Tytuł oryginału: ‘A Road Unforeseen: Women Fight the Islamic State’ 

Copyright © 2016 by Meredith Tax

Photographs © 2015 by Joey L.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Magnus, 2017

Copyright © for the Polish translation by Anita Pieńkowska, 2017

Wstęp do polskiego wydania: Mateusz Chudziak

Redakcja merytoryczna: Mateusz Chudziak

Redakcja i korekta: Małgorzata Denys

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Nassius

Fotografia na I stronie okładki: © Joey L.

Fotografie wykorzystane w książce: © Joey L.

Skład i łamanie: Piotr Molski

Druk i oprawa: Drukarnia im. Adama Półtawskiego

www.dap.pl

Wydanie I

Warszawa 2017

Wydawnictwo Magnus

Seria wydawnicza: Ciepło/Zimno

cieplo-zimno.pl

ISBN: 978-83-946010-2-7

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Dziś, w tej najcięższej potrzebie,
przystoi nam droga najtrudniejsza,
nieprzewidziana.
W niej nasza nadzieja... jeżeli jeszcze
wolno mieć nadzieję. 

J.R.R. Tolkien,
Władca Pierścieni (Drużyna Pierścienia),
tłum. Maria Skibniewska

Myrze Malkin, niezłomnej przyjaciółce,
podporze od ponad pięćdziesięciu lat

Słowniczek pojęć 

Wstęp do polskiego wydania

Meandry politycznego ruchu kurdyjskiego

Od kilku lat w krajach Zachodu zaobserwować możemy stopniowy wzrost zainteresowania tematyką kurdyjską. Szczególne zainteresowanie budzi walka polityczna Kurdów skupionych wokół założonej w 1978 r. przez tureckiego Kurda Abdullaha Öcalana Partii Pracujących Kurdystanu (Partiya Karkerên Kurdistanê – PKK). W ostatnim czasie uwaga zachodnich obserwatorów skupia się szczególnie na syryjskiej emanacji PKK – Partii Unii Demokratycznej (Partiya Yekîtiya Demokrat – PYD). Właśnie PYD oraz podporządkowane jej Ludowe Jednostki Samoobrony (YPG) i ich żeński odpowiednik YPJ zyskały światowy rozgłos jesienią 2014 r. podczas oblężenia Kobani – mało komu znanej mieściny na granicy syryjsko-tureckiej. Obrona przed zmasowanym atakiem Państwa Islamskiego spotkała się z szerokim poparciem mas Kurdów w Turcji (gdzie żyje ich około 15 mln), a także w krajach Zachodu. Szczególną uwagę przykuł fakt, iż po stronie kurdyjskiej w walkach uczestniczyły oddziały złożone z kobiet. Ich obraz w połączeniu z demonicznym wizerunkiem bojowników Państwa Islamskiego jawił się jako tym bardziej intrygujący. Oto okazuje się, że na Bliskim Wschodzie, od wielu lat pogrążonym w krwawych konfliktach, wyrosła siła napędzana ideologią inspirowaną zachodnim lewicowym radykalizmem. Fenomen ten szczególne zainteresowanie wzbudził w kręgach lewicowych i feministycznych, których reprezentantką jest Meredith Tax – autorka niniejszej książki, amerykańska działaczka feministyczna. Wobec konfrontacji lewicowych oddziałów kurdyjskich z budzącymi w zachodnich mediach grozę bojownikami dżihadu sympatie zachodniego świata są oczywiste. Bliskowschodnia rzeczywistość ma jednak znacznie więcej „pięter”, to zaś czyni ją niebywale skomplikowaną.

Jednym z najpoważniejszych problemów, na jakie napotykamy, mówiąc i pisząc o Kurdach na Zachodzie, jest samo ich zdefiniowanie. Kurdowie – lud posługujący się językiem z grupy zachodnioirańskiej, blisko spokrewnionym z perskim – zamieszkują w zwartych skupiskach Syrię, Turcję, Irak oraz Iran. Mniejsze wspólnoty żyją w Armenii i Gruzji. Ponadto posługują się kilkoma niezrozumiałymi dla siebie wzajemnie dialektami (kurmandżi w Turcji i Syrii, zaza w Turcji, sorani i gorani w Iraku, palewani w Iranie i wschodnim Iraku i inne). Większość z nich wyznaje islam sunnicki szkoły sza’fickiej, część Kurdów irańskich szyizm, mniejsze grupy to wyznawcy alewizmu, jezydyzmu, chrześcijaństwa. Zasadniczo Kurdowie mają świadomość swej odrębności od Arabów, Persów i Turków, jednakże ich autoidentyfikacja determinowana jest często na podstawie tożsamości plemiennej, idącej również w parze z przynależnością do określonego mistycznego bractwa sufickiego (fakt o największej politycznej doniosłości w Iraku). Wewnętrzne zróżnicowanie „na starcie” znacznie utrudnia nam zatem postrzeganie Kurdów jako pewnej całości. Rzecz staje się coraz bardziej kłopotliwa, gdy przyjrzymy się politycznemu ruchowi kurdyjskiemu jako takiemu.

Jak już wspomniałem, współczesny Bliski Wschód stanowi obszar krwawych konfliktów oraz znajduje się w momencie dynamicznego i trudnego do przewidzenia procesu formowania się nowego porządku. Ten dotychczas funkcjonujący stworzony został po I wojnie światowej i uległ umocnieniu w czasie trwania zimnej wojny. W całej tej zawierusze Kurdowie realizują dwa polityczne projekty, których celem w jednym przypadku jest utworzenie własnej państwowości, w drugim natomiast ustanowienie porządku postpaństwowego inspirowanego zachodnią myślą anarchistyczną. Pierwszy z nich to Regionalny Rząd Kurdystanu, a więc kurdyjska autonomia w północnym Iraku, która dynamicznie rozwinęła się po amerykańskiej interwencji z 2003 r. i obaleniu Saddama Husajna. Drugi zaś to Demokratyczny Federalny System Północnej Syrii, potocznie zwany z kurdyjska Rożawą, a więc „Kurdystanem Zachodnim”.

W przypadku pierwszego z tych kurdyjskich bytów politycznych mamy do czynienia z autonomią, która najbliższa jest tradycyjnemu rozumieniu państwa narodowego. Jej wewnętrzna specyfika kształtuje się poprzez trwającą od kilkudziesięciu lat rywalizację pomiędzy Demokratyczną Partią Kurdystanu (KDP) kierowaną przez obecnego prezydenta Masuda Barzaniego oraz Patriotyczną Unią Kurdystanu (PUK), na czele której stoi były prezydent Iraku Dżalal Talabani. Pierwsza z tych partii definiuje się jako konserwatywno-narodowa, druga zaś jest socjaldemokracją należącą do Międzynarodówki Socjalistycznej. Oba ugrupowania jednakże de facto stanowią ubrane w nowoczesne polityczne szaty emanacje plemion Barzani i Talabani, które z kolei należą do dwóch różnych bractw sufickich (odpowiednio Nakszbandijja i Kadirijja). Jak zatem widać, polityka kurdyjska w północnym Iraku zawiera w sobie silny komponent układów o z gruntu tradycyjnym, przednowoczesnym charakterze.

Drugi z ruchów kurdyjskich, o jakich tutaj mowa, a więc Rożawa, wyłonił się w północnej Syrii w trakcie trwającej od 2011 r. wojny domowej. Ten byt polityczny inspirowany jest myślą Abdullaha Öcalana – wieloletniego lidera PKK, od 1999 r. odbywającego wyrok dożywocia w więzieniu na tureckiej wyspie İmralı. Niegdyś radykalny student Uniwersytetu Ankarskiego, potem twórca marksistowsko-leninowskiej PKK, walczącej pod hasłami antykolonialnego komunizmu narodowego, Öcalan osadzony w więzieniu zwrócił się ku myśli radykalnego amerykańskiego teoretyka anarchizmu Murraya Bookchina. Przywódca PKK stworzył na jej podstawie koncepcję „demokratycznego konfederalizmu”, w ramach której postuluje się radykalne ograniczenie władzy państwa (jeśli nie jego całkowite zniesienie), przekazanie władzy w ręce lokalnych rad, zniesienie wszelkich form dominacji człowieka nad człowiekiem oraz szereg rozwiązań o charakterze proekologicznym i antykapitalistycznym. Kurdyjska autonomia w Syrii, rządzona przez powiązaną ideowo z PKK Partię Unii Demokratycznej, stanowi zatem polityczne laboratorium dla realizacji radykalnego projektu.

Dodatkowo biorąc pod uwagę, że w Turcji – państwie, gdzie żyje najwięcej Kurdów, obok prowadzącej od 1984 r. zbrojną walkę PKK działa powiązana z nią ideowo i personalnie Demokratyczna Partia Ludów (Halkların Demokratik Partisi – HDP), a znaczący odsetek ludności kurdyjskiej popiera wywodzącą się z tradycji politycznego islamu rządzącą Partię Sprawiedliwości i Rozwoju (Adalet ve Kalkınma Partisi – AKP), obraz polityki kurdyjskiej zaczyna nam się jawić jako jeszcze bardziej skomplikowany. Z jednej strony mamy do czynienia ze zbrojną walką o nowe społeczeństwo (PKK), z drugiej – z chęcią jego zbudowania poprzez działania w ramach instytucjonalnych, przewidzianych przez państwo tureckie (HDP), z innej zaś – widzimy konserwatywnych i religijnych Kurdów, dla których identyfikacja etniczna ma znaczenie drugoplanowe, a oferta ideologiczna w postaci muzułmańskiego konserwatyzmu tureckiej partii władzy stanowi najbardziej atrakcyjne rozwiązanie. Wszystko to w połączeniu z dynamicznie rozwijającą się sytuacją polityczną zarówno w Turcji, jak i na całym Bliskim Wschodzie czyni polityczną walkę Kurdów niezwykle ostrą. Walka toczy się przede wszystkim pomiędzy samymi Kurdami. Ci z kolei stawiają czoła agresywnemu fanatyzmowi bojowników Państwa Islamskiego (walkę tę toczą zarówno Kurdowie syryjscy, jak i iraccy).

Autorka niniejszej książki z uwagi na swą własną intelektualną i polityczną genealogię najwięcej uwagi poświęca (i nie kryje dlań sympatii) jednemu z uczestników zaangażowanych w trwającą na Bliskim Wschodzie walkę. Uczestnikiem tym są kobiety walczące w szeregach ugrupowań związanych z PKK i jej syryjską filią z jednej strony, z drugiej zaś – kurdyjskie działaczki tej samej proweniencji w Turcji. Według własnych słów Tax kurdyjskie kobiety prowadzą podwójną walkę. Militarne działania przeciwko islamskiemu fanatyzmowi na froncie syryjskim mają być ściśle związane z inną walką – dążeniem do równouprawnienia kobiet zarówno w tradycyjnym społeczeństwie kurdyjskim (którego patriarchalne kody kulturowe nieobce były w poprzednich dekadach samej PKK), jak i na całym Bliskim Wschodzie.

Opisywana tutaj walka prowadzona jest w bardzo specyficznym momencie historii. W ostatnich latach w coraz większym stopniu widać wyczerpanie się istniejącego dotąd modelu państwa w regionie. Najbardziej bolesny upadek spotkał Irak Saddama Husajna, wywodzący się zaś z tej samej socjalistycznej arabskiej partii Baas reżim Baszara al-Asada podtrzymuje swe istnienie dzięki wsparciu Rosji, Iranu i libańskiego Hezbollahu. Trudno spodziewać się jednak, że Syria kiedykolwiek na powrót stanie się państwem sprzed obecnie trwającej wojny. W takich warunkach Partia Unii Demokratycznej znalazła historyczną okazję, aby opanowane przez siebie tereny na północy kraju przekształcić w swoiste laboratorium polityczne, w którym wprowadzona w życie ma zostać wolnościowa utopia wypracowana przez przywódcę kurdyjskiej lewicy Abdullaha Öcalana.

Wyżej wymienione krwawe reżimy w Iraku i Syrii uznać można za całkowicie zdyskredytowane. Walka Kurdów i Kurdyjek z Państwem Islamskim przysparza radykalnemu projektowi w Rożawie zwolenników w świecie Zachodu. Jednocześnie jednak opisywani przez Tax bojownicy i bojowniczki walczą przeciwko znacznie potężniejszemu przeciwnikowi. Przeciwnikiem tym są władze Republiki Tureckiej. To w Turcji proces zacierania tożsamości kurdyjskiej w ciągu ostatnich niemal stu lat dokonywał się w najbardziej systematyczny sposób. Mówimy bowiem o najbardziej okrzepłym, zbiurokratyzowanym państwie narodowym w regionie, świeckiej republice, która na zgliszczach Imperium Osmańskiego stworzyła najsilniejszą narodową tożsamość. Jako nowoczesne państwo dysponowała ponadto najbardziej rozwiniętymi mechanizmami jej odgórnego wdrażania. Dodatkowym czynnikiem zaogniającym sytuację jest to, iż Turcja stanowi jeden z najbardziej widowiskowych przykładów swoistej syntezy nowoczesnych biurokratycznych praktyk tworzenia silnego narodowego państwa z lokalną specyfiką kulturową, w której istotną rolę odgrywa społeczna hierarchia, a wraz z nią charyzmatyczne czy też „pasterskie” przywództwo. Wobec tego, obserwując konflikt kurdyjskich rewolucjonistów z państwem tureckim, obserwujemy w istocie wojnę dwóch obozów, których racje wypływają z całkowicie odmiennych założeń antropologicznych, na które składają się przeciwstawne sobie wizje świata, państwa i społeczeństwa.

Stanowisko Meredith Tax jest tutaj jasne – siły kurdyjskie, szczególnie zaś zaangażowane po ich stronie kobiety, reprezentują świat wolności, Turcja prezydenta Erdoğana – agresywny państwowy nacjonalizm, świat islamskiej bigoterii i męskiej dominacji. Wedle własnych słów autorki nie różni się on zasadniczo pod tym względem od egipskich islamistów z Bractwa Muzułmańskiego ani od Państwa Islamskiego. To ostatnie stwierdzenie zdradza wybitnie emocjonalny stosunek Tax do opisywanej tutaj sprawy. Mając na uwadze delikatność kwestii pozycji kobiet w państwach Bliskiego Wschodu (podobnie zresztą jak w chrześcijańskich republikach byłego ZSRR na Kaukazie Południowym, w Indiach czy innych krajach rozwijających się), nie sposób przejść obojętnie nad stwierdzeniem o „braku istotowej różnicy” pomiędzy rzeczywiście konserwatywną Turcją a Państwem Islamskim. Owszem, kobiety w Turcji (zarówno kurdyjskie, jak i tureckie) podlegają władzy ojców, braci i mężów. Trudno jednak nie docenić relatywności tej dominacji w porównaniu ze statusem niewolnic seksualnych pod rządami Państwa Islamskiego. Podobnie zresztą ma się sprawa ze stosunkiem autorki do co niektórych doniesień dotyczących stopnia współpracy tureckiego wywiadu z dżihadystami. Takowa niewątpliwie istniała (podobnie zresztą jak kontakty służb każdego państwa zaangażowanego w wojnę w Syrii), niemniej jednak łączenie córki Erdoğana z działaniami wywiadu umożliwiającymi bojownikom Państwa Islamskiego leczenie w Turcji wynika wprost z braku krytycyzmu wobec „faktów medialnych” generowanych przez inne państwa zaangażowane w konflikt w Syrii (np. Iran, Rosja).

Byłoby jednak niesprawiedliwością zarzucać Tax świadome manipulacje. Deklarując się otwarcie po jednej ze stron, występuje z otwartą przyłbicą, nie obawia się konfrontacji z opiniami sceptycznymi wobec demokratycznego obrazu Rożawy. Przykładem tego może być oddanie głosu członkom lewicowej opozycji syryjskiej. Ich zarzuty mają swą wagę – Rożawa to narodowy i ekskluzywny twór kurdyjski, de facto stalinowski w swojej istocie (szefowie PKK prowadzą walkę od przeszło czterdziestu lat i zdania łatwo nie zmieniają), doskonale zorientowany w arkanach politycznego PR-u. Jej przywódcy wiedzą bowiem, że Zachód w pierwszej kolejności sprzyjać będzie na Bliskim Wschodzie temu, kto przedstawi najbardziej „estetyczną” i swojską wizję świata oraz uprawianej przez siebie polityki. Stanie po stronie lewicowego ruchu kurdyjskiego, jako bardziej radykalnego i prokobiecego (przynajmniej na poziomie deklaracji), zdaje się wynikać z jasno określonych założeń ideowych samej autorki.

Książka niniejsza stanowi nie tylko opowieść o walce kobiet kurdyjskich przeciwko islamskiemu ekstremizmowi. Jest również dziennikarskim wykładem najnowszej historii politycznej Kurdów. Choćby z tego względu, iż mamy do czynienia z historią przepuszczoną przez lewicowe, feministyczne okulary, ze wszech miar warto się z nią zapoznać. Stanowi ona nie tylko opracowanie konkretnego obszaru żywej i dziejącej się na naszych oczach historii, ale również, a nawet przede wszystkim – jest politycznie zaangażowanym głosem w dyskusji na temat współczesnego Bliskiego Wschodu, jaka toczy się pomiędzy rzecznikami najróżniejszych opcji. Dyskusja o tym niespokojnym obszarze świata staje się dyskusją o współczesnym świecie jako takim.

Mateusz Chudziak 

Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia w Warszawie, 

Instytut Wschodni UAM w Poznaniu 

Wprowadzenie

Gdy w sierpniu 2014 Da’isz (akronim arabskiej nazwy grupy terrorystycznej zwanej również ISIS, ISIL, Państwo Islamskie)1 zaatakowało Kobani w północnej Syrii, moją uwagę zwróciły zdjęcia broniących miasta dziewcząt: umundurowanych, uzbrojonych i uśmiechniętych. Zastanowiło mnie, kim są. Po wielogodzinnym przeszukiwaniu internetu uświadomiłam sobie, że należą do organizacji rewolucyjnej, o której nigdy dotąd nie słyszałam – do Partii Unii Demokratycznej (PYD) syryjskich Kurdów. Unia wyzwoliła do tej pory trzy rejony na granicy Syrii i Turcji, gdzie powołała kantony kierowane przez rady składające się z lokalnej ludności. Czterdzieści procent władzy stanowią w nich kobiety.

