętrznych Wiaczesława Plehwego (zabity w 1904), uczestniczył w zamachach na wielkiego księcia Sergiusza – generała-gubernatora Moskwy, i popa Georgija Gapona (zabici w 1905–1906) i inne; aresztowany w 1906 r. zbiegł z więzienia za granicę; za granicą napisał główne książki swojego życia dotyczące psychologii terroryzmu, a także autobiograficzne; w latach 1914–1917 służył jako ochotnik w armii francuskiej; po rewolucji lutowej wrócił do Rosji i przez Kiereńskiego został mianowany komisarzem Rządu Tymczasowego przy Kwaterze Głównej i od września 1917 r. ministrem wojny; popierał Korniłowa w czasie podjętej przez niego próby zamachu stanu; po upadku puczu Korniłowa został usunięty z Partii S-R. Po rewolucji październikowej stanął na czele antybolszewickiego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności, przygotowywał zamachy na Lenina i Trockiego, agitował wśród chłopów na prowincji; na początku 1918 r. uczestniczył w tworzeniu Armii Ochotniczej na Kubaniu; w lipcu 1918 r. po wybuchu w Moskwie powstania lewicowych eserowców zorganizował antybolszewickie powstania w Jarosławiu nad Wołgą, Muromiu i Rybińsku, zaś po ich zdławieniu organizował grupy terrorystyczne i kierował licznymi akcjami dywersyjnymi; przez Japonię wyemigrował (1919) do Europy, gdzie organizował pomoc dla Kołczaka i Denikina. W 1920 r. przybył do Warszawy i w kontakcie z Józefem Piłsudskim organizował działalność antybolszewicką; współpracował z organizatorem białej partyzantki na Białorusi – Stanisławem Bułak-Bałachowiczem; w 1921 r. zmuszony do wyjazdu z Polski na skutek noty protestacyjnej rządu radzieckiego; od 1921 r. w Paryżu, poszukiwał pomocy u Mussoliniego. Agentom OGPU (bezpieki) udało się zwabić go do potajemnego przybycia do ZSRR 16/17.8.1924 r. celem rzekomego objęcia przywództwa konspiracyjnej opozycji; aresztowany w sierpniu 1924 r. w Mińsku; przebywał na Łubiance; sąd pod przewodnictwem Wasilija Ulricha skazał go na karę śmierci, zamienioną „za zasługi w walce z caratem” na 10 lat pozbawienia wolności; według wersji oficjalnej 17.5.1925 r. popełnił samobójstwo: „na oczach strażników wypadł” z okna V piętra na Łubiance.

8 W Piotrogrodzie mieszkało 2,5 mln ludzi, a w fabrykach zatrudnionych było 390 tys. robotników. Zob. A. Andrusiewicz, Kiereński – czerwony liberał, Warszawa 2016, s. 114.

9 Eserowcy (SR) – socjaliści-rewolucjoniści – radykalna, lewicowa partia powstała w 1901 r. z połączenia środowisk narodnickich (Narodnej Woli – Woli Ludu); za domenę swoich wpływów uważali wieś; w programie mieli wyzwolenie chłopa i socjalizację wszystkich ziem przez przekazanie ich we władanie społeczne; zakładali walkę rewolucyjną z caratem i utworzenie republiki demokratycznej; odrzucali dyktaturę proletariatu; stosowali terror indywidualny (liczne udane zamachy, m.in. na wielkiego księcia Sergiusza). Wśród czołowych przywódców byli A. Kiereński, B. Sawinkow, zaś na czele Organizacji Bojowej stał przez pewien czas agent ochrany J. Azef. Eserowcy odegrali istotną rolę w rewolucji 1905 r. Wybory do Dumy, jako niedemokratyczne, zbojkotowali. Gwałtowny rozwój partii nastąpił w 1917 r., kiedy to stali się najliczniejszą partią Rosji (ponad 500 tys. członków); wchodzili w skład Rządu Tymczasowego, a eserowiec Kiereński był premierem. W wyborach do Konstytuanty w listopadzie 1917 r. zdobyli absolutną większość (52%) mandatów. Po rewolucji (właściwie zamachu stanu) październikowej 1917 r. wśród eserowców usamodzielniła się frakcja lewicowa, która weszła w sojusz z bolszewikami (17.12.1917–4.3.1918 r.). Po rozpędzeniu przez bolszewików Konstytuanty eserowcy zdecydowanie zwalczali jednak dyktaturę bolszewików, organizując zbrojny opór, zwłaszcza na Powołżu, Syberii i Dalekim Wschodzie. Uczestniczyli w antybolszewickich powstaniach chłopskich, w powstaniu kronsztadzkim. Po zakończeniu wojny domowej część udała się na emigrację, pozostali zostali na ogół wymordowani w więzieniach.

10 Pamiętnik Mikołaja II, oprac. i przedm. J. Kutta, Warszawa 2006, s. 166–167; zob. bliżej o tym zwłaszcza L. Bazylow, Obalenie caratu, Warszawa 1977, s. 425; J. Sobczak, Mikołaj II – ostatni car Rosji. Studium postaci i ewolucji władzy, Warszawa 2009, s. 517–526; także И.А. Исаев, История государства и права России, Москва 2016, s. 535–536; История отечественнoго государства и права, ч. 1, s. 437 i n.

11 Deklaracja Rządu Tymczasowego z 3.3.1917 r. o jego składzie i zadaniach – tekst polski zob. m.in. w: Historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, red. B. Lesiński, Poznań 1995, s. 258–259; zob. też И.А. Исаев, История государства и права, s. 535–536, 545, 552 i n., passim; Iсторiя держави i права України. Академiчний куpс, (pед.) В.Й. Тацiй, А.Й. Порожин, т. 2, Київ 2000, s. 29, 36, passim; История отечественнoго государства и права, ч. 1, s. 440.

12 To podobno idea księcia Lwowa. O. Figes, Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924, tłum. B. Hryciak, Wrocław 2009, s. 377.

13 Ochrana – carska tajna policja polityczna powołana w 1881 r. (po zabójstwie cara Aleksandra II) jako Wydział dla Ochrony Porządku i Bezpieczeństwa Publicznego; podporządkowana ministrowi spraw wewnętrznych.

14 Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (Российская Социал-демократическая Рабочая Партия – Rossijskaja Socjal-diemokraticzeskaja Raboczaja Partja) – założona w 1898 r. na zjeździe w Mińsku. Szczególnie ważną rolę w jej skonsolidowaniu i opracowaniu programu miała założona w 1900 r. przez Lenina gazeta „Iskra”. Drugi Zjazd SDPRR (Bruksela–Londyn 1903) w toku ostrych dyskusji uchwalił program partii, ale owe dyskusje doprowadziły do powstania dwóch ugrupowań: bolszewików i mienszewików, których ostateczne zerwanie nastąpiło w 1912 r., kiedy to na konferencji w Pradze wybrano wyłącznie bolszewicki Komitet Centralny z Leninem na czele. Bolszewicy występowali odtąd jako SDPRR (bolszewików). Partia była oparta na silnej centralizacji i ostrej dyscyplinie wewnętrznej. W programie bolszewików znalazło się m.in. przekształcenie przyszłej rewolucji burżuazyjnej w Rosji w rewolucję socjalistyczną, co jako pogląd niemarksistowski odrzucane było przez większość teoretyków europejskiej socjaldemokracji wobec znacznego zacofania ekonomicznego i społecznego Rosji. W marcu 1918 r. na III Zjeździe nastąpiła zmiana nazwy partii na Rosyjską Komunistyczną Partię (bolszewików). Na X zjeździe RKP(b) w marcu 1921 r. wprowadzony został zakaz tworzenia frakcji w partii, co stało się wielkim ułatwieniem dalszej ewolucji w kierunku tzw. stalinizmu. Frakcje mogły być przynajmniej skromną namiastką wielopartyjności w państwie. Na posiedzeniu KC w kwietniu 1922 r. ustanowiono stanowisko sekretarza generalnego, które z rekomendacji Lenina powierzono Stalinowi. Nie istniało stanowisko przewodniczącego partii; niekwestionowanym liderem był Lenin. W grudniu 1925 r. nastąpiła zmiana nazwy na Wszechzwiązkową Komunistyczną Partię (bolszewików) [Всесоюзная Коммунистическая Партия (большевиков) – Wsiesojuznaja Kommunisticzeskaja Partja (bolszewikow)]. W październiku 1952 r. zmieniono nazwę na Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego (Коммунистическая Партия Советского Союза), a w miejsce sekretarza generalnego wprowadzono I sekretarza, zaś od 1966 r. znowu sekretarza generalnego. Wówczas też w miejsce Biura Politycznego wprowadzono Prezydium KC. W Prezydium – na wniosek Stalina – wyodrębniono jeszcze Biuro Prezydium. W ścisłym Biurze Stalin wyodrębnił jeszcze „piątkę” głównych członków Prezydium (Stalin, Malenkow, Beria, Bułganin, Chruszczow). Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego została w Rosji zdelegalizowana przez Jelcyna bezpośrednio po sierpniowym „puczu Janajewa” (24.8.1991 r.). Do końca 1991 r. pozostałe b. republiki zdelegalizowały KPZR.

15 Lew Dawidowicz Trocki, właśc. Lejba Dawidowicz Bronstein, ur. 1879 r. w Janówce na Ukrainie, w nieortodoksyjnej średniozamożnej rodzinie żydowskiej prowadzącej gospodarstwo rolne. Już w szkole zainteresował się ideami socjalistycznymi, a zwłaszcza marksizmem; wielokrotnie aresztowany i zsyłany; na zesłaniu spotykał innych rewolucjonistów, m.in. Dzierżyńskiego. Był niezwykle utalentowanym samoukiem. Na zesłaniach pisywał swoje pierwsze teoretyczne pisma rewolucyjne. Na fałszywym paszporcie na nazwisko Trocki wyjechał do Londynu i na Zachodzie prowadził intensywną działalność rewolucyjną, a dyskusje programowe doprowadziły m.in. do rozłamu w SDPRR na bolszewików i mienszewików (1903 r.). Niezależny; uczestnik rewolucji 1905 r. W sierpniu 1917 r. wstąpił do bolszewików. Główny organizator bolszewickiego zamachu stanu w listopadzie 1917 r. Twórca Armii Czerwonej. Wybitnie inteligentny, ale pyszałkowaty, traktujący ludzi z góry, pozer, przekonany o własnej misji historycznej, znakomity mówca, błyskotliwy i pełen temperamentu publicysta, świetny organizator. Zawsze zajmował stanowisko skrajnie lewicowe, np. był za natychmiastowym odebraniem całej ziemi chłopom. Organizował pierwsze obozy koncentracyjne, był zwolennikiem czystek odgórnych oraz „produkcji człowieka nowego typu”. Do śmierci Lenina (styczeń 1924 r.) niewątpliwie druga osoba w partii. W konflikcie ze Stalinem, którym pogardzał i nie dopuszczał z nim kompromisu. Już pod koniec życia Lenina pozycja Trockiego w partii zaczęła słabnąć, co się nasiliło po śmierci Wodza. Trocki był w istocie naiwny i nie umiał prowadzić intryg. Konflikt ze Stalinem zaostrzył się po 1924 r. na tle strategii ruchu i budowy „socjalizmu” w ZSRR. Trocki był zwolennikiem permanentnej rewolucji i uważał, że nie da się zbudować socjalizmu w jednym kraju, jak do tego zmierzał pragmatyczny Stalin. Trocki stał się przywódcą opozycji wewnątrz partii. Po 1924 r. stopniowo usuwany z licznych i ważnych stanowisk; w 1928 r. zesłany do Ałma Aty, w 1929 r. wydalony z ZSRR; po Turcji, Francji i Norwegii, zamieszkał na stałe w Meksyku, na przedmieściach stolicy. Prowadził żywą działalność polityczną, organizując lewacki ruch komunistyczny na świecie i założył IV Międzynarodówkę (1938 r.). Na osobiste polecenie Stalina zamordowany przez agenta radzieckiego; zabójstwo zorganizował, a niedawno opisał w swoim pamiętniku P. Sudopłatow. Na temat „trockizmu” zob. rozdział II § 1 pkt III.

