Wydawca

Małgorzata Maruszkin

Redaktor prowadzący

Beata Kołodziejska

Konsultacja indologiczna

Wiesław Kowalewicz

Redakcja

Joanna Popiołek

Redakcja techniczna

Lidia Lamparska

Korekta

Jadwiga Przeczek Ewa Grabowska

Copyright © by Jarosław Kret, 2009 Copyright © by Świat Książki Sp. z o.o., Warszawa 2009

Świat Książki Warszawa 2009

Świat Książki Sp. z o.o. ul. Rosoła 10, 02-786 Warszawa

Skład i łamanie Akces, Warszawa

ISBN 978-83-247-1953-2 Nr 45019

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

Cytat

Najpierw sąsiad, a potem dom, 

najpierw towarzysz podróży, a potem droga.

przysłowie arabskie

Pamiętaj, że szczęściem nie jest cel, lecz droga,

którą do niego zmierzasz. 

sentencja irlandzka

Nagle Tannishtha ostro hamuje. Przed nami, bezceremonialnie przecinając rondo, przechodzi spokojnie po jezdni samotny słoń. Na grzbiecie ma wielkie siodło.

OD AUTORA

W związku z tym, że w Indiach stosuje się alfabet zapisywany innymi znakami niż znane nam z języka polskiego i wiele nazw przeniesiono do naszego języka poprzez język angielski - ich zapis zazwyczaj jest angielskim zapisem fonetycznym. W książce nie stosuję się do tego zapisu. Staram się pisać indyjskie nazwy własne zgodnie z przyjętą przez naszych rodzimych orientalistów normą (tak zwaną polską transkrypcją popularną). Będzie to więc zapis fonetyczny, przeniesiony bezpośrednio z języków i alfabetów Indii na język polski. Tak też piszę Mumbaj, a nie Mumbai, czy też „pudża", a nie „pooja". Wyjątkiem w tym względzie pozostaną niektóre imiona i nazwiska, jak np. Shubha Mudgal, Amitabh Bachchan czy Tannishtha Chatterjee. Osoby te znane są w świecie pod swoimi nazwiskami w ten sposób zapisywanymi, zarówno w dokumentach osobistych, jak i we współczesnych środkach masowego przekazu. Nie będę więc ich spolszczać, bo to tylko utrudniłoby ich odnalezienie - czy to w encyklopediach, katalogach, czy po prostu Internecie (język angielski jest powszechnie używany w Indiach, posługuje się nim biegle większość wykształconych Indusów).

I jeszcze jedna ważna uwaga: Indie zamieszkują Indusi, często w Polsce zwani Hindusami, ale już hindusi (często nazywani hinduistami) to wyznawcy religii - hinduizmu. Nie zapominajmy, że w Indiach są też inne niż hinduizm religie. Żyje tam na przykład ponad sto milionów muzułmanów - to nie hindusi, choć możemy nazywać ich Hindusami, lepiej jednak byłoby nazywać ich Indusami muzułmanami lub - jeśli chcemy określić ich religię i pochodzenie - indyjskimi muzułmanami. A ich (indyjskich muzułmanów) muzyka, stroje czy też święta i obrzędy na pewno nie są „hinduskie".

W związku z tym trzymam się zasady, że:

hindus = hinduski,

Indus, Hindus, Indie = indyjski,

Indie zamieszkują Indusi (lub Hindusi), a i wszyscy ludzie mieszkający obecnie w świecie będący pochodzenia indyjskiego są Indusami (lub Hindusami), wszystko, co pochodzi z Indii, nazywamy indyjskim, a wszystko, co jest związane z religią - hinduizmem, jest hinduskie.

Tak więc Indusi (ewentualnie Hindusi) w Indiach czy też w Wielkiej Brytanii, a nawet w Polsce lubią kino indyjskie, cenią sobie samochody indyjskie (np. nowego tata nano), delektują się kuchnią indyjską, często jadają w restauracjach indyjskich, na deser przesładzają się słodyczami indyjskimi, ale - jeśli są hindusami - czczą święta i obrzędy hinduskie (nie hinduistyczne).

