Krzysztof A. Kuczyński – Uniwersytet Łódzki

Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Badań Niemcoznawczych

90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a

RECENZENT

Katarzyna Grzywka-Kolago

REDAKTOR INICJUJĄCY

Agnieszka Kałowska

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Aleksandra Urzędowska

SKŁAD I ŁAMANIE

AGENT PR

KOREKTA TECHNICZNA

Leonora Wojciechowska

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/grandeduc

oraz w gabinecie Karla Dedeciusa we Frankfurcie n. Menem (2012) – foto.: Norbert Kuczyński

© Copyright by Krzysztof A. Kuczyński, Łódź 2017

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07667.16.0.M

Ark. wyd. 18,2; ark. druk. 22,0

ISBN 978-83-8088-447-2

e-ISBN 978-83-8088-448-9

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wstęp

Część I

W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt”

1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich

2. Początki działalności Karla Dedeciusa jako tłumacza literatury polskiej (1963–1964) w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej

3. Deutsches Polen-Institut w Darmstadt w roli ambasady kultury polskiej w latach 1979–1998

4. Nad fenomenem przekładu literackiego Karla Dedeciusa

5. Karl Dedecius i Henryk Bereska Podobieństwa i różnice w warsztacie translatorskim

6. Tomik poezji stał się legendą…

7. „Myślę o kronice leczącej narodowe kompleksy…” Wokół tomu esejów Polska i Niemcy Posłannictwo książek Karla Dedeciusa Rozważania nad recepcją

8. Aneks

Część II

Z korespondencji Karla Dedeciusa

1. Wśród pisarzy i uczonych Korespondencja Karla Dedeciusa – próba rekonesansu*

2. Kontakty Karla Dedeciusa z profesorem Kazimierzem Wyką w świetle wspomnień i korespondencji

3. W kręgu wydawcy „Mickiewicz–Blätter” Z korespondencji Karla Dedeciusa z Hermannem Buddensiegiem

4. „Drogi Panie Karolu!” – z listów Egona Naganowskiego do Karla Dedeciusa

5. Z korespondencji Karla Dedeciusa do Horsta Bienka Wstęp do zagadnienia

6. Aneks

Część III

Po odejściu z Darmstadt

1. „Pałeczkę sztafety przekazuję dalej…” Odejście Karla Dedeciusa ze stanowiska dyrektora Deutsches Polen-Institut w Darmstadt w 1998 roku w świetle prasy niemieckiej

2. Deutscher Nationalpreis 2010 dla Karla Dedeciusa. Hamburg, 23 czerwca 2010 r.

3. Wystawa „Karl Dedecius i Łódź” Archiwum Karla Dedeciusa przy Collegium Polonicum, Słubice 17 czerwca 2010 r.*

4. Łódzkie uroczystości 90-lecia prof. dra h.c. mult. Karla Dedeciusa (19–26 maja 2011 r.)

5. Jubileusz 90-lecia oraz honorowy doktorat Europejskiego Uniwersytetu „Viadrina” dla prof. dra h.c. mult. Karla Dedeciusa

6. Fundacja Karla Dedeciusa przy Europejskim Uniwersytecie „Viadrina” we Frankfurcie nad Odrą

7. Aneks

Część IV

Z wizytą w pracowni Karla Dedeciusa

1. „W kontaktach międzyludzkich ważna jest szczerość…” Z wizytą u Karla Dedeciusa* 24 lipca 2007 r.

2. Z wizytą u Karla Dedeciusa Frankfurt nad Menem 16–17 września 2008 r.

3. „Współpracowałem z ludźmi o różnych poglądach…” Z wizytą u profesora Karla Dedeciusa Frankfurt nad Menem, 25 czerwca 2012 r.

Część V

Wywiady z Karlem Dedeciusem

1. Ponad granicami i barierami

2. Nigdy nie jestem z siebie zadowolony

3. Uczcie się języków i używajcie ich z fantazją…

4. Bazowałem na korzeniach Renesansu…

Część VI

Wywiady z autorem książki nt. Karla Dedeciusa

1. Łodzianin z Darmstadt

2. Spłacamy nasz dług…

3. Największy tłumacz wszechczasów

Część VII

Miscellanea

1. Karl Dedecius O Polsce, Europie, literaturze. Dialog przyjaźni Wrocław 1996, ss. 145

2. Karl Dedecius, Europejczyk z Łodzi Wspomnienia przeł. Sława Lisiecka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008, ss. 421

3. Karl Dedecius Szkiełko tłumacza i oko poety. Eseje wybrał i wstępem opatrzył Andreas Lawaty, Universitas [Polonica leguntur, t. 16], Kraków 2013, ss. 328

4. Julian Tuwim/Karl Dedecius Nasz 20. Wiek/Unser 20. Jahrhundert red. Marta Skłodowska, Łódź 2013, ss. 84

Część VIII

Pożegnanie Karla Dedeciusa

1. Moje spotkania z Karlem Dedeciusem

2. Pożegnanie Karla Dedeciusa

Bibliografia

Wstęp

Biografia i twórczość Karla Dedeciusa nieprzerwanie od lat skupiają na sobie zainteresowanie wielu osób, zwłaszcza wielbicieli literatury oraz tych, dla których ważne jest porozumienie niemiecko-polskie, egzemplifikowane w przypadku wielkiego humanisty w postaci olbrzymiej liczby esejów i tłumaczeń z literatury polskiej, które od półwiecza pozwalają czytelnikom krajów niemieckiego obszaru językowego zapoznać się z czołowymi utworami polskich pisarzy współczesnej doby.