16 Cyt. za: L. Kołakowski, Główne nurty, s. 746; zob. też L.D. Trocki, Moje życie. Próba autobiografii, tłum. J. Barski, S. Łukomski, Warszawa 1930, s. 299, 302; M. Occleshaw, Za kulisami rewolucji bolszewickiej, tłum. K. Bażyńska-Chojnacka, P. Chojnacki, Warszawa 2007, s. 57.

17 Zob. bliżej R. Pipes, Krótka historia rewolucji rosyjskiej, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2007, s. 115; tenże, Rewolucja rosyjska, tłum. T. Szafar, Warszawa 1994, s. 329; A. Andrusiewicz, Kiereński, s. 169–170.

18 W.H. Carrol, Narodziny i upadek rewolucji komunistycznej, tłum. A. Żabokrzycki, Kąty Wrocławskie 2008, s. 77.

19 Kadeci (od KD – konstytucyjni demokraci) – Partia Konstytucyjno-Demokratyczna, utworzona w październiku 1905 r., skupiała głównie inteligencję i liberalną szlachtę, w programie miała wprowadzenie w Rosji monarchii konstytucyjnej, po 1917 r. opowiedzieli się za ustrojem republikańskim, początkowo stanowili główną siłę Rządu Tymczasowego, przeciwnicy bolszewików; bolszewicy ogłosili ich wrogami ludu.

20 Aleksandr Fiodorowicz Kierenski (1881–1970), ur. w Symbirsku (później Uljanowsk), młodszy kolega szkolny Lenina (Włodzimierza Uljanowa). Ukończył prawo na Uniwersytecie w Petersburgu (podobnie jak Lenin), bardzo popularny obrońca w procesach politycznych, deputowany do Dumy; wspaniały mówca, porywający tłumy. Po rewolucji lutowej 1917 r. związany z eserowcami, w Rządzie Tymczasowym minister sprawiedliwości, potem wojny i marynarki, od lipca 1917 r. premier i wódz naczelny armii; od 1918 r. we Francji, od 1940 r. wykładowca w USA; autor prac o rewolucji lutowej; zmarł w Londynie. A. Andrusiewicz, Kiereński.

21 История отечественнoго государства и права, ч. 1, s. 450 i n.

22 И.А. Исаев, История государства и права, s. 538, passim.

23 Tamże, s. 537.

24 Wiktor Michajłowicz Czernow (1873–1952), główny teoretyk i twórca programu socjalistów-rewolucjonistów, autor idei „socjalizacji ziemi” zakładającej likwidację jej własności prywatnej bez nacjonalizacji gruntów przekazywanych rolnikom; przewodniczący Zgromadzenia Ustawodawczego; organizator antybolszewickich powstań na Powołżu i Uralu; później na emigracji; publicysta; w czasie II wojny we francuskim ruchu oporu. G. Przebinda, J. Smaga, Kto jest kim w Rosji po 1917 roku. Leksykon, Kraków 2000; Leksykon. Rosja.

25 E.W. Pisarek, Od obszczyny do kołchozu. Z form pospólnego użytkowania ziemi na wschodzie Europy, przedm. W. Pisarek, Kraków 2012, s. 31; И.А. Исаев, История государства и права, s. 549–550.

26 Wspólnota wiejska – obszczyna (сельская община; мир – sjelskaja obszczina; mir) istniała na terenach etnicznie rosyjskich (wielkoruskich) od czasów najdawniejszych, jej geneza jest nieznana. Chłopskie prawo do ziemi (po 1861 r. na ogół prawo własności) miała cała wspólnota i dopiero ona przeprowadzała podział ziemi do użytkowania między rodziny; podział był co pewien czas (zwykle co 12 lat) przeprowadzany na nowo, na ogół z uwzględnieniem liczby członków rodziny. Bez zgody wspólnoty chłop ani nie mógł zbyć użytkowanego przez siebie nadziału, ani też opuścić gminy. We wspólnocie obowiązywała odpowiedzialność zbiorowa za uiszczanie wszelkich świadczeń, w tym podatków na rzecz państwa. W rezultacie chłop rosyjski nie był związany ze swoją działką w taki sposób, jak to było na zachód od ścisłej Rosji. W 1906 r. rząd Stołypina przeprowadził reformę ułatwiającą chłopu wystąpienie z obszczyny i wyodrębnienie jego działki w gospodarstwo indywidualne i własność prywatną. Do wybuchu I wojny reformę zrealizowano tylko na około 12% ogólnej powierzchni nadziałów z 1861 r. Reforma Stołypinowska próbowała więc iść w kierunku przeciwnym, niż to postulowały główne partie polityczne z eserowcami na czele, które akcentowały socjalizację ziemi z zachowaniem obszczyny, zgodnie z tradycją rosyjską podkreślającą odmienność od Zachodu. E.W. Pisarek, Od obszczyny, s. 24–29; L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Historia Rosji, Wrocław 2005, s. 245–246.

27 Ławr Gieorgijewicz Korniłow (1870–1918), syn oficera, absolwent Akademii Sztabu Generalnego, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej w 1904 r.; w I wojnie dowódca dywizji; po rewolucji lutowej dowódca piotrogrodzkiego okręgu wojskowego; lipiec–sierpień 1917 r. głównodowodzący sił rosyjskich; o poglądach demokratycznych; 7 września rozpoczął pochód na stolicę; aresztowany, zbiegł; współorganizator i głównodowodzący Armii Ochotniczej na południu Rosji; zginął przy zdobywaniu Jekateringrodu.

28 Tekst polski zob. m.in. w: Historia państwa i prawa, s. 259–260.

29 L. Kołakowski, Główne nurty, s. 746.

30 J. Baszkiewicz, Państwo, rewolucja, kultura polityczna, wstęp i przygotowanie do druku H. Olszewski, Poznań 2009, s. 804.

31 Wyjątkiem był dodatkowy Komisariat do Spraw Narodowości, utworzony specjalnie dla Stalina, którego Lenin uważał za eksperta w sprawach narodowościowych.

32 W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 35, Warszawa 1988, s. 359, 371.

33 Historia wszechzwiązkowej komunistycznej partii (bolszewików). Krótki kurs, red. komisja KC WKP(b), Warszawa 1948, s. 243.

34 A. Dudek, [w:] Historia polityczna świata XX wieku. 1901–1945, red. M. Bankowicz, Kraków 2004, s. 95.

35 История советской конституции (в документах) 1917–1956, Москва 1957, s. 166–167.

36 Anton Iwanowicz Denikin (1872–1947), ur. w Łowiczu, matka była Polką; uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej; w okresie kwiecień–maj 1917 r. szef sztabu sił rosyjskich; głównodowodzący białych Sił Zbrojnych Południa Rosji; na zdobytych terenach zapowiadał przywrócenie porządków carskich; po klęsce na emigracji w USA; pozostawił wspomnienia.

37 Aleksandr Wasiljewicz Kołczak (1873–1920), pochodził z Tatarów krymskich, ale urodził się koło Petersburga, ukończył Korpus Kadetów; badacz polarny oraz syberyjski, autor poświęconych im prac; w czasie wojny rosyjsko-japońskiej ranny w obronie Portu Artura; w czasie I wojny światowej dowodził marynarką wojenną na Bałtyku i Morzu Czarnym; od 1917 r. admirał; od 18.11.1918 r. Wielkorządca Rosji; zorganizował armię, która zajęła znaczną część Syberii i Ural i dotarła (marzec 1919 r.) w rejon Wołgi; zamiast koordynacji działań z Denikinem Kołczak chciał pierwszy zająć Moskwę i poniósł klęskę w starciu z Armią Czerwoną; 6.1.1920 r. zrzekł się godności na rzecz Denikina; oddał się w ręce żołnierzy Korpusu Czechosłowackiego, a ci wydali go bolszewikom; rozstrzelany 7.2.1920 r. w Irkucku.

38 Mikołaj Mikołajewicz Judenicz (1862–1933), ukończył Akademię Sztabu Generalnego; od 1912 r. generał; od 1913 r. dowódca Kaukaskiego Okręgu Wojskowego i następnie Frontu Kaukaskiego; liczne wysokie odznaczenia; od 1920 r. na emigracji we Francji.

39 R. Pipes, Czerwone imperium. Powstanie Związku Sowieckiego, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2015, s. 52.

40 Finlandia – należąca wcześniej do Szwecji – stała się częścią imperium rosyjskiego w 1809 r. w wyniku wojny szwedzko-rosyjskiej, będącej fragmentem wojen napoleońskich. Aneksja Finlandii przez Rosję nastąpiła w okresie liberalizacji w imperium carskim. Finlandia uzyskała status wielkiego księstwa złączonego unią personalną z cesarstwem rosyjskim (każdorazowy car był wielkim księciem Finlandii); istniał wybierany w wyborach powszechnych parlament fiński o dość dużym zakresie uprawnień ustawodawczych, zachowano odrębny system administracji. Polityka Mikołaja II zmierzającego do likwidacji autonomii (1899) została przerwana wybuchem rewolucji 1905–1907.

41 Rada Komisarzy Ludowych podjęła stosowną uchwałę 18/31.12.1917 r.; uchwała zatwierdzona została przez WCKW 4.1.1918 r. (22.12.1917 r.). Zob. История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, Москва 1957, s. 36; zob. też История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 91.

42 Zob. История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 94–95.

43 Tamże, s. 95–96.

44 J. Lewandowski, Historia Estonii, s. 181–182.

45 Манифест Советского правительства Латвии, [w:] История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 99–101.

46 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 102.

47 Tamże, s. 102.

48 Tamże, s. 103.

49 J. Zieliński, Parlament Łotwy, Warszawa 1997, s. 5.

50 T. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914–1921, Warszawa 1999, s. 366, passim; P. Kierończyk, [w:] Konstytucja Republiki Łotewskiej, tłum. L. Gołubiec, wstęp P. Kierończyk, Warszawa 2001, s. 10; Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 16, Warszawa 2003, s. 303.

51 P. Kierończyk, [w:] Konstytucja Republiki Łotewskiej, s. 10–11, 25, passim; tamże tekst konstytucji w tłumaczeniu na język polski; J. Zieliński, Parlament, s. 6.

52 J. Ochmański, Historia Litwy, Ossolineum 1990, s. 249.

53 Tamże, s. 284.

54 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 96–99.

55 Tamże, s. 102.

56 Tamże, s. 103; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 176–177.

57 W 1917 r. Wilno liczyło około 139 tys. mieszkańców, w tym około 75 tys. Polaków (54%), 57,7 tys. Żydów (41%) i około 2,2 tys. Litwinów (1,6%). Wielka encyklopedia powszechna, t. 29, s. 332.

58 W. Hołubko, A. Lityński, Zagadnienie państwowości białoruskiej w latach 1917–1920. W setną rocznicę rewolucji 1917 roku, Roczniki Administracji i Prawa, Sosnowiec 2017 [w druku].

59 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 103–106, 109–113; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 177–181, 185–190.

60 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 125–127; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 235–237.

61 В. Голубко, Армія Української Народної республіки 1917–1918. Утворення та боротьба за державу, Львів 1997, passim; Iсторiя держави i права України, t. 2, s. 39 i n., 60, passim.

62 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 32–33; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 74.

63 W. Hołubko, A. Lityński, Ukraina na drodze do niepodległości (1918–1920). W setną rocznicę, Miscellanea Historico-Iuridica [w druku]; ciż, Na gruzach imperium. Ukraina po upadku cesarstwa rosyjskiego: od rewolucji lutowej 1917 r. do traktatu brzeskiego 1918 r., CPH 2017 [w druku].

64 Zob. История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 93; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 167–168.

65 J. Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu, tłum. K. Kotyńska, Lublin 2000, s. 143–144.

66 Charków został stolicą Ukrainy do 1934 r.

67 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 106–107, 113–118; История советской конституsции (в документах) 1917–1956, s. 181–183, 192–198. W oficjalnych dokumentach data konstytucji tak właśnie jest zapisana: 10–14 marca.

68 Rezolucja CKW USRR z 18.5.1919 r.: История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 118–119; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 206–207.

69 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 119; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 207–208.