Jarosław Kret

PROLOG, CZYLI PORANNA MODLITWA

Pewnej wiosennej niedzieli, gdy poranne powietrze dawało jeszcze poczucie rześkości, nie trzeba było włączać ani klimatyzacji, ani wentylatorów, a okna w całym domu pootwierane były na oścież, przez uchylone drzwi prowadzące do mojego pokoju wpadł promień słońca, który przyniósł ze sobą błękitny dym i intensywny zapach sandałowego kadzidełka. Rozmarzony, nie do końca obudzony, zerknąłem przez szparę w drzwiach na to, co działo się w wielkim salonie. Tu moja zaprzyjaźniona rodzina zazwyczaj przyjmowała gości. Typowy living room, z dwiema obszernymi sofami, stolikami, fotelami, pufami do siedzenia, dywanikami, lampami i lampkami, szafcami i regałami pełnymi książek. Nie było tam telewizora i - o dziwo - mimo że to dom rodziny bramińskiej - nie było żadnego ołtarzyka, a wizerunki hinduskich bóstw i świętych stanowiły raczej artystyczne dopełnienie wnętrza. Tym bardziej zaskoczyło mnie to, co właśnie zobaczyłem. Wszędzie unosił się dym z kadzidła, z jednego z kątów cicho sączyła się poranna raga w wykonaniu mistrza fletu Hariprasada Chaurasii, a po salonie snuł się pan domu ubrany w białe szarawary zwane tu curidar i w błękitną koszulę zwaną kurta. W ręku trzymał białą chustkę i coraz to znikał za rogiem, filarem czy w którymś z kątów, a ja widziałem tylko jego cień, gdy to skłaniał się nisko, to znów wyginał się do tyłu, machając białą chustą - to tu, to tam... Zaciekawiony tym niezwykłym rytuałem, a zarazem nie chcąc przeszkadzać ojcu rodziny prawdopodobnie w porannej modlitwie, siedziałem na swoim łóżku w bezruchu i cicho jak mysz pod miotłą. Starałem się rejestrować w pamięci kolejne elementy i szczegóły tego tańca z cieniem, tych pląsów pośród dymu z kadzidełka i smug światła słonecznego, wpadającego przez szczebelki okiennic. Nagle tę mistyczną atmosferę zaburzyła jedna z córek mojego gospodarza. Weszła gwałtownie do pokoju i wyrwała mnie ze skupienia i zamyślenia głośnym okrzykiem:

- Śniadanie gotowe!

- O nieszczęsna, czy nie widzisz, że zakłócasz wyjątkowe, mistyczne wręcz wydarzenie? - Gdy starałem się uciszyć ją, nieświadomą pewnie obrzędów, którym oddaje się właśnie jej ojciec, wybuchnęła gromkim śmiechem:

- Jarek, to, co on robi, to żadna modlitwa. Co ty sobie roisz w głowie? Przecież mój ojciec zwyczajnie chodzi po salonie i strzepuje kurz z mebli! Nie wszystko, co widzisz w Indiach, jest tym, co sobie wyobrażasz...

PS

W Delhi wszystko kurzy się i pokrywa pyłem w takim tempie, że gdy w sobotę i niedzielę nie pojawi się sprzątaczka, dom sprawia wrażenie zapuszczonego.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych film indyjskiej pani reżyser, Miry Nair, rozpoczął obyczajowy przełom w kinie indyjskim. Do tego czasu sceny z pocałunkami były konsekwentnie wycinane.

UCIECZKA OD POSTMODERNIZMU, CZYLI MOJE PIERWSZE DOTKNIĘCIE INDII

Nie chciałem lecieć do Indii. Jest przecież na świecie tyle innych pięknych miejsc do zobaczenia... A tam tłum, ciasnota, znów pewnie ta bieda. Czego tam szukać?

Trafiłem do Indii przez przypadek. I najchętniej nigdy bym już stamtąd nie wyjeżdżał.