Fakt, że ten wyzwolony obszar w ogóle istnieje, był dla mnie ogromnym zaskoczeniem. Tego lata region Rożawy – w języku kurdyjskim słowo oznacza „zachód” – wyglądał na mapach jak trzy niepołączone ze sobą żółte kleksy, otoczone rozległym i groźnym szarym polem, wyobrażającym terytorium nadzorowane przez Da’isz. Łączny obszar prowincji nie przekraczał wielkości stanu Connecticut.

Barwy na mapie zmieniły się, gdy Kurdowie z Rożawy zajęli Tall Abjad. W efekcie połączono dwa z trzech rejonów i tym samym stworzono większy sąsiadujący blok. Da’isz straciło także inne terytoria, choć latem 2014 roku dżihadyści w maskach, trzebiący drżące z przerażenia miasta i miasteczka w Iraku, wydawali się niepokonani, a iracka armia i słynne bojówki irakijskich Kurdów zwanych peszmergami ratowały się przed nimi ucieczką. Dobra passa Da’isz trwała do czasu, kiedy dotarło ono do Kobani. Natrafiło tam na partyzantów gotowych do obrony czegoś niezwykle dla nich istotnego, czegoś, o co warto było walczyć.

Wkrótce po tym, gdy rząd Obamy uznał Da’isz za „bezpośrednie, nadciągające zagrożenie dla wszystkich”, prasa amerykańska popadła w zachwyt nad nowym odkryciem – fotogenicznymi, młodymi partyzantkami2. Dziennikarze woleli jednak unikać dyskusji na temat tego, o co walczyły te kobiety. I nie ma się co dziwić. Nie mieli pod ręką żadnych akceptowanych przez zachodni świat narracji: partyzantki były feministkami, socjalistkami, jeśli nie anarchistkami czy komunistkami, członkiniami grupy związanej z turecką Partią Pracujących Kurdów (PKK), która uznana została przez NATO, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone za organizację terrorystyczną.

Zafascynowana tematem, zaczęłam szukać więcej informacji. Znalazłam je głównie na stronach anarchistów, jako że to właśnie głównie ruch anarchistyczny śledził poczynania Partii Pracujących Kurdów (PKK), której przywódca, Abdullah Öcalan, ogłosił, że głównym inspiratorem jego myśli był amerykański radykał Murray Bookchin. W październiku 2014 niewielu interesowała zarówno Rożawa, jak i PKK. Nie należał jednak do tych osób David Graeber, który w swoim komentarzu opublikowanym na łamach „Guardiana” porównał walkę Kurdów przeciwko Da’isz do wydarzeń w Hiszpanii z roku 1937. Wspominając ojca, który zaciągnął się do Brygad Międzynarodowych, aby walczyć z faszyzmem, Graeber wzywał do podobnej solidarności z Rożawą, podkreślając, że jest to „wybitny eksperyment demokratyczny: jako organy decyzyjne powołano powszechne zgromadzenia… jako spadkobierczyni uzbrojonych Wolnych Kobiet (Mujeres Libres) powstała zaś feministyczna armia, która przeprowadziła lwią część operacji bojowych przeciwko siłom Państwa Islamskiego. Jak to możliwe, że takie działania zostały niemal całkowicie zignorowane przez środowiska międzynarodowe, w tym także, czy przede wszystkim, przez międzynarodową lewicę?”3.

Przez ponad dwa miesiące, do grudnia 2014, Kurdowie zmagali się z Da’isz w Kobani bez czyjejkolwiek pomocy. Magazyn „In These Times” zorganizował w tym czasie panel dyskusyjny obejmujący zagadnienia dotyczące interwencji wojskowej Stanów Zjednoczonych w regionie. Richard Falk, ekspert w zakresie praw człowieka, powiedział wtedy: „Położenie Kurdów w Kobani oraz ich odwaga w przeciwstawianiu się ISIS stawia nas w kłopotliwym, nawet dramatycznym położeniu, rzucając wyzwanie temu rodzajowi antyinterwencjonizmu, szczególnie na Bliskim Wschodzie, który uważam za uzasadniony. Jednak przeforsowanie poglądu przeciw zaangażowaniu wojskowemu, szczególnie z powietrza, wymagałoby bardzo silnych przesłanek… Interwencja przeciw ISIS nie wydaje się przygotowana tak, aby uporać się z problemem. Wygląda to raczej jak projekcja siły Stanów Zjednoczonych w regionie”4.

Jedyną istotną dla Falka kwestią były wpływy Stanów Zjednoczonych, nie zaś to, czy Kobani potrzebowało wsparcia, czy w ogóle o nie prosiło, czy istniała tam potrzeba skorzystania z innych form „pomocy” niż bombardowanie. Takie stanowisko nie było w moim przekonaniu niczym innym, jak tylko potwarzą wymierzoną przez imperialny narcyzm. Część lewicy, podobnie jak znienawidzeni przez nią neokonserwatyści, postrzega Stany Zjednoczone jako potęgę. Z ich punktu widzenia jakakolwiek oddolna inicjatywa, która nie przeciwstawia się Stanom, jest z pewnością przez nie manipulowana. Zaś jedyną rzeczą, o którą Amerykanie powinni się martwić, jest sprzeciw wobec ich własnego rządu. Osobiście uważam, że na świecie istnieje więcej niż tylko jedno „Imperium zła”, i zgadzam się z Davidem Graeberem, że krytyka antyimperialistyczna jest niewystarczająca bez solidarności. Oznacza to wspieranie ludzi, którzy podobnie jak tutejsi postępowcy opowiadają się za tymi samymi wartościami – prawami człowieka, silnym ruchem robotniczym, rozdziałem między religią i polityką, równością dla wszystkich, sprawiedliwością rasową, wyzwoleniem kobiet, przezwyciężeniem dyskryminacji na tle seksualnym lub przekonań – i za przybyciem z odsieczą, gdy tego potrzeba.

Im więcej dowiadywałam się o Rożawie, tym częściej wybrzmiewało wewnątrz mnie echo Władcy Pierścieni, Tolkienowskiej sagi o żądzy władzy, która wymknęła się spod kontroli, o garstce ludzi, których walka decyduje o losach świata: „Dziś, w tej najcięższej potrzebie, przystoi nam droga najtrudniejsza, nieprzewidziana. W niej nasza nadzieja... jeżeli jeszcze wolno mieć nadzieję”5. Tolkienowscy bohaterowie zwyciężyli zło nie dzięki temu, że skorzystali z Pierścienia Władzy, ale poprzez jego zniszczenie. W podobną strategię wierzą także syryjscy i tureccy Kurdowie: stworzenie społeczeństw opartych na równości, demokracji, ekologii i wzajemnym szacunku możliwe jest jedynie przez zniszczenie metaforycznego pierścienia władzy, czyli tego, co jest zbudowane na dominacji i rządzone siłą, a nazywa się państwem.

Warto zaznaczyć, że nie bez kozery mówię tu „syryjscy i tureccy Kurdowie” zamiast po prostu „Kurdowie”, traktując ich jako jedność, jak czyni się to zwykle w zachodnich mediach, co nierzadko zdaje się celowym przekłamaniem. Amerykanie słyszeli o irackich Kurdach od czasu wojny w Zatoce, wielu więc zakłada, że wszyscy Kurdowie pochodzą z Iraku. To jest błąd, iraccy Kurdowie de facto rywalizują z kurdyjskim ruchem wyzwoleńczym w Rożawie i w Turcji o ideologiczne przywództwo. Podobnie jak ludność niedużych etnicznych państw, które wyłoniły się w Europie wschodniej pod koniec zimnej wojny, iraccy Kurdowie chcą swojej własnej państwowości. Wbrew temu kurdyjski ruch wyzwoleńczy uważa, że państwo stworzone na fundamencie idei narodu to w świecie globalnym koncept staromodny. Ruch chce czegoś bardziej demokratycznego, feministycznego i włączającego etnicznie.

W Nowy Rok 2015 zdecydowałam, że moim obowiązkiem jest podzielić się z przyjaciółmi wiedzą o Rożawie. Wysłałam im e-maila z mapami, linkami i komentarzem: „Człowiek poszukuje światełka w tunelu, szczególnie pod koniec tak ciemnego i trudnego roku. Bywa, że odnajduje się je w nieoczekiwanych miejscach”. Następnie napisałam artykuł do czasopisma „Dissent”, który został opublikowany w kwietniu 2015 roku. W konsekwencji otrzymałam propozycję napisania niniejszej książki6.

Zgodziłam się, gdyż uznałam, że sprawa jest niezwykle pilna. Ale miałam także inne powody: odpowiedzieć sobie samej na pytania na temat ruchu kurdyjskich kobiet i ich bojówek. Jako lewicowa feministka nigdy w ciągu swojego życia nie widziałam walk wyzwoleńczych, na czele których tak demonstracyjnie stałyby uzbrojone kobiety. Przypominały mi imigrantki biorące udział w wielkim strajku włókniarzy w miejscowości Lawrence (Massachusetts) w 1912 roku, na temat którego napisałam swoją pierwszą książkę pt. Powstanie kobiet („The Rising of the Women”)7. Strajk w Lawrence został zorganizowany przez rewolucyjny i syndykalistyczny związek o nazwie Międzynarodowy Ruch Robotniczy (MRR, jego członków zwano powszechnie Wobblies). Lokalna siła robocza składała się głównie z imigrantów. A że wszyscy – mężczyźni, kobiety i dzieci – pracowali w okolicznych fabrykach, do strajku włączyła się cała społeczność.

W odwecie, aby przerwać strajk, właściciele fabryk podgrzali atmosferę antyimigracyjną: studenci Harvardu przybyli do Lawrence, aby użyć siły wobec robotników, gubernator Massachusetts wezwał zaś na pomoc Gwardię Narodową. Demonstracja, na której przodzie maszerowały kobiety – wierzące, że istnieje mniejsza szansa, że będą strzelać do nich niż do mężczyzn – stawiła czoło uzbrojonej policji. Jedna z organizatorek, Elizabeth Gurley Flynn, spytana przez dziennikarzy, dlaczego MRR wypycha kobiety naprzód, odpowiedziała: „Nie zmuszamy ich do wyjścia naprzód – przeciwnie, jesteśmy jedyną organizacją, która nie zatrzymuje kobiet, gdy te chcą wyjść na czoło”.

Główna rola kurdyjskich kobiet w wojnie przeciwko Da’isz i jej konsekwencje dla rozumienia społeczeństwa, które starają się zbudować, domagają się naszej uwagi. To jest sedno sprawy, znamionujące poruszenie w nowym okresie w historii. Memed Aksoy niedawno ocenił to następująco: „Kurdowie i ich kraj Kurdystan to teraz przestrzeń wielkiej bitwy pomiędzy wolnością a zniewoleniem, łono, na którym ma szansę wyrosnąć nowa cywilizacja”8.

Do tej pory przeżyłam dwa takie momenty: w latach sześćdziesiątych i pod koniec zimnej wojny.

Kiedy dorastałam, świat był podzielony na dwa walczące ze sobą systemy, „wolny świat” i obóz sowiecki. Każdy z nich miał swoją własną filozofię. Filozofia wolnego świata obiecywała, że stale rozprzestrzeniający się kapitalizm przyniesie ze sobą prawa demokratyczne, wolność i dobrobyt dla każdego. Stany Zjednoczone wyszły z II wojny światowej w lepszej kondycji niż którekolwiek inne państwo, z gospodarką tak silną, że nie dość, że mogły wziąć na swoje barki kolosalne wydatki na broń potrzebną w wyścigu jądrowym, to jeszcze miały wystarczająco dużo, aby napędzać krajową konsumpcję na niesłychanym poziomie. Filozofia wolnego świata co prawda przyznawała, że niektórzy staną się bogatsi od innych, ale też obiecywała, że będzie wystarczająco dużo lodówek, samochodów oraz zestawów Happy Meal dla każdego. Pod koniec lat sześćdziesiątych ruch na rzecz praw obywatelskich oraz kultura kontestacyjna młodych zaczęły wiercić dziury w tej amerykańskiej opowieści o równości i demokratycznym błogostanie. Mimo to filozofia wolnego świata w dalszym ciągu miała niezwykłe wpływy na arenie międzynarodowej.

W opozycji do tego snu o demokratycznym konsumpcjonizmie blok wschodni proponował filozofię, zgodnie z którą władza i bogactwo są współdzielone, każdy posiada dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej i edukacji, nie ma przepaści między bogatymi i biednymi. Celem miał być ruch w kierunku „od czyichś umiejętności do czyichś potrzeb”9. Dużo jednak dzieliło obietnice od rzeczywistości. Związek Radziecki poniósł na wojnie ogromne straty zarówno w ludziach, jak i w zasobach przemysłowych; do lat sześćdziesiątych w wyścigu zbrojeniowym zdołał jednak biec niemal ramię w ramię ze Stanami Zjednoczonymi. Było to możliwe do zrealizowania jedynie niebywałym kosztem ludzi zmuszonych dzielić mieszkania z obcymi – po trzy rodziny w jednym – i stać w długich kolejkach po podstawowe artykuły. Ludzie ci marzyli o komforcie, jakim cieszyły się społeczeństwa na Zachodzie. Mimo że każdy miał pracę i dostęp do darmowej opieki zdrowotnej, brakowało im swobód dających poczucie kontroli nad własnym życiem. W rzeczywistości bowiem partie komunistyczne składały się z dążących do hierarchiczności autorytarnych elit, czyniących z ludzi, wbrew ich woli, narzędzie swojej władzy.

W latach osiemdziesiątych, kiedy ZSRR utknęło w bagnie wojny w Afganistanie, cała konstrukcja zadrżała w posadach, stając się niestabilna gospodarczo i politycznie. W 1989 roku Związek Radziecki wycofał swoje wojska z Afganistanu. Krótko po tym Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego została rozwiązana, a ZSRR się rozpadło. Niegdyś imperium, teraz zbiór małych, państw narodowych, spośród których wiele kierowanych było przez demagogów i oligarchów słynnych głównie z afer korupcyjnych i swoich skłonności do autorytaryzmu.

Podczas zimnej wojny zwolennicy lewicy komunistycznej zwykli używać określenia „realny socjalizm” w odniesieniu do ZSRR i jego sojuszników. Oznaczało to zgodę na to, co istnieje i choć może nie wydaje się idealne, to jednocześnie jest czymś najlepszym, co człowiek mógł wymyślić. Ich świat rozpadł się na kawałki tak jak samo ZSRR. Stracili polityczną orientację, utracili język do opisywania swoich dążeń do sprawiedliwości społecznej, mimo że dalej były one im bliskie. Wielu z nich popadło w światopogląd reakcyjny i antyamerykański: cokolwiek Stany Zjednoczone wspierały, musiało być złe, czemukolwiek się sprzeciwiały, musiało być dobre, włączając w to islamskich dżihadystów, którzy twierdzili, że są antyimperialistami10. Ich sposób myślenia był zamrożony w dychotomiach zimnej wojny. Będąc pozbawionymi czegoś, co mogli bronić, decydowali się przynajmniej na krytykę triumfu kapitalizmu.

Tymczasem kapitalizm mściwie triumfował. Nie mając żadnego ideologicznego przeciwnika, który by je hamował, Stany Zjednoczone wespół z europejskimi środowiskami finansowymi i biznesowymi przeszły do ofensywy. Działając za pośrednictwem Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego, inspirowane pieśnią o wolnym handlu, na siłę opanowywały kolejne światowe rynki. Kapitalizm zawsze cechował się dynamizmem, lecz tym razem jak nigdy dotąd przekroczył granice narodowe. Gdy amerykańskie firmy zaczęły przenosić się z kraju do kraju w poszukiwaniu taniej siły roboczej i surowców, związki zawodowe w Stanach zaczęły się powoli rozpadać, a standard życia większości Amerykanów – obniżać się.

Triumf filozofii kapitalistycznej po 1989 roku przyspieszył powstanie świata będącego w permanentnym stanie rewolucyjnej transformacji w zakresie ekonomii, polityki i technologii. W imię wolnego handlu północne instytucje finansowe kierowane przez Stany Zjednoczone przeprowadziły terapię szokową w dawnym bloku wschodnim, płodząc nowe, łupieżcze elity rządzące, które wspólnie z oligarchami związanymi z rządem rozkradały dobra publiczne. Ogromna liczba ludzi nie dość, że straciła świadczenia socjalne, które niegdyś im przysługiwały, to jeszcze wcale się nie wzbogaciła. Procesy te skompromitowały demokrację, czego najbardziej dojmującym znakiem było głosowanie, w którym na prezydenta wybrano Władimira Putina, byłego szefa KGB.

W większości państw należących do Globalnego Południa ofensywa przybrała formę tak zwanego strukturalnego zestrojenia poprzez otwarcie ich rynków na światowy handel, zmuszenie przemysłu państwowego do prywatyzacji, co niszczyło i tak kruchą lokalną gospodarkę, czy też przyznawanie przywódcom pożyczek, których spłata pożerała cały krajowy budżet przeznaczony na świadczenia społeczne.

W tym „nowym wspaniałym świecie” praca również została zglobalizowana: zastępy migrantów zalały Europę i Stany Zjednoczone w poszukiwaniu zatrudnienia, które umożliwiłoby im utrzymanie pozostającej w kraju rodziny. Rodziny te nie mogły się już dłużej wyżywić, gdyż rolnictwo stało się nieopłacalne z powodu wojen, zmian klimatycznych lub zachłannych właścicieli ziemskich albo przechodzenia z uprawy żywności na potrzeby własne na uprawę na eksport dla rynków międzynarodowych, na których ceny łatwo ulegały wahaniom z powodu spekulacji prowadzonych w odległych miejscach na świecie.