70 W. Serczyk, Historia. Ukrainy, Wrocław 2009, s. 286.

71 Symon Petlura – ur. 1879 w Połtawie, zamordowany 25.5.1926 r. w Paryżu; polityk, wojskowy, publicysta; pochodził z rodziny drobnomieszczańskiej o tradycjach kozackich; od 1901 r. aktywnie działał w w ukraińskich partiach politycznych głównie socjaldemokratycznych, redagował liczne pisma partyjne i narodowe; od 1916 r. do marca 1917 r. działał w organizacji pomocy rannym i ludności cywilnej na froncie zachodnim; w maju 1917 r. stanął na czele Ukraińskiego Wojskowego Komitetu Generalnego, a po utworzeniu (czerwiec 1917) Sekretariatu Generalnego UCR wszedł w jego skład jako Sekretarz Spraw Wojskowych, a jako cel postawił sobie stworzenie samodzielnej ukraińskiej siły zbrojnej; po przejęciu władzy w Piotrogrodzie przez bolszewików Petlura opowiedział się za pełną niepodległością Ukrainy; zorganizował zalążek armii narodowej i były to główne siły, które stłumiły (luty 1918 r.) bolszewickie powstanie w Kijowie; w styczniu 1918 r. usunięty ze stanowiska ministra w rządzie; po ukonstytuowaniu się (13.11.1918 r.) Dyrektoriatu i obalenia rządów niemieckich i Skoropadśkiego został Naczelnym Atamanem Wojsk URL; 11.2.1919 r. Petlura zastąpił W. Wynnyczenkę na stanowisku przewodniczącego Dyrektoriatu; po klęsce w wojnie z czerwoną Rosją oraz nieudanej współpracy z Polską, po traktacie ryskim z 1921 r. na emigracji, w końcu osiadł w Paryżu, gdzie 25.5.1926 r. został zamordowany przez żydowskiego emigranta z Besarabii, który na procesie tłumaczył swój czyn zemstą za pogromy dziesiątek tysięcy Żydów na Ukrainie, za co odpowiedzialnością obciążał Petlurę; w wyniku atmosfery wykreowanej przez francuskie media sąd zabójcę uniewinnił, uznając jego racje moralne; mimo domysłów nigdy nie wykazano związku zabójcy ze służbami specjalnymi radzieckimi, ale jest to w najwyższym stopniu prawdopodobne, znamienne, że wzmianka Pawła Sudopłatowa o śmierci Petlury jest kłamliwa; na pogrzebie Petlury marszałka Józefa Piłsudskiego reprezentował płk Franciszek Kleeberg; po śmierci ustanowiono krzyż im. Symona Petlury.

72 Nestor Iwanowicz Machno (1884–1934) – syn ukraińskiego chłopa, od młodości uprawiał terroryzm, skazany (1908 r.) na 20 lat; podczas wojny domowej na Ukrainie organizował duże formacje anarchistów (do 50 tys. żołnierzy), zajmujące ziemie obszarnicze; walczył tak z białymi, jak i z czerwonymi pod hasłem: jesteśmy za bolszewikami, ale przeciw komunistom, co znaczyło, że byli za oddaniem chłopom ziemi latyfundystów, ale przeciw konfiskatom żywności i kołchozom oraz dyktaturze partii komunistycznej. Z resztą wiernych oddziałów schronił się w Rumunii, potem w Polsce (gdzie trafił do więzienia), osiadł we Francji, pracował jako szewc. Zmarł w Paryżu.

73 W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 278.

74 W styczniu 1919 r. przybyły do Lwowa dwie misje alianckie: angielska i francuska; na czele tej ostatniej stał gen. Joseph Barthelemy. Zaproponował on układ demarkacyjny, na mocy którego Ukraińcy mieliby otrzymać większość ziem Galicji Wschodniej, ale przy Polsce pozostałby Lwów i Borysław. Układ został odrzucony przez obie strony. W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 285; J. Hrycak, Historia Ukrainy, s. 144.

75 Dasznacy: ormiańska partia narodowa (Dasznakcutjun – sojusz), założona w 1890 r. w Tyflisie (Tbilisi). Początkowo opowiadała się za autonomią ormiańską w Turcji. Po rewolucji październikowej w Rosji opowiedziała się za oderwaniem Armenii od Rosji.

76 Musawat (azer. równość), azerska partia nacjonalistyczna od 1911 r. pod nazwą Muzułmańska Partia Demokratyczna; szukająca oparcia w Turcji dla utworzenia państwa muzułmańskiego; antybolszewicka; w marcu 1918 r. zwyciężyła w powstaniu antybolszewickim; później na emigracji.

77 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 163–172; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 321–333.

78 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 149–161; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 284–299.

79 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 161–162; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 299–300.

80 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 174–189; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 339–357.

81 Analiza konstytucji Gruzji pod kątem stosunku Gruzji do federacji zob. W. Suchecki, Geneza federalizmu radzieckiego, Warszawa 1961, s. 224–225.

82 E. Mawdsley, Wojna domowa w Rosji 1917–1920, tłum. M. Popławska, Warszawa 2010, s. 283; zob. też W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 119, 207.

83 Główną część fragmentu dotyczącego Kozaków europejskich publikowałem w: Rewolucji rosyjskiej rok pierwszy. Wybrane zagadnienia prawa karnego, [w:] Nil nisi veritas. Księga dedykowana Profesorowi Jackowi Matuszewskiemu, red. M. Głuszak, D. Wiśniewska-Jóźwiak, Łódź 2016.

84 Aleksiej M. Kaledin (1861–1918), generał, podczas I wojny światowej dowódca korpusu i armii; w czerwcu 1917 r. wybrany atamanem kozackiego Wojska Dońskiego; po klęsce w walkach z bolszewikami popełnił samobójstwo. Zob. Leksykon. Historia świata. Rosja, red. W. Sienkiewicz, Warszawa 2001, s. 121.

85 R. Wojna, W ogniu rosyjskiej wojny wewnętrznej 1918–1920, Warszawa 1975, s. 28–29; zob. też E. Mawdsley, Wojna domowa, s. 36–38.

86 Cyt. za: A. Andrusiewicz, Kiereński, s. 271.

87 R. Dyboski, Siedem lat w Rosji i na Syberii (1915–1921). Przygody i wrażenia, oprac. T. Bohun, Warszawa 2007, s. 96–103.

88 Turkiestan to nazwa dzisiaj już, w obiegu codziennym, wychodząca z użycia, więc wymaga wyjaśnienia zarówno geograficznego, jak też historycznego. Sama nazwa pochodzi od zamieszkujących ten teren plemion pochodzenia tureckiego. Mianem Turkiestanu określano w XIX w. i jeszcze w XX w. rozległe tereny Azji Środkowej, liczące ponad 3 mln km2, rozciągające się od Morza Kaspijskiego i południowego Uralu na zachodzie do doliny rzeki Tarim (obecnie Chiny) na wschodzie i od granic z Afganistanem i Persją na południu po gubernie tomską i tobolską na północy. Turkiestan dzielono ówcześnie na Turkiestan Zachodni (pod panowaniem rosyjskim), Turkiestan Wschodni (w Chinach) i Turkiestan Afgański (północna część Afganistanu). Wielka encyklopedia powszechna, t. 28, s. 144.

89 Chanat kokandzki (Kokand) rozciągał się na południe od stepów kazachskich, między Jeziorem Aralskim a Chinami; chanat chiwański na południe od Jeziora Aralskiego; emirat Buchary na wschód od rzeki Amu-daria, przy granicy z Afganistanem. Wielka encyklopedia powzechna, t. 28, s. 144; L. Bazylow, w: L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Historia Rosji, s. 303.

90 W XIX w. Rosja – zwłaszcza po 1815 r. żandarm Europy – wykazywała dużą aktywność w zakresie ekspansji terytorialnej także w rejony nader odległe od jej centrum. Zainteresowanie się Ameryką (rosyjska osada w hiszpańskiej Kalifornii; sprzedaż Alaski i Wysp Aleuckich 1867) rodziło nadzieje w układzie sił na światowej arenie politycznej. W drugiej połowie XIX w. imperium carskie wyraźnie zwróciło się ku Dalekiemu Wschodowi (Sachalin, układy z Japonią; pertraktacje oraz układ z 1860 r. z Chinami i pozyskanie Kraju Ussuryjskiego; założenie tamże Władywostoku). Ekspansję na teren Azji Środkowej Rosja rozpoczęła zaraz na początku drugiej połowy XIX w. i przy pomocy stosunkowo niewielkich sił i strat wojskowych w ciągu 20 lat (1864–1884) opanowała chanaty kokandzki i chiwański oraz emirat Buchary, jak też tamtejsze stepy turkmeńskie, jak również osadę (oazę) Merw na styku Afganistanu i Persji; to ostatnie wywołało już niepokój Anglii, ale na mocy porozumienia w rok później (1885) dokonano rozgraniczenia stref wpływów rosyjsko-angielskich wzdłuż ustalonej i wytyczonej granicy rosyjsko-afgańskiej. Zob. L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Historia Rosji, s. 304.

91 R. Pipes, Czerwone imperium, s. 84.

92 Zob. m.in. hasło: Наркомнац (Народный комиссариат по делам национальностей, 1917–1923), [w:] Энциклопедия государства и права, (ред.) П. Стучка, т. 2, Москва 1930, s. 852 i n.

93 Korpus Czechosłowacki w Rosji – z jeńców austro-węgierskich narodowości czeskiej i słowackiej utworzono liczący 50–60 tys. żołnierzy korpus, który Ententa uznała za część swoich sił zbrojnych; przy korpusie działało przedstawicielstwo Czechosłowackiej Rady Narodowej. W lutym 1918 r. dowództwo korpusu zawarło z bolszewikami porozumienie o ewakuacji jednostek korpusu przez Syberię i Daleki Wschód na front francuski (w kierunku zachodnim blisko były wojska niemieckie). Podczas transportu kolejowego dochodziło do incydentów; w kwietniu 1918 r. bolszewicy zażądali rozbrojenia korpusu; w maju 1918 r. korpus opanował rejon Czelabińska (co niektórzy badacze chcą uważać za początek rosyjskiej wojny domowej); walki toczyły się wzdłuż całej magistrali kolejowej; 8.6.1918 r. korpus wkroczył do Samary; 29.6.1918 r. pierwsze eszelony były we Władywostoku; 6–7.8.1918 r. korpus zajął Kazań, gdzie zdobyto narodowy skarbiec rosyjski (około 700 mln rubli w złocie); dowódcy korpusu stanęli na czele oddziałów podporządkowanych admirałowi A. Kołczakowi; w 1920 r. korpus opuścił Rosję.

94 W. Materski, Bolszewicy i samuraje. Walka dyplomatyczna i zbrojna o rosyjski Daleki Wschód (1917–1925), Warszawa 1990, s. 71–80; zob. też W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 41, Warszawa 1988, s. 126.

95 R. Dyboski, Siedem lat, s. 99.

96 R. Wojna, W ogniu, s. 148–149.

97 И.А. Исаев, История государства и права, s. 619.

98 Wrangel (albo: Wrangiel) Piotr Mikołajewicz (1878–1928), baron o szwedzkich korzeniach; ukończył Instytut Górniczy w Petersburgu oraz Akademię Sztabu Generalnego; uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej; dowódca korpusu w I wojnie światowej; po klęskach Denikina i swoich ewakuował z Krymu część ludności cywilnej i żołnierzy do Turcji.

99 D. Wierzchoś, Generał Piotr Wrangel. Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji, Kraków 2008, s. 99–102; И.А. Исаев, История государства и права, s. 617–618.

100 D. Wierzchoś, Generał, s. 119.

101 И.А. Исаев, История государства и права, s. 619–620.

102 Tamże, s. 619–620.

103 R. Pipes, Krótka historia, s. 152; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm rosyjski. Historia i współczesność, Kraków 2013, s. 149.

104 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 42–43; zob. też История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 99–100; zob. też Lenin, Dzieła wszystkie, t. 35, s. 158–162, 223–224; И.А. Исаев, История государства и права, s. 564; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 152–153.

105 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 47; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 105–106.

106 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 44–47; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 102–106; О.И. Чистяков, Конституция РСФСР 1918 года, Москва 1984, s. 14; A. Sylwestrzak, Konstytucja RFSRR z 10 VII 1918 roku, PiP 1988, z. 7, s. 17; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 155.

107 K. Grzybowski, Ustrój Związku Socjalistycznych Sowieckich Republik. Doktryna i konstytucja, Kraków 1929, s. 16; zob. też W. Kozub-Ciembroniewicz, System sowiecki w analizach Konstantego Grzybowskiego, AUWr 2002, Nr 2387, s. 127.

108 K. Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, s. 73; zob. też Д.А. Гайдуков, Развитие советской конституции, Советское Государство и Право 1957, № 11, s. 62.