- Jarek, a nie chciałbyś tak na parę dni wyskoczyć do Indii? - zapytała mnie pewnego chłodnego lutowego dnia moja przyjaciółka Ela. Na stałe mieszka w Genewie, ale często odwiedza Polskę, bo -jak uważa - „Twój dom jest tam, gdzie twoi bliscy i przyjaciele". A tych w kraju wciąż ma najwięcej. Jeden z nich właśnie przeniósł się na jakiś czas do Indii. Ela postanowiła więc sprawdzić, czy Indie też mogą być na pewien czas jej domem, a do utwierdzenia się w tym przekonaniu oczywiście wybrała najodpowiedniejszego włóczęgę w okolicy, czyli mnie.

Stojąc wtedy akurat na kolejnym życiowym rozdrożu, niespecjalnie miałem ochotę uciekać z Polski, bo właśnie trzeba było tutaj poskładać osobiste puzzle. Pogoda jednak była nad wyraz niesprzyjająca jakimkolwiek działaniom, które można by określić jako wynikające z wiosennego ożywienia, czyli po prostu zaczynaniu nowego życia. Wręcz przeciwnie - przeciągający się w nieskończoność szary, chłodny i smutny luty nastrajał depresyjnie.

- Chodź, przejedziesz się do ciepłych krajów, wyrwiesz się z tej zimy.

W końcu dałem się namówić. Szalę przeważyło to ciepło.

- A na jak długo mamy tam pojechać?

- Hmm... - nic nie mówiąc, Ela pokazała mi dłoń z rozczapierzonymi palcami.

- Co? Na pięć dni? Przecież nawet nie zdążymy się tam rozgrzać!

Ela jednak nie dawała za wygraną:

- Słuchaj, mój znajomy reżyser, Mariusz Orski, od trzech miesięcy siedzi w Indiach i przygotowuje sztukę, którą lada moment wystawi na deskach teatru Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Nowym Delhi. Musimy to zobaczyć, a ty musisz to sfilmować! -orzekła stanowczo, chcąc dać mi w ten sposób do zrozumienia, że i tak już zadecydowała za mnie.

- I co z tego, przecież ja nie jestem specem od teatru - próbowałem oponować, przekomarzając się raczej, niż szukając wymówki. Wiedziałem już, że nic mnie nie powstrzyma od tej podróży. Znalazłem przecież pretekst - krótki reportaż o polskim reżyserze w Indiach. Kiedy usłyszałem, że Orski ma wystawić S lub Gombrowicza w języku hindi, Slub osadzony w indyjskich realiach, a zarazem zagrany w surowej formie rodem z Grotowskiego - ulubionego twórcy zarówno Hindusów, jak i samego Orskiego, już nic nie mogło mnie powstrzymać. Z drugiej strony, przecież to istne szaleństwo jechać po raz pierwszy do Indii na ledwie pięć dni. Toż to prawie kontynent. Pięciu lat człowiekowi nie wystarczy, żeby zobaczyć to, co tam jest do zobaczenia, i przeżyć to, co tam jest do przeżycia.

Czy ja tam cokolwiek obejrzę poza ścianami teatru i podwórkiem szkoły teatralnej? No tak, zobaczę to, co nie jest dane zobaczyć przeciętnemu turyście. A czy coś jeszcze? Tak. Słońce. Na pewno zaświeci nam wiosenne słońce i na pewno będzie ciepło. I to mi wystarczy!

Tydzień później pokrytymi grubą warstwą po śniegowego błota ulicami jechałem na warszawskie lotnisko, wiedząc, że jadę na kilkudniowe spotkanie ze słońcem i nie podejrzewając, jak ten wyjazd zmieni moje życie. Na razie zostawiałem za sobą smutną, szarą, zimną i zabłoconą Warszawę i wcale nie byłem tym faktem zmartwiony

Pod jedną ręką miałem torbę z kamerą, pod drugą mały plecak z najpotrzebniejszymi rzeczami na pięć dni, a między jednym a drugim ramieniem, pośrodku w głowie - miałem pustkę, żadnego wyobrażenia tego, co mnie czeka. Jechałem zupełnie w ciemno. A właściwie w jasno, bo przecież zdążałem w kierunku słońca.

W samolocie dali do wyboru: albo danie europejskie, albo wegetariańskie. Wziąłem to drugie. Obok mnie dwóch Indusów zdecydowało się na mięso. Jedli widelcami i nożami. Nie byłem jeszcze tego świadom, że po raz ostatni używam sztućców do indyjskiego jedzenia.