Wraz z odejściem Karla Dedeciusa w dniu 26 lutego 2016 roku skończyła się, niestety, ta niezwykle ważna epoka w niemiecko-polskich relacjach kulturalnych.

Wielki tłumacz i znawca polskiego piśmiennictwa uczynił z literatury pomost zbliżający dwa sąsiadujące ze sobą narody. Dzięki swej wielkiej, ponad półwiecznej pracy, zdołał nie tylko przyswoić kulturze niemieckiej ogromną liczbę polskich dzieł, ale i zainteresować nimi wielu Niemców. Polska książka nad Renem i Szprewą przestała być „literaturą nieznaną”.

Chociaż o działalności Karla Dedeciusa powstało w przeszłości wiele prac analizujących jego znakomity dorobek przekładowy i eseistyczny, to z pewnością kolejne książki i artykuły o nim naświetlą w lepszy, bardziej wnikliwy sposób jego twórczą pracę. Uchwycić w pogłębionej, syntetycznej analizie niezwykle obfity plon jego jakże pracowitego życia nie będzie sprawą prostą. Jak to powiedział kiedyś Karl Dedecius: „Praca jest moją pasją”. Nie były to puste słowa, świadczą o tym dwie setki (!) książek sygnowanych jego nazwiskiem i tysiące pomniejszych pozycji, rozsianych po wielkiej liczbie almanachów, czasopism i gazet. Ciągła aktywność intelektualna pomagała Karlowi Dedeciusowi niewątpliwie utrzymać młodość charakteru i siły witalne.

W początkach 2006 roku ukazała się kolejna książka Karla Dedeciusa, tym razem oczekiwana szczególnie niecierpliwie – jego autobiografia pt. Europäer aus Lodz. Erinnerungen. Ten obszerny tom to spowiedź łódzkiego Niemca z dziejów jego życia, młodości, okresu wojny i długich lat niewoli, a także niełatwych, ale jakże ważnych dziesięcioleci w Republice Federalnej Niemiec, kiedy rozsławiał imię kultury polskiej.

Jest to jednocześnie swoisty przewodnik po życiu, twórczych kontaktach z wieloma przedstawicielami polskiej kultury, a także działalności translatorskiej i eseistycznej wielkiego tłumacza.

Autor niniejszych słów od ponad 40 lat towarzyszył piórem krytyka i badacza wielkim dokonaniom Karla Dedeciusa. Były to książki, rozprawy, artykuły, recenzje i wywiady, przeprowadzone z „Czarodziejem z Darmstadt”, jak przez szereg lat był nazywany twórca i wieloletni dyrektor Deutsches Polen-Institut.

W chwili, kiedy dzieło życia Karla Dedeciusa zostało niestety na zawsze zamknięte, wydaje się pożądane, aby zainteresowanemu czytelnikowi przedłożyć wybór studiów o wielkim tłumaczu. Z pewnością nie dotyczą one wszystkich aspektów wieloletniej pracy Karla Dedeciusa, ale wypada żywić nadzieję, że choć w części przypomną one niektóre z ważnych trendów jego twórczej działalności.

Zadania opracowania obszernej, pogłębionej monografii o życiu i twórczości Karla Dedeciusa będzie można podjąć się zapewne w niedalekiej pespektywie czasowej, kiedy oswoimy się z myślą (o ile będzie to możliwe), że „Mędrzec z Frankfurtu/M.” zakończył już swoją doniosłą misję „budowniczego mostów”. Wielkie dzieło, które pozostawił po sobie, nie pozwoli o nim zapomnieć. Niezwykła energia emanująca z jego książek, tych tłumaczonych z wielkim talentem na język niemiecki, a także własnych, eseistycznych, będzie z pewnością przez długie lata towarzyszyć badaniom nad meandrami kultury niemiecko-polskiego pogranicza.

Niniejszy tom grupujący rozprawy i inne materiały przynosi – w niezmienionej w zasadzie formie – niektóre teksty opublikowane przez autora w minionych latach. Jest to zabieg świadomy, mający na celu odtworzenie wieloletnich fascynacji postacią i dorobkiem wielkiego tłumacza.

W niektórych rozdziałach zawarte są cytaty w języku niemieckim, pozostawia się je bez zmian, m.in. z tego powodu, że poszczególne teksty są traktowane jako materiały źródłowe. W takich przypadkach oryginalna wersja językowa wydaje się pożądana.

Niechże więc rozprawy i pomniejsze pozycje zaprezentowane w tomie będą skromnym przyczynkiem do naszej wiedzy o Karlu Dedeciusie. Ze strony autora jest to jednocześnie hołd składany największemu tłumaczowi polskiej literatury w dziejach, a także podziękowanie za wiele lat życzliwej, jakże ważnej, przyjaźni.

Łódź, październik 2016 r. Krzysztof A. Kuczyński

Część I

W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt”

1. Architekt polsko-niemieckich

pomostów literackich

Wśród licznych określeń starających się wyartykułować niepowtarzalną rolę Karla Dedeciusa w obustronnych niemiecko-polskich kontaktach kulturalnych, spotykamy takie jak np. „Czarodziej z Darmstadt”, „jeden z fundamentów powojennych relacji bilateralnych Niemcy – Polska” czy „największa postać w historii literatury polskiej w krajach niemieckiego obszaru językowego”.