109 A. Sylwestrzak, Rozwój federacji radzieckiej (1922–1982), PiP 1982, z. 12, s. 7; gruntownie o tym zob. M. Waldenberg, Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa 1992, s. 182 i n.; zob. też W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 42, 90, passim.

110 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 53–54; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 113–114.

111 27/14.11.1917 r. История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 63–65; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 23–25.

112 O Рaбoче-Kрестьянскoй Kрaснoй Aрмии, [w:] История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 106–107; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 48–49.

113 О.И. Чистяков, Конституция РСФСР, s. 15. W podobnym duchu zob. Д.А. Гайдуков, Развитие, s. 61–62.

114 Por. T. Korwin, Podstawy ustrojowe Związku Sowieckiego. Studium polityczno-prawne, Warszawa 1933, s. 96; A. Krzyżanowski, Raj doczesny komunistów. Dzieje Rosji w XX wieku, Kraków 2008, s. 213; także W. Komarnicki, Nowy ustrój państwowy Związku Sowietów, Rocznik Prawniczy Wileński 1938 i to przedrukowane, [w:] M. Kornat, Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003 s. 177.

115 Cyt. za: F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja państwa na tle ewolucji ustrojowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, Lublin 2001, s. 66.

116 Michaił Andriejewicz Reisner (1868–1928), urodził się na Łotwie, ojciec był urzędnikiem wywodzącym się z bałto-niemieckiej rodziny, matka z domu Chrapowicka, pochodziła ze zruszczonej gałęzi polskiej szlachty. Studiował na carskim Uniwersytecie Warszawskim; profesor nadzwyczajny na nowym Uniwersytecie w Tomsku; tam zradykalizował swoje poglądy, zbliżając się do ruchu narodnickiego, i w konsekwencji musiał emigrować, przebywał we Francji i w Niemczech, gdzie zbliżył się do socjaldemokratów. Od 1905 związał się z bolszewikami, ale nadal publikował prace naukowe. Wrócił do Rosji w 1907 r. i został docentem prywatnym na uniwersytecie w Petersburgu. Przewrót październikowy 1917 r. powitał z entuzjazmem i zaangażował się w pracę polityczną z bolszewikami. W Ludowym Komisariacie Sprawiedliwości objął stanowisko przewodniczącego Wydziału Projektów Ustawodawczych i Kodyfikacji; wszedł w skład Komisji Konstytucyjnej przygotowującej Konstytucję z 1918 r.; wykładał na kilku uczelniach radzieckich, w tym na uniwersytecie w Piotrogrodzie, był współzałożycielem Akademii Socjalistycznej. Pozostawał pod wpływem Petrażyckiego i jego koncepcje usiłował reinterpretować przez przyjęcie Marksowskiej wizji zjawisk społecznych. Rozczarowany NEP-em i jego skutkami wycofał się z aktywnej działalności. Z. Cywiński, Prawo jako ideologia kompromisu w ujęciu M.A. Reisnera, [w:] Prawo i społeczeństwo obywatelskie. Studia i szkice dedykowane Profesor Annie Turskiej, Warszawa 1990, s. 135 i n., passim.

117 Cyt. za: F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 68–69.

118 N. Reich, Sozialismus und Zivilrecht, s. 84.

119 Petersburg, Sankt Petersburg, budowany przez cara Piotra I od 1703 r. na zdobytej na Szwedach wysepce jako port morski; w latach 1712–1918 stolica Rosji. W latach 1914–1924 nazwa: Piotrogród, a w latach 1924–1991 Leningrad.

120 W. Lenin, List do robotników amerykańskich (22 sierpnia 1918 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 3, s. 498.

121 И.А. Исаев, История государства и права, s. 567.

122 Tamże, s. 584.

123 Jakow Michajłowicz Swierdłow (1885–1919), właśc. Jeszua Solomon Moszewicz, od 16. roku życia bardzo aktywny w ruchu robotniczym. Do rewolucji lutowej 1917 r. spędził na zesłaniu 12 lat. W 1917 r. jeden z pięciu wojskowych organizatorów zamachu bolszewickiego. Kierował rozpędzeniem Zgromadzenia Ustawodawczego 5.1.1918 r. Jeden z głównych twórców Konstytucji z 1918 r. i radzieckiego aparatu państwowego, współautor i współwykonawca głównych decyzji komunizmu wojennego, podjął decyzję o likwidacji kozactwa przy pomocy terroru, inicjator „czerwonego terroru” po zamachu na Lenina; bezpośrednio odpowiedzialny za zamordowanie byłego cara i całej jego rodziny w Jekatierinburgu, który przemianowano na Swierdłowsk (17.7.1918 r.). Zmarł w Moskwie w wyniku komplikacji pogrypowych; pochowany pod murem kremlowskim.

124 О.И. Чистяков, Прoблемы демoкратии и федерализма в первой советской конституции, Москва 1977, s. 14.

125 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 67; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 131; F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 79; zob. też W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 36, s. 679, również s. 492; И.А. Исаев, История государства и права, s. 586; szczegółowo zob. A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 157–167.

126 W. Lenin, List do robotników amerykańskich (22 sierpnia 1918 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 3, s. 496.

127 Zob. bliżej M. Waldenberg, Rewolucja i państwo w myśli politycznej W. Lenina, Warszawa 1978, s. 218–220.

128 История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 57.

129 Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii, s. 252.

130 Nadieżda Konstantinowna Krupska (1869–1939), ur. w Petersburgu, córka oficera, aktywistka marksistowska, od 1898 r. żona Lenina, okresowo godziła się na rolę drugiej równoległej żony obok I. Armand; nieprzerwanie towarzyszyła Leninowi i wykonywała pracę jego sekretarki oraz prace organizacyjne i dziennikarskie, w ostatnim okresie jego życia pośredniczyła w przekazywaniu woli Lenina członkom Biura Politycznego; krytyczna wobec Stalina; od 1929 r. zastępca ludowego komisarza oświaty; pochowana pod murem kremlowskim.

131 N.K. Krupska, Wspomnienia o Leninie, Warszawa 1971, s. 550 i n.

132 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 142–158; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 76–87; История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 57.

133 Cyt. za: S. Bożyk, Konstytucjonalizm radziecki – drogi rozwoju, ZN Filii UW w Białymstoku 1981, Nr 33, s. 10; A. Sylwestrzak, Konstytucja RSFRR, s. 18.

134 E. Huskey, From Legal Nihilism to Pravovoe Gosudarstvo. Soviet Legal Development 1917–1990, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia? Political and Legal Reform in the Transition Period, ed. D.D. Barry, New York–London 1992, s. 23.

135 В.А. Рянжин, [w:] Советское конституционное право, (ред.) С.И. Русинов, В.А. Рянжин, Ленинград 1975, s. 49.

136 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 51; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 14.

137 W. Lenin, Przemówienie na zjeździe przewodniczących rad gubernialnych (30 lipca 1918 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła, t. 28, cyt. za: S. Bożyk, Konstytucjonalizm, s. 10.

138 Zob. I. Czuma, Konstytucja Rosji Sowieckiej, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1923, Nr 1–6, s. 85.

139 Oснoвы сoветскoгo прaвa, s. 122; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 89, 91.

140 Tekst polski cyt. za: Nowe konstytucje, tłum. pod kierunkiem J. Makowskiego, Warszawa 1925.

141 W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 44, s. 379–380.

142 K. Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, s. 87.

143 О.И. Чистяков, Прoблемы, s. 14.

144 Od słowa лишaть – liszat’ – pozbawiać kogoś czegoś.

145 Karl Kautsky (1854–1938), ur. w Pradze, zm. w Amsterdamie, niemiecki pisarz i publicysta, najbardziej wpływowy ideolog socjaldemokracji w okresie II Międzynarodówki, działacz Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, w bliskich kontaktach z Engelsem, uchodził za najbardziej miarodajnego interpretatora myśli Marksa („papież marksizmu”), centrysta, krytykował m.in. R. Luksemburg, opowiadał się za samookreśleniem narodów; po 1917 r. był w socjaldemokracji najbardziej radykalnym krytykiem rewolucji październikowej i ruchu komunistycznego, występował zwłaszcza przeciwko dyktaturze proletariatu; autor licznych pism.

146 W. Lenin, Rewolucja proletariacka a renegat Kautsky (listopad 1918 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 3, s. 552, 553, 571.

147 Tenże, List do robotników amerykańskich (22 sierpnia 1918 r.), [w:] W. Lenin, Dzieła wybrane, t. 3, s. 506.

148 Zob. dekret RKL z 9.11.(27.10.)1917 r. o druku, [w:] История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 14–16; też: История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 51–52.

149 Dekret RKL z 2.2/20.1.1918 r., [w:] История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 50–51; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 109–110.

150 K. Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, s. 87.

151 Cyt. za: K. Grzybowski, Ustrój Związku Socjalistycznych, s. 23.

152 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 47; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 105–106; zob. też V. Chirkin, Constitutional Law, s. 278–279; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 88.

153 Później, po utworzeniu ZSRR, przybierze nazwę Centralnego Komitetu Wykonawczego.

154 L. Trocki, Moje życie, s. 376; przekaz Trockiego powtórzył Stuczka: П. Стучкa, [w:] Энциклoпeдия гoсудaртвa и прaвa, (ред.) П. Стучка, т. 2, Москва 1930, s. 795; zob. też A. Lityński, Utworzenie naczelnego organu administracji państwowej RFSRR – Rady Komisarzy Ludowych, [w:] W kręgu historii doktryn politycznych i prawnych oraz konstytucjonalizmu. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Sylwestrzaka, Gdańskie Studia Prawnicze 2012, t. XXVII, s. 181.

155 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 9, 49–50; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 43–44, 108–109 – tamże (s. 108–109) ciekawe przemówienie Swierdłowa.

156 Były to komisariaty: Spraw Zagranicznych; Spraw Wojskowych; Marynarki; Spraw Wewnętrznych; Sprawiedliwości; Pracy; Opieki Społecznej; Oświaty; Poczt i Telegrafów; Spraw Narodowości; Finansów; Komunikacji; Rolnictwa; Handlu i Przemysłu; Aprowizacji; Kontroli Państwowej; Najwyższej Rady Gospodarstwa Ludowego; Zdrowia – por. art. 43 Konstytucji. Zob. История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 81; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 149–150.

157 Энциклопедия государства и права, т. 2, s. 850–862; И.А. Исаев, История государства и права, s. 671–672; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 108–109.

158 И.А. Исаев, История государства и права, s.632, 671.

159 R. Pipes, Czerwone imperium, s. 252–253; zob. С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 108.

160 Nie można więc podzielić poglądu, że praktyka konstytucyjna „nie respektowała zasady ustawodawczej wyłączności naczelnego organu przedstawicielskiego” (T. Szymczak, Ustrój europejskich państw socjalistycznych, Warszawa 1988, s. 272), takiej wyłączności bowiem po prostu nie było.

161 List Lenina do Dymitra Kurskiego, ludowego komisarza sprawiedliwości, z 17 maja 1922 roku, [w:] W. Lenin, Dzieła, t. 33, s. 368.

162 W. Kozub-Ciembroniewicz, System sowiecki, s. 130.

163 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 319 i n.; C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship, s. 10.

164 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 48–49; История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 106–107; Л.А. Николаева, Г.И. Петров, В.Д. Сорокин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 131.

165 W. Hołubko, Współczesna administracja państw byłego ZSRR, Sosnowiec 2009, s. 27; Энциклопедия государства и права, т. 1, s. 471–476; И.А. Исаев, История государства и права, s. 639.

166 Opracowane według F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 87; por. też schemat W. Sukiennickiego, Ewolucja ustroju Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w świetle oficjalnych publikacji władzy radzieckiej, Wilno 1938, s. 85.

167 W. Sukiennicki, Ustrój radziecki, s. 249; H. Izdebski, Historia administracji, Warszawa 1997, s. 257; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 173–174.

168 H.C. Reichel, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 116.

169 V. Chirkin, Constitutional Law, s. 278–280; H. Izdebski, Historia administracji, s. 258.

170 F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 98.

171 Cyt. za: W. Sukiennicki, Ewolucja ustroju, s. 169.

172 W. Komarnicki, Nowy ustrój, s. 250.

173 А.Г. Гойхбарг, О Советской конституции, [w:] А.Г. Гойхбарг, Пролетариат и право. Сборник статей, [b.m.w.] 1919, s. 32.