Lotniska to moje ulubione miejsca. Uwielbiam je - ich atmosferę, otwartą przestrzeń i świadomość, że połączone są niewidzialnymi nićmi pajęczyny oplatającej naszą planetę. Na lotniskach spotyka się cały świat. To skrzyżowania dróg nowoczesnych pielgrzymów. To tutaj spotkasz japońskich mnichów buddyjskich lecących ze Skandynawii do Tokio, mijających się właśnie z bosymi fellachami z Egiptu, zdążającymi dość okrężną, ale za to najtańszą z najszybszych drogą do Mekki. Tu spotkasz lecącą z Paryża dokądś tam, obładowaną torbami z zakupami piękną czarnoskórą kochankę ministra wojny jednego z małych, dynamicznie rozwijających się krajów afrykańskich i wpatrzonego w nią szwajcarskiego ekonomistę, który z wrażenia wypuścił z rąk swojego laptopa ze świeżo przygotowaną w power poincie prezentacją na temat wcale nie ogólnych tendencji w rozwoju wschodzących rynków wschodnich. Tu spotkasz wielkiego Krzysztofa Pendereckiego skromnie czekającego na samolot do Warszawy, jak i rozbrykanego szczeniaka popisującego się kolorową fajką i maską do nurkowania i drącego się wniebogłosy, tak by każdy mógł zobaczyć, że to on leci z rodzicami na wakacje do Szarm el-Szejk. I choć każde lotnisko jest inne i każde ma być wizytówką swojego kraju, tak naprawdę wszystkie są wizytówkami kosmopolitycznego świata. Jest na lotniskach też jedno miejsce, którego nie lubię. To miejsce przekraczania granicy po przylocie. Miejsce, gdzie jest okienko, w którym sprawdza się lub wydaje wizy, a zarazem, kawałek dalej, miejsce, gdzie celnicy lubią pokazywać swoją wyższość nad podróżnymi. Ta część portów lotniczych skupia w sobie całą złą energię. Może też i dlatego lubię lotniska, bo wiem, gdzie zła energia się na nich znajduje, i jestem z góry przygotowany na stawianie jej czoła.

Tak też jest i tym razem. Kiedy ląduję w Nowym Delhi, czekam na moment, gdy zabije mi mocniej serce, kiedy poczuję tremę przed spotkaniem z niewiadomym, obcość. I ten moment nie następuje. Panująca tu dziwnie swojska atmosfera zawładnęła mną, tak że nie czuję się obco. Dziwne to uczucie. Wylądowałem tu jak w miejscu dobrze mi znanym. Czuję się niezwykle pewnie. Czyżbym w poprzednim wcieleniu był Indusem? Mam wrażenie, jakbym już tu kiedyś był. Objechałem w swoim życiu pewnie z pół świata. Wiedziałem, czego mogłem się tu spodziewać. Nie zwracałem uwagi na to, co natychmiast rzuca się w oczy wszystkim innym. Nie wzruszała mnie już w świecie nędza i ubóstwo. Nie zaskakiwały mnie kontrasty: superluksusowe limuzyny mijające żebraków śpiących na ulicy. Bogate hotele ze szkła i stali wsparte o rozsypujące się slumsy. Żebrzący trędowaci - na widok białego turysty obnażający ropiejące rany i kikuty. To pierwsze obrazki, jakie przede wszystkim wielu przyjeżdżających do Trzeciego Świata zauważa. I co gorsza, najlepiej zapamiętuje. Na szczęście to wszystko było już jakby obok mnie. Mieszkałem kiedyś dość długo na Bliskim Wschodzie. Widziałem prawdziwą biedę w Afryce - tysiące ludzi szukających czegokolwiek do zjedzenia na wielkich śmietniskach. Filmowałem dzielnice nędzy w Ameryce Południowej i wioski trędowatych na Madagaskarze. Podawałem im ręce, zaprzyjaźniłem się z nimi. Na moich rękach konała trędowata dziewczyna. Świat nauczył mnie jednego - wszystko wszędzie płynie własnym rytmem. Obok bogatych są biedni, obok pięknych brzydcy, obok chorych zdrowi, obok szarych kolorowi. Tak jest, tak było i tak będzie. To już wiedziałem. Nie miałem jednak pojęcia, że wiedzą to Indie.