W maju 2016 roku Karl Dedecius obchodziłby uroczysty jubileusz swoich 95. urodzin, zgodnie uważany za najwybitniejszego tłumacza w dziejach niemiecko-polskich powinowactw literackich, a także znakomitego znawcę polskiej literatury współczesnej i teoretyka przekładu.

Jest wydarzeniem bez precedensu, że tłumacz – przeważnie anonimowy dla czytelnika – staje się osobistością równą niemal autorowi, którego dzieła przekłada, a czasem nawet przerasta go blaskiem swojego nazwiska. Ta niecodzienna sytuacja była nieraz udziałem Karla Dedeciusa.

Złożone powojenne kontakty zachodnioniemiecko-polskie przez długie lata były zdominowane przez zimnowojenne nastroje między Bonn a Europą Wschodnią i dopiero w epoce kanclerstwa Willy’ego Brandta nastąpiły odczuwalne zmiany polityczne, które m.in. umożliwiły żywy „krwiobieg” kultury między Renem a Wisłą.

Literatura naszego kraju nie powstaje w języku należącym do szerzej znanych, dlatego poprzez przekłady na języki obce, m.in. na niemiecki, ma szansę znaleźć zainteresowanego odbiorcę na rynku światowym. Tak więc rola ludzi mogących podjąć się niełatwej roli translatora dzieł literackich jest tutaj nieoceniona, stają się oni autentycznymi propagatorami piśmiennictwa naszego kraju. Każdy tłumacz musi wykazywać predyspozycje niecodzienne, jak dogłębna znajomość kultury, obyczajowości, a przede wszystkim języka, z którego dokonuje przekładu. Musi także dysponować uzdolnieniami literackimi. Nic dziwnego, że z rzeszy tłumaczy tylko bardzo nieliczni znaleźli się w gronie tych wybitnych, którzy potrafili pokonać wszelkie „zasadzki” językowe i na wysokim poziomie przyswoić obce dzieła kulturze swojego kraju.

Na czele tej elitarnej grupy translatorów stoi od końca lat 50. XX wieku bezdyskusyjnie Karl Dedecius, o którym jakże słusznie napisał wybitny krytyk Jerzy Kwiatkowski, iż

mało jest współcześnie cudzoziemców, których zasługi dla polskiej literatury można by porównać z zasługami Karla Dedeciusa. Wielki talent translatorski połączył się tu z żarliwym poczuciem posłannictwa, niezwykły słuch poetycki – z rozległą wiedzą, niestrudzona pracowitość pisarza – z energią i rzutkością prelegenta, wykładowcy i organizatora.

Przez ponad pół wieku swojej ogromnej pracy tłumacza i propagatora piśmiennictwa polskiego Karl Dedecius przyswoił językowi niemieckiemu utwory ponad trzystu polskich twórców, wydał ponad dwieście pozycji książkowych (obszernych antologii zbiorowych, tomów twórców indywidualnych, a także własnych książek o sztuce przekładu i eseistycznych na temat współczesnej literatury polskiej oraz powinowactw niemiecko-polskich), założył bezprecedensowy Niemiecki Instytut Kultury Polskiej w Darmstadt i przez wiele lat wraz z grupą swoich współpracowników promował naszą kulturę, głównie współczesną literaturę polską. Jego nazwisko stało się synonimem kontaktów niemiecko-polskich, jest on jednocześnie jednym z głównych filarów obustronnego poznania i zrozumienia. Swój „most” niemiecko-polskiego porozumienia z wielkim sukcesem buduje tłumacz z materiału, którym operuje po mistrzowsku – z najcenniejszych utworów polskiej literatury, głównie współczesnej. Jego ulubioną dziedziną jest powojenna poezja i aforystyka polska, m.in. takich autorów jak Zbigniew Herbert, Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, Julian Przyboś oraz Stanisław Jerzy Lec. Droga do pozycji wielkiego znawcy polskiego piśmiennictwa i jego wybitnego tłumacza nie była łatwa, świadczą o tym jego pogmatwane przez historię losy.

Karl Dedecius urodził się w Łodzi 20 maja 1921 roku w spolonizowanej po części rodzinie niemieckiej, wywodzącej się ze strony ojca z czeskich Sudetów, ze strony matki ze Szwabii. Jego przodkowie, podobnie jak wielu innych Niemców, przywędrowali na ziemie polskie w pierwszej połowie XIX wieku.

Ojciec Karla Dedeciusa, Gustav, pracował w okresie międzywojennym jako kancelista w urzędzie policji obyczajowej. W domu mówiono po niemiecku (matka Marta, z d. Reich, miała kłopoty z językiem polskim), a także po polsku. Karl został wysłany do szkoły polskiej, maturę uzyskał w 1939 roku w Gimnazjum im. S. Żeromskiego przy ul. Ewangelickiej. Planowano, aby wykazujący duże uzdolnienia muzyczne Karl studiował w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Rok 1939 przyniósł jednakże wybuch wojny i przyszłość młodego człowieka, podobnie jak w przypadku innych młodych ludzi w Niemczech i Polsce, podporządkowana została nieubłaganym prawom toczących się wydarzeń.

Jako Niemiec trafia z początkiem 1941 roku do służby wojskowej we Frankfurcie nad Odrą, skąd latem 1942 zostaje odkomenderowany pod Stalingrad. Tragiczną dla Niemców bitwę przeżywa jako jedyny ze swojego 8 pułku 3 dywizji. W niewoli, nieraz ciężko chory, przebywa w radzieckich łagrach aż do końca grudnia 1949 roku.

