Książkę tę dedykuję bezimiennym umysłom twórczym, które tak bardzo wyprzedziły swoje czasy, że nikt ich nie zauważył!
Składam wyrazy uznania dla ich śmiałego ducha.

Dane oryginału

Elkhonon Goldberg

Creativity. Human Brain in the Age of Innovation

Copyright © 2018 by Elkhonon Goldberg

Recenzent

dr hab. Michał Harciarek, prof. UG

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Redaktor

Marta Stęplewska

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Katarzyna Rek / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by
Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-20199-9

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

Podziękowania

1. Epoka nowości

Przerywana równowaga w historii

Wiele rodzajów rewolucji

Kultura a style poznawcze

Jak dokonuje się fuzja rzeczywistości

Ludzki mózg w nowej epoce

2. Neuromitologia kreatywności

Od neurosierot do neuromód

„Złe i bezużyteczne”

Dekonstrukcja innowacyjności i kreatywności

Kreatywności wielorakie

3. Konserwatywny mózg

Skąd wiemy to, co wiemy

Mapowanie świata w mózgu

Agnozje i lewa półkula

Kwestia projektu mózgu

Agnozje a prawa półkula

„Ty to nie ty!”

Jak język znalazł swoje siedlisko

Słowa i wzorce

Jeszcze na temat projektu mózgu

Co było pierwsze?

Gradienty izomorficzne

Otępienie ma swoje plusy?

4. Syrena i Lego® Master (oraz jaskiniowy człowiek-lew)

Jak rodzi się nowa idea?

Wyczarowywanie przyszłości

Manipulowanie mózgiem (ale nie takie, jak myślicie)

Generatywność języka i płaty czołowe

Składanie nowego ze starego

Mechanizm metafor – poziom makro

Sieci „kanoniczne”

Sieć centralnego systemu zarządzającego (CEN)

Sieć stanu podstawowego (DMN)

Sieć istotności (SN)

Zagadka pamięci roboczej

Jak wszystko się zaczęło

Pamięć robocza i pamięć długotrwała

Pamięć długotrwała a płaty czołowe

Fantomy w mózgu – poziom mikro

Dynamiczna łączność sieciowa

Wprowadzenie „FROP-ów”

Ponowne otwarcie puszki Pandory ze świadomością

Za kulisami narodzin syreny

5. Najistotniejsza jest istotność!

Obwód istotności

Istotny stan podstawowy

Istotność, dopamina i pobudzenie czołowe – bądź jego brak

Sygnalizowanie istotności

Więcej na temat dopaminy

Istotność rozwodniona

Niezdolność zapominania: przekleństwo nieusuwalnych wspomnień

Wspomnienia i istotność

Istotność przechwycona

6 . Innowacyjny mózg

Wyzwanie nowości

Źle rozumiane półkule

Nowość i rutyna

Urodzony do nowości

Przeznaczeni do nowości

Przesadna pogoń za nowością

7. Skierowane błądzenie i niewysłowiona iskra twórcza

Żadne małpie sztuczki

Skrajne płaty czołowe

Bistabilność

Hiperfrontalność i hipofrontalność

Hipofrontalność: głęboki trans w Indonezji

Hiperfrontalność: topienie się we Włoszech

Grzbietowo-boczna bistabilność: natchnienie i ciężka praca

Mistrz Lego® podczas pracy: kreatywna ciężka praca

Mistrz Lego® podczas odpoczynku: twórcza inspiracja? Jeszcze nie

Mały świat mózgu

Skierowane błądzenie myślami: iskra twórcza

Iteracja i selekcja

8. Czy pawian jest kreatywny?

Nowość w ewolucji

Kreatywność w świecie zwierzęcym

Lateralizacja u różnych gatunków

Rozwój człowieka a kreatywność zwierząt

Najbliższy rozwój

Nieplanowane dziedzictwo Wygotskiego

9 . Kreatywny umysł

Garść pomysłów wartych uwagi

Uległość czy bunt?

Dobre i złe strony konformizmu

Konformizm a mózg

Plusy i minusy teorii umysłu

Kreatywność a inteligencja

Garść testów wartych uwagi

Czy to bardzo źle być szalonym?