174 Takie nawiązania w konstytucjach polskiej i niemieckiej wyśmiewano. Zob. Энциклопедия государства и права, т. 2, s. 369.

175 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 216–222.

176 J. Kowalski, Konstytucja Federacji Rosyjskiej a rosyjska i europejska tradycja konstytucyjna, Warszawa–Poznań 2009, s. 82.

177 R. Pipes, Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2005, s. 538 i n.

178 K. Grzybowski, Ustrój Związku Radzieckiego, Kraków 1947, s. 29, 32.

179 О.И. Чистяков, Прoблемы, s. 13.

180 K. Grzybowski, Ustrój Związku Socjalistycznych, s. 45 i n.; M. Kornat, Bolszewizm totalitaryzm, rewolucja, Rosja. Początki sowietologii i studiów nad systemami totalitarnymi w Polsce (1918–1939), t. 1, Kraków 2003, s. 364.

181 W. Komarnicki, Nowy ustrój, s. 177.

182 О.И. Чистяков, Конституция РСФСР, s. 3.

183 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 45, 58; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 10, 19–20; zob. też V.M. Chkhikvadze, The Soviet State and Law, tłum. Y. Sdobnikov, Honolulu 2000, s. 92.

184 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 102 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 44 i n.; zob. także J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia?, s. 94.

185 История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 95–103; zob. też История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 176; W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 40.

186 W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 138; zob. też V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 108.

187 Jest niebywałe, że w fikcyjne rozwiązania radzieckiego prawa na papierze nadal wierzą niektórzy zachodni uczeni, nie dostrzegając totalnego kłamstwa. Zob. książkę profesora prawa na uniwersytecie stanowym w Ohio – J. Quigley, Soviet Legal Innovation and the Law of the Western Word, New York 2007.

188 Kirgiską Republiką ówcześnie nazwano tereny zupełnie inne aniżeli dzisiaj należące do Kirgizji (Kirgistanu). Mianowicie Kirgiską Autonomiczną RR nazwano ogromny obszar na północ od Turkiestańskiej SRR, geograficznie granica republiki biegła równolegle na wschód od Wołgi aż po Kazań oraz na wschód i północ od Morza Kaspijskiego i od Jeziora Aralskiego, na wschodzie aż po góry Ałtaju i górny Irtysz do granicy z Mongolią, a na północy po południowy Ural z Orenburgiem i Uralskiem. Ten obszar nazwany został później (1925) Kazachstanem – Kazachską Republiką, zaś równocześnie dawny Kara-Kirgiski Okręg Autonomiczny – na południu, na granicy z Chinami – nazwano Kirgiską ASRR, potem (1936) Kirgiską SRR. Taka zmiana nazw może wprowadzać w błąd. Wielka encyklopedia powszechna, t. 13, s. 537 oraz t. 28, s. 144.

189 Ściślej biorąc: przemianowano na „Kazaską”; słowo „kazak” w dawnych wiekach oznaczało zbiega, banitę, a takich było wielu na terenach dzisiejszego Kazachstanu; nazwy „Kazak” nie używamy z uwagi na łatwość mylenia z nazwą „Kozak”.

190 Karakałpacja: kraina na lewym brzegu dolnej Amu-darii, na południowy zachód od Jeziora Aralskiego, obecnie republika autonomiczna w północnej części Uzbekistanu.

191 Zob. wyżej: ogromny obszar północny Azji Środkowej nazwano (1925) Kazachstanem, zaś Kirgizją stosunkowo mały obszar na granicy z Chinami. Taka zmiana nazw może wprowadzać w błąd.

192 Zob. W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 131 i n.; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 106.

193 W składzie Rosyjskiej FSRR (obecnie Dalekowschodni Okręg Federalny) utworzono 7.5.1934 r. Żydowski Obwód Autonomiczny ze stolicą w Birobidżanie. Jest to terytorium nad rzeką Amur, przy granicy z Chinami, na trasie kolei transsyberyjskiej; prehistorycznie to kraj Tunguzów. Powierzchnia ŻOA – zwanego Birobidżanem – to 36 100 km2, ludność w 2002 r. liczyła 190 915 osób, gęstość zaludnienia 5,3 osób na km2; według danych z 2002 r. Rosjanie stanowili 89,9%, Ukraińcy – 4,4%, Żydzi – 1,2%, Tatarzy – 0,6%. Języki urzędowe to rosyjski i jidysz.

194 W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 121; por. też V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 108 i n.

195 W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 137.

196 Ukraińską Republikę Rad strona polska uznała już w październiku 1920 r. podczas zawierania umowy o preliminariach pokojowych i o rozejmie na 21 dni (zob. J. Kukułka, Traktaty sąsiedzkie Polski odrodzonej, Ossolineum 1998, s. 42). Strona polska wypowiedziała układ państwowy z Ukraińską Republiką Ludową i zerwała umowy wojskowe i polityczne z pozostałymi sojusznikami. Zob. J. Kumaniecki, Po traktacie ryskim. Stosunki polsko-radzieckie 1921–1923, Warszawa 1971, s. 36; Z. Karpus, Traktat ryski a polscy sojusznicy w okres wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998, s. 236. Wprawdzie przedstawiciel URL Oleksiuk wraz z polską delegacją przez Gdańsk i Libawę dotarł do Rygi, ale nie uczestniczył w rokowaniach przy stole obrad. Strona polska nie była w stanie wymusić na delegacji sowieckiej zmiany jej stanowiska w kwestii ukraińskiej i jedynym reprezentantem społeczności ukraińskiej był przedstawiciel Ukrainy bolszewickiej (zob. Z. Karpus, Traktat ryski, s. 238). Rząd URL wyznaczył swoją delegację, z S. Szełuchinem na czele, na konferencję pokojową. Delegacja ta przybyła do Rygi 3.10.1920 r., jeszcze przed podpisaniem preliminariów pokojowych i rozejmu, ale nie rozmawiano z nią. W sumie w Rydze przebywały trzy ukraińskie delegacje. Zob. E. Wiszka, Ukraińska Republika Ludowa wobec rozmów pokojowych i traktatu ryskiego 1921 roku, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, s. 280, 286, passim.

197 Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim. Wybór dokumentów, oprac. i wybór J. Kumaniecki, Warszawa 1991, s 78; zob. także O. Łatyszonek, Białoruskie elity polityczne wobec traktatu ryskiego, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach. Studia, s. 289 i n.; J. Kukułka, Traktaty, s. 42 i 136; B. Skaradziński, Polskie lata 1919–1920, t. 2, Sąd Boży, Warszawa 1993, s. 424, passim.

198 M. Waldenberg, Kwestie narodowe, s. 251, a także s. 248 i n.; zob. też tenże, Rewolucja, s. 407 i n., passim.

199 W. Lenin, Uwagi krytyczne w kwestii narodowej, [w:] Dzieła wybrane, t. 1, s. 845; zob. też M. Waldenberg, Kwestie narodowe, s. 256; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 97 i n.

200 M. Waldenberg, Kwestie narodowe, s. 257; por. J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 97.

201 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 98.

202 Zob. P. Wieczorkiewicz, [w:] L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Historia Rosji, s. 411; M. Smoleń, Stracone dekady. Historia ZSRR 1917–1991, Warszawa–Kraków 1994, s. 73–74; J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 97–98.

203 F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 134; zob. też История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 154.

204 Zob. J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 94.

205 История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 155–157; zob. też J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 97–98; V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 93–94.

206 W. Suchecki, Geneza federalizmu, s. 140; S. Bożyk, Konstytucjonalizm, s. 14; zob. V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 94.

207 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 161 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 94–141; zob. С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 103.

208 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 187 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 110 i n.

209 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 192 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 113 i n.; zob. też W.A. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 273.

210 B. Baranowski, K. Baranowski, Historia Azerbejdżanu, Wrocław 1987, s. 216; zob. С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 109.

211 W dniu 28.11.1921 r. Lenin pisał do Stalina: „Tow. Stalin! W sprawach podstawowych zgadzam się z Wami. Myślę jednak, że trzeba [stanowisko Biura Politycznego] sformułować troszkę inaczej. 1) Uznać, że z punktu widzenia zasad sfederowanie republik zakaukaskich jest absolutnie słuszne i że bezwzględnie powinno być urzeczywistnione, ale – jeśli chodzi o natychmiastowe wcielenie w życie – byłoby przedwczesne, czyli wymaga pewnego czasu na przedyskutowanie, na rozpropagowanie oraz na przeprowadzenie oddolne przez rady; 2) (…) w razie silnej opozycji szczegółowo i w porę powiadomić Biuro Polityczne KC RKP”. Zob. W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 44, s. 242. Silna opozycja była więc przewidywana.

212 Zob. J.N. Hazard, A Constitution for „Developed Socialism”, [w:] Soviet Law after Stalin, vol. 2, Social Engineering Through Law, eds. D.D. Barry, G. Ginsburgs, P.B. Maggs, Alphen aan den Rijn 1978, s. 4.

213 О.И. Чистяков, Прoблемы, s. 92 i n.; История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 158, zob. też s. 155, 159.

214 K. Grzybowski, Ustrój Związku Socjalistycznych, s. 21; tenże, Ustrój Związku Radzieckiego, s. 31.

215 F. Ancewicz, Stalinowska koncepcja, s. 117.

216 История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 161; Д.А. Гайдуков, Развитие, s. 64; zob. też T. Szymczak, Ustrój polityczny Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (1936–1976), Ossolineum 1978, s. 29–30; A. Sylwestrzak, Rozwój federacji, s. 8–11.

217 W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 45, s. 209; zob. też Д.А. Гайдуков, Развитие, s. 65.

218 Д.А. Гайдуков, Развитие, s. 65; История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 162.

219 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 374 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 195 i n.

220 J. Stalin, Dzieła, t. 5, Warszawa 1950, s. 159.

221 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 391–398; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 213–218; zob. też A. Sylwestrzak, Rozwój federacji, s. 11; V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 95; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 94.

222 „Od czasu utworzenia republik radzieckich państwa świata rozbiły się na dwa obozy: na obóz kapitalizmu i obóz socjalizmu.

Tam, w obozie kapitalizmu – nienawiść narodowa i nierówność między narodami, niewola kolonialna i szowinizm, ucisk narodowy i pogromy, bestialstwa imperialistyczne i wojny.

Tu, w obozie socjalizmu – zaufanie wzajemne i pokój, wolność i równość narodów, zgodne współżycie i braterska współpraca między nimi”, Deklaracja o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Tekst polski w: J. Stalin, Dzieła, t. 5, s. 397–398.

223 Tekst polski w: J. Stalin, Dzieła, t. 5, s. 398; zob. też История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 392–394; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 214–215.

224 Umowa o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Tekst polski w: J. Stalin, Dzieła, t. 5, s. 399–403. Zob. też V. M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 95.

225 Zob. J.N. Hazard, A Constitution, s. 4.

226 W.E. Butler, Soviet Law, London 1983, s. 145.

227 Tamże, s. 144.

228 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 399–404. Korzystam z tłumaczenia polskiego zawartego w: W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 45, s. 349–355.

229 Bezpośrednią przyczyną napisania przez Lenina tego listu-pisma był ostry konflikt w łonie Komunistycznej Partii Gruzji i incydent z Ordżonikidze jako główną postacią. Zakaukaski Komitet Krajowy (poprzednio Biuro Kaukaskie KC RKP(b)), na czele którego stał stalinowiec Ordżonikidze, dążył do integracji Gruzji z Rosją, czemu przeciwny był KC Komunistycznej Partii Gruzji na czele z Mdiwanim. Tak zwana grupa Mdiwaniego zmierzała do zachowania odrębności Gruzji, z biegiem czasu zmodyfikowano cel w ten sposób, że Gruzja powinna wchodzić w skład ZSRR bezpośrednio, a nie poprzez Federację Zakaukaską. Na spotkaniu obu grup partii, będących w konflikcie, Ordżonikidze dopuścił się rękoczynów wobec jednego z członków grupy Mdiwaniego. W efekcie dalszych procedur partyjnych Biuro Polityczne RKP(b) dla rozpoznania sprawy skierowało (25.11.1922 r.) do Gruzji komisję z Dzierżyńskim na czele. Później, na XII Zjeździe RKP(b) list Lenina został odczytany uczestnikom. Zob. W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 45, s. 580–582, przypis wydawcy.