Do Łodzi nie ma po co wracać, matka zmarła na raka jeszcze podczas wojny, ojciec ginie w 1945 roku w swoim domu w niewyjaśnionych okolicznościach. Jedynym znanym mu adresem jest jego narzeczona Elvira Roth, przebywająca po wyjeździe z Łodzi w Kranichfeld koło Weimaru. Tam też udaje się Karl Dedecius. Jego sytuacja nie jest łatwa: zdrowie po latach niewolniczej pracy w Rosji szwankuje, oprócz matury nie ma innego wykształcenia, nie ma pracy. Wreszcie uzyskuje zatrudnienie w Instytucie Teatralnym w Weimarze, gdzie ma za zadanie zajmować się m.in. zagadnieniami teatru radzieckiego. Wówczas to Karl Dedecius sięga do swojej dawnej pasji jeszcze z czasów łódzkiego gimnazjum i zaczyna tłumaczyć literaturę piękną, w 1952 roku wychodzi w jego przekładzie Kordian i cham Leona Kruczkowskiego. Publikuje też w prasie i periodykach fachowych. Ale życie polityczne kraju ulega coraz większemu naciskowi ideologicznemu i Karl Dedecius podejmuje niełatwą decyzję – w międzyczasie w 1951 roku urodziła się córka Oktawia, a w chwili emigracji (grudzień 1952) żona jest ponownie w ciąży – wyjazdu do Republiki Federalnej Niemiec.

I znowu poszukiwanie pracy, tym trudniejsze, że ma na utrzymaniu rodzinę. Po przejściowych zatrudnieniach, np. w „Pfälzer Tageblatt” w Landau, od 1957 roku uzyskuje stałą pracę w jednym z dużych towarzystw ubezpieczeniowych we Frankfurcie nad Menem. Powoli uzyskuje stabilizację finansową i może myśleć o swojej fascynacji polskim piśmiennictwem i sprawami przekładu.

Jednak początki nie były zachęcające… Propozycja współpracy z Peterem Suhrkampem, jednym z największych wydawców w Niemczech Zachodnich, zostaje odrzucona z uwagą, że kultura słowiańska jeszcze przez wiele lat nie znajdzie zainteresowanych nią odbiorców nad Renem. Ale wytrawny wydawca tym razem się pomylił…

W 1959 roku Karl Dedecius wydaje w Heidelbergu i Monachium dwie niewielkie antologie Płonące groby (oryg. Leuchtende Gräber) oraz Lekcja ciszy (oryg. Lektion der Stille). Zwłaszcza druga z nich, przynosząca wybór wierszy młodej polskiej poezji, zrobiła furorę. Pojawiła się ogromna liczba recenzji, krytycy dostrzegli w tych nieznanych dotychczas w Niemczech utworach nowe wartości artystyczne, niebanalne formy wyrazu. Od tej chwili hermetyczny rynek zachodnioniemiecki zaczął zauważać literaturę polską, zaś Karl Dedecius „poszedł za ciosem” i kolejne tomy w jego przekładzie nie kazały na siebie długo czekać.

Pojawiają się antologie i tomiki poszczególnych autorów, jak np. Polnische Poesie des 20. Jahrhunderts (1964), Nach der Sintflut (1968) czy Polnische Lyrik der Gegenwart (1973). Czytelnicy otrzymują wybory utworów Zbigniewa Bieńkowskiego, Juliana Przybosia, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej, Karola Wojtyły, Tadeusza Różewicza, Stanisława Jerzego Leca i wielu innych.

Wiele polskich wierszy i aforyzmów drukują gazety i czasopisma, a nawet kalendarze; Karl Dedecius coraz lepiej poznaje prawa zachodniego rynku i jego ofensywa trwa nieprzerwanie. A to daje efekty, literatura polska powoli przestaje być w Niemczech „literaturą nieznaną” – jak nasze piśmiennictwo byli przyzwyczajeni nazywać sąsiedzi zza zachodniej miedzy.

Początkowo, jak wiemy, Karl Dedecius preferował popularyzację poetów swojego pokolenia. Lepiej rozumiał ich mentalność, ich problemy były mu bliskie, a to pomagało w tłumaczeniu. Z czasem skala przekładanych na niemiecki polskich twórców poszerzała się zarówno o poetów starszych (Adam Mickiewicz, Adam Asnyk i in.), jak i młodszych o kilka generacji, zwłaszcza o twórców debiutujących w kraju w latach 50., Szymborską, Herberta czy Różewicza.

Dla niemieckiego tłumacza jedynym i najważniejszym kryterium doboru autorów była jakość artystyczna ich utworów. W jego skali wartości nigdy nie było miejsca na politykę. Taka postawa tłumacza i wydawcy – co możemy stwierdzić z perspektywy lat – w pełni się sprawdziła, ale nieraz wywoływała kontrowersje. Miał Karl Dedecius nieporozumienia zarówno z emigracją, jak i ze stroną polską – chodzi tutaj o czasy przed przełomem 1989/90 roku, kiedy „przebojem” zdobył poczesne miejsce dla piśmiennictwa polskiego u zachodniego czytelnika. Wydawcy w Polsce mieli mu np. za złe, że tłumaczy „zdrajcę” Miłosza, zaś emigracja źle widziała fakt, iż zajmuje się przekładem „komunisty” Kruczkowskiego.