W odpowiedzi na te zmiany międzynarodowa lewica zaczęła korzystać z nowego słownictwa skoncentrowanego wokół konceptu „neoliberalizmu” i „globalizacji”. Oba terminy odnoszą się do niekontrolowanego globalnego wolnego rynku opierającego się na niesprawdzonej teorii ekonomicznej głoszącej, że z każdej korzyści osiągniętej przez bogatych coś także skapnie biednym.

I faktycznie, w niektórych miejscach na świecie, szczególnie w Chinach i Indiach, klasa średnia rozwinęła się dzięki powstaniu nowych gałęzi przemysłu, a tym samym nowym możliwościom, podczas gdy ludzie na końcu łańcucha społecznego żyli dalej w głębokiej biedzie. Lecz w szeregu innych krajów niewiarygodne bogactwo osiągnęło niewiele osób, zaledwie jeden procent społeczeństwa, wielu natomiast doświadczyło pogorszenia się standardów życia. Dla przykładu źródła utrzymania włoskich, greckich, hiszpańskich i amerykańskich pracowników stawały się niepewne, wsparcie ze strony rządu znikało, a ich związki zawodowe oraz świadczenia społeczne kurczyły się11.

Na Bliskim Wschodzie, pomimo niewyobrażalnego bogactwa elit związanych z wydobyciem ropy, większość krajów jest skazana na stagnację gospodarczą oraz bardzo wysoki poziom biedy i analfabetyzmu. Podobnie rzecz się ma z polityką, która przez wiele lat pozostawała w zastoju. Wykluczeni z życia ludzie osaczeni byli przez długie lata przez dyktatury wojskowe, które już dawno wyeliminowały przeciwników należących do lewego skrzydła. Jedynym zagrożeniem pozostał dla nich islamizm – do którego jako tako starali się dostosować.

Początkowo, kiedy w 2011 rozpoczęła się arabska wiosna, protesty społeczne spowodowane były jedynie czynnikami ekonomicznymi: ubodzy mieli najzwyczajniej w świecie problem z przetrwaniem. W ciągu zaledwie kilku tygodni przekształciły się one jednak w ruch mający potężne roszczenia: żądanie demokracji oraz reform gospodarczych. Z wyjątkiem Tunezji dyktatury te nie były jednakże na tyle dojrzałe, aby móc stworzyć alternatywę dla demokracji. Zdobycze powstania zagarnięte zostały przez islamistów, wojsko lub – jak w przypadku Egiptu – przez obie grupy. W regionie wyjątkiem potwierdzającym regułę okazał się kurdyjski region autonomiczny w Iraku, który wybiega poza wzorzec ze względu na swój plemienny charakter oraz szerzącą się korupcję.

Kobiety, szczególnie w Egipcie i Tunezji, mimo skrajnych przypadków molestowania seksualnego ze strony policji, bandytów i islamistów, były szeroko zaangażowane w arabską wiosnę. Wśród przypadków napaści, wyjątkowo agresywnych w Egipcie, zdarzało się zmuszanie przez policję protestujących kobiet do publicznych testów dziewictwa, nierzadko kobiety były też grupowo atakowane w miejscach publicznych, obnażano je, a funkcjonariusze publicznie wymierzali im chłostę – jedną z ofiar była nosząca hidżab „kobieta w błękitnym biustonoszu”12. Przesłanie tych ataków brzmi znajomo dla wszystkich kobiet bez względu na miejsce urodzenia: zostań w domu, jeśli chcesz być bezpieczna.

Napaści odbywały się w regionie, który przez socjolożki feministki zwany jest niekiedy „pasem patriarchalnym”, a rozciąga się od Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej do Azji Południowej. Handan Çağlayan opisuje go następująco: „patriarchalna rodzina w tym regionie geograficznym jest główną jednostką społeczną, najstarsi mężczyźni mają prawo do rozporządzania życiem wszystkich pozostałych członków rodziny. Zasadniczą cechą struktury społecznej spod znaku «pasa patriarchalnego» jest ścisła kontrola zachowania kobiet. Honor rodziny i cnota kobiet są ze sobą nierozerwalne z powodów ideologicznych”13.

Pragnę zaznaczyć, że celowo nie używam terminu „świat muzułmański” w odniesieniu do regionu. „Pas patriarchalny” jest wskazaniem geograficznym, a nie religijnym. Warto zaznaczyć, że w regionie tym żyją także chrześcijanie, żydzi, zaratusztrianie, parsowie, sikhowie, hindusi oraz wiele mniejszych grup religijnych. Co więcej, sam muzułmanizm obejmuje szeroki zakres doktryn i praktyk kulturowych. Obok siebie współegzystują ci, którzy żyją w zgodzie ze starymi zasadami, oraz ci, którzy buntują się przeciwko nim i uważają, że obrona świeckości oraz przezwyciężenie patriarchatu są konieczne, aby osiągnąć prawdziwą demokrację.

Jak wyjaśnia socjolożka Deniz Kandiyoti, podwyższony poziom przemocy wobec kobiet w tym regionie nie jest oznaką siły starego, patriarchalnego porządku, ale jego słabości: „Faktem jest, że zasady gwarantujące wyższość mężczyzn nad kobietami w islamie są, socjologicznie rzecz biorąc, w strzępach. Sytuacja rzeszy bezrobotnych młodych mężczyzn, którzy nie tylko nie są w stanie chronić kobiet przed przyjmowaniem roli żywicieli rodzin czy przed groźbą wystawienia ich na widok publiczny, ale nawet utrzymać siebie, wstrząsnęła wizerunkiem mężczyzny jako głowy rodziny. Jesteśmy świadkami głębokiego kryzysu męskości, prowadzącego do coraz bardziej gwałtownych i represyjnych żądań przywilejów dla mężczyzn, zgodnie z którymi znęcanie się nad kobietami staje się krwawym sportem...”14.

Ta przemoc jest blisko powiązana z powstaniem fundamentalizmu oraz innych ruchów prawicowych po zimnej wojnie, ruchów przywołujących sen o jednorodnej starożytnej społeczności rządzonej przez starszyznę składającą się z mężczyzn. Korzystając z przemocy jako głównego narzędzia, gromadzą wojska, aby prowadzić wojny z sąsiadującymi grupami etnicznymi lub religijnymi. Kontrola nad kobietami jako symbolami i nośnikami „czystości” narodowej, etnicznej lub religijnej jest kluczowym elementem dla programów tych ruchów, zaś gwałt – bronią, za pomocą której demonstrują zwycięstwo nad „innym”: przez zhańbienie „ich” kobiet i przymus rodzenia dzieci wroga.

Gita Sahgal, założycielka organizacji Kobiety przeciw Fundamentalizmowi w Wielkiej Brytanii, podczas prelekcji w 2006 przed Amerykańskim Stowarzyszeniem Prawa Międzynarodowego mówiła o ruchach fundamentalistycznych jako istniejących zarówno wewnątrz państwa, jak i poza nim, a czasami równocześnie: „Podczas gdy niektóre z tych ruchów mogą być reprezentowane przez tradycyjne władze takie jak Kościół katolicki, wiele fundamentalistycznych ugrupowań to nowoczesne, nierzadko globalne ruchy polityczne, które czerpią swoją siłę z poparcia dużych diaspor, i choć kładą nacisk na «czystość» i «autentyczność», mają niewiele wspólnego z tradycyjnymi formacjami religijnymi (które mimo że patriarchalne i opresyjne, niekoniecznie są fundamentalistyczne). Na nowo konstruują «tradycję», aby kształtować inne niż dotychczasowe znaczenia dla starych praktyk, a tym samym wytworzyć tradycję tak, jak to robili europejscy nacjonaliści w XIX wieku”15.

Rok 1989 był czasem wielkiego światowego rozrostu fundamentalizmu. W Afganistanie talibowie zadomowili się w próżni pozostawionej przez wycofujące się wojska radzieckie i rozpoczęli narzucanie własnej, brutalnej wersji szariatu. Islamiści w sojuszu z fundamentalistami sunnickimi z Azji Południowej z Dżamaat-e-Islami i fundamentalistami szyickimi, którzy podążają za Iranem, zmobilizowali się globalnie przeciw ideom zawartym w powieści Salmana Rushdiego Szatańskie wersety, organizując publiczne palenie książki, wszczynając zamieszki w Islamabadzie, Bombaju i Dhace, przeprowadzając zamachy bombowe na Ambasadę Brytyjską w Karaczi oraz ogłaszając za pośrednictwem irańskiego ajatollaha Chomeiniego fatwę na Rushdiego, co zmusiło go do długoletniego życia w ukryciu. W Jugosławii serbski nacjonalista Slobodan Milošević ugruntował swoje dojście do władzy przemówieniem w Kosowie, w którym wspomniał sukcesy Imperium Osmańskiego sprzed sześciu wieków i wezwał Serbów do walki o cywilizację chrześcijańską. W Indiach natomiast hinduscy ekstremiści z partią Shiv Sena na czele rozpoczęli swoją długą walkę o władzę, czego pierwszym znakiem było zdobycie przewagi w stanie Maharasztra. W Stanach Zjednoczonych Pat Robertson utworzył kierowaną przez ewangelików Koalicję Chrześcijańską, działającą na rzecz przekształcenia Partii Republikańskiej w obrońcę chrześcijańskich „wartości rodzinnych” przeciwstawianych zdegenerowanym wartościom elit z Północno-Wschodniego Wybrzeża oraz zachodu.

Dlaczego fundamentalistyczne ruchy stały się tak silne po 1989 roku? Zwykle podaje się dwa powody. Po pierwsze ruchy nacjonalistyczne i religijne uformowały się po usunięciu radzieckiej presji, która przez dziesięciolecia wywierała wpływ na większość ich działań. Po drugie kapitalistyczne formy organizacji oraz pojęcie wolności indywidualnej – błędnie określane jako zachodnie – rozprzestrzeniły się siłą globalizacji na całym świecie, docierając do najbardziej odległych obszarów i stwarzając za pośrednictwem mediów i wkraczających wartości groźbę dla tradycyjnych męskich elit, które zaczęły reagować na nie dość gwałtownie. Nie tylko interwencje USA w regionie destabilizowały sytuację, poczynając od zamordowania irańskiego premiera Mohammada Mosaddegha, wsparcia afgańskich dżihadystów przeciwko Sowietom, a kończąc na inwazji na Irak w 2003 roku, lecz także uwodzicielski wpływ zachodnich mediów i swoboda oferowana przez internet stały się czynnikami wywołującymi kryzys dawnych tradycji i układów władzy.

Osobiście uważam, że istnieje jeszcze trzecia przyczyna: sukces ruchu kobiecego na świecie, który mimo licznych przeszkód dynamicznie rósł w siłę od 1989 roku. Jego osiągnięcia, szczególnie w zakresie prawodawstwa, osiągnęły szczyt na konferencji ONZ na początku lat dziewięćdziesiątych, powodując, że tradycjonalistyczne enklawy od Watykanu po Arabię Saudyjską zaczęły bić na alarm.

W Stanach Zjednoczonych był to czas szalejącego backlashu. Od końca lat siedemdziesiątych ruch na rzecz praw gejów oraz sprawy takie jak Roe vs. Wade (rozstrzygnięta decyzją Sądu Najwyższego o legalizacji aborcji) systematycznie rozjątrzały konserwatywną opozycję. W wielu częściach świata ruch kobiecy nie poczynił jednak znacznych postępów aż po lata dziewięćdziesiąte, kiedy to nowe technologie umożliwiły organizacjom koordynowanie działań na poziomie międzynarodowym. Kobiety z różnych krajów, wymieniające idee w zamieci faksów, pracowały wspólnie na rzecz kolejnych konferencji Narodów Zjednoczonych, w tym na temat środowiska i rozwoju, tzw. Szczycie Ziemi, konferencji zorganizowanej w 1992 roku w Rio de Janeiro, Światowej Konferencji Praw Człowieka w 1994 w Wiedniu, Światowej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju w 1994 w Kairze czy Konferencji na rzecz Kobiet w 1995 w Pekinie.

To międzynarodowe grono feministek definiowało swoje działania w kategoriach uniwersalnych praw człowieka, choć jednocześnie podkreślało, że prawa człowieka muszą odnieść się do życia kobiet w sposób wcześniej niewyobrażalny, weryfikujący ugruntowane dotychczas rozróżnienie między sferą publiczną a prywatną. Dlaczego na przykład, jeśli mężczyzna zabije nieznaną mu wcześniej kobietę, jego zbrodnię nazywa się morderstwem, lecz jeśli jego ofiarą padnie żona, siostra lub córka, będzie to „honorowe zabójstwo”?

Ruch kobiecy, naciskając, aby prawa człowieka stosowane były na równi w życiu domowym, jak i publicznym, wydobył na światło dzienne wiele wykroczeń, w tym przymusowe małżeństwa, znęcanie się nad wdowami i „honorowe zabójstwa”, nie wspominając o powszechnej praktyce okaleczania narządów płciowych kobiet (female genital mutilation, FGM)16. Kolejne próby nadania kobietom równych praw i zagwarantowania ich ochrony, rozumiane przez ruchy prawicowe jako wkraczanie w sferę prywatności i naruszanie jej granic, a tym samym naruszanie idei rodziny stanowiącej ostatni bastion tradycyjnej męskiej władzy, zaczęły wywoływać w nich coraz większe poczucie zagrożenia. Stąd ich zaciekły opór w imię tradycji, dogmatów religijnych lub obrony rodziny. Krytyka uderzała w Zachód jako kreatora tych innowacji, choć w rzeczywistości prawa kobiet, jak w przypadku Deklaracji Praw Człowieka, ugruntowane zostały nie tylko dzięki feministkom z Zachodu, lecz także – a może głównie – dzięki daleko idącemu udziałowi kobiet Globalnego Południa.

Choć przewodniczącą komisji redakcyjnej Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka była Eleanor Roosevelt, w praktyce, jak opisuje to Susan Waltz, treść przygotowana została przez mieszkańców byłych kolonii z różnych zakątków świata. Ich propozycje wyszły poza zakładane przez Stany Zjednoczone uwzględnienie praw obywatelskich i publicznych, podnosząc takie kwestie jak prawa socjalne i ekonomiczne, autonomia kobiet, niezawisłość narodowa, wolność od dyskryminacji ze względu na rasę i przynależność etniczną. Zagadnienia te znacząco wykroczyły poza problemy, nad którymi pochylała się wówczas w 1948 roku klasa polityczna USA. Waltz opisuje prace nad Deklaracją następująco:

„Najbardziej zagorzałymi zwolennikami praw społeczno-ekonomicznych byli przedstawiciele Ameryki Łacińskiej (nie zaś, jak to się często mniemało, reprezentanci krajów bloku sowieckiego). Delegacje krajów bloku sowieckiego stawiały opór przeciwko przejawom naruszania suwerenności, jednocześnie nieustępliwie naciskając na kwestie przeciwdziałania dyskryminacji. To prawdopodobnie głównie dzięki ich wytrwałości kolejne artykuły deklaracji odnoszą się do «każdego człowieka». Egipt był odpowiedzialny za położenie silnego akcentu na powszechność praw podkreśloną we wstępie Deklaracji: ma ona zastosowanie «zarówno wśród Państw Członkowskich, jak i wśród narodów zamieszkujących obszary podległe ich władzy». Delegaci z Indii, Republiki Dominikany i Danii, przewidując, a zarazem uwzględniając niepokoje współczesnych nam czasów, walczyli o ujęcie postanowień za pomocą neutralnego płciowo języka oraz o wyraźne uznanie praw kobiet. Delegacja z Polski zwróciła uwagę na problem handlu ludźmi, co w konsekwencji sprawiło, że w deklaracji zakaz niewolnictwa uzupełniono o zapis: «we wszystkich swych postaciach». Młoda delegatka z Pakistanu, sama wychowana w tradycji purdah, nakazującej kobiecie zakrywanie ciała od stóp do czubka głowy i izolowanie się od reszty społeczeństwa, stanowczo wypowiedziała się przeciw małżeństwom nieletnich”17.

Jedną z najbardziej wpływowych autorek Deklaracji była Hansa Mehta, indyjska działaczka feministyczna, która naciskała, aby zamiast sformułowania „all men are created equal” [„men” w języku angielskim oznacza zarówno „człowieka”, jak i „mężczyznę” – przyp. tłum.], które, mimo że stosowane w powszechnym języku, mogłoby spowodować wykluczenie kobiet spod wpływu Deklaracji, w pierwszym artykule wprowadzić zapis: „All human beings are equal in dignity and rights” („Wszyscy ludzie są równi pod względem swej godności i swych praw”). Mehta stała się w rzeczy samej „kluczową postacią, która zapewniła równość płciową dokumentu”18.

Jednakże w kilka dekad po przyjęciu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka zaaranżowane małżeństwa nadal stanowiły normę w wielu krajach na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Azji Południowej, a przemoc domowa w dalszym ciągu rozprzestrzeniała się na całym świecie niczym epidemia. Z tego powodu w Wiedniu w 1993 roku na Konferencji Narodów Zjednoczonych na temat Praw Człowieka światowa koalicja feministek wspólnie powołała specjalny Trybunał Przeciwdziałania Przemocy wobec Kobiet. Akt przemocy ujęły jako pogwałcenie praw człowieka, żywiąc przekonanie, że odwołanie się do takiego sformułowania może najprędzej poruszyć do działania członków organizacji na rzecz tychże praw. Wymuszając wprowadzenie tematu przemocy wobec kobiet do porządku obrad, przekonały uczestników konferencji do zmiany sposobu rozumienia gwałtu – nie jak do tej pory jako drobną i nieuniknioną część konfliktów zbrojnych, ale jako zbrodnię wojenną. W kolejnym roku na Konferencji na temat Ludności i Rozwoju w Kairze ta sama koalicja zniweczyła sojusz między Watykanem i konserwatywnymi państwami islamskimi i przewartościowała rozumienie problemów ludności z perspektywy zdrowia kobiet i praw reprodukcyjnych. Kulminacją ich działalności był udział w Konferencji na rzecz Kobiet w 1995 roku – co dało świeżą rozpiętość wizji i obietnicę powołania nowego organu działającego na rzecz praw kobiet.