Kreatywność a choroba psychiczna

Stany hiper i hipo w kreatywności i szaleństwie

Jak stworzyć umysł

10. Kreatywny mózg

Garść mózgów wartych uwagi

Geniusz

Rewolucjonista

Impostor

O łączności w kreatywności

Życie w małym świecie

Zalety posiadania osłonki

Zalety nieposiadania osłonki

Czy geny kreatywności istnieją naprawdę?

11. Epilog – Co dalej?

Podsumowanie i spojrzenie w przyszłość

Konsumowanie innowacji

Udział konsumenta

Starzenie się mózgu i koniec autopilota

Jane Blane w multiświecie

Tworzenie innowacji

Umysły w kontekście

Twórcze duchy na Wyspie Bogów i w innych miejscach

Rozproszona moc mózgu

Cyfrowy mózg

Przypisy

Opinie o książce Kreatywność

O autorze

Wstęp

Dlaczego starzejący się neuropsycholog pisze książkę o twórczości, dziedzinie młodych i zuchwałych? Całe życie próbowałem zrozumieć, jak mózg radzi sobie z nowością i podejmowaniem złożonych decyzji, co, nie do końca z mojej inicjatywy, przekształciło się w zainteresowanie kreatywnością. Przez lata bowiem, ilekroć rozmowa schodziła na temat nowości poznawczej, pytany byłem o kreatywność – nierzadko przez kolegów po fachu i niemal zawsze przez wykształconych laików. Nie miałem wiele do powiedzenia ponad to, że sceptycznie podchodzę do poglądów głoszących, iż kreatywność można traktować jako cechę monolityczną lub powiązać ją z wąskim zestawem struktur neuronalnych bądź też rozumieć w ściśle biologicznych kategoriach. Niekiedy wyrażałem też swój ogólny brak zachwytu wobec laboratoryjnych testów „twórczego myślenia”. Zdarzyło mi się wypełniać je kilka razy i przekonałem się, że są – przynajmniej z perspektywy badanego – sztuczne i mają niewiele wspólnego ze znaczącą twórczością w prawdziwym życiu. Poza tym uważałem, że niekończące się rozważania na temat związku pomiędzy kreatywnością a inteligencją będą prowadzić donikąd tak długo, jak oba konstrukty pozbawione będą sensownej definicji. Dostrzegałem jednak naturalność, z jaką rozmowy o nowości płynnie schodziły na temat bycia kreatywnym. Z mojej, wówczas bardzo skąpej, orientacji w dziedzinie „badań nad kreatywnością” wynikało również, że struktury mózgu łączone z radzeniem sobie z nowością poznawczą, które wszechstronnie studiowałem i opisywałem – kora przedczołowa i prawa półkula – są zarówno w literaturze naukowej, jak i w doniesieniach medialnych wiązane z tym procesem. Oczywiste było również, że zdolność do innowacji stanowi jedynie jeden z elementów kreatywności, kolejne to natomiast kontekst kulturowy, istotność i znaczenie społeczne. Domagało się to połączenia dwóch perspektyw: neurobiologicznej i humanistycznej/społecznej – tego rodzaju konwergencja od zawsze przemawiała do mnie zarówno pod względem intelektualnym, jak i temperamentalnym. Wprowadzało to do dyskursu także relację pomiędzy dwiema stronami procesu: generowaniem innowacji przez jednostki lub zespoły twórcze oraz jej odbiorem i akceptacją (bądź odrzuceniem) przez konsumenta czy opinię publiczną – przypominającym to, co w kontekście sztuk wizualnych Eric Kandel nazwał „udziałem widza”.

W badaniach nad kreatywnością zdawały się dominować dwa skrajne podejścia – jeden biegun stanowiła perspektywa kulturowa/humanistyczna, tak sugestywnie wyłożona w książkach Mihálya Csíkszentmihályiego, drugi zaś badania neurobiologiczne, w których wyniki testów myślenia dywergencyjnego łączono z różnymi technikami neuroobrazowymi, biochemicznymi i genetycznymi – jednak te dwie narracje często rozwijały się niezależnie, bez oglądania się na siebie. Choć oczywiste było, że aby zrozumieć procesy innowacyjności i kreatywności, obie perspektywy – neurobiologiczną i kulturową – należy zintegrować w spójną narrację, wydawało się to przytłaczająco trudne. Było to wyzwanie, któremu warto było stawić czoła albo przynajmniej podjąć taką próbę.