Niezwykle ważnym elementem w strategii tłumaczeniowej Karla Dedeciusa była zawsze niezależność, a więc – jak mówił:

[stan], by się nie dać powodować takim czy innym przejściowym układom i naciskom […] niezależność wyboru i decyzji. I bezinteresowność w realizacji własnych zainteresowań. To mi się w życiu udało osiągnąć. Dzięki temu, że utrzymywałem się z dobrze płatnej pracy w instytucji nie mającej nic wspólnego z literaturą mogłem zawsze tłumaczyć co chciałem, jak i kiedy, niezależny od wydawców, autorów, opinii, a także wielu innych czynników, związanych z moją działalnością translatorską. Tłumacz musi być wolny […][1].

Oprócz uwarunkowań politycznych czy wydawniczo-komercyjnych, każdy tłumacz ma swoje „przygody” z autorami. Sam Karl Dedecius mówił o tym m.in.:

Nie wszystkie kontakty są jednak łatwe. Poeci, jak wszyscy artyści, lubią być solistami i na pewno niejeden ma mi za złe, że tłumaczę także innych, jego konkurentów. Ja tego rodzaju uprzedzeń nie podzielam. Jestem tłumaczem, który działa w imię porozumienia, godzenia przeciwieństw, a nie tworzenia podziałów. A poza tym – lubię lasy mieszane[2].

Ale te wszystkie czynniki, chociaż ważne, nie są tak istotne, jak element podstawowy – umiejętność kongenialnego przekładu. A jest to dar niebywale rzadki, zwłaszcza w odniesieniu do materii tak ulotnej, jaką jest poezja.

Wielki tłumacz wielokrotnie mówił, że w tłumaczeniu wiersza tzw. dosłowność zewnętrzna nie jest najistotniejsza, gdyż

jeśli chcemy, by poezja funkcjonowała w nowym języku, to musi ona pozostać poezją, a nie suchym tekstem, opowiadaniem o treści bez poetyckiego artyzmu […][3].

Zarówno w swoich tekstach teoretycznych o sztuce literackiego przekładu, np. w Notatniku tłumacza, jak i w praktyce Karl Dedecius przekazywał, iż należy

nie słowa tłumaczyć, a sens i poezję. Więc jeśli ktoś będzie u mnie szukał dosłowności, linijka po linijce, to tego nie znajdzie. Ale jeśli będzie szukał ducha polskiej poezji, to myślę, mam nadzieję, że coś niecoś w tych moich tłumaczeniach znajdzie […][4].

Nieraz znawcy literatury polskiej (m.in. Konrad Górski, Jerzy Kwiatkowski) wyrażali pogląd, że czytając niemieckie przekłady wierszy polskich w wykonaniu Karla Dedeciusa, mieli wrażenie, że „słyszą” w tych niemieckich strofach polszczyznę. A nawet wyrażano przekonanie, że czasem niemieckie wersy Dedeciusa brzmią lepiej niż w oryginale. Trudno o większy komplement pod adresem translatora!

W czym tkwi tajemnica znakomitej jakości przekładów Karla Dedeciusa? Pytanie niełatwe, ale można pokusić się o diagnozę, że jest to do perfekcji opanowany kod językowy i kulturowy, a także ogromna wrażliwość na słowo, owa niezwykle rzadka umiejętność wyczucia melodii wiersza, swoisty słuch poetycki. A sam mistrz przekładu mówi jeszcze, że prawdziwa znajomość języka zaczyna się tam, gdzie kończy się słownik.

Niezwykłe sukcesy translatorskie i popularyzacyjne literatury polskiej od lat idą w parze z umiejętnościami organizacyjno-managerskimi Karla Dedeciusa. Będąc już uznanym tłumaczem i mając na swoim koncie liczne wydania polskiej literatury (poezji, aforyzmów, krótkiej prozy), w latach 70. zaczyna myśleć o nadaniu swojej działalności form instytucjonalnych, a więc o powołaniu do życia placówki zajmującej się rozpowszechnianiem polskiej literatury. Wspomniana już, nienajlepsza aura polityczna stosunków bilateralnych RFN – PRL tamtej epoki mocno utrudnia te plany, jednak 11 marca 1980 roku następuje uroczyste otwarcie Niemieckiego Instytutu Kultury Polskiej (Deutsches Polen-Institut) w Darmstadt z Karlem Dedeciusem jako dyrektorem.

Okres 1979–1997, kiedy wielki tłumacz kierował placówką, należy zaliczyć nie tylko do bardzo owocnego czasu polonofilskiej działalności Karla Dedeciusa, ale i niezwykle dobrego dla obecności polskiej literatury nad Renem czy szerzej – w krajach niemieckiego obszaru językowego. Niemiecki Instytut Kultury Polskiej na niemal 20 lat zogniskował w swoich murach najcenniejsze inicjatywy promocyjne odnośnie naszego piśmiennictwa, aby wspomnieć szeroko zakrojony program wydawniczy (m.in. liczne serie, jak 50-tomowa Polnische Bibliothek czy monumentalna Panorama der polnischen Literatur des 20. Jahrhunderts), utworzenie bogatej z czasem biblioteki polonistycznej, organizowanie spotkań tłumaczy literatury pięknej, liczne wystawy na temat polskiej kultury, odczyty i prelekcje w telewizji, radio i podczas bezpośrednich spotkań z czytelnikami z okazji promocji polskich książek, współorganizację cenionej nagrody dla tłumaczy itp.