Wysiłki organizacyjne podjęte podczas wymienionych konferencji oraz w ich kuluarach doprowadziły do wzrostu oczekiwań i wzmocnienia asertywności kobiet na całym świecie, a w konsekwencji także do powołania nowych zastępów działaczek, które zaczęły walczyć na rzecz zmian we własnych krajach w sprawach tak różnorodnych, jak przemoc w rodzinie, równa płaca i przeciwdziałanie okaleczaniu narządów płciowych kobiet. Nastąpił prawdziwy postęp. Część krajów (Indie, Francja, Szwecja) wprowadziła przepisy nakazujące uwzględnienie określonego procentu kobiet (kwot) w ciałach ustawodawczych. Kobiety zaczęły wykonywać zawody wcześniej zarezerwowane dla mężczyzn. Wzrost dochodów coraz częściej umożliwiał im opuszczenie związków małżeńskich, z których były niezadowolone lub w których spotykała je przemoc. Rzecz jasna nie wszystkich cieszył ten progres, szczególnie gdy nowe przepisy dotykały takich spraw jak własność ziemska, która w wielu częściach świata była nadal zarezerwowana jedynie dla mężczyzn. Przywódcy plemienni i tradycjonaliści w licznych regionach mieli poczucie, że świat zmierza ku upadkowi, co stało się podstawą, w sensie społecznym, do powstania ruchów fundamentalistycznych, będących dziś tak dużym zagrożeniem.

Łapiąc za broń w sprzeciwie wobec Da’isz, jednego z najbardziej agresywnych ruchów fundamentalistycznych, kurdyjskie feministki ustanowiły nowy standard dla kolejnej fali feministycznej aktywności, redefiniując go jako zbrojną samoobronę i walkę na rzecz praw społecznych i ekonomicznych. Podobnie jak w latach dziewięćdziesiątych, międzynarodowa lewica nie uchwyciła na czas znaczenia tej kontestacji, będącej kamieniem milowym dla świadomości i mobilizacji kobiet. Tym, co jej się nie udało, było także opracowanie spójnego i zasadniczego stanowiska wobec rozwoju fundamentalizmu. Zamiast tego utknęła w samym środku zmiany przyjętego sposobu widzenia.

Nie mogąc znaleźć nowego punktu oparcia dla teorii lewicowych po zniknięciu z horyzontu „realnego socjalizmu”, myśliciele ruchu skoncentrowali swoje siły na oporze wobec neoliberalizmu i globalizacji. Jednocześnie rzadko spostrzegali, jak bardzo ważnym czynnikiem tych gospodarczych i społecznych zmian jest kwestia pracy kobiet, nieczęsto zauważali ich związek z „kryzysem męskości”, na co zwraca uwagę Kandiyoti, i z rozwojem ruchów fundamentalistycznych.

Cała gospodarka Stanów Zjednoczonych, wraz ze swoją stagnacją płac, śladowymi świadczeniami socjalnymi i wymykającymi się spod kontroli kosztami służby zdrowia, opiera się na nieodpłatnej pracy kobiet opiekujących się dziećmi i osobami starszymi. Na Globalnym Południu natomiast kobiety wykonują większość prac związanych z rolnictwem i produkcją żywności, są podstawową siłą roboczą w przemyśle włókienniczym, elektronicznym i odzieżowym, a nawet stanowią główny artykuł w międzynarodowym handlu żywym towarem. Niektóre kraje importują kobiety do tych celów; inne, jak na przykład Filipiny, eksportują. Wszystkie rodzaje pracy tradycyjnie przypisywane kobietom, w tym opieka nad dziećmi i osobami w podeszłym wieku, stały się na rynku przedmiotami kupna i sprzedaży. Kobiety mają zatem kluczowe znaczenie w całym projekcie globalnej integracji gospodarczej i modernizacji.

Czy to ze względu na powody ekonomiczne, czy też inne, międzynarodowa lewica powinna była uczynić wyzwolenie kobiet głównym punktem swojego programu. Ale tak się nie stało. W 2001 roku w Rio odbyło się pierwsze z wielu Światowe Forum Społeczne zorganizowane pod hasłem „Inny świat jest możliwy” i będące głównym miejscem spotkań międzynarodowej antyglobalizacyjnej lewicy. Ale mimo że wiele kobiet głęboko zaangażowało się w organizację tych wydarzeń, kwestie feministyczne były najczęściej przenoszone do wydzielonych dyskusji, nie zaś integrowane z głównym programem19. Ruchy fundamentalistyczne, które przywłaszczały język narodowego wyzwolenia, były łatwiej akceptowane niż stojące z nimi w opozycji feministki korzystające z języka uniwersalnych praw człowieka.

W 2005 roku pionierska sieć Kobiety Żyjące pod Prawem Muzułmańskim wystosowała do organizatorów Światowego Forum Społecznego list oskarżający ich o ignorowanie zagrożeń stwarzanych przez fundamentalizm. Autorki mówiły w nim: „Stoimy dziś w obliczu nowego wyzwania: to, co wydawało się jednoznaczne politycznie, kiedy rozmawialiśmy o Bliskim Wschodzie, dziś traci swoją wyrazistość, gdy fundamentaliści zbliżają się do Europy i USA w przebraniu «autentycznej» tożsamości kulturowej, zaś międzynarodowe wsparcie, kiedyś udzielane zarówno ofiarom, jak i oponentom fundamentalizmu, ginie pod ciężarem rozważań nad prawem do «odmienności» i relatywizmem kulturowym... Już nieraz staliśmy się świadkami tego, jak wybitni lewicowi intelektualiści i działacze wyrażali pogląd, że nie obchodzi ich to, czy fundamentalistyczne reżimy teokratyczne dojdą do władzy w Palestynie lub Iraku, pod warunkiem że USA i Izrael zostaną wyrzucone z regionu. Już nieraz staliśmy się świadkami tego, jak przedstawiciele organizacji fundamentalistycznych i ich ideologowie byli zapraszani do udziału w forach społecznych i jak im przyklaskiwano. Już nieraz staliśmy się świadkami tego, jak wybitne feministki broniły «prawa do noszenia chust», co w smutny sposób przypomniało nam obronę «kulturowego prawa» do okaleczania kobiecych narządów płciowych sprzed kilkudziesięciu lat”20.

Socjolożka feministka Nadje al-Ali przedstawiła podobną krytykę wspierania „irackiego oporu” przez antyimperialistyczną lewicę: wspierania, które ugruntowało poczucie przyzwolenia na przeprowadzanie ataków na szyickich cywilów przez dżihadystów powiązanych z Al-Kaidą. Ali pisze:

„Przykładowo podczas Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości dla Iraku w Stambule w 2005 roku prawie każdy mówca albo rozpoczynał, albo kończył swoją prezentację stwierdzeniem: «Musimy wspierać iracki opór». Wielu z nich dodawało, że nie jest to jedynie kwestia walki z okupacją wewnątrz Iraku, ale sprawa szerzej zakreślonych zmagań przeciwko pogwałceniom spowodowanym przez neokolonializm, neoliberalizm i imperializm. Ale żaden z mówców nie wyjaśnił ani sędziom, ani publiczności, ani innym mówcom, co faktycznie rozumie przez «stawianie oporu». Nikt nie czuł potrzeby, aby rozróżnić prawo do samoobrony i patriotyczne próby oporu wobec obcej okupacji od bezprawnej strzelaniny na oślep do cywilów. Co więcej, nikt nie kwestionował motywacji i celów licznych osób, grup, gangów i sieci – szufladkowanych niekiedy zbyt prędko do jednej kategorii «grupy oporu». Terminu tego z powodu braku jasnej definicji zaczęto używać zarówno w odniesieniu do pokojowych form opozycji politycznej, zbrojnego oporu, walki partyzanckiej, jak i przestępczości typu mafijnego”21.

W rzeczywistości w ostatnich latach feministki były jedyną grupą osób, która podczas spotkań lewicy zwracała w ogóle uwagę na niebezpieczeństwo fundamentalizmu. Wiedziałyśmy, że fundamentalizm stanowi zagrożenie, ponieważ rozumiałyśmy, co to znaczy być atakowanym. W Stanach Zjednoczonych od lat siedemdziesiątych katolicka prawica i ewangelicy prowadzili kampanię przeciwko prawom LGBTI [Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Intersexualism – przyp. tłum.] oraz wolności reprodukcyjnej kobiet. Latynoamerykańskie feministki od lat są spowalniane przez niekończące się starcia z Kościołem w zakresie antykoncepcji i aborcji. Indyjskie feministki muszą stawiać czoło zarówno fundamentalistom hinduskim, jak i muzułmańskim w walce o jednolity kodeks prawa rodzinnego. Ruchy kobiet na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej zmagają się z islamistami w zakresie podstawowych praw człowieka. W większości tych miejsc lewica pozostała ślepa na te szarpaniny. Algierka Marieme Hélie-Lucas, założycielka sieci Kobiety Żyjące pod Prawem Muzułmańskim, pisze w swoim, brzmiącym jak krzyk bólu, eseju:

„Kasandry, których nikt nie słucha! Wrzeszczałyśmy, krzyczałyśmy i wyłyśmy przez trzy dekady, podsuwając im tematy, które mogłyby doprowadzić do politycznego oświecenia. Szczególnie Algierki, które uszły fundamentalistycznemu terrorowi w latach dziewięćdziesiątych, wskazywały wielokrotnie na podobieństwo do sytuacji w Algierii od lat siedemdziesiątych do lat dziewięćdziesiątych oraz do ataków na prawa kobiet w dzisiejszej Europie i Ameryce Północnej (w szczególności żądań specjalnego «muzułmańskiego» prawa w zakresie spraw rodzinnych, segregacji płciowej w szpitalach, na basenach czy w innych miejscach), na roszczenia wspólnotowe w zakresie edukacji, na konkretne osoby, które nie poddawały się wymogom tradycjonalistów (ukamienowane lub palone na stosie dziewczęta), oraz na wszelkich sekularystów (dziennikarzy, aktorki, Charlie [„Charlie Hebdo” – przyp. red.]) i wreszcie szeroko zakrojone ataki na każdego, czyje zachowanie nie odpowiada normom fundamentalistycznym (Bataclan, kawiarnie na świeżym powietrzu, mecze piłki nożnej itd.). Wszystko to zmierzało w tym samym kierunku, biorąc za cel walkę z prawami kobiet i ich obecnością w przestrzeni publicznej: zarówno my, jak i oni wiedzą, że rządy nie zawahają się poświęcić praw kobiet na rzecz pewnej formy pokoju społecznego zawartego z fundamentalistami”22.

W 1995 roku na Konferencji ONZ na rzecz Kobiet w Pekinie stałam się założycielką międzynarodowej sieci feministycznych pisarek na rzecz wolności słowa o nazwie Women’s WORLD (Women’s World Organization for Rights, Literature and Development, Światowa Organizacja Kobiet na rzecz Praw, Literatury i Rozwoju), która sporządziła manifest dla uczestników konferencji o tytule Siła słowa: kultura, cenzura i głos23.

Tekst otworzyłyśmy opisem kryzysu światowego, którego objawy obejmowały postępujące w zawrotnym tempie niszczenie środowiska, a także opisem masowych wędrówek uchodźczych powodowanych wojnami i głodem, przedstawieniem rosnącej dominacji międzynarodowych korporacji poczuwających się do odpowiedzialności jedynie przed swoimi udziałowcami, opisem triumfu polityki wolnorynkowej powodującej zubożenie ludzi z różnych zakątków świata oraz przedstawieniem powstania różnych form religijnego fundamentalizmu działających jako ruchy polityczne, a skierowanych przeciwko kobietom i mniejszościom etnicznym, podsumowując: „Wzrastająca internacjonalizacja i wzmagająca się zmowa tych ruchów wytwarza potencjał powstania światowego ruchu reakcyjnego podobnego do faszyzmu w latach dwudziestych i trzydziestych”.

Z perspektywy strategicznej pozostało nam już tylko jedno źródło nadziei: sojusz między feministkami i innymi postępowymi ruchami społecznymi. „Wszyscy mierzymy się z tymi samymi siłami ucisku: z jednej strony «porządek nowego świata» popierający nowoczesne dyktatury, z drugiej reakcyjny tradycjonalizm reprezentujący najgorszą formę kontroli patriarchalnej. Mamy podobną wizję przyszłości, w której ekstrema takie jak bogactwo i ubóstwo znikną, w której prawa człowieka, zrównoważone źródła utrzymania, powszechna alfabetyzacja oraz różnorodność kulturowa staną się normą, w której decyzje podejmowane, a konflikty społeczne rozwiązywane będą w drodze negocjacji, nie zaś za pośrednictwem siły lub dominacji”.

Lecz czy nasi bracia z lewicy byli w ogóle skłonni do zaangażowania się na rzecz feministycznych zasad?

„Przecież już nieraz kobiety walczyły u boku mężczyzn na rzecz zmian społecznych tylko po to, aby w rezultacie ujrzeć ich kreujących nowe elity rządzących pozostawiające płciowe i rodzinne hierarchie w stanie nienaruszonym oraz podobnie jak ich poprzednicy uprawiających politykę, której siła płynie z dominacji i uległości, rozwiązujących konflikty społeczne i osobiste za pomocą przemocy lub represji”.

„Dzisiaj kobiety, zwłaszcza kobiety z Południa, stanowią na całym świecie większość biednych i pozbawionych politycznego głosu ludzi, są wcielonymi «jeńcami głodu» i «nieszczęśnikami Ziemi». Dlatego właśnie każdy ruch pragnący realnej zmiany powinien stawiać żądania, których głównym elementem są kobiety. A ponieważ większość łańcuchów unieruchamiających kobiety jest związana ze sferą tradycji, nie zaś z czystą polityką czy gospodarką, gruntowna transformacja musi objąć w pierwszej kolejności zmagania kulturowe”.

Nie miałyśmy pojęcia, że podczas gdy pisaliśmy te słowa, Abdullah Öcalan i kurdyjskie aktywistki borykają się z podobnymi pytaniami oraz zaczynają budowę ruchu, który ostatecznie pozwoli przetestować ideę wyzwolenia kobiet w praktyce, wykorzystując region południowo-wschodniej Turcji i północnej Syrii jako przestrzeń swojego laboratorium społecznego. Dzięki ich eksperymentom wszyscy możemy się wiele nauczyć. Mimo wielu swobód feministki z Zachodu nie miały bowiem dotychczas wielu okazji, by przetestować swoje pomysły na szeroką skalę i tym samym zdobyć doświadczenie w zakresie strategicznego myślenia.

Przez strategiczne myślenie rozumiem coś innego niż to, co rozumieją przez to trenerzy szkoleń w korporacjach czy organizacjach pozarządowych. Chodzi mi o sposób myślenia, który porusza się pomiędzy oglądem z szerokiej perspektywy a oglądem z punktu widzenia własnej sytuacji, w sposób pryncypialny kierując się w stronę wyzwolenia i mocy. Archimedes, wynalazca dźwigni, powiedział: „Dajcie mi punkt podparcia, a poruszę Ziemię”. Aby móc dokonać tego przesunięcia, należy mieć jasny obraz obecnej sytuacji i jej warunków, co pozwala uchwycić potencjał transformacji oraz zauważyć możliwości wykorzystania skromnych środków jako dźwigni zmian. Lecz w jaki sposób można nauczyć się takiego myślenia?

Przez wieki mężczyźni mieli wiele okazji, by nauczyć się strategicznego myślenia, taktyki i planowania długofalowego dzięki temu, że rządzili państwami, budowali biznesy, brali udział w kampaniach wojskowych, a chociażby nawet prowadzili drużyny sportowe. Dopiero niedawno kobiety przestały być wyłączane z tych dziedzin aktywności. Do tego czasu nie gromadziły kapitału, nie dowodziły wojskiem. W większości społeczeństw nasza praca koncentrowała się na utrzymywaniu się przy życiu za pomocą pracy w rolnictwie i rzemiośle, na opiece nad dziećmi, na zaspokajaniu podstawowych potrzeb naszych rodzin czy na zaangażowaniu się w działalność kupiecką, produkcję odzieży lub żywności na małą skalę. Kolejne wieki takiego stylu życia ukształtowały nawyki myślenia kobiet w sposób, który przywiązuje dużą wagę do przepływu kulturowego, oszczędności, wartości życia i stosunków międzyludzkich.

Dla Abdullaha Öcalana, ideowego przywódcy Partii Pracujących Kurdystanu (PKK), mezopotamska bogini Isztar okresu neolitu (kiedy to ludzie po raz pierwszy zaczęli żyć w skupiskach wiejskich) symbolizuje ten właśnie sposób myślenia: „Życie wynikające z jedności ziemi i kobiety... udomowianie zwierząt, uprawa roślin – to kobiety wykonywały większość prac. Boginią tej kultury była właśnie Isztar”. Gdzie indziej pisze: „Pożywienie leży u podstaw świętości... U podstaw pożywienia znajduje się praca matek. To matka jest twórcą, wynalazcą i pielęgniarzem... zajmuje się wytwarzaniem i jest świadoma tego, że to ona podtrzymuje ludzkość przy życiu. W taki właśnie sposób ją rozumie”24.

Dla Öcalana neolityczna wioska, gdzie kobiety mają władzę i status równe, a może nawet wyższe niż mężczyźni, jest przykładem Edenu. Dopiero wtedy gdy mężczyźni zdobyli władzę, nasz gatunek zwrócił się ku wojnie, władzy i niewoli. Öcalan brzmi niekiedy jak klasyczny marksista inspirowany tradycją Engelsowską z czasów jego Pochodzenia rodziny, własności prywatnej i państwa (1884): „Obalenie prawa macierzystego było historyczną porażką rodzaju żeńskiego. Mężczyzna objął dowództwo w domu, kobieta została poniżona, uciemiężona, stała się niewolnicą jego namiętności i zwykłym narzędziem do rodzenia dzieci”25.