Nie było żadnego ołtarzyka, a wizerunki hinduskich bóstw i świętych stanowiły raczej artystyczne dopełnienie wnętrza... No, może nie te kupione na chodniku.

Po wyjściu z lotniska bierzemy taksówkę pre-paid, jakby to była już dla nas jakaś rutyna, i ruszamy bez strachu w czarną czeluść delhij skiej nocy. I tak już ma być zawsze. Bez stresu, bez strachu, pewnie, zupełnie jak u siebie.

Taksówka, stary Ambassador rodzimej indyjskiej produkcji, pamięta chyba jeszcze czasy Gandhiego. Mahatmy Gandhiego. Noc. Ledwo wyjechaliśmy poza oświetlony teren lotniska, widać już tylko niewyraźne kontury jakichś budek, gdzieniegdzie mrok rozświetlają niemrawo lampki naftowe. Tego się właśnie spodziewałem. O, krowa na ulicy. Spi. To jednak nie bajka z tymi krowami. Mieszkają nawet i tutaj, w mieście, w stolicy...

Po pewnym czasie ulice stają się szersze i jaśniejsze. Mijamy wielkie ronda. Wzdłuż jezdni szpalery drzew. Wysokie monsunowe krawężniki pomalowane w czarno-białe paski.

Hmm. Nie jest tu tak strasznie.

Za każdym razem, gdy jadę do Delhi czy Mumbaju, mam to samo uczucie, jakbym wracał do rodzinnego miejsca. W swojskie klimaty.

Jedziemy do domu znajomych dziennikarzy. Europejczycy. Mieszkają w centrum Delhi, w byłej rezydencji jakiegoś maharadży. Cała dzielnica to ogrodzone, zatopione w ciemnych ogrodach, strzeżone rezydencje, pamiętające brytyjskie czasy kolonialne.

Taksówkarz, mimo że na lotnisku opłaca się kurs z góry, naciągnął nas w końcu na dość słony napiwek.

Brama, strażnik, wielki dom z jeszcze większym ogrodem.

- Pana nie ma, wyjechał poza Delhi. Jest pani.

Przywitania. Uściski. Jeszcze na razie sztywna, oficjalna wymiana zdań:

- Mamy prezenty: chleb razowy, kiełbasę, chrzan, biały ser.

- Oj, jak nam tu tego brakuje....

Dziwne, nigdy jeszcze nie tęskniłem za polskim jedzeniem. Może mi po prostu nie smakuje?

Przed snem gospodyni przynosi nam wodę w plastikowych butelkach.

- Tylko nią możecie myć zęby. Tu jest ameba, nawet w wodzie z kranu.

Oczywiście nie posłuchałem (do dzisiaj myję w Indiach zęby w wodzie z kranu i nigdy nie miałem ameby).

W ciągu następnych dni zauważam, że nasi gospodarze niespecjalnie kochają Indie. Jakby byli tu na wygnaniu. Nie znoszą upałów, tłoku, brudu. Wciąż słyszę narzekania typu: „To najbardziej zatrute smogiem miasto w świecie", „Czy wiecie, że ja tu jeszcze nigdy nie widziałam czystej kuchni", „Gdybyście zobaczyli ich szpitale, od razu odechciewa się chorować".

Od początku źle nastawili się do tego kraju i chyba niestety to nastawienie odpłaca się im nie najlepiej. Niedługo po przyjeździe przeszli ostrą chorobę spowodowaną amebą, a przecież są przesadnie ostrożni (ta woda do mycia zębów). Oczywiście z pogardą mówią o pozostałościach systemu kastowego:

- Dziwił się mój kierowca, że sama chciałam z nim jechać, i to siedząc z przodu.

A z drugiej strony stawiają na baczność służących w białych rękawiczkach i nawet się do nich nie uśmiechną.

Nie, oni na pewno nie kochają tego kraju. No, ale w końcu nie każdy jest Markiem Tullym¹.