Karl Dedecius stał się niezmiernie ważną „instytucją” odnośnie spraw kultury polskiej, działalność jego i pracowników Instytutu była niezwykle cenną, wieloletnią akcją promocyjną naszej literatury. Była to działalność tym bardziej ważna, że uniwersytecka polonistyka w Republice Federalnej Niemiec, podobnie jak w wielu innych krajach zachodnich, była „przytłumiona” popularnością filologii rosyjskiej.

Nic dziwnego, że niezwykle intensywna działalność Karla Dedeciusa spotkała się z żywą reakcją w Niemczech i w Polsce, w minionych latach stał się on niewątpliwie jednym z najobficiej nagradzanych ludzi kultury. A są to dowody uznania wielorakie, aby wymienić tylko niektóre, jak przyznanie najważniejszych odznaczeń państwowych: Orderu Orła Białego, Wielkiego Federalnego Krzyża Zasługi na Wstędze, Nagrody Pokojowej Niemieckich Księgarzy, Niemieckiej Nagrody Narodowej. Oprócz tytułu honorowego profesora nadanego przez rząd Badenii – Wirtembergii, jest wielki tłumacz doktorem honoris causa pięciu polskich i dwóch niemieckich uniwersytetów, jego imieniem nazwano jedno z łódzkich gimnazjów, a także wysoko ceniona nagroda dla tłumaczy utworzona przez Fundację Roberta Boscha nosi od kilku lat jego imię. Są też inne „pomniki chwały”, jak utworzenie w ramach Panteonu Wielkich Łodzian w Muzeum Miasta Łodzi Gabinetu Karla Dedeciusa czy zorganizowanie przy Collegium Polonicum w Słubicach Archiwum Karla Dedeciusa. Warto też przypomnieć, że Karl Dedecius jest honorowym obywatelem kilku polskich miast. Na jego cześć było zorganizowane międzynarodowe sympozjum omawiające jego dorobek translatorski i eseistyczny na Uniwersytecie Łódzkim (1999), a także powołany został do życia „Rocznik Karla Dedeciusa” (tom IX ukazał się w 2016 roku). Opublikowano kilka książek analizujących dzieło jego życia, kilkanaście prac doktorskich, a także kilkaset artykułów i szkiców. Nakręcono o nim liczne filmy dokumentalne. Dowodów uznania i wdzięczności jest jeszcze bardzo wiele, a przecież Karl Dedecius był ciągle czynny, wydał m.in. obszerną antologię Meine polnische Bibliothek (2011) oraz patronował łódzkiemu wyborowi wierszy Juliana Tuwima w swoich przekładach.

Oprócz ośrodka łódzkiego, który od wielu lat poświęca wiele uwagi swojemu wielkiemu tłumaczowi, także Wrocław, Słubice i Frankfurt nad Odrą nie szczędzą wysiłku, aby otoczyć należytą opieką jego dorobek translatorski oraz archiwum. Tam właśnie powołana została do życia Fundacja Archiwum Literackie Karla Dedeciusa, która będąc zespołem kompetentnych osób – archiwistów, bibliotekarzy, filologów – dba o stronę prawną i finansową odnośnie zabezpieczenia bezcennych zbiorów „Czarodzieja z Darmstadt”.

A Karl Dedecius? W swoim zacisznym domu, w eleganckiej dzielnicy Frankfurtu nad Menem, porządkował rękopisy, listy, fotografie, wycinki prasowe, z których ułożył olbrzymi pamiętnik – album Vita aktiva – vita contemplativa, dokumentujący nie tylko przebogate życie na styku dwóch kultur, ale i stanowiący bezcenny przyczynek do coraz lepszych kontaktów Niemiec i Polski, w których to Karl Dedecius od ponad pół wieku odgrywa jedną z czołowych ról.

Kultura polska uzyskała w osobie Karla Dedeciusa wielkiego przyjaciela o niespotykanym talencie poetyckim i translatorskim. Jak to przed laty powiedziała wielka dziennikarka niemiecka, wydawczyni miarodajnego tygodnika „Die Zeit”, Marion hrabina Dönhoff: „Nikt w Niemczech nie zrobił więcej dla Polski niż Karl Dedecius”.

2. Początki działalności Karla Dedeciusa

jako tłumacza literatury polskiej (1963–1964) w świetle dokumentów

Instytutu Pamięci Narodowej

W swojej książce wspomnieniowej Europejczyk z Łodzi Karl Dedecius, pisząc o pierwszych przyjazdach studyjnych do Polski w celu poznania pisarzy, wydawców, a także zorientowania się w interesujących nowościach literackich oraz zebrania materiałów do swoich antologii poetyckich, przytacza mało wówczas przychylną aurę otaczającą – po części – jego działalność:

Żelazna kurtyna, antypatia do Niemców, brak odpowiedzi na moje prośby, nieufność wobec mojej ciekawości, podejrzliwość niemieckich i polskich oficjeli. Dlaczego on to robi? Co się za tym kryje? W jakim celu? Wacław Piątkowski, polski ambasador w Bonn, a później człowiek odpowiedzialny w Komitecie Centralnym w Warszawie za sprawy niemieckie, udzielił w swoich wspomnieniach odpowiedzi na te pytania: „Uważać na Dedeciusa. Prawdopodobnie stoją za nim amerykańskie służby wywiadowcze”. W czasach zimnej wojny wydawało się, że co innego nie może wchodzić w rachubę. Polacy zasadniczo nie utrzymywali kontaktów zagranicznych. A ja ich szukałem. Poza tym w swojej antologii nie przemilczałem istnienia emigrantów, zaprezentowałem ich równoprawnie obok autorów żyjących w Polsce. W kraju zatajano ich obecność lub gardzono nimi jako zdrajcami[5].