230 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 399–404. Korzystam z tłumaczenia polskiego zawartego w: W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. 45, s. 354.

231 Michaił Iwanowicz Kalinin (1875–1946) – członek SDPRR, od 1903 r. we frakcji bolszewików, uczestnik rewolucji 1905–1907 oraz październikowej 1917 r., członek Biura Politycznego KC RKP(b), po śmierci Swierdłowa przewodniczący WCKW, CKW, potem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, wierny Stalinowi; żona skazana przebywała w łagrze, a Kalinin nieustannie i bezskutecznie zabiegał o jej uwolnienie (inaczej aniżeli Mołotow), ale służył Stalinowi.

232 Michaił Wasiljewicz Frunze (1885–1925) – działacz partyjny i uczestnik rewolucji październikowej, teoretyk wojskowości, uznany za najwybitniejszego dowódcę wojskowego rewolucji (m.in. pokonał Kołczaka, Wrangla), szef sztabu Armii Czerwonej, dokonał jej reformy, komisarz ludowy sił zbrojnych ZSRR; zmarł na stole operacyjnym, operacja została podjęta decyzją Biura Politycznego prawdopodobnie z inspiracji Stalina, wszyscy chirurdzy zmarli w 1934 r.

233 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 99; inaczej daty: A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 188.

234 W.E. Butler, Soviet Law, s. 145.

235 Zob. J.N. Hazard, A Constitution, s. 4.

236 E. Huskey, From Legal Nihilism, s. 23.

237 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 384 i n., 394 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 214–218.

238 Komintern – Międzynarodówka Komunistyczna, 1919–1943, powołany w Moskwie, z siedzibą w tym mieście, formalnie ponadnarodowy ośrodek kierowniczy ruchu komunistycznego na świecie; faktycznie był instrumentem wielkomocarstwowej polityki ZSRR i kontroli nad światowym ruchem komunistycznym; podlegały mu wszystkie partie komunistyczne w charakterze sekcji narodowych (np. pełna nazwa: KPP – Polska Sekcja Międzynarodówki Komunistycznej), zobowiązywały się one do pracy rozkładowej w armiach swoich krajów, infiltracji innych partii i związków zawodowych, przygotowywania w swoich krajach wojny domowej (przewrotu komunistycznego), bezwarunkowego popierania polityki ZSRR, co miało być wykonywane przez szeroko prowadzoną działalność szpiegowską, dywersyjną, terrorystyczną (organizowano próby przewrotów m.in. w Niemczech w 1921 i 1923 r., w Bułgarii w 1923 r., w Estonii w 1924–1925). W niektórych krajach (Niemcy, Francja) posiadał własne bojówki paramilitarne. Komintern stosował także terror we własnych szeregach, czego przykładem było rozwiązanie (16.8.1938 r.) KPP i podstępne wymordowanie jej działaczy. Został rozwiązany w 1943 r., a jego rolę po II wojnie światowej przejął utworzony w 1948 r. Kominform.

239 J. Stalin, O utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (referat wygłoszony na I Zjeździe Rad ZSRR 30 grudnia 1922 r.), [w:] J. Stalin, Dzieła, t. 5, s. 165.

240 Rosja skupiła „narody republik radzieckich, aby połączyć je w jedno państwo, w Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, pierwowzór przyszłej Światowej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej”. Zob. J. Stalin, O utworzeniu Związku, s. 165.

241 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 529–546; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 95.

242 Podobne metody zastosowano później w Polsce Ludowej.

243 История отечественнoго государства и права, ч. 2, s. 171–172.

244 T. Szymczak, Ustrój polityczny, s. 41; zob. też A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 194–196.

245 Taką koncepcję przedstawił Stalin w referacie na X Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad 26.12.1922 r. Zob. J. Stalin, Dzieła, t. 5, s. 159.

246 Art. 1 lit. z: „Do kompetencji Związku Socjalistycznych Republiki Rad w osobie jego najwyższych organów należą: (…) z) uchylanie sprzecznych z niniejszą konstytucją uchwał zjazdów rad i centralnych komitetów wykonawczych republik związkowych”.

247 Cyt. z dzieł Lenina, za: M. Kornat, Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003, s. 168.

248 C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship, s. 73 i n.

249 Zob. bliżej np. R. Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2008.

250 S. Ehrlich, Ustrój Związku Radzieckiego, Warszawa 1954, s. 49; W.E. Butler, Soviet Law, s. 137; tenże, Russia and the Law of Nations in Historical Perspective. Collected Essays, London–Idyllwild, California 2009.

251 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 93–94.

252 Tamże, s. 93.

253 E. Huskey, From Legal Nihilism, s. 23.

254 R. Sharlet, The Fate of Individual Rights in the Age of Perestroika, [w:] Toward the ,,Rule of Law” in Russia?, s. 197.

255 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 695; tekst w języku polskim cytowany w: J. Stalin, O projekcie konstytucji Związku SRR. Konstytucja (ustawa zasadnicza) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Warszawa 1951, s. 7–8; także J. Stalin, referat wygłoszony 25.11.1936 r. na VIII Wszechzwiązkowym Zjeździe Rad, za: tenże, Zagadnienia leninizmu, s. 504.

256 Wiaczesław Michajłowicz Mołotow, właśc. Skriabin (1890–1986), od 1906 r. we frakcji bolszewików, uczestnik przewrotu październikowego 1917 r., po 1917 r. zajmował wiele kluczowych stanowisk państwowych i partyjnych, premier (1930–1941) i wicepremier, minister spraw zagranicznych (1939–1949 i 1953–1956), znany z biurokratycznej pracowitości; 23.8.1939 r. podpisał z Niemcami tzw. pakt Ribbentrop–Mołotow, a 28.9.1939 r. układ o przyjaźni i granicach, zaś 31.10.1939 r. nazwał Polskę zlikwidowanym „kalekim bękartem traktatu wersalskiego”; najwierniejszy z wiernych Stalina, służył mu mimo zesłania żony do łagru, aktywny uczestnik czystek lat 30., współodpowiedzialny za wymordowanie jeńców polskich w czasie II wojny światowej, po wojnie m.in. uczestniczył w represjonowaniu żołnierzy radzieckich wracających z niewoli; zapoczątkował „zimną wojnę” w dyplomacji. Zmarł w Moskwie.

257 Pełny tekst w: История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 695–699; także w: История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 325–328.

258 J. Stalin, O projekcie konstytucji Związku SRR, s. 8; tenże, Zagadnienia leninizmu, s. 504; o pracach komisji zob. A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 204–206.

259 Karol Bernardowicz Radek, właśc. Sobelsohn (1885–1939), ur. we Lwowie, studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1902 r.), ale wyjechał do Szwajcarii, gdzie wstąpił do SDKPiL; pracował w ruchu robotniczym w Warszawie i Łodzi, wydalony – w Niemczech; zwolennik orientacji bolszewickiej; współpracował z władzami niemieckimi w sprawie przejazdu Lenina do Rosji; uczestnik pertraktacji brzeskich. Od listopada 1917 r. bolszewicki emisariusz w Niemczech, członek KPD i współanimator nieudanej rewolucji komunistycznej w Niemczech, aresztowany; członek kierownictwa Kominternu; w 1923 r. ponownie w Niemczech w celu dokonania przewrotu. Rektor Komunistycznego Uniwersytetu (1925 r.). Jeden z liderów komunistów lewicowych, zwolennik maksymalizacji procesu rewolucyjnego w skali światowej. Stronnik Trockiego, wydalony z partii, wyraził skruchę i został przyjęty ponownie. Płodny publicysta, czołowy dziennikarz radziecki początku lat 30.; pisywał wzorcowe panegiryki na cześć Stalina, wzorcowe samokrytyki i wzorcowe donosy. „Gdy sam trafił na ławę oskarżonych, wyjątkowo gorliwie i z dużą inwencją artystyczną współpracował z organami represji, denuncjując swych sojuszników i przyjaciół. Skwapliwie przyznał się, iż był agentem japońskim, planował zabicie Stalina, chciał restaurować kapitalizm w ZSRR, a w zmowie z Trockim zamierzał zwrócić Niemcom Ukrainę. Wygląd małpy harmonizował u niego z leninowskim nihilizmem moralnym. Mówił po rosyjsku z silnym akcentem polskim, nosił duże bokobrody, wzorując się na swym «ukochanym poecie» – Mickiewiczu”. Za wzorową współpracę z bezpieką skazany (styczeń 1937 r.) „tylko” na 10 lat łagru; w maju 1939 r. zamordowany przez kryminalistów. Zob G. Przebinda, J. Smaga, Kto jest kim w Rosji, s. 237.

260 E. Huskey, From Legal Nihilism, s. 23; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 213.

261 W.E. Butler, Soviet Law, s. 136.

262 Teksty Konstytucji m.in.: История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 729 i n.; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 345 i n.; teksty w języku polskim, m.in.: Konstytucja (ustawa zasadnicza) Związku Socjalistycznych Republik Rad, Lwów 1939; J. Stalin, O projekcie konstytucji Związku SRR.

263 W.E. Butler, Soviet Law, s. 137; V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 227; J. Kowalski, Konstytucja, s. 86.

264 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 101; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 214.

265 Tamże, s. 99–101.

266 „Niektórzy towarzysze zrozumieli tezę o zniesieniu klas, o stworzeniu społeczeństwa bezklasowego i obumieraniu państwa, jako usprawiedliwienie lenistwa i beztroski, usprawiedliwienie kontrrewolucyjnej teorii wygasania walki klasowej i osłabienia władzy państwowej. Jest rzeczą bezsporną, że tacy ludzie nie mogą mieć nic wspólnego z naszą partią. Są to ludzie politycznie zwyrodniali albo dwulicowcy, których trzeba wypędzić precz z partii. Zniesienie klas daje się osiągnąć nie w drodze wygasania walki klasowej, lecz w drodze jej wzmożenia. Obumieranie państwa nastąpi nie poprzez osłabienie władzy państwowej, lecz poprzez jej maksymalne wzmocnienie, niezbędne po to, by dobić resztki klas umierających i zorganizować obronę przeciwko otoczeniu kapitalistycznemu, które bynajmniej jeszcze nie zostało zniesione i nie prędko jeszcze zostanie zniesione” – J. Stalin, Zagadnienia leninizmu, s. 393.

267 Tamże, s. 493.

268 Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii, s. 391.

269 W.E. Butler, Soviet Law, s. 145.

270 Były to republiki: Rosyjska, Ukraińska, Białoruska, Uzbecka, Kazachska, Gruzińska, Azerbejdżańska, Litewska, Mołdawska, Łotewska, Kirgiska, Tadżycka, Ormiańska, Turkmeńska, Estońska, Karelo-Fińska.

271 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 100.

272 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 824; История советской конституции. Сборник документов. 1917–1957, s. 405.

273 Po 25 delegatów z każdej republiki związkowej, po 11 delegatów z każdej republiki autonomicznej, po 5 z obwodu autonomicznego, po 1 z okręgu narodowego (art. 35 Konstytucji). Konkretnie rozdział delegatów zob. С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 2, s. 82–83.

274 Bliżej zob. К.И. Магид, [w:] Сорок лет, т. 2, s. 100–102.

275 W tekście Konstytucji wydanej w języku polskim na terenie ZSRR w 1939 r. tłumacz używał sformułowania „rady delegatów pracujących”; zob. Konstytucja (ustawa zasadnicza) Związku Socjalistycznych Republik Rad, Lwów 1939, art. 94). Natomiast tłumaczenie z 1951 r. używa zwrotu „rady delegatów ludu pracującego” (O projekcie konstytucji Związku SRR. Konstytucja (ustawa zasadnicza) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Warszawa 1951, art. 94 i passim). To drugie jest zgrabniejsze językowo, ale wydaje się mniej wierne w stosunku do oryginału rosyjskiego.

276 Wypada w tym miejscu poruszyć sprawę używanej w Polsce terminologii w odniesieniu do rad w ZSRR. Dla wcześniejszego okresu utrwaliło się używanie słowa rada „delegatów”, a nie „deputowanych”, mimo że już w pierwszej Konstytucji radzieckiej, z 1918 r., użyte jest określenie (art. 61) „rady deputowanych” (Советы Депутатов – Sowjety Dieputatow). Możliwe są obie formy: deputowany albo delegat. Jednak niektórzy poważni badacze w odniesieniu dla okresu po 1936 r. używają słowa „deputat”, co jednak nie jest trafne w języku polskim (T. Szymczak, Ustrój polityczny, s. 305, 310–311, 316, 318, passim).