Choć ta wizja rozwoju człowieka może nie być oparta na dowodach, to zawiera w sobie wielką moc i trwałą siłę mitu upadku. Öcalan, podobnie jak Marija Gimbutas i Riane Eisler oraz wielu innych teoretyków feminizmu, konstruuje mityczną wersję prehistorii, aby podkreślić, że patriarchat nie był nieunikniony, a porządek płci może jeszcze zostać zrewidowany. Jedynie garstka marksistów utrzymywała w ostatnich latach ten sam ton; wśród nich był Dawid Graeber: „Jednym z najbardziej radykalnych aktów Öcalana stało się ożywienie idei neolitycznego matriarchatu. Choć ta idea była dość powszechna w XIX wieku i na początku XX, w ostatnich dekadach została odrzucona... [a] po tym osłabieniu po prostu przepadła. Stała się niczym tabu, którego nikt nie może dotknąć. A każdy kto o niej wspomni, uznany zostanie za szaleńca”26.

Zamiast przywoływać to, co się kryje za symbolem Isztar, zachodnia tradycja polityczna i filozoficzna, włącznie z marksizmem, odwoływała się do mitu Ateny, greckiej bogini wojny i myślenia abstrakcyjnego, dziewicy. Atena nie zrodziła się z niewiasty, wyskoczyła bezpośrednio z czoła swego ojca, Zeusa. W swej powieści pt. Kasandra Christa Wolf zastanawia się, jak wyglądałaby historia idei, gdyby myśl abstrakcyjna miała inne pochodzenie niż głowa boga – mężczyzny, gdyby w jej ukształtowaniu pomogła kobieta27.

Ruch Kurdyjek znalazł na to pytanie własną odpowiedź i wezwał do stworzenia nowej socjologii kobiecej myśli, nazwanej przez nie „jineologią”: jin w języku kurdyjskim oznacza „kobiety”, logos zaś to greckie słowo oznaczające „wiedzę”. Na pierwszej światowej konferencji na temat jineologii w Kolonii Gönül Kaya wyjaśniła w swoim przemówieniu potrzebę „stworzenia kobiecego paradygmatu” w naukach społecznych:

„W konsekwencji systemu patriarchalnego powstały nauki społeczne, które charakteryzuje klasowość, męskocentryczność, seksizm. W rezultacie dziedzina ta jest rozdarta, podzielona na ścierające się ze sobą czynniki. Zastosowanie wniosków pochodzących z takich nauk społecznych prowadzi do katastrofalnych skutków dla natury, społeczeństwa i istoty ludzkiej, takich jak: normalizacja militaryzmu i przemocy, pogłębienie seksizmu i nacjonalizmu, niepohamowany rozwój technologii, zwłaszcza w zakresie zbrojeń mających kontrolować społeczeństwo i jednostki, zniszczenie przyrody, rozpowszechnienie energii jądrowej, rozprzestrzeniająca się urbanizacja, pojawienie się problemów demograficznych, przeciwstawna działaniom na rzecz ekologii industrializacja, powstanie węzłów gordyjskich zagadnień społecznych, dojście do głosu skrajnej indywidualizacji, pogłębienie seksistowskich decyzji politycznych i praktyk wymierzonych przeciwko kobietom, prawo i wolność istniejące jedynie na papierze.

Wobec powyższego proponujemy jineologię. Niezbędne jest przezwyciężenie dotychczasowego systemu z dominującym obszarem nauki i skonstruowanie alternatywnego. Ponadto uważamy, że dziedziny oparte obecnie na naukach społecznych muszą zostać uwolnione od seksizmu”28.

Ta przemowa wskazuje na błędy przez wieki przewijające się w lewicowym myśleniu: ucisk, wykluczenie, dewaluacja i zwyczajne niezrozumienie rzeczywistych problemów życia kobiet. Ruchy lewicowe w przeważającej mierze, choć z kilkoma ważnymi wyjątkami, były kierowane przez mężczyzn i obsługiwane przez kobiety: mężczyzn wygłaszających przemowy, kobiety serwujące kawę. W rezultacie historia lewicy jest zakrzywiona, odzwierciedla bowiem idee, historię i doświadczenie tylko połowy gatunku. Jej myśl nie opisuje świata precyzyjnie, jej praktyka nie zapowiada społeczeństwa przyszłości, do którego większość z nas chciałaby należeć. Nic dziwnego, że znalazła się w impasie. W jaki sposób teoria i praktyka oparte w najlepszym razie na doświadczeniu tylko połowy ludzkości mogłyby być wystarczające? Jeden ze znanych paradoksów zen zapytuje: „Jak brzmi klaskanie jedną dłonią?”. To dźwięk, który słyszeliśmy przez ostatnie sto lat, dźwięk lewicowych feministek walących głowami w ścianę29.

Czym więc różni się od nich ruch Kurdyjek? W jaki sposób jego członkinie uniknęły na swej drodze podobnych do zachodnich przeszkód, utworzyły bojówki i uzyskały czterdziestoprocentową obecność w kadrze zarządzającej na każdym poziomie, mimo że ruch rozwinął się jako część PKK, które w swych początkach nawiązywało do klasycznej marksistowsko-leninowskiej formuły partyjnej? Czy istotom ludzkim w końcu udało się stworzyć kulturę polityczną, która nie jest rozłupana na pół przez kategorie płci? I w jaki sposób to może działać w warunkach permanentnego stanu wojennego? Jak to możliwe, że oddziały lewicy w Rożawie mimo braku specjalistycznego sprzętu i wsparcia z powietrza jako jedyne siły lądowe zdołały odeprzeć atak Da’isz? Czy ten sukces militarny ma coś wspólnego z ich otwartością na włączenie siły kobiet? Czy może z oddaniem wobec idei wzniesienia demokracji na wyżyny?

Niniejsza książka jest próbą odpowiedzi na te pytania. Podobnie jak żyroskop, obraca się ona w dwóch osiach. Jedna z nich to zderzenie trzech wizji organizacji społecznych – choć szczególnie intensywnych w Kurdystanie, to będących jednocześnie odbiciem szerszych paradygmatów międzynarodowych: islamizmu Da’isz, „kapitalistycznej nowoczesności” (określenie Öcalana) Kurdyjskiego Rządu Regionalnego w Iraku oraz nowego typu lewicy: niepaństwowej formacji demokratycznej rozwijającej się w wyzwolonych kantonach na terenie Syrii. Drugą oś stanowi rola kobiet w istnieniu tych paradygmatów.

Marzeniem Öcalana jest, aby dominacja, niewolnictwo i imperializm zostały wyrugowane z Kurdystanu przez ludzi, którzy byli uciskani tak długo, że niemal całkowicie stracili poczucie własnej wartości: „Kurdystan jest miejscem, w którym człowieczeństwo słabnie najmocniej. A to miejsce jest przecież kolebką ludzkości. Najwspanialsze zwycięstwo człowieczeństwa może zostać osiągnięte w miejscu, w którym zostało najbardziej «zdeformowane». Ta świetność będzie wprost proporcjonalna do dotychczasowego poniżenia”30.

Innymi słowy, gardząc „pierścieniem władzy” symbolizującym tutaj państwo, gardząc siłą, która – podobnie jak u Tolkiena – jest bezużyteczna dla osób chcących zbudować swój świat w oparciu o równość, nie zaś dominację i poddaństwo, Kurdowie według Öcalana będą w stanie pokonać Da’isz i Al-Kaidę – najokrutniejszych wrogów wolności. Następnie przyniosą demokrację Syrii i Turcji, nawracając swych braci i siostry, którzy wciąż jeszcze czczą relikwie władzy i konsumpcjonizmu zamiast czcić wartości ludzkie. Jak pokazują dzieje Kurdów, to duże wyzwanie, choć jednocześnie i tak dokonali oni do tej pory czegoś, co wydawało się niemożliwe – utrzymali się przy życiu.

rozdział 1

Kurdowie

W 1976 roku student antropologii z Holandii, Martin van Bruinessen, pojechał do Kurdystanu przeprowadzić badania terenowe. W swojej pracy doktorskiej tak opisał ukształtowanie terenu: „Serce Kurdystanu stanowią niedostępne góry, które od wieków odstraszały najeźdźców i zapewniały schronienie czy to prześladowanym, czy bandytom. Jego ramy stanowią łańcuchy górskie Taurusu (część wschodnia, kurdyjska) i Zagrosu, kierujące się jedna ku północnemu zachodowi, druga – ku południowemu wschodowi. Od południowego zachodu otacza je duża liczba równoległych, wysokich i stromych płaskowyżów, które stopniowo obniżają się ku Nizinie Mezopotamskiej. Na północy i północnym wschodzie krajobraz przeobraża się w stepowy płaskowyż i wyżyny”31.

Te góry oraz starożytny Żyzny Półksiężyc to główny obiekt trójstronnej batalii między agresywnymi islamskimi dżihadystami z Da’isz i z Al-Kaidy, siłami autonomicznego regionu kurdyjskiego w Iraku, zwanymi peszmergami [Nazwa „peszmergowie”, czyli „ci, którzy stają oko w oko ze śmiercią”, nie jest nazwą wyłączną tylko dla oddziałów rządowych KRG. Opozycyjna PUK również ma swoich peszmergów – przyp. red. meryt.], oraz oddziałami lewicowych Kurdów syryjskich [wspieranych w sposób znaczący przez Kurdów pochodzących z Turcji – przyp. red. meryt.] z wyzwolonego obszaru w Rożawie, nie zapominając o siłach regionalnych i międzynarodowych mocarstwach wspierających jednych, drugich lub trzecich. Ta wojna zadecyduje nie tylko o przyszłości Kurdów. To ilustracja trzech możliwych scenariuszy przyszłości dla całego regionu, jeśli nie dla całego świata – scenariuszy przyszłości przećwiczonych już podczas wydarzeń na górze Sindżar w Iraku w 2014 roku.

Bitwa na górze Sindżar

W czerwcu 2014 roku przywódcy Da’isz uznali, że czas najwyższy, aby ogłosić powstanie kalifatu – państwa islamskiego – co uczynili, roszcząc sobie prawa do terytorium od miasta Aleppo w Syrii aż po rzekę Dijala we wschodnim Iraku w imię idei zacierania granic w regionie32. Ich armie rozpoczęły blitzkrieg, wojnę błyskawiczną, przemieszczając się w kierunku południowym ku rzece Tygrys w Iraku. Nie spodziewali się jakiegokolwiek oporu, szczególnie ze strony armii irackiej – tutejsi dowcipnisie nazwę państwa Irak rozwijają niczym skrót I Ran Away Quickly [„Prędko uciekłem” – przyp. tłum.] – i faktycznie, nie napotkali jej. 9 czerwca, kiedy zbliżali się do drugiego co do wielkości miasta irackiego o nazwie Mosul, około 52 tysięcy mężczyzn należących do irackiego wojska i policji rozpierzchło się. Dowódcy uciekli, żołnierze zdarli z siebie mundury i porzucili broń, niektórzy nawet biegali ulicami miasta w bieliźnie33. W ciągu kolejnych dwóch dni bojownicy Da’isz przemierzyli ponad 100 mil na południe, ostatecznie otaczając rafinerię w Bajdżi. 5 czerwca bez jakichkolwiek trudności zdobyli miasto Samarra i podążyli w stronę Tikritu.

Strategia wojskowa Da’isz zakłada równoczesny szturm kilku miejsc. W tym okresie Da’isz groziło nie tylko Bagdadowi, lecz także przygotowywało ofensywę w dwóch miejscach o kurdyjskich wpływach: w Kirkuku położonym na granicy autonomicznego regionu kontrolowanego przez Kurdów irackich oraz w Kobani, będącym autonomicznym kurdyjskim kantonem w Syrii34.

Kurdowie iraccy są sojusznikami USA od czasów wojny w Zatoce Perskiej w 1990 roku, stąd Kurdyjski Rząd Regionalny (KRG), choć formalnie należący do Iraku, z powodów praktycznych sam o sobie stanowi. Ściśle sprzymierzony z Turcją Rząd Regionalny w kwestii Bliskiego Wschodu widzianego jako całość reprezentuje poglądy progresywne, choć jednocześnie zmaga się z kłopotami wynikającymi z układów rodowo-plemiennych oraz korupcji35. Kierują nim dwie zwaśnione partie polityczne: Demokratyczna Partia Kurdystanu (KDP) z Masudem Barzanim na czele oraz Patriotyczna Unia Kurdystanu (PUK), której przywódcą jest Dżalal Talabani. Barzani jest obecnie szefem Kurdyjskiego Rządu Regionalnego i choć jego kadencja upłynęła w sierpniu 2015 roku, wydaje się zdeterminowany, aby zachować w tym zakresie status quo36.

Jednym z najbardziej pożądanych celów KDP od czasu jego powstania było przejęcie kontroli nad miastem Kirkuk oraz należącymi do niego rozległymi i niezwykle zyskownymi polami naftowymi. Irak przez lata nie był jednak skłonny do scedowania na niego nadzoru nad tym rejonem. Dopiero 12 czerwca 2014 roku wobec gotowości Da’isz do ataku oraz wobec dezercji irackich żołnierzy miasto pozostawione samo sobie de facto oddane zostało Kurdom. KDP szybko przeniosło swoje oddziały peszmergów do Kirkuku i wzmocniło jego obronę.

O dziwo, mimo swej skłonności do przejmowania pól naftowych Da’isz odpuściło to konkretne trofeum. Zamiast tego skierowało uwagę na inne cele w Iraku i 2 lipca zaatakowało Kobani – główny spośród trzech rewolucyjnych kantonów kierowanych przez syryjsko-kurdyjską Partię Unii Demokratycznej (PYD).

Kurdowie syryjscy mają dwa oddziały zbrojne: YPG – Ludowe Jednostki Samoobrony składające się zarówno z mężczyzn, jak i kobiet, oraz YPJ – Żeńskie Jednostki Samoobrony, samodzielne wojsko kobiet. Chociaż są odrębne, działają wspólnie i zwykle określane są nazwą „YPG-YPJ”. Do lata 2014 roku YPG-YPJ już od osiemnastu miesięcy z powodzeniem walczyło z Da’isz oraz wzywało do wspólnej walki z dżihadystami w imię jedności kurdyjskiej ponad granicami oraz w imię przymierza wszystkich grup etnicznych w regionie37. Liczyli wtedy w szczególności na współpracę zbrojną z Kurdami irackimi.

Masud Barzani, lider KDP, nie był jednakże zainteresowany sojuszem, który mógłby zrazić do niego Turcję. W jego interesie było natomiast przechwycenie Kirkuku, co mogłoby się stać podwalinami niezależnego państwa kurdyjskiego w Iraku38. Dlatego kiedy w lipcu Da’isz rozpoczęło jedną z większych ofensyw przeciwko Kobani, YPG-YPJ nie otrzymało ani krzty wsparcia.

3 sierpnia Da’isz otworzyło przeciw Kurdom drugi front, atakując Sindżar (znany w starożytności pod nazwą Singara) – miasto położone na granicy Iraku i Syrii, zamieszkiwane głównie przez prześladowaną mniejszość Kurdów irackich zwanych jazydami (Yasidis). Lud ten praktykuje starożytną religię powstałą jeszcze przed islamem, która wyznaje kult siedmiu aniołów. Fundamentaliści sunniccy nazywają ich poganami, a Da’isz uznaje za czcicieli diabła, których należy unicestwić39.

Da’isz szturmowało wioski jazydów już od czerwca. Żywiąc przekonanie, że główne uderzenie zbliża się nieuchronnie, jazydzi zwrócili się o pomoc zarówno do rządu irackiego w Bagdadzie, jak i do KDP, kierowanego przez Barzaniego40. Iracka armia do tego czasu już dawno się rozpierzchła. KDP zapowiedziało, że oddziały peszmergów są w pełni gotowe do obrony Sindżaru, tym bardziej że był on odległy jedynie o dwadzieścia pięć mil od ich stolicy w Irbilu41.

Jednak kiedy 3 sierpnia bojownicy Da’isz zbliżyli się do Sindżaru, 17 tysięcy żołnierzy oddziałów peszmergów, którzy mieli bronić jazydów, rozpłynęło się nagle bez śladu, twierdząc, że nie otrzymali żadnych rozkazów, aby podjąć walkę z napastnikiem42. W obronie pozostawionych bez ochrony cywilów stanęła jedynie garstka bojowników. Udało im się wstrzymać siły Da’isz na tyle długo, aby umożliwić tysiącom jazydów ujście w góry. Pośród uchodźców znalazł się sześćdziesięcioletni nauczyciel o imieniu Ferhad, który otrzymał przez telefon wiadomość o mordowanych na ulicach przez ISIS dzieciach. Ferhad, jego żona i dzieci, a także żony i dzieci jego czterech braci, którzy pozostali na miejscu, aby bronić swojej ziemi, mając jedynie to, w co byli ubrani, stłoczeni w samochodzie ratowali się ucieczką43.

Jedynym, na co mogli liczyć ci, którzy nie mieli samochodów, była piesza ucieczka w góry, wspinaczka coraz wyżej i wyżej, byle tylko pozostawić w tyle Da’isz. Da’isz stopniowo odcinało im drogę powrotu. Byli uwięzieni – bez jedzenia, ciepłej odzieży czy wody. Wśród nich była Naima Faris, kobieta około czterdziestki, która mieszkała w wiosce nieopodal Sindżaru. Kiedy rozpoczął się atak, była w trakcie rekonwalescencji po zabiegu usunięcia macicy. Choć ledwo trzymała się na nogach, jej dzieci wymusiły na niej bezzwłoczne opuszczenie wioski. Synowa nie miała nawet czasu, aby znaleźć dla niej buty – w rezultacie wspólnie używały jednej pary kapci i przez kolejne tygodnie owijały stopy należącą do Naimy kefiją, bawełnianą chustą tradycyjnie służącą jako nakrycie głowy.

„Uciekałam, wlekąc ciało po skałach. Moje ubranie było całkowicie zniszczone. Nie jedliśmy przez dwanaście dni” – opowiadała Naima. Złapali kilka kóz, które wydoili, aby nakarmić dzieci. Jej młodszy brat, jego żona i ich dzieci zostali schwytani – przepadli bez śladu. O oddziałach peszmergów powiedziała: „Skąd mogliśmy wiedzieć, że pozostawią nas na pożarcie wilkom”44.

To, co czekało tych, którym nie udało się uciec, było zwyczajnym ludobójstwem – reminiscencją najgorszych koszmarów wojny w Bośni. Według raportu ONZ co najmniej 5000 mężczyzn zostało wtedy rozstrzelanych, a tysiące kobiet i dzieci schwytanych, aby następnie zostać sprzedanych do świadczenia usług seksualnych lub oddanych dżihadystom jako trofeum45.

Rychło po przejęciu wojsk Da’isz rozpoczęło kolejny etap działań: zaczęło sortować pozostałe przy życiu ofiary. Najpierw ze względu na płeć. Chłopcom kazano podnieść koszule. Tych, którzy mieli włosy pod pachami, zapędzono do ich starszych krewnych płci męskiej, by potem wszystkich zaprowadzić na pobliskie pole, zmusić do położenia się na ziemi i zabić gradem pocisków z karabinu maszynowego. Mali chłopcy natomiast mieli wkrótce zostać wysłani do obozów szkoleniowych: zmuszeni do konwersji i poddani indoktrynacji mieli zostać nauczeni walki z własnym ludem46.

Matthew Barber, który bada kulturę jazydów i znajdował się w Sindżarze latem 2014 roku, mówi, że prawdziwym celem ataku Da’isz było pochwycenie jazydek. W tym celu sprowadzili nawet ciężarówki47. Kobiety zabrano do najbliższego miasta, w którym młode niezamężne dziewczyny zostały oddzielone od matek, wrzucone do przygotowanych wcześniej autobusów z zasłonami w oknach i przewiezione do wyznaczonego punktu sprzedaży, gdzie rozebrane do naga sprawdzano je pod kątem wielkości biustu i dobrego wyglądu. Najpiękniejsze dziewice, przynoszące najwyższe wpływy, licytowane były na targu niewolników w Ar-Rakce, gdzie kupujący targują się najbardziej.

„Istnieje pewna hierarchia: pierwszeństwo mają szejchowie (shaikhs) [szajch, szejch, szejk, šayh, arabski tytuł honorowy, dosłownie: „mężczyzna w podeszłym wieku, starzec”; przysługuje m.in. wodzom arabskich plemion, naczelnikom wsi lub dzielnic miejskich, przywódcom bractw religijnych, przełożonym muzułmańskich wyższych szkół religijnych; ogólnie tytuł przyjęty w stosunku do teologów muzułmańskich, a także osób znających Koran na pamięć – przyp. red. (źródło: Encyklopedia PWN)], następnie emirowie, a potem bojownicy. Zwykle każdy z nich bierze trzy lub cztery dziewczynki, trzyma je mniej więcej przez miesiąc, póki się nimi nie znudzi. Gdy tak się stanie, dziewczynki wracają na rynek”48.

Choć co najmniej 2500 jazydek nadal pozostaje w niewoli, części udało się zbiec samym, inne uratowały się dzięki działalności podziemnej kierowanej przez jazydzkich mężczyzn49. Jeden z nich, Chalil, opowiedział, co słyszał od innych:

„Kobiety są bite, stają się ofiarami zbiorowych gwałtów, są zmuszane do wejścia w związki małżeńskie z wieloma mężczyznami. Niemowlaki wyrywane są siłą od swoich matek. Kobiety zabierane są na targ niewolników i przekazywane jak podarunek. Zdecydowana większość jest gwałcona, a ponieważ doktryna ISIS mówi, że ślub z dziewięciolatką nie stanowi problemu, gwałty dotyczą także małych dzieci”.

Kobiety, które stawiają opór, są zabijane lub wystawiane na prażące słońce, póki nie umrą z wyczerpania. Chalil przywołuje także historię dziewięcioletniej dziewczynki, brutalnie zgwałconej przez wojownika w średnim wieku, który rozdarł jej pochwę. Tuż po tym, gdy poddano ją zabiegowi okaleczenia narządów płciowych, próbował zgwałcić ją ponownie50.

Dwunastoletnia jazydka, która jeszcze nie wkroczyła w fazę dojrzewania i która po jedenastu miesiącach uciekła z niewoli ISIS, opowiedziała „New York Timesowi” o regularnych gwałtach dokonywanych przez jej „właściciela”: „Małoletnia praktykowała inną religię niż islam. Koran nie tylko dawał mu prawo do gwałtu, lecz także aprobował go i nakłaniał do niego. [„Właściciel”] zwykł związywać jej ręce i ją kneblować. Następnie, zanim się na nią zwalił, klękał przy łóżku i padał na twarz w modlitwie. Gdy już było po wszystkim, znowu klękał w modlitwie, jakby stawiał gwałt na równi z innymi aktami pobożności”. Kiedy pewnego razu powiedziała mu, że robi jej krzywdę, i poprosiła, aby przestał, odpowiedział, że poprzez gwałt na niej zbliża się do Boga51.

W celu nasilenia naboru zagranicznych rekrutów ISIS opublikowało w grudniu 2014 roku przewodnik na temat niewolnictwa seksualnego. W tekście czytamy, że jest całkowicie dopuszczalne branie chrześcijan i żydów na niewolników, choć nie apostatów muzułmańskich – ci, nieważne, kobiety czy mężczyźni, powinni zostać zabici za porzucenie wiary. Ale pozostali niewierzący zdecydowanie się nadają, powinni być natychmiast „po wzięciu w posiadanie” zgwałceni. Tyczy się to także dziewczynek, które jeszcze nie osiągnęły dojrzałości płciowej, o ile są one „zdolne do współżycia”52.

Kurdowie z Rożawy i Turcji byli osłupieni, gdy dowiedzieli się, że oddziały peszmergów, mające z ramienia KDP bronić jazydów, wycofały się z Sindżaru. Siły YPG-YPJ były już wystarczająco rozdrobnione z powodu ciężkich walk trwających w Kobani i Al-Kamiszli. Co więcej, wysłali bojowników do Rabii w Iraku, aby wesprzeć peszmergów starających się utrzymać granicę. Wiedzieli jednak, że jeśli nie pomogą, nikt inny tego nie zrobi. Partyzantki miały szczególną motywację, wiedząc, co się stało z kobietami pochwyconymi przez Da’isz.

Dowódcy wezwali ochotników w kantonie Dżazira do zgłaszania się. W odpowiedzi zameldowała się grupa świeżo przeszkolonych bojowniczek, które jeszcze nie miały okazji sprawdzić się w prawdziwej walce, ponadto bojowniczki YPG, a nawet lokalne funkcjonariuszki asayish, organizacji ochrony, która zwykle zajmuje się jedynie przestępstwami cywilnymi. Dołączyły do nich także bardziej doświadczone oddziały PKK, w tym żeńskie jednostki YJA-Star53. Aby dotrzeć do jazydów, musieli przejść przez granicę iracką, co oznaczało wiele kilometrów wędrówki, a następnie pokonać góry ponad miastem Sindżar zajmowanym przez Da’isz. Wyruszyli bez żadnej zwłoki. 4 sierpnia, dzień po upadku Sindżaru, dotarli w góry.

Na miejscu odkryli dziesiątki tysięcy przebywających tam uchodźców, w tym osób starszych i dzieci, albo chorych, albo cierpiących z głodu. Wielu z nich nie było wystarczająco silnych, aby wrócić tą samą drogą, którą przybyli partyzanci. Oznaczało to, że trzeba byłoby wyrąbać korytarz przez góry i ewakuować jazydów bezpośrednio do Rożawy, jednocześnie odpierając Da’isz.

Uwaga światowych mediów zwróciła się ku górom Sindżar, ale nikt z Zachodu nie zauważył nadejścia wojsk Rożawy i PKK. 6 sierpnia Reuter poinformował, że dziesiątki tysięcy jazydów, w tym 25 tysięcy dzieci, czeka rychła śmierć głodowa54. Następnego dnia Obama zatwierdził plan kilku nalotów przeciwko Da’isz w Iraku i kilka zrzutów dostaw zaopatrzenia dla jazydów55. Poza tym nie wydarzyło się nic poza rozmowami i uściskami dłoni. Stany Zjednoczone w dalszym ciągu „ważyły możliwości”, Wielka Brytania i Niemcy rozważały wysłanie pomocy, papież potępiał dżihadystów56.

Da’isz wydawało się w tym czasie niepokonane. 9 sierpnia „The Guardian” poinformował: „W ciągu ostatnich dwóch tygodni ISIS walczyło na pięciu frontach: przeciwko armii irackiej, kurdyjskim oddziałom peszmergów, syryjskiemu reżimowi, opozycji syryjskiej i libańskiej armii [Hezbollahowi, czyli jedynej siły libańskiej zaangażowanej w wojnę w Syrii – przyp. red. meryt.]. Zdobyło kontrolę we wschodnich prowincjach Syrii, w Ar-Rakce i Daj az-Zaur, zdobywając przewagę wobec sił rządowych w Ar-Rakce i podporządkowując sobie większość sił rebelianckich w Daj az-Zaur. Zaczęło zdobywać także Aleppo, docierając do wschodnich obrzeży miasta, oraz Al-Hasakę, ponadto walczy z kurdyjskimi oddziałami w regionie północno-wschodnim. W Iraku dotarło do punktu oddalonego jedynie o pół godziny jazdy od Irbilu, stolicy kurdyjskiej”57.

Tymczasem, mimo że nikt nie patrzył, oddziały YPG-YPJ i PKK przemierzyły bez ciężkiej broni czy osłony z powietrza ponad 100 kilometrów w kierunku kantonu Dżazira, jednocześnie walcząc z Da’isz. 10 sierpnia odbili ostatniego jazyda i oznajmili, że zapewnili bezpieczeństwo około 100 tysiącom uchodźców58.

Bitwa w Sindżar oraz ocalenie jazydów, jako jeden z nielicznych sukcesów syryjskiej wojny domowej, zasługują na głębszą uwagę. Historia rodzi wiele pytań. Na przykład dlaczego Da’isz opuściło bogaty w ropę Kirkuk i zaatakowało Kobani i Sindżar? Dlaczego oddziały peszmergów nie pomogły jazydom mimo wcześniejszych obietnic? Dlaczego jedynie oddziały związane z PKK stanęły na wysokości zadania?

12 czerwca 2014 roku Da’isz dotarło do Kirkuku. Terroryści wstrzymali te działania i zamiast zaatakować KRG, udali się do Mosulu. Trzeba zaznaczyć, że w trakcie ofensywy latem 2014 roku, z wyjątkiem jednego samobójczego zamachu bombowego na początku czerwca, Da’isz zostawiło Kurdów irackich w spokoju. Tymczasem KRG do grudnia, kiedy to wkroczyło na górę Sindżar i z wielką pompą ją przejęło, nie ruszyło nawet palcem, aby pomóc jazydom. Co istotne, wyzwolenie Sindżaru tak naprawdę odbyło się miesiąc wcześniej dzięki siłom złożonym z oddziałów peszmergów, YPG-YPJ i jazydów59.

Dlaczego KDP wycofało swoje oddziały peszmergów mimo wcześniejszej obietnicy pomocy? Czy jego liderzy byli gotowi poświęcić jazydów dla realizacji marzenia o niepodległym państwie ze stolicą w Kirkuku? Dexter Filkins, który znalazł się w Irbilu trzy miesiące później, relacjonował: „Nowy nabytek ziemski zmienił klimat polityczny, który zaczął sprzyjać niepodległości. Ponadto w regionie znaleziono świeży argument ekonomiczny: w ostatniej dekadzie odkryto tam duże złoża ropy naftowej”. Podczas gdy Kobani było szturmowane, prezydent Barzani w lipcu poprosił parlament KRG, aby rozpoczął przygotowania do głosowania w sprawie samostanowienia: „Nadszedł czas, abyśmy sami zdecydowali o naszym losie. Nie powinniśmy czekać na to, aż inni zrobią to za nas”60.

Nadżat Ali Saleh, który dowodził oddziałami peszmergów w ataku na Sindżar, wydawał się zawstydzony i zażenowany faktem, że walka z Da’isz nie doszła do skutku. „Byliśmy zupełnie nieprzygotowani na to, co się stało” – powiedział Filkinsowi, dodając, że „przywódcy KRG byli tak oburzeni kapitulacją, że zwolnili ze służby pięciu dowódców i poddali ich przesłuchaniom”61.

Inne źródła świadczą o czymś innym. Holendersko-palestyński analityk Muin Rabbani mówi o „nieformalnym pakcie o nieagresji między Kurdyjskim Rządem Regionalnym w Iraku (KRG) a PI (Państwem Islamskim) zakładającym dla jednych przejęcie Kirkuku i rozszerzenie swojego terytorium o około 40 procent, dla drugich – umocnienie swojej pozycji w arabsko-sunnickim sercu Iraku”62.

W tydzień po ataku na Sindżar agencja prasowa Rudaw z siedzibą w Irbilu w KRG poinformowała, że Da’isz zaproponowało rozejm: zostawi w spokoju Kirkuk pod warunkiem, że oddziały peszmergów nie zareagują: „Zgodnie z informacjami dostarczonymi przez siły peszmergów bojownicy z punktu kontrolnego ISIS oddalonego o pół kilometra od sił kurdyjskich za pośrednictwem taksówkarzy poprosili o zapewnienie, że nie zostaną zaatakowani z północy”63.

Christoph Reuter z „Der Spiegel”, nawiązując do tego rozejmu, opisuje przywódców Da’isz nie jako gorliwych wierzących, ale praktyków realpolitik, skłonnych do negocjacji, jeśli na horyzoncie pojawia się interes do ubicia: „To nie jest gniazdo wierzących dżihadystów. Nie mają problemu, aby robić interesy z KRG, z rządem Barzaniego, w rodzaju «bierzemy Mosul i nie ruszamy Kirkuku». Dlatego nie było żadnych spięć czy konfliktów od czerwca do sierpnia 2014 roku. Potem nagle poczuli się wystarczająco pewnie i przejęli sporo kurdyjskich ziem”64.

W sierpniu 2015 roku „Ezidi Press”, jazydzka gazeta wydawana w Niemczech, opublikowała cykl niezwykle drobiazgowych artykułów śledczych pt. Zdrada Sindżaru, w których nie tylko wskazywano na fiasko działań KDP i peszmergów, lecz także oskarżano ich o odbieranie jazydom broni, co zupełnie uniemożliwiało im jakąkolwiek obronę, oraz o zawracanie z drogi tych, którzy próbowali uciekać z zaatakowanej wioski. W artykule podano nazwiska czterech dowódców peszmergów oraz załączono ich zdjęcia. Ponadto zaznaczono, że mimo zapowiedzi Barzaniego w rok po wydarzeniu, iż winni zostaną pociągnięci do odpowiedzialności, nie przeprowadzono żadnego poważnego śledztwa w tej sprawie.

„Dlaczego oddziały peszmergów, mimo wcześniejszych obietnic zaangażowania, nie zapobiegły ludobójstwu, dlaczego PI nie zostało wstrzymane przynajmniej dotąd, aby ludność cywilna mogła bezpiecznie wydostać się z miasta? W rok po katastrofie przyczyny ludobójstwa nadal nie są ani wspominane, ani dyskutowane przez polityków. Termin zdrady bywa przesadnie stosowany przez polityków kurdyjskich, ale nie ma tu mowy o tradycyjnej dyspucie czy sporze. A przecież chodzi o ludobójstwo, które kosztowało życie tysięcy jazydów i przyniosło niewolnictwo tysiącom kobiet i dzieci”65.

W czerwcu 2014 roku, dwa tygodnie po tym, gdy siły Barzaniego opanowały Kirkuk, Asja Abdullah, współprezydent Partii Unii Demokratycznej w Rożawie (PYD), została poproszona o komentarz do wypowiedzi Barzaniego o tym, że przybycie wojsk irackich daje możliwości, z których należy skorzystać. Podkreśliła, że konieczne jest zjednoczenie sił przeciw Da’isz: „Obrona Kurdystanu jest całkowicie zasadna, ale obowiązkiem jest także bronić Turkmenów [posługujący się językiem tureckim naród zamieszkujący kraje Azji Centralnej i Bliskiego Wschodu. W Syrii określa się tak osoby, których przodkowie wyemigrowali z Anatolii do Syrii w czasach Imperium Osmańskiego – przyp. red.], Arabów i Asyryjczyków oraz włączyć ich do procesu decyzyjnego. Wobec ostatnich ataków ISIS wspólna linia obrony Kurdów jest sprawą pilną. Bronienie naszych narodowych zdobyczy oraz zdobyczy ludów, z którymi żyjemy, jest możliwe jedynie dzięki opracowaniu wspólnej strategii i linii obrony”66.

Ale Barzani i KDP wielokrotnie dowodzili, że są rozdarci między pragnieniem walki u boku innych Kurdów a wolą posiadania dobrych relacji gospodarczych z Turcją. Ta natomiast jest zdeterminowana, aby odseparować Kurdów irackich od tych związanych z PKK i PYD. Działania na rzecz skonfliktowania Kurdów prowadzone przez regionalne potęgi, postawa samych Kurdów oscylująca między rywalizacją i współpracą są motywami o długich korzeniach. Aby móc zrozumieć, co się dzisiaj dzieje, trzeba sięgnąć do historii.

Kurdowie

Kurdowie są często nazywani największym na świecie narodem bez państwa67. Za czasów Imperium Osmańskiego byli w większości chłopami i pasterzami prowadzącymi koczowniczy tryb życia. Ziemie te od dawien dawna znajdowały się w rękach agów (ağa, wodzów wsi), którzy w drapieżny sposób pobierali podatki dla sułtana. Do zadań kolejnej warstwy przywódców, religijnych szejchów, należało utrzymywanie porządku i rozstrzyganie sporów między plemionami. W XIX wieku, kiedy Imperium Osmańskie przestało być już odizolowane, Rosjanie i Brytyjczycy zaczęli składać obietnice różnym plemiennym władcom w zamian za wsparcie polityczne lub wojskowe w regionie. Agowie natomiast nastawiali sułtana przeciwko obu imperiom, niekiedy biorąc stronę jednego, innym razem drugiego, choć nigdy nie związywali się ostatecznie z żadnym z nich68.