Czułem też niemal estetyczną potrzebę dopełnienia pewnej symetrii. Kreatywność i mądrość często uważa się za dwa filary, na których wspiera się istota sensownego życia produktywnego umysłu. W jednej ze swoich wcześniejszych książek, Jak umysł rośnie w siłę, gdy mózg się starzeje, zgłębiłem drugi z nich z perspektywy neurobiologicznej, jednak przedsięwzięcie to wydawało się niekompletne bez zbadania pierwszego filaru. Pomysł napisania książki o nowości poznawczej chodził mi po głowie od jakiegoś czasu i w miarę ewoluowania koncepcji coraz silniej zaznaczał się temat kreatywności. Tekst, który czytelnik ma przed sobą, jest produktem tej ewolucji, w której zagadnienia nowości i kreatywności ściśle się ze sobą splotły. Pracując nad nim, starałem się rzetelnie zapoznać z literaturą na temat „badań nad kreatywnością”, ale zarazem świadomie zachowałem wobec niej pewien dystans i opierałem się głównie na swoim własnym rozumieniu tego, jak działa i jak nie działa mózg, w nadziei, że z takiego balansowania mogą zrodzić się oryginalne spostrzeżenia.

Tak jak moje poprzednie książki i ta ma w sobie coś z konia trojańskiego (jednego z moich ulubionych zwierząt zaraz po moich psach), umożliwia bowiem przemycenie szerszego zakresu zagadnień związanych z mózgiem i umysłem, które wykraczają poza ścisłe skupienie się na nowości/kreatywności. Pisząc tę pracę starałem się, aby była interesująca zarówno dla moich kolegów naukowców i klinicystów, jak i dla czytelników z innym wykształceniem. Siłą rzeczy narracja bardziej ogólna przeplata się więc w niej z narracją bardziej techniczną i mam nadzieję, że udało się mi zachować równowagę między jedną a drugą.

Piszę ten wstęp po napisaniu wszystkich rozdziałów. Końcówka pracy nad książką jest dla mnie zazwyczaj doświadczeniem emocjonalnie ambiwalentnym. Poczuciu spełnienia towarzyszy jednocześnie poczucie straty – to kres bardzo osobistej podróży. Przynajmniej tak było przy poprzednich książkach. Ta jednak okazuje się inna, ponieważ czuję w niej zapowiedź kierunków mojej przyszłej pracy. Może właśnie dlatego, że próba zrozumienia kreatywności i innowacyjności przez konwergencję perspektywy kulturowej i biologicznej jest stosunkowo nowym przedsięwzięciem, niosącym ze sobą nowe możliwości, nowe idee i prowokacyjne hipotezy, które mogą dać początek oryginalnym i innowacyjnym badaniom w nieznanych kierunkach. Kilka takich idei i nowych kierunków nakreśliłem w książce, którą czytelnik trzyma w ręce. Mam nadzieję, że pozwolą one rzucić światło na naturę ludzkiej (i nie tylko ludzkiej) kreatywności i lepiej zrozumieć sposób reprezentowania wiedzy w mózgu, ewolucyjne korzenie języka, modną, lecz niedostatecznie poznaną pamięć roboczą, różnice i podobieństwa dwóch półkul mózgowych u ludzi i innych gatunków, a także naturę ludzkiej inteligencji. Być może pozwolą one również zniuansować czy nawet zmienić nasze pojmowanie pewnych zaburzeń neurologicznych, uzasadnić potrzebę badań nad kreatywnością – i w ogóle badań z dziedziny neurobiologii poznawczej – w zróżnicowanych kontekstach kulturowych i nie tylko w społeczeństwach zachodnich, a nawet wprowadzić kilka pomysłów, które mogą przydać się w projektowaniu sztucznej inteligencji. Choć niektóre z tych idei i hipotez mogą okazać się błędne lub nietrafione (ryzyko, z którym musi się liczyć każdy, kto aspiruje do bycia kreatywnym), inne nie muszą. Mam nadzieję, że czytelnicy spoza branży uznają te idee za intrygujące, naukowcy zaś za warte podjęcia w swojej przyszłej pracy. Do tych drugich bez wątpienia sam należę.

Elkhonon Goldberg

Nowy Jork, 2017