277 H. Izdebski, Historia administracji, s. 259.

278 „Rady delegatów pracujących kierują działalnością podległych im organów zarządu, zabezpieczają ochronę porządku państwowego, przestrzeganie ustaw i ochronę praw obywateli, kierują miejscowym budownictwem gospodarczym i kulturalnym, ustanawiają budżet miejscowy” – art. 97. To całość kompetencji.

279 С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 1, s. 114.

280 W dniu 23.8.1939 r. w Moskwie doszło do podpisania przez ministrów spraw zagranicznych III Rzeszy i ZSRR, J. Ribbentropa i W. Mołotowa układu, który formalnie był paktrem o nieagresji, ale dodatkowy tajny protokół dotyczył podziału między Niemcy i ZSRR Europy wschodniej i północnej. Strony ustaliły tzw. strefy wpływów – wykreśliły na mapie Europy linię od Morza Barentsa na północy po Morze Czarne na południu, ustalając, że Finlandia, Estonia, Łotwa, Polska do linii Narew–Wisła–San oraz rumuńska Besarabia przypadną ZSRR, natomiast tereny na zachód od tej linii to strefa niemiecka. W dniu 28.9.1939 r. w kolejnym tajnym protokole skorygowano tę linię w taki sposób, że ZSRR oddawał Niemcom tereny polskie do Bugu, a w zamian otrzymał od Niemiec zgodę na aneksję Litwy. Finlandia bohaterskim oporem zbrojnym (tzw. wojna zimowa 1939–1940) obroniła swoją niepodległość za cenę oddania ZSRR fragmentu terytorium – rejonu Wyborga. Rezultatem paktu było także zaopatrywanie III Rzeszy przez ZSRR w materiały strategiczne.

281 Były to republiki związkowe (wymienia się w takiej kolejności, w jakiej wymieniała je skorygowana Konstytucja): Rosyjska, Ukraińska, Białoruska, Uzbecka, Kazachska, Gruzińska, Azerbejdżańska, Litewska, Mołdawska, Łotewska, Kirgiska, Tadżycka, Ormiańska, Turkmeńska, Estońska, Karelo-Fińska – art. 13 Konstytucji w wydaniu z 1951 r. Zob. też С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 2, s. 66–68.

282 Niemiecka Nadwołżańska ASRR położona była na lewym (wschodnim) brzegu Wolgi, nieco na północ od Stalingradu i na południe od Saratowa; liczyła 28,2 tys. km2 i – w 1939 r. – 606 tys. mieszkańców, w tym 366 tys. Niemców.

283 Na mocy umowy między ZSRR i Czechosłowacją (29.6.1945 r.) obszar o powierzchni około 10 000 km2 zamieszkany przez około 700 tys. ludzi wszedł w skład Ukrainy radzieckiej, a 26.1.1946 r. utworzono z niego obwód zakarpacki ze stolicą w Użhorodzie. W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 347; M. Klementowski, Powszechna historia ustroju, Warszawa 2012, s. 647.

284 M. Klementowski, Powszechna historia, s. 676; zob. też С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 2, s. 66–68.

285 J.N. Hazard, The Evolution of the Soviet Constitution, s. 101.

286 Tamże; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 229.

287 J.N. Hazard, A Constitution, s. 5.

288 Cyt. za: J. Żołyński, Włączenie polskich ziem wschodnich do ZSRR (1939–1940). Problemy ustrojowe i prawne, Wrocław 1994, s. 139; zob. też W. Śleszyński, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939–1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001, s. 157.

289 История советской конституции (в документах) 1917–1956, s. 749; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 226.

290 A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 234; С.М. Равин, [w:] Сорок лет, т. 2, s. 60.

291 W.E. Butler, Soviet Law, s. 137; The Oxford International Encyclopedia of Legal History, ed. S.N. Katz, t. 5, Oxford–New York 2009, s. 176.

292 Taki pogląd wyrażano już w czasach II RP. Zob. np. W. Komarnicki, Nowy ustrój, s. 197; por. też W. Sukiennicki, Ustrój radziecki a konstytucja stalinowska, RPEiS 1937, z. 2, przedrukowane w: M. Kornat, Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939, Kraków 2003, s. 273, 278; także J.N. Hazard, A Constitution, s. 6.

293 Por. V.M. Chkhikvadze, The Soviet State, s. 227.

294 E. Huskey, From Legal Nihilism, s. 23; R. Sharlet, The Fate of Individual Rights, s. 197.

295 Zob. K. Grzybowski, „Stalinizm” w socjalistycznym prawie konstytucyjnym, PiP 1957, z. 6, s. 1067. Wyliczenie konstytucyjnych fikcji czasów stalinowskich dał S. Bożyk, Konstytucjonalizm, s. 24.

296 J. Baszkiewicz, Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998, s. 360–361.

297 Nikita Siergiejewicz Chruszczow (1894–1971), ur. w rodzinie wiejskiej na Ukrainie; w partii od 1918 r., zajmował bardzo wiele kierowniczych stanowisk partyjnych, typowy „aparatczyk”. W latach 30. popierał politykę Stalina, w czasie II wojny odpowiedzialny za represje wobec ludności polskiej na terenach wcielonych do Ukrainy. Krótko przed śmiercią Stalina znalazł się w grupie jego najściślejszych współpracowników. W 1953 r. zorganizował spisek, który doprowadził do usunięcia i skazania Berii i objął wówczas stanowisko I sekretarza KC KPZR. Na XX Zjeździe KPZR wygłosił słynny referat „O kulcie jednostki i jego następstwach”, w którym skrytykował Stalina, ale tylko za jego represje wobec ludzi aparatu partyjnego i z akceptacją ogólnej linii partii, tą drogą jednak stalinowiec zapoczątkował polityczną „odwilż” i pokojowe współistnienie; obok tego wyznawał ideę eksportu rewolucji, a w 1956 r. krwawo stłumił powstanie węgierskie, ale w Polsce zaakceptował powrót Gomułki do władzy, kazał zbudować mur berliński (1961 r.), instalował rakiety na Kubie (1962 r.), zaostrzył konflikt z Pekinem. Złagodził prawo karne, ale zainicjował „psychuszki”. Nie licząc się z realiami klimatycznymi, kazał natychmiast w całym ZSRR siać kukurydzę, co miało spowodować niezwłoczne gospodarcze dogonienie Ameryki. Za lat jego panowania nastąpiła w ZSRR desakralizacja władzy, do czego przyczyniła jego nietuzinkowa osobowość, niecodzienne zachowania (np. uderzanie butem w pulpit mównicy w ONZ) i treści wywiadów. Już w 1957 r. z trudem, dzięki pomocy Sierowa i Żukowa, uniknął obalenia przez Mołotowa, Kaganowicza, Bułganina, ale usunięty został w 1964 r. Na emeryturze napisał pamiętniki opublikowane jeszcze za jego życia na Zachodzie. Zmarł w Moskwie, a jego nagrobek z czarno-białego marmuru (znany rzeźbiarz E. Nieizwiestnyj) na cmentarzu Nowodziewiczym symbolizuje podwójną naturę zmarłego.

298 Zob. N. Reich, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 25; W.E. Butler, Russia and the Law, s. 71.

299 N. Reich, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 25.

300 Michaił Siergiejewicz Gorbaczow, ur. w 1931 r. w Kraju Stawropolskim (północny Kaukaz) w rodzinie kołchoźników, ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Moskiewskiego. Od 1952 r. w KPZR, pracował w aparacie partyjnym, I sekretarz Kraju Stawropolskiego, od 1971 r. w KC KPZR, zwrócił uwagę Andropowa, w 1978 r. sekretarz KC KPZR ds. rolnictwa, w 1980 r. członek Biura Politycznego; najmłodszy w kierownictwie partii; jeden z najbliższych współpracowników Andropowa, który typował go na swojego sukcesora na stanowisku szefa partii; w 1984 r. wybrano jednak Czernienkę, wówczas już bardzo chorego, ale po rychłej śmierci Czernienki, w marcu 1985 r. wybrany sekretarzem generalnym KC KPZR. Słynne było ogłoszenie pierestrojki (reform) oraz głasnosti (jawności). Po zmianach Konstytucji wybrany prezydentem ZSRR. Próby reform celem wzmocnienia Związku Radzieckiego spowodowały jednak lawinę wydarzeń, nad którymi nikt nie był w stanie zapanować; postępował rozpad ZSRR. Poprawił stosunki z USA, złagodził konflikt z Chinami, wycofał wojska z Afganistanu (1989 r.), zgodził się na zjednoczenie Niemiec (1990 r.). W 1990 r. otrzymał pokojową Nagrodę Nobla.

301 E. Zieliński, Ustrój polityczny Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Warszawa 1987, s. 36.

302 W. Hołubko, Współczesna administracja, s. 30.

303 Krym – od XIII w. wchodził w skład Złotej Ordy; w 1443 r. utworzono tatarski chanat krymski, który do 1774 r. pozostawał w zależności wasalnej od Turcji; po wojnie rosyjsko-tureckiej 1774–1783 państwo niezależne; w 1783 r. anektowany przez Rosję, która utworzyła gubernię taurydzką; po rewolucji lutowej ustanowiono autonomię tatarską, w grudniu 1918 r. Republikę Krymską; w 1920 r. po zwycięstwie bolszewików na wojskami białych utworzono Krymską Autonomiczną SRR w ramach RSFRR. W ciągu jednego dnia, 18.5.1944 r., z Krymu deportowano do Azji 422 tys. Tatarów pod zarzutem sprzyjania Niemcom, zaś republika została przekształcona w obwód. W 1954 r. z okazji 300. rocznicy przyłączenia Ukrainy do Rosji (traktat perejasławski – 1654 r.) Federacja Rosyjska, decyzją Rady Najwyższej ZSRR oraz za zgodą Rady Najwyższej RSFRR, przekazała Ukraińskiej SRR obwód krymski. Po proklamowaniu przez Ukrainę niepodległości w 1991 r. obwód krymski przekształcono w Krymską Republikę Autonomiczną, która przed agresją rosyjską (2014) miała powierzchnię 26,1 tys. km2, 2,2 mln ludności (2001 r.), głównie Rosjan, 700 tys. Ukraińców, 300 tys. Tatarów.

304 Uważa się, że została sformułowana w 1968 r. w związku z agresją ZSRR na Czechosłowację. Tak zwana doktryna Breżniewa to jedno z głównych założeń polityki zagranicznej ZSRR, zgodnie z którą Moskwa uzurpowała sobie prawo zbrojnej interwencji w każdym kraju Układu Warszawskiego w razie zagrożenia tam „podstaw ustroju socjalistycznego”.

305 H.C. Reichel, [w:] N. Reich, H.C. Reichel, Einführung, s. 103; A. Bosiacki, H. Izdebski, Konstytucjonalizm, s. 261.

306 Referat polityczny KC KPZR wygłoszony na XXVII Zjeździe KPZR przez sekretarza generalnego KC KPZR, M. Gorbaczowa, 25.2.1986 r., [w:] XXVII Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, Podstawowe dokumenty, Warszawa 1986, s. 36, cyt. za: E. Zieliński, Ustrój, s. 61–62.

307 The Oxford International Encyclopedia of Legal History, t. 5, s. 176.

308 M. Szyszkowska, Europejska filozofia, s. 110.

309 Do Rady ZSRR tworzono okręgi według normy przedstawicielskiej (w oparciu o liczbę ludności), natomiast do Rady Narodowości według specjalnej normy: 32 deputowanych z każdej republiki związkowej, 11 z republiki autonomicznej, 5 z obwodu autonomicznego, 1 z okręgu autonomicznego (art. 110).

310 Od ustanowienia Rady Najwyższej ZSRR w Konstytucji z 1936 r. do końca 1984 r., a więc w okresie 47 lat, Rada Najwyższa ZSRR uchwaliła 461 ustaw, wliczając w to 257 zatwierdzonych dekretów (204 własnych ustaw oraz 257 dekretów). Zob. E. Zieliński, Ustrój, s. 141, zob. też s. 176.