Ten wzorzec – małe grupy będące sobie wrogie zamiast jednoczyć siły – jest często nazywany trybalizmem. Były sekretarz pracy Stanów Zjednoczonych Robert Reich tak prezentuje „plemienność dla początkujących”: „Przed epoką, kiedy zaczęły powstawać państwa, od XVIII do XX wieku, świat składał się głównie z plemion. Łączyły je język, religia, krew i wiara. Ich członkowie obawiali się innych szczepów i często z nimi walczyli. Królowie i cesarze zawierali rozejmy co najwyżej tymczasowe. W ciągu ostatnich trzystu lat idea narodowości zapuściła swoje korzenie niemal na całym świecie. Członkowie plemion zaczęli przeobrażać się w obywateli oraz postrzegać siebie jako jednostki mające uczucia patriotyczne i obowiązki wobec ojczyzny. Chociaż ruchy narodowe nigdy całkowicie nie wyparły plemienności w niektórych byłych koloniach, przejście od szczepu do narodu w większości przypadków zakończyło się do połowy XX wieku”69. Trybalizm pozostaje ważnym czynnikiem w kluczowych dla USA miejscach tak zwanej wojny z terroryzmem, w tym Iraku, Syrii, Afganistanie i Pakistanie.

Kiedy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa i Turcja dołączyła do trójprzymierza, stając po stronie Niemiec i Austro-Węgier, Imperium Osmańskie znacząco skurczyło swoje granice w stosunku do dotychczasowych, choć nadal obejmowało pokaźne terytorium, w tym teren dzisiejszych krajów takich jak: Syria, Liban, Irak, Turcja, Palestyna, Izrael, Jordania, Arabia Saudyjska, Jemen i kraje Zatoki Perskiej. Większość Kurdów zamieszkiwała ziemie znajdujące się w Turcji i Iraku.

Kurdom, w celu uzyskania ich wsparcia podczas wojny, składano wiele obietnic, snuto marzenia o niezależności czy przynajmniej autonomii. Równocześnie Wielka Brytania i Francja podpisały tajne porozumienie Sykes-Picot, w którym podzielono terytorium Imperium Osmańskiego na strefy wpływów, tzw. protektoraty: Anglia kontrolować miała Jordanię, Palestynę i południowy Irak, Francja zaś Liban, Syrię i północny Irak. Tworząc zarzewie przyszłego konfliktu, Wielka Brytania obiecała potajemnie Palestynę zarówno Arabom z Jordanii, jak i ruchowi syjonistycznemu. Inny sojusznik, Rosja, otrzymać miał część Turcji, choć po rewolucji 1917 roku bolszewicy zrzekli się roszczeń do tego terytorium i ogłosili opinii publicznej treść porozumienia Sykes-Picot.

Kurdowie mieli powody, by wierzyć, że po wojnie otrzymają własne państwo. W końcu Francuzi i Brytyjczycy przekonywali, że głównym powodem przystąpienia przez nich do I wojny światowej było „całkowite i ostateczne wyzwolenie narodów, które od tak dawna były uciskane przez Turków”. Warto do tego dodać program pokojowy o nazwie „14 punktów Wilsona” głoszący, że: „narodowościom, które są obecnie pod panowaniem tureckim, należy zapewnić bezpieczeństwo niewzbudzające żadnych wątpliwości oraz absolutną szansę samodzielnego rozwoju bez przeszkód”70.

Lecz to tylko słowa. Tajne porozumienie zostało bowiem podpisane, a Kurdowie zorientowali się, że zostali podzieleni między cztery różne państwa: Iran, Irak, Syrię i Turcję. Ta mniejszość, której jedynym przyjacielem są góry, w ciągu następnych dziesięcioleci wielokrotnie buntowała się przeciwko każdemu z tych państw. Rewolty były zawsze w finale tłumione, nierzadko brutalnie.

A jaką rolę odgrywały w tej burzliwej historii kobiety? Trudno powiedzieć, w większości opowieści Kurdów dowodów na ich istnienie nieomal nie ma. Co więcej, niemożliwe jest znalezienie nazwisk kobiet w indeksach większości miarodajnych anglojęzycznych książek o Kurdystanie. Turecki socjolog Ali Kemal Özcan nawiązuje do tego problemu we wstępie swej książki o PKK:

„Interesującym faktem na temat kurdyjskiego ruchu jest znaczący udział kobiet. Ich wyraźna obecność zarówno w sferze działań cywilnych (masowe protesty, marsze, uroczystości, święta), jak i wojskowych (partyzantka) wydaje mi się fenomenem. Biorąc pod uwagę wyjątkowo wysoki odsetek kobiet wśród kurdyjskich sił partyzanckich, fanatycznie religijne i w dużej mierze przedfeudalne kurdyjskie społeczeństwo, a także podtrzymywanie autoidentyfikacji marksistowsko-socjalistycznej, kwestia ich udziału nie może być ignorowana. Konieczne są dalsze analizy. W toku pracy poczułem się zdeprymowany dalszymi dociekaniami w zakresie, którego nie jestem w stanie w pełni pojąć, będąc mężczyzną”71.

Według Szahrzad Modżab zaniedbanie naukowców wobec Kurdyjek jest częściowo reliktem dotychczasowego sposobu tworzenia i finansowania nauki: „Badania nad Kurdami ukształtowane są przez status narodu kurdyjskiego bez państwa... Studia nad Bliskim Wschodem koncentrują się głównie na zagadnieniach tureckich, arabskich, perskich i hebrajskich, niektóre z nich w powiązaniu ze sprawami państw wschodnich... Kurdowie są wyłączeni z tego zakresu, Kurdyjki zaś – z badań nad kobietami Bliskiego Wschodu”72.

Choć narodowcy twierdzą, że Kurdyjki zawsze cieszyły się większymi swobodami niż przedstawicielki innych nacji w regionie, nigdy nie wykonali wystarczającego wysiłku, aby poprzeć te opinie rzeczowymi argumentami. Martin van Bruinessen opisuje ich swobody następująco: „W niektórych częściach Kurdystanu kobiety mają pewną swobodę, której być może kobiety w wielu innych częściach Bliskiego Wschodu nie posiadają. To jednakże z pewnością nie jest typowe dla całego Kurdystanu, co więcej, natura i zakres tej wolności zależą w dużej mierze od społecznego statusu rodzin”73.

W rzeczywistości łamanie praw kobiet, w tym przymusowe małżeństwa, małżeństwa dzieci, „honorowe zabójstwa” i izolowanie od społeczeństwa, zdarza się nie tylko w innych częściach Bliskiego Wschodu, lecz także w Kurdystanie, natomiast okaleczanie żeńskich narządów płciowych (FGM) jest szczególnie powszechną praktyką wśród irackich Kurdów, mimo że w innych częściach Iraku jest rzadkością. Iracki Kurdystan ma wskaźnik FGM na poziomie 72 procent według badań przeprowadzonych przez WADI, małą niemiecko-iracką organizację pozarządową skupiającą kobiety. Od 2011 roku praktyka ta jest zakazana, lecz rzadko przestrzega się w tym zakresie przepisów prawa74. Współczynnik występowania FGM w innych częściach Kurdystanu nie jest znany.

Dziś Kurdowie liczą 30 czy 40 milionów ludzi na całym świecie i choć są rozproszeni, włączając w to co najmniej dwumilionową diasporę w Europie, ich głównym skupiskiem nadal jest dawny Kurdystan: Iran, Irak, Syria i Turcja. W każdym z tych krajów mają zastęp organizacji, jawnych i tajnych, nacjonalistycznych, lewicowych i islamistycznych, te zaś walczą zarówno między sobą, jak i z rządem, jednocześnie starając się uzyskać wsparcie Kurdów z sąsiednich państw. Z powodu rozproszenia dyskusje o polityce pomiędzy nimi mogą niekiedy brzmieć jak kakofonia, szczególnie że skróty nazw każdej z nich są trzyliterowe (słowniczek nazw znajduje się na początku książki).

W Iranie żyje ponad osiem milionów Kurdów, w tym głównie na obszarach górskich i graniczących z Turcją i Irakiem. W przeciwieństwie do Turcji w Iranie mniejszości posiadają prawa, w tym prawo do wolności posługiwania się językiem macierzystym. Równocześnie jednak działalność jakichkolwiek separatystycznych partii kurdyjskich jest zabroniona, co więcej, w 2015 roku stracono z tego powodu wielu kurdyjskich więźniów politycznych75. Irańscy Kurdowie nie byli dotychczas wpływowym graczem w rozgrywkach w regionie, dlatego w odróżnieniu od Kurdów irackich, syryjskich i tureckich nie będą zbyt często bohaterami niniejszej historii.

Opisywane tu losy powinny być rozpatrywane w kontekście zimnej wojny. Z jednej strony syryjskie i irackie partie Baas były częścią nacjonalistycznego i panarabskiego ruchu związanego z ZSRR, z drugiej zaś rząd turecki zawarł układ z Zachodem, podobnie jak szach Iranu do czasu obalenia go w 1979 roku przez islamistów.

Irak

W Iraku jest około pięciu i pół miliona Kurdów, stanowią 17,5 procent ludności kraju. To właśnie wśród Kurdów irackich powstała pierwsza grupa, która zmobilizowała się w imię kurdyjskich idei narodowych i całkiem często buntowała się przeciw Brytyjczykom od czasu, kiedy przejęli oni rządy w Iraku po I wojnie światowej. Pod koniec I wojny światowej Irak znalazł się pod brytyjskim protektoratem i pod panowaniem króla Fajsala I. Monarchia pozostała przy władzy do 1958 roku, kiedy to została obalona przez lewicowy przewrót wojskowy. Kolejno rządzili następni tymczasowi władcy do czasu pojawienia się partii Baas, organizatora zamachów w 1963 i ponownie w 1968 roku, wspieranego przez CIA76. W tym czasie Saddam Husajn już stał na czele partyjnego aparatu bezpieczeństwa i stopniowo przejmował kontrolę nad partią.

Kiedy Husajn został prezydentem w 1979 roku, od razu wypowiedział wojnę nowej Islamskiej Republice Iranu wzywającej w Iraku do rewolucji islamskiej na kształt własnej. Wojna trwała przez osiem lat bez jakiegokolwiek rozstrzygnięcia. Podczas walk KDP, kurdyjska narodowa partia wyzwoleńcza, pomogła Iranowi zdobyć miasto graniczne Hadżdż Umran77. W odwecie Saddam Husajn doprowadził do ludobójczej kampanii wojskowej przeciw Kurdom z użyciem broni chemicznej: setki tysięcy Kurdów zamordowano, a tysiące wiosek zniszczono. Kampania została nazwana operacją Al-Anfal.

W 1991 roku, aby zrekompensować straty poniesione podczas wojny z Iranem, Husajn najechał na Kuwejt i go zagarnął. Tym razem USA stworzyło mającą go powstrzymać koalicję składającą się z Arabii Saudyjskiej, Egiptu, Wielkiej Brytanii i wielu innych krajów. Podczas wojny w zatoce Husajn znów zaczął bombardować Kurdów – uchodźcy zalali otwarty na ich przyjęcie Iran oraz usiłowali dostać się do Turcji, która zamknęła przed nimi swoje granice. Chcąc uniknąć kolejnego ludobójstwa na Kurdach, USA i Wielka Brytania utworzyły strefę zakazu lotów w północnym Iraku, uniemożliwiającą dalsze ataki Husajna z powietrza. Był to początek nieoficjalnej autonomii Kurdów.

Po wojnie w Zatoce Perskiej ONZ nałożyło poważne sankcje gospodarcze na Irak, czego jedną z konsekwencji stało się powszechne niedożywienie oraz wysoki poziom śmiertelności niemowląt. Jedną z ofiar tych sankcji w następnych czterech latach byli także Kurdowie. Powodem tego stało się z kolei zamknięcie przez Husajna dostępu do pomocy humanitarnej, której droga prowadziła przez Bagdad. Północna część irackiego Kurdystanu zdobywała pożywienie przez Turcję, ale miasta na południu nie miały tej możliwości. Ich mieszkańcy otrzymywali nie więcej niż 10 procent racji żywnościowych faktycznie przeznaczonych dla Iraku78. Choć przez następne dwanaście lat iraccy Kurdowie byli ofiarami surowych sankcji gospodarczych zarówno ze strony ONZ, jak i reżimu Husajna, ich przywódcy w dalszym ciągu spoglądali z nadzieją ku USA.

W 2003 roku, kiedy Stany Zjednoczone najechały Irak, Kurdowie znowu powstali. Za wsparcie zostali nagrodzeni nadaniem ich regionowi w Iraku statusu autonomicznego. Relacje Kurdów z rządem w Bagdadzie są dość skomplikowane, szczególnie po tym, jak za jego plecami podpisali kontrakt z firmami naftowymi z Turcji i z Zachodu – w efekcie odcięto im wszelkie środki dofinansowania. Choć jednocześnie wobec wojny z Da’isz rząd w Bagdadzie zaczął mieć problemy bardziej niecierpiące zwłoki niż problem kurdyjski.

W irackim Kurdystanie istnieją dwie główne partie polityczne, KDP (Demokratyczna Partia Kurdystanu) i PUK (Patriotyczna Unia Kurdystanu), działające w oparciu o strategie polityczne na kształt dynastycznych i plemiennych. Niedawno pojawiła się jeszcze jedna, Gorran, będąca dla nich obu coraz większym wyzwaniem. Rząd jest skrajnie skorumpowany. Jesienią 2015 roku doszło do dużych manifestacji oraz tygodniowego strajku urzędników, którzy nie otrzymywali pensji przez trzy miesiące79. Mimo tych problemów autonomia kurdyjska rządzona przez Kurdyjski Rząd Regionalny (KRG) jest, jak mówi socjolog Hamit Bozarslan, „jednym z najbardziej dynamicznych, pluralistycznych pod względem politycznym i spokojnych miejsc na Bliskim Wschodzie”80.

Syria

Będąca pod francuskim protektoratem od czasu I wojny światowej Syria zdobyła niepodległość w 1946 roku. Jej pierwsze lata były burzliwe, pełne przewrotów. Atmosfera coraz bardziej rozbudzonego arabskiego nacjonalizmu doprowadzała w kolejnych latach do wielu napięć etnicznych. Jednym z bardziej dojmujących przykładów jest atak z użyciem ognia w 1957 roku, w którym w okamgnieniu zginęło 250 kurdyjskich uczniów81. W 1958 roku podjęto próbę utworzenia z Egiptem Zjednoczonej Republiki Arabskiej (ZRA). W efekcie kurdyjskie publikacje zostały zakazane. Kresem ZRA był syryjski wojskowy zamach stanu w 1961 roku. Rok później powstała Arabska Republika Syrii. Ponieważ Syria jest mozaiką narodów, wiele grup etnicznych zostało wyłączonych z tej nowej idei tożsamościowej pomiędzy byciem Syryjczykiem i Arabem. W 1963 roku wojskowy zamach stanu dokonany przez partię Baas przekształcił Syrię w dyktaturę działającą na podstawie dekretu o stanie wyjątkowym pod panowaniem Hafiza al-Asada w latach 1970–2000, a następnie jego syna, Baszara.

W Syrii mieszka 1,7 miliona Kurdów, głównie w północno-wschodniej części kraju, stanowiąc około 10 procent całej populacji. Kiedy w 1962 roku Syria ogłosiła się republiką arabską, 120 tysięcy Kurdów pozbawionych zostało obywatelstwa zgodnie z przekonaniem, że ich przodkowie przeniknęli do Syrii, przybywając z Turcji82. W konsekwencji wiele osób pozbawionych zostało dostępu do wykształcenia, pracy czy pożytków publicznych. Ich ziemie oddano Arabom zamieszkującym strategiczne miejsce zwane „pasem arabskim”, aby oddzielić ich od Kurdów na tureckiej granicy83.

Abdullah Öcalan, założyciel tureckiej PKK (Partia Pracujących Kurdystanu), żył na wygnaniu w Damaszku od 1980 do 1998 roku. On i władze partii Baas zawarli swoisty układ, że PKK może rekrutować syryjskich Kurdów pod warunkiem, że nie będą walczyć w Syrii. Dzięki temu wśród członków PKK od samego początku byli Syryjczycy. Ostatnie szacunki wskazują, że w szeregach PKK jest od 20 do 30 procent Syryjczyków84. Układ Syrii z PKK zakończył się w 1998 roku, kiedy to Turcja zagroziła inwazją na Syrię w przypadku, jeśli Öcalan nie zostanie deportowany. Uciekł wtedy z kraju. Po tym wydarzeniu rząd silnie tłumił wszelką aktywność Kurdów.

Syryjscy członkowie PKK założyli w 2003 roku Partię Unii Demokratycznej (PYD), a w 2010 roku wybrali na swojego przywódcę Saliha Muslima, inżyniera chemika. W kolejnym roku PYD zaangażowało się w organizację pierwszego poważnego powstania syryjskich Kurdów. Jego powodem było agresywne użycie siły przez policję podczas meczu piłki nożnej w Al-Kamiszli, w wyniku czego zginęło dziewięć osób. Policja otworzyła ogień także podczas ceremonii żałobnych odbywających się dnia następnego, zabijając kolejnych osiem osób. W Dżazirze, Afrin, Aleppo i Damaszku wybuchły demonstracje i walki uliczne. Aresztowano 2000 Kurdów, a przywódcy PYD znaleźli się na celowniku85. Salih Muslim był aresztowany tak wiele razy, że w końcu uciekł do Iraku.

Gdy w 2011 w Syrii rozpoczęła się arabska wiosna, wielu młodych Kurdów zamieszkałych w miastach włączyło się do rebelii. Tymczasem kurdyjskie partie polityczne, nie będąc przekonane do udziału w niej, reagowały nerwowo na arabski nacjonalizm i z podejrzliwością przyglądały się wpływom Bractwa Muzułmańskiego na syryjską opozycję. Kiedy Krajowa Rada Syryjska odmówiła rozpatrzenia dążeń do autonomii, wszystkie kurdyjskie partie wycofały się z przewrotu86.

Salih Muslim wrócił do Syrii w kwietniu 2011 roku i wkrótce stanął na czele PYD, która dzięki niemu stała się „najlepiej zorganizowaną, najlepiej uzbrojoną i największą kurdyjską partią w Syrii”, prowadzącą walkę mającą na celu ustanowienie autonomicznego regionu w kantonach Rożawy na granicy z Turcją87.