Pierwsza połowa lat 60. XX wieku, w której rozgrywają się wydarzenia opisane w rozdziale, to okres „zimnej wojny”, a więc lata bardzo nieprzychylnego stanowiska PRL wobec Niemiec Zachodnich. I vice versa: w ramach obowiązującej wówczas doktryny Hallsteina także RFN nie utrzymywała oficjalnych stosunków politycznych (dyplomatycznych) z Polską.

Oczywiście nurt życia gospodarczego czy kulturalnego płynął swoim torem, tym niemniej działo się to pod uważną kontrolą czynników politycznych i służb specjalnych. Obywatele Niemiec Zachodnich, którzy w latach 60. coraz częściej odwiedzali nasz kraj, znajdowali się więc pod czujną „opieką” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Inwigilacja dotyczyła oczywiście wszelkich gości z zagranicy, w tym zwłaszcza z krajów zachodnich. A że swoiste „pierwszeństwo” dawano tutaj obywatelom Zachodnich Niemiec i USA, nie ulega wątpliwości.

Nazwisko Karla Dedeciusa, w końcu lat 50. XX wieku początkującego dopiero tłumacza naszej literatury, zaczęło być znane nieco szerzej w pierwszej połowie lat 60., kiedy to miał on już w swoim dorobku kilka znaczących sukcesów translatorskich, m.in. ważną i wysoce cenioną antologię polskiej poezji współczesnej Lektion der Stille, która rozpoczęła jego niezwykle błyskotliwą i owocną karierę pośrednika niemiecko-polskiej wymiany kulturalnej, a Karl Dedecius zyskał miano największego tłumacza naszego piśmiennictwa w dziejach.

Jak wiemy, Karl Dedecius bierze udział w bitwie pod Stalingradem, wzięty do niewoli przebywa w obozach jenieckich i łagrach rosyjskich do grudnia 1949 roku. Zwolniony, do 1952 mieszka w NRD. Następnie przez Berlin Zachodni wyjeżdża z rodziną do RFN[6].

Polskę odwiedza po wojnie po raz pierwszy w 1959 roku, na zaproszenie Instytutu Badań Literackich i profesora Kazimierza Wyki bierze udział w sesji naukowej o literaturze polskiej. Odwiedza wówczas Warszawę i Kraków. Spotyka się z naukowcami, krytykami literackimi, wydawcami i pisarzami. Jest bardzo zainteresowany zawodowymi kontaktami, są mu one niezbędne w dalszej pracy nad tłumaczeniami naszej literatury.

Po latach okazuje się, że już podczas owej pierwszej wizyty w Polsce w 1959 roku Karl Dedecius był śledzony przez pracowników służb specjalnych. Jego ożywiona działalność oraz liczne, nowo nawiązywane kontakty z wieloma środowiskami twórczymi nie uszły uwadze Urzędu Bezpieczeństwa. W ówczesnej atmosferze politycznej władze PRL nie były zainteresowane, aby obywatel Niemiec Zachodnich nawiązywał tego rodzaju znajomości z przedstawicielami polskiej inteligencji. Nic więc dziwnego, że w tej sytuacji wniosek Karla Dedeciusa, z początku 1963 roku o udzielenie mu ponownie wizy wjazdowej do Polski, spotkał się początkowo z odmową.

Jednak coraz bardziej znaczące nazwisko tłumacza znad Renu, jego starania o promocję piśmiennictwa polskiego w RFN, a także okoliczność, że zaproszenie wystosował Jarosław Iwaszkiewicz, poseł na Sejm i prezes Związku Literatów Polskich, miały swoją wymowę. Toteż po wymianie korespondencji między różnymi instytucjami resortowymi, jak np. komendy wojewódzkie MO w Gdańsku i Katowicach oraz Departamenty III i IV Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Departament Współpracy Kulturalnej i Narodowej PAN zwrócił się z interwencją do MSW. Po rozważeniu apelacji MSW skierowało z kolei pismo do MSZ, iż „nie wnosi zastrzeżeń odnośnie przyjazdu ob. Dedeciusa”. Druga wizyta studyjna Karla Dedeciusa w Polsce nastąpiła na przełomie listopada i grudnia 1963 roku.

Wątpliwości ówczesnych władz w Polsce wzbudzał Karl Dedecius przede wszystkim ze względu na swoje kontakty z „wrogimi” ośrodkami na Zachodzie, takimi jak Radio „Wolna Europa”, BBC czy paryska „Kultura”, bądź z pisarzami – przedstawicielami polskiej literatury emigracyjnej. Patrząc z tej perspektywy, polskie władze obawiały się także kontaktów Karla Dedeciusa z krajowymi literatami, tym bardziej, że jego polscy rozmówcy nierzadko nie byli entuzjastami rzeczywistości politycznej w kraju.

Pomijając naukowców (głównie znawców literatury polskiej), krytyków literackich, wydawców i – przede wszystkim – pisarzy, zachodnioniemiecki gość miał kontakty ze swoimi dawnymi kolegami z łódzkiego gimnazjum im. Stefana Żeromskiego, w którym w 1939 roku zdał maturę. Niektórzy z nich pozostali w Łodzi, część rozjechała się po świecie, osiadając w różnych miastach w kraju i zagranicą.