311 W Rosyjskiej, Ukraińskiej, Białoruskiej, Uzbeckiej, Kazachskiej, Kirgiskiej, Tadżyckiej, Turkmeńskiej.

312 W Armeńskiej, Azerbejdżańskiej, Estońskiej, Gruzińskiej, Litewskiej, Łotewskiej, Mołdawskiej.

313 Зaкoн CCCР oт 1.12.1988 N 9853-XI Oб изменениях и дoпoлнениях кoнституции (oснoвнoгo зaкoнa CCCР). Ведoмoсти ВC CCCР 1988, № 49, s. 727; zob. też J. Kowalski, Konstytucja, s. 97–98.

314 Зaкoн CCCР oт 1.12.1988 N 9853-XI Oб изменениях и дoпoлнениях кoнституции (oснoвнoгo зaкoнa CCCР). Ведoмoсти ВC CCCР 1988, № 49, art. 111: po 11 z każdej republiki związkowej, po 4 z każdej republiki autonomicznej, po 2 z każdego obwodu autonomicznego, po 1 z każdego okręgu autonomicznego. Zob. też J. Kowalski, Konstytucja, s. 99; A. Stelmach, Zmiana, s. 38.

315 W październiku 1989 r. znacznie ograniczony został formalny zakres nomenklatury przez likwidację wykazów Nr 1 i 2, obejmujących przede wszystkim niższe stanowiska kierownicze. Wykazy te miały charakter tajnych załączników do kodeksu pracy. A. Stelmach, Zmiana i stabilność w systemie politycznym współczesnej Rosji, Poznań 2003, s. 129.

316 W ciągu 3 pierwszych lat rządów Gorbaczowa z Biura Politycznego oraz z Sekretariatu KC KPZR odeszło aż 12 najwyższych funkcjonariuszy, zaś w ciągu następnych 3 lat odeszło ich aż 32. W kręgach zachowawczych nazywano Gorbaczowa „zdrajcą”. W kwietniu 1989 r. na plenarnym posiedzeniu KC KPZR odwołanych zostało 74 członków i 24 zastępców członków KC KPZR. W latach 1986–1990 zmieniło się 95% składu Komitetu Centralnego. Zmienił się także skład narodowościowy: w latach 1986–1989 spośród 31 członków Biura Politycznego Rosjanami było 24, po zjeździe partii w lipcu 1990 r. na 31 członków Rosjan było już tylko 9. Zob. W. Marciniak, Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Kraków 2004, s. 127–129.

317 Boris Nikołajewicz Jelcyn (1931–2007), ur. w biednej rodzinie chłopskiej koło Swierdłowska (Jekatierinburga), ukończył politechnikę, I sekretarz partii obwodu swierdłowskiego, w 1985 r. zaproszony przez Gorbaczowa do pracy w centralnym aparacie partyjnym; w latach 1985–1987 I sekretarz moskiewskiego komitetu partii, przeprowadził głośną czystkę aparatu partyjnego i gospodarczego, m.in. antykorupcyjną, usunięty z Biura Politycznego; wybrany delegatem na ważną XIX konferencję partyjną (czerwiec–lipiec 1988 r.) decydującą o pierestrojce; wybrany deputowanym na Zjazd Deputowanych Ludowych stał się liderem frakcji demokratycznej w KPZR; deputowany do Rady Najwyższej RFSRR; w 1990 r. demonstracyjnie oddał legitymację partyjną. Rok później, 12.6.1991 r. w wyborach powszechnych wybrany prezydentem RFSRR; triumfem było efektowne zwycięstwo nad partyjnym „betonem” w dniach puczu sierpniowego (1991 r.); 7.11.1991 r. dekretem prezydenckim zdelegalizował KPZR; 8.12.1991 r. podpisał w Puszczy Białowieskiej umowę o utworzeniu WNP oznaczającej faktycznie koniec ZSRR, a 17.4.1992 r. utworzono Federację Rosyjską, której nadal był prezydentem, w 1996 r. wybrany na drugą kadencję. Z biegiem czasu kryzys państwa, systemu, pogarszający się stan zdrowia oraz skłonność do alkoholu i brak pozytywnej wizji pogorszyły jego wizerunek. Dnia 31.12.1999 r. zrezygnował z urzędu prezydenta, który przejął wylansowany przez Jelcyna Władimir Władimirowicz Putin. A. Bartnicki, Borys Jelcyn. Przywództwo w pułapce uwarunkowań – mechanizmy zmiany i kontynuacji, Białystok 2016.

318 W marcu 1921 r., po referacie Lenina i na jego wniosek, zakazano tworzenia frakcji i zarządzono natychmiastowe rozwiązanie wszystkich grup frakcyjnych oraz polecono wszystkim organizacjom bacznie czuwać w tym przedmiocie i nie dopuszczać do żadnych wystąpień frakcyjnych, a wszystko pod karą wydalenia z partii. Zjazd przyjął te uchwały w postaci rezolucji „O jedności partii” (zob. Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii, s. 288 i n.). Tym samym, na kilkadziesiąt lat wykluczono wszelką demokratyczną dyskusję w łonie partii komunistycznej, oddając w ten sposób decyzje wąskiej grupie na szczycie kierownictwa bądź wręcz jednemu wodzowi.

319 Andriej Dmitrijewicz Sacharow (1921–1989) – wybitny fizyk, konstruktor broni jądrowej, obrońca praw człowieka, polityk, laureat pokojowej Nagrody Nobla (1975 r.); od 1948 r. pracował nad radziecką bronią jądrową, laureat Nagrody Stalinowskiej, zerwał jednak z systemem, zaczął występować przeciwko próbom jądrowym (od 1957 r.), stał się jednym z intelektualnych ojców ruchu obrony praw człowieka; pisał, że okrutne rządy opierają się na antyintelektualnych mitach walki klas i proletariackiej nieomylności. Zesłany do miasta Gorki został odizolowany od świata; w liście do Gorbaczowa Sacharow obiecał, że nie będzie się zajmował sprawami społecznymi, po czym Gorbaczow zatelefonował do mieszkania Sacharowów (dzień wcześniej założono im telefon) i poinformował o uwolnieniu; ten telefon Gorbaczowa wielu uważa za rzeczywisty początek pierestrojki. Parlament Europejski ustanowił (1988 r.) Nagrodę im. Sacharowa za działalność na rzecz obrony praw człowieka. W 1989 r. około 60 instytutów naukowych wysunęło jego kandydaturę na Zjazd Deputowanych Ludowych; wybrany, został przewodniczącym Międzyregionalnej Grupy Deputowanych, która była pierwowzorem demokratycznej opozycji parlamentarnej. Zmarł nagle w Moskwie.

320 Najwyższy organ kierowniczy KPZR – Biuro Polityczne KC KPZR – zbierał się coraz rzadziej: w 1985 r. – 38 posiedzeń, w 1986 r. – 40, w 1987 r. – 38, w 1988 r. – 33, w 1989 r. – 22, w 1990 r. – tylko 9. Zob. W. Marciniak, Rozgrabione imperium, s. 129.

321 Зaкoн СССР oт 14.3.1990 N 1360-1. Oб учреждении пoстa Президентa СССР и внесений изменений и дoпoлнений в кoнститусию (oснoвнoй зaкoн) СССР. Ведoмoсти СНД и ВС СССР 1990, № 12, s. 189; Свoд зaкoнoв СССР 1990, т. I, s. 130–131.

322 A. Bartnicki, Michaił Gorbaczow – prezydent upadającego państwa, Miscellanea Historico-Iuridica 2009, t. VII, s. 199; podobnie Rosja XX wiek, s. 138.

323 Ronald Wilson Reagan (1911–2004) – polityk amerykański, z zawodu aktor (ponad 50 ról filmowych), gubernator Kalifornii, 1981–1989 prezydent USA. Gdy obejmował urząd, ZSRR miał przewagę we wszystkich dziedzinach militarnych. Reagan konsekwentnie i szybko odrabiał dystans do ZSRR, zwiększając wydatki na obronę o 40% i rozpoczął liczne technologicznie nowe programy zbrojeniowe, m.in. tzw. gwiezdne wojny, prace nad bombą neutronową, nowymi niewidzialnymi dla radarów samolotami i inne; projekty były kosztowne, ale wyścigu zbrojeń nie mogła wytrzymać gospodarka ZSRR. W Afganistanie administracja Reagana sprzedawała mudżahedinom ręczne rakiety przeciwlotnicze (typu Stinger i in.), co zniwelowało przewagę lotnictwa radzieckiego. Reagan wspierał ruchy na rzecz praw człowieka, dysydentów, w tym „Solidarność”, miał bardzo dobre kontakty z papieżem Janem Pawłem II. Ważnym elementem była propaganda: słynne stały się jego określenia Związku Radzieckiego jako „imperium zła” i marksizmu-leninizmu mającego swoje miejsce „na śmietniku historii”. Taktyka wobec ZSRR przyniosła sukcesy – gospodarka radziecka była w stanie opłakanym, próby porozumienia z Reaganem nie powiodły się, a ZSRR ponosił porażki na wszystkich frontach. Ostatni rok prezydentury Reagana był jednocześnie rokiem upadku radzieckiego „imperium zła”.

324 Niezwłocznie Konstytucję z 1938 r. zawieszono do czasu uzgodnienia ze zmienionymi realiami. Zob. A. Stelmach, Zmiana, s. 43.

325 Wszystkie dane za: A. Stelmach, Zmiana, s. 47; zob. A. Bartnicki, Michaił Gorbaczow, s. 203–207; tenże, Demokratycznie legitymizowany autorytaryzm w Rosji 1991–2004, Białystok 2007, s. 110; tenże, Borys Jelcyn, s. 117 i n.

326 Utworzono Komitet Stanu Wyjątkowego, którego inicjatorami byli i weszli do niego m.in. G. Janajew – wiceprezydent ZSRR, W. Pawłow – premier, D. Jazow – minister obrony, B. Pugo – minister spraw wewnętrznych, W. Kriuczkow – przewodniczący KGB, przedstawiciele głównych resortów gospodarczych. Interesujący opis i analizę wydarzeń zob. R. Pichaja, Historia władzy w Związku Radzieckim (1945–1991), tłum. M. Głuszakowski, P. Zemszał, Warszawa 2011, s. 642 i in.; zob. też M. Gorbaczow, Sam ze wspomnieniami tłum. O. Morańska, Warszawa 2014, s. 358 i n.; A. Graczow, Gorbaczow, tłum. M. Jagiełło, Warszawa 2003, s. 368–383; A. Korżakow, Borys Jelcyn od świtu do zmierzchu, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa 1998, s. 83 i n.; A. Bartnicki, Demokratycznie legitymizowany, s. 112; tenże, Borys Jelcyn, s. 117 i n.

327 Litwa – 9.2.1991 r., Gruzja – 9.4.1991 r., a po sierpniowym puczu: Estonia – 20.8.1991 r., Łotwa – 21.8.1991 r., Ukraina – 24.8.1991 r, Białoruś – 25.8.1991 r., Mołdowa – 27.8.1991 r., Uzbekistan – 31.8.1991 r., Kirgistan – 31.8.1991 r., Tadżykistan – 9.9.1991 r., Armenia – 23.9.1991 r., Azerbejdżan – 18.10.1991 r., Turkmenistan – 27.10.1991 r., Kazachstan – 16.12.1991 r. Zob. A. Stelmach, Zmiana, s. 50; zob. też A. Bartnicki, Michaił Gorbaczow, s. 206–207.

328 Na czas przejściowy konfederacja miała zachować dotychczasową nazwę, ale docelowo miała nosić nazwę Związku Suwerennych Państw. Zob. M. Gorbaczow, Sam ze wspomnieniami, s. 362 i n.

329 Cyt. za: W. Marciniak, Rozgrabione imperium, s. 185; A. Bartnicki, Michaił Gorbaczow, s. 207; zob. też M. Gorbaczow, Sam ze wspomnieniami, s. 367.

330 W Rosji z tą datą utraciły moc wszystkie akty prawne ZSRR. Zob. np. Ведoмoсти СНД и ВС СССР 1990, № 12, s. 189; Свoд зaкoнoв СССР 1990, т. I, s. 130.

331 A. Graczow, Gorbaczow, s. 12; zob. też M. Gorbaczow, Sam ze wspomnieniami, s. 373.

332 M. Malia, Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium rosyjskiego 1917–1991, tłum. M. Hułas, E. Wyzner, Warszawa 1998, s. 444.