Turcja

Podobnie jak inne kraje w regionie Republika Turcji powstała po I wojnie światowej w konsekwencji obalenia sułtanatu. Dokonała tego armia kierowana przez Mustafę Kemala Paszę, generała, który został wybrany na pierwszego prezydenta republiki – zwanego później Atatürkiem lub „Ojcem Turków”. Wizja Atatürka zakładała bardzo silne i scentralizowane państwo, sekularyzm oraz jednorodność kulturową i językową. W rzeczywistości kemalizm czy turkizacja z czasem zaczęły oznaczać przymusową asymilację.

Jako jeden ze sposobów zapobieżenia rewolucji komunistycznej w Grecji USA ogłosiło w 1947 roku „doktrynę Trumana” przewidującą przekazanie ogromnych zasobów militarnych przeznaczonych zarówno dla Grecji, jak i Turcji. Zainaugurowało coś, co nazwane zostało „głębokim państwem [z tureckiego Derin deviet – przyp. red. meryt.]: tajną siatkę agentów ochrony i niejawne grupy rządowe sprzymierzone z prawicowymi grupami paramilitarnymi i faszystowskimi88. Równocześnie Turcja stawała się powoli republiką wielopartyjną, mimo zakłóceń w postaci przewrotów i stanów wyjątkowych w 1960, 1971 i 1980 roku.

W Turcji żyje wiele mniejszości narodowych: Ormianie, Arabowie, Czerkiesi, Grecy i inni, ponadto prócz większości sunnickiej sporo mniejszości religijnych, pośród nich prawosławni, żydzi i alewici [muzułmańskie ugrupowanie religijne wywodzące się z szyizmu, powstałe na przełomie XV i XVI wieku w Turcji – przyp. red. meryt.]. Kurdowie stanowią około 20 procent populacji i są tym samym największą mniejszością. I właśnie z tego powodu Turcja zawsze podejrzewała ich o tendencje separatystyczne.

Jadowitość tureckiego nacjonalizmu etnicznego była zauważalna jeszcze przed powstaniem republiki, okupionym ludobójstwem Ormian w czasie I wojny światowej. Od tego czasu Turcja systematycznie wprowadzała wobec Kurdów idee polityki kemalistycznej. Te zaś objęły przymusowe migracje, masowe zabójstwa, zakaz posługiwania się językiem kurdyjskim, noszenia kurdyjskiej odzieży, grania kurdyjskiej muzyki, organizowania festiwali czy używania kurdyjskich nazwisk. Należy do tej listy także dodać radykalne represje polityczne89.

Polityka prześladowań nasiliła się po powstaniu Partii Pracujących Kurdystanu (PKK) – narodowowyzwoleńczego ruchu marksistowsko-leninowskiego, który zainicjował walkę zbrojną w 1984 roku. W konsekwencji wybuchła wojna partyzancka trwająca aż do 1999 roku, kiedy to przywódca PKK Abdullah Öcalan został pojmany i uwięziony. Przez większość tego czasu południowo-wschodnia Turcja znajdowała się w stanie wojennym, a Kurdowie mieszkający w miastach nierzadko bywali ofiarami przypadkowych aresztowań, tortur i śmierci. Od tego czasu naprzemienne następowały okresy zawieszenia broni i wznowienia wojny.

W 1990 roku tureccy Kurdowie, próbując zdobyć wpływy w sferze publicznej, utworzyli partię polityczną o nazwie Ludowa Partia Pracy (HEP), z ramienia której kandydowali do parlamentu. Jednakże „państwo było zdeterminowane, aby zdusić każdy kurdyjski głos”90 – jak powiedział historyk David McDowall. W 1993 roku na HEP nałożono obostrzenia, a członkowie kierownictwa zostali oskarżeni o domniemane powiązania z PKK. Potem nastąpiły trwające dwadzieścia pięć lat polityczne przepychanki, w których Kurdowie próbowali zdobyć własny głos, tworząc kolejne partie polityczne, z czego każda z nich ostatecznie zostawała zdelegalizowana.

Gdy HEP zostało przymusowo zamknięte, jego członkowie włączyli się w działania nowej partii, DEP (Demokratyczna Partia Pracy). Ta zaś została rozwiązana decyzją państwa w 1994 roku, więc utworzyli HADEP. Tę zaś zlikwidowano w 2003 roku. Kolejną partią było DEHAP, które połączyło się w 2005 roku z inną kurdyjską partią, tworząc DTP (Partia Społeczeństwa Demokratycznego) – zdelegalizowane w 2009 roku. Jej miejsce zajęła Partia Pokoju i Demokracji (BDP). Wszystkie te partie działały w Kurdystanie, mając niewielu przedstawicieli w pozostałej części kraju, mimo że do tego czasu wielu Kurdów zamieszkiwało już miasta na zachodzie kraju.

Sytuacja uległa zmianie w 2013 roku wraz z okupacją placu Taksim w Stambule, będącą turecką wersją Occupy Wall Street. Luźna koalicja lewicy, sekularystów, feministek, zielonych, ruchu LGBTI i Kurdów zajęła plac po ogłoszeniu planu prezydenta Erdoğana, aby przekazać deweloperom park Gezi, jeden z niewielu terenów zielonych w Stambule. To oraz rosnący autorytaryzm, ograniczenie wolności słowa i narzucanie islamskich idei doprowadziło do sprzeciwu, który stał się zalążkiem narodowego ruchu protestacyjnego. Turecka lewica również doznawała represji ze strony rządu, dochodziło do nieprzewidywalnych aresztowań, nasilenia cenzury. W obliczu wzmagającej się podczas protestów brutalności policji lewica zaczęła współpracować z Kurdami91. Przed kolejnymi wyborami miejska partia lewicowa skupiająca feministki i homoseksualistów, HDP, połączyła siły z kurdyjską Partią Pokoju i Demokracji (BDP) oraz utworzyła nową socjaldemokratyczną i świecką partię broniącą praw mniejszości, zachowując nazwę, choć włączając wiele haseł programu radykalnych Kurdów. Adam Barnett skomentował ten program w lutym 2015:

„Socjaldemokratyczna grupa, na którą składają się Kurdowie, sekularyści, feministki, działacze LGBT i zieloni, ma 28 reprezentantów w tureckim zgromadzeniu narodowym, co czyni ją czwartą co do wielkości partią. Korzenie HDP sięgają tureckiej lewicy lat sześćdziesiątych. Jest zwolennikiem stosowania równych praw dla wszystkich mniejszości (w tym alewitów i Ormian), zachowania neutralności państwa wobec kwestii wiary, wprowadzenia nakazu powoływania co najmniej jednej kobiety do kadr zarządzających na każdym poziomie urzędowym oraz stosowania swoistego rodzaju «akcji afirmatywnej» dla kandydatów LGBT... Ale tym, co naprawdę wyróżnia HDP i mogłoby mieć szerszy oddźwięk na całym, coraz bardziej podzielonym Bliskim Wschodzie jest postulat radykalnej decentralizacji władzy w Ankarze na rzecz regionalnych zgromadzeń, postulat idący w zgodzie z eksperymentem demokratycznym prowadzonym w obszarze północnej Syrii, zwanym przez Kurdów Rożawą”92.

Postępująca rewolucja

Rewolucjoniści kurdyjscy związani z HDP już od 2005 roku próbowali budować struktury lokalnej autonomii demokratycznej w miastach na terenie południowo-wschodniej Turcji, jednakże na każdym kroku byli nękani przez rząd i stawali się ofiarami aresztowań. Syryjska wojna domowa dała im wkrótce możliwość swobodnego sprawdzenia swoich pomysłów w praktyce.

Latem 2012 roku przeciwnicy Asada spotęgowali swoje siły. Dżihadyści finansowani przez Arabię Saudyjską i Katar zaczęli przybywać do Syrii. Po nich pojawił się Da’isz. W konsekwencji Asad wycofał większość swoich wojsk z północnej Syrii, aby chronić wybrzeże oraz swoją główną bazę w Damaszku. Syryjsko-kurdyjska Partia Unii Demokratycznej (PYD) wypełniła tę próżnię własnymi oddziałami, w tym Ludowymi Jednostkami Samoobronnymi (YPG) oraz Żeńskimi Jednostkami Samoobronnymi (YPJ), oraz utworzyła trzy niezależne kantony: Afrin, Dżazira i Kobani.

W każdym z kantonów ustanowiono do stycznia 2014 roku system demokracji uczestniczącej, w której decyzje polityczne podejmują samorządy lokalne, a usługi socjalne i prawne świadczą organy społeczeństwa obywatelskiego działające pod patronatem koalicji zwanej TEV-DEM (Ruch Społeczeństwa Demokratycznego). Mimo że większość ideowego przywództwa TEV-DEM pochodzi z PYD, do partii należą przedstawiciele wszystkich grup etnicznych i partii politycznych w kantonach, w tym osoby powiązane z KDP w Iraku.

Feminizm Rożawy i jej zdolność stawiania oporu Da’isz wyrosły ze zmian strategii politycznej PKK, które zaszły w latach dziewięćdziesiątych. Była to ewolucja od rygorystycznej partii marksistowsko-leninowskiej do konstrukcji o wiele bardziej skomplikowanej. Dziś to raczej sieć grup zjednoczonych pod egidą podobnych celów, nie zaś partia leninowska, chociaż elementy tej ostatniej są w PKK nadal silne. Socjologowie badający kurdyjski ruch wyzwolenia opisują go jako „formację partii i organizacji składającą się z kilku partii (w tym PKK), ugrupowań osobno skupiających kobiety, siostrzanych partii w Iraku (PÇDK), Iranie (PJAK) i Syrii (PYD) oraz sił partyzanckich z nimi powiązanych”.

Częścią tej federacji są masowe organizacje i koalicje kierowane przez PKK, w tym Unia Wspólnot w Kurdystanie (KCK), sieć wybranych rad lokalnych i regionalnych, a także Narodowy Kongres Kurdystanu (KNK), który skupia przedstawicieli różnych partii, organizacji religijnych i kurdyjskiej diaspory93.

Wszystkie te organizacje zostały ukształtowane przez idee Abdullaha Öcalana, który stanął na czele PKK tuż po założeniu partii, a w 1999 roku został uwięziony na tureckiej wyspie İmralı. Turcja i CIA sądziły, że usunięcie Öcalana z pola widzenia unicestwi PKK, lecz zamiast tego partia przekształciła się w dużo bardziej powszechną i szerzej zakrojoną sieć organizacji, co opisano powyżej.

Wprawdzie krytycy Öcalana twierdzą, że nie miał on przemyślanej strategii PKK do czasu, kiedy został schwytany, jednakże rozwój organizacyjny PKK rozpoczął się na długo przed jego aresztowaniem i odbywał się równolegle ze zmianami linii politycznej partii, z akcentem początkowo położonym na klasyczną wizję wojny ludowej, a później na negocjacje. Wraz z tą zmianą przyszła rewolucja roli kobiet w partii.

Ideologiczna transformacja PKK wynikała nie tylko z upadku bloku sowieckiego i realnego socjalizmu, lecz także była odbiciem sposobu, w jaki fundamenty organizacji rozszerzały się przez lata. PKK zostało zainicjowane przez studentów i byłych studentów, dzięki czemu kobiety były obecne w jego szeregach od samego początku. Wybuch wojny domowej w latach osiemdziesiątych przyniósł zmianę – napływ Kurdów z prowincji, których wioski zostały zaatakowane przez siły tureckie. Konfrontacja z feudalnymi i nacjonalistycznymi poglądami nowych rekrutów sprawiła, że kobiety zdały sobie sprawę z konieczności utworzenia własnej organizacji.

Powstanie autonomicznych organizacji kobiet w latach dziewięćdziesiątych nie byłoby możliwe bez wsparcia Öcalana. Jego prestiż chronił je przed atakami mężczyzn, którzy pragnęli utrzymania tradycyjnych przywilejów. W zamian kobiety „wspierały go, najsilniej ze wszystkich, podczas burzliwych lat tuż po jego aresztowaniu i jego deklaracji nowej, uznanej wtedy za kontrowersyjną, linii politycznej” – jak powiedziała Necla Açık94.

Trzymany w niemal całkowitej izolacji Öcalan dużo czytał. Szczególny wpływ wywarli na niego teoretyk anarchista Murray Bookchin, teoretyk ekonomista systemów-światów Immanuel Wallerstein, historyk Fernand Braudel, teoretyk nacjonalizmu Benedict Anderson. Öcalan jest autorem kilku tomów esejów więziennych, z których część została przetłumaczona, przy czym niektóre z nich dostępne są do ściągnięcia w internecie95.

W swoich esejach wyparł się publicznie wcześniejszych poglądów na temat centralizmu demokratycznego i walki zbrojnej. W 2008 roku napisał, że hierarchiczna struktura partyjna na kształt państwa stoi w sprzeczności wobec „zasad demokracji, wolności i równości”. Co więcej, dystansował się od wcześniejszej kultury militarnej reprezentowanej przez PKK, wedle której „wojna była rozumiana jako kontynuacja polityki prowadzonej za pomocą innych środków oraz romantycznie gloryfikowana jako narzędzie strategiczne”96.

Ostro skrytykował nacjonalizm i państwo kurdyjskie jako cel sam w sobie, twierdząc, że integralną częścią państw budowanych na idei narodu jest ich hierarchiczność i etniczność. Zamiast tego właściwym celem powinien być rozwój gospodarek demokratycznych oraz lokalnych metod samorządności: antykapitalistycznej, antypaństwowej i przyjaznej dla środowiska.

Öcalan odróżnia naród demokratyczny od państwa narodowego, przez które rozumie europejski lub kemalistyczny model narodu z kulturą jednorodną do tego stopnia, że odbiera wszelkie przejawy „odmienności” jako zagrożenie dla swojej egzystencji. Naród demokratyczny miałby być natomiast konstrukcją, w której możliwe jest połączenie obywatelskości z różnorodnością kulturową. „Państwo narodowe wymaga jednorodności obywateli posługujących się jednym językiem i mających te same korzenie etniczne... Trzymanie się tej wiary nie jest patriotyzmem, ale raczej szowinistycznym nacjonalizmem i bigoterią. Państwo narodowe potępia różnice społeczne, kładąc nacisk na jednorodność, podobnie jak ideologia faszystowska. Dla kontrastu naród demokratyczny jest wielojęzyczny, wieloreligijny, wieloetniczny, wielokulturowy i włącza grupy oraz osoby o różnych interesach... Odrzuca tożsamość państwa i narodu, widząc każde z nich jako inną formację”97.

Chodzi o to, aby państwo miało demokratyczną strukturę, było zdecentralizowane i koncentrowało się na swoich relacjach z innymi państwami, pozwalając jednocześnie obywatelom samym sterować swoją społecznością na poziomie lokalnym. „Społeczeństwo obywatelskie, zdemokratyzowane, będzie dążyć do tego, aby nie stać się ani państwem, ani jego przedłużeniem… Demokracja wcale nie musi wykluczać państwa, podobnie jak państwo nie powinno dla swojego pożytku rozrzedzać demokracji. Skrajny splot obu elementów w systemach zachodnich przeistacza demokrację w instytucję na pokaz”98.

Öcalan nazywa tę filozofię polityczną demokratycznym konfederalizmem. Z jednej strony ma ona wiele wspólnego z anarchizmem, demokracją uczestniczącą i socjalizmem wolnościowym, z drugiej jednak żaden inny większy ruch lewicowy, z wyjątkiem zapatystów w Meksyku, nie postawił tak jak ona wyzwolenia kobiet w tak wyraźny sposób w centrum swojego projektu rewolucji. W rzeczywistości rewolucje marksistowskie, pomimo sloganów na kształt chińskiego „kobiety podtrzymują połowę nieba”, traktowały kobiety co najwyżej jako wsparcie dla klasy robotniczej, nie zaś jako zdominowaną w historii i wchłoniętą większość, której oswobodzenie jest fundamentalne dla wolności pozostałych. Narodowe ruchy wyzwoleńcze zawsze działały podobnie: kobiety były zachęcane do działalności politycznej czy do służby wojskowej, lecz gdy tylko bitwa zostawała wygrana, przywracano patriarchalne normy w imię religii lub miejscowej tradycji.

Öcalan w swoim tekście Liberating Life (Wyzwalając[e] życie) przeciwstawia się takiej wizji, mówiąc: „Rozwiązanie wszelkich problemów społecznych na Bliskim Wschodzie leży w skupieniu uwagi na pozycji kobiet... Rola, jaką niegdyś odegrała klasa robotnicza, musi zostać teraz przejęta przez siostrzeństwo kobiet”.

Takie stwierdzenia, płynące z ust byłego marksistowsko-leninowskiego partyzanta, nie wspominając już o tym, że mężczyzny pochodzącego z Bliskiego Wschodu, mogą wydawać się dość zaskakujące. Jednakże wydarzenia związane z arabską wiosną wskazują na to, że dni chwały dawnych reżimów są przeszłością, a ludzie pragną alternatywy. W bitwie na górze Sindżar kurdyjskie partyzantki stworzyły nowy model władzy feministycznej. Rożawa jest kolejnym dowodem na to, że Bliski Wschód to współczesne laboratorium nowych sposobów myślenia oraz alternatywnych narzędzi rozwoju politycznego i gospodarczego.

Trzeba zaznaczyć, że jako konsekwencja wojny w Iraku, Syrii i Turcji wyłania się o wiele więcej niż tylko jeden model rewolucji społecznej. Da’isz oferuje jeden: agresywny totalitaryzm i państwo teokratyczne oparte na sunnickiej wyłączności. Kurdowie natomiast rozwijają alternatywne modele: konserwatywne półpaństwo Kurdów irackich oparte na wpływach z ropy naftowej oraz niepaństwowa autonomia demokratyczna Rożawy. Oba wyrosły ze swoistego plemiennego społeczeństwa spotykanego w wielu państwach, w których żyje większość muzułmańska. Tak jak bliźnięta rozdzielone po urodzeniu są takie same, a jednak całkowicie inne.