Pracownicy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przekazywali do centrali zarówno dane dotyczące życiorysu Karla Dedeciusa (zresztą nierzadko mało precyzyjnie, a nawet z błędami), jak i sprawozdania z jego pobytów w Polsce.

Niektóre ze sprawozdań bazowały na podsłuchanych rozmowach „na żywo”, względnie rejestrowanych rozmowach telefonicznych, niektóre opierały się na informacjach uzyskanych przez służby specjalne od polskich znajomych Karla Dedeciusa „zaproszonych” do złożenia wyjaśnień. Część informacji przesyłali tajni współpracownicy MSW, znajdujący się m.in. w gronie znajomych eks-łodzianina w Republice Federalnej – i tak np. dużo danych napływało od informatora z RFN o pseudonimie „Adam”, zaprzyjaźnionego z Karlem Dedeciusem i znającego dobrze realia np. Deutsches Polen-Institut w Darmstadt.

Opierając się na dostępnych materiałach, można stwierdzić, że polska służba bezpieczeństwa miała w latach 1963–1964 w miarę dobry wizerunek Karla Dedeciusa i dysponowała sporą wiedzą nt. jego kontaktów z obywatelami polskimi podczas jego wizyt w naszym kraju.

Karl Dedecius od początku, niejako programowo, zdecydowanie nie przejawiał skłonności do rozmów mających związek z tematyką polityczną. Ograniczał się bardzo konsekwentnie do obszarów powiązanych bezpośrednio z jego dziedziną zawodową: pisarzy, krytyków i wydawców, a więc osób zajmujących się polską literaturą[7].

Lektura materiałów operacyjnych uwidacznia duże zainteresowanie polskiego MSW osobą zachodnioniemieckiego tłumacza i entuzjasty literatury polskiej. Choć były to dopiero początki jego pracy – z czasem tak znakomitej i ważnej dla całokształtu powojennych relacji niemiecko-polskich – nad promocją współczesnego piśmiennictwa polskiego w krajach niemieckiego obszaru językowego, od razu znalazł się on pod rutynową „opieką” służb specjalnych.

Dostępne materiały IPN obejmują lata 1963–1964, można jednak założyć, że i w dalszych latach osoba Karla Dedeciusa stała w centrum zainteresowania polskiego MSW, tym bardziej, że znakomity zachodnioniemiecki znawca literatury polskiej miał w swoim kraju częste kontakty z czołowymi postaciami tamtejszej sceny politycznej, m.in. towarzysząc wybitnym politykom RFN podczas ich wizyt w naszym kraju.

Stopniowe ocieplanie się stosunków na linii Bonn–Warszawa (do przełomu 1989/90), nawiązanie oficjalnych stosunków dyplomatycznych, podpisanie wielu ważnych umów (m.in. Układu w dniu 7.12.1970 r. w Warszawie), ogromna liczba najwyższych wyróżnień i honorów, a także coraz większa sława i uznanie dla Karla Dedeciusa, stającego się symbolem w relacjach RFN–Polska, prawdopodobnie spowodowały, że osoba „Czarodzieja z Darmstadt”, człowieka-instytucji, była z czasem poza wszelkimi rutynowymi operacjami polskich służb specjalnych.

Jednak w początkach lat 60. XX wieku był Karl Dedecius tylko jednym z coraz częściej „zaglądających” do Polski przedstawicieli zachodnioniemieckiej kultury i jako takiego brano go rutynowo „pod lupę” pracowników MSW. Jego szerokie kontakty i duża operatywność w kręgach polskiej inteligencji kazały służbom specjalnym mieć go w tamtych latach pod ścisłą kontrolą. Zawarte w aneksie materiały dają wgląd w sprawę inwigilacji niemieckiego tłumacza i są jednocześnie przyczynkiem do działalności polskich służb specjalnych tamtego niełatwego okresu w obustronnych kontaktach niemiecko-polskich[8].

Aneks

1 T. Kijonka, Tłumacz musi być wolny, „Tak i Nie. Śląsk” 1986, nr 2.

2 Tamże.

3 J. Jackiewicz, Mówi Karl Dedecius, „Przegląd Artystyczno-Literacki” 1995, nr 1–2.

4 R. Żelazny, Wywiad z Karlem Dedeciusem, „Przegląd Polski” (Nowy Jork) 1988, nr 8.

5 K. Dedecius, Europejczyk z Łodzi. Wspomnienia, Kraków 2008, s. 215–216.

6 Por. m.in.: K.A. Kuczyński, Czarodziej z Darmstadt. Rzecz o Karlu Dedeciusie, Łódź 1999; tenże, Karl Dedecius. Szkice z życia i twórczości, Płock 2011.

7 Por.: Pół wieku tłumaczenia. Rozmowy z Karlem Dedeciusem 1959–2009. Wybór, wstęp i posłowie E. Kuczyński i K.A. Kuczyński, Płock 2011.

8 Przytoczone w Aneksie materiały operacyjne MSW dotyczące pierwszych wizyt Karla Dedeciusa w Polsce w latach 1963–1964 zostały uzyskane (z prawem przedruku) z archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Sygnatura: IPN BU 01208/797.

Table of Contents

Wstęp

Część I

W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt”

1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich

2. Początki działalności Karla Dedeciusa jako tłumacza literatury polskiej (1963–1964